Hasteko eta Maialeni erantzunez, bai, nire lehendabiziko iruzkin hartan aipatutako adibide gehienak sorkuntzako lanenak ziren, hizpidera ekarri nituen ikus-entzunezkoak ere. Baliteke sorkuntzakoan hartzea eztabaidak zentzu gehien, Garazi Ugaldek dioen bezala, baina, nik uste beharrezkoa guztietan dela. Argibide eskuliburuetan agian ez preseski itzultzailearen izen-abizenen ikusgarritasuna, baizik eta gremioarena. Hari honi tiraka, eta ikusezintasuna ere aipatu duzunez (arestian ere izendatu dutenez), bat nator zuekin eta iruditzen zait ikusezintasun mota hori beharrezkoa eta eskertzekoa dela; ofizioaren beraren oinarrietakoa da (gaur egun) itzultzailearen eskua ahalik eta gutxien nabaritzea. Badirudi gaia airean dabilela azkenaldian, eta paperean, izan ere Saizarbitoriaren azkenarekin ari naiz eta gaur goizean bertan irakurritakoa da pasartetxo hau: “Itzulitako testu batean ez omen genuke itzultzaileaz oroitu beharrik, eta honetan edonon dago present, ikusten denez. El texto chirría. (…) Traduttore, traditore.” (161.orria)
Daramazkidan 170 orrietan laupabost iruzkinekin egin dut topo, zeinak itzulpengintzarekin zerikusia duten (bestalde, larregi harritu ez nauena, protagonistetako bat itzultzailea izanik eta “gure” alorra bolo-bolo ibili baita idazleak liburu berriaren inguruan emandako elkarrizketetan). Oraingoz orrialdeak markatzen nabil eta bukatzen dudanean egingo dut aipuen bildumatxoa eta email bidez-edo bidaliko.
Beraz, ikusgaitasuna? Ikusezintasuna? Niretzat biak: Hitzen jarioan ikusezin, azalean ikusgai (eta ikusgarri).

Bukatzeko, amaian aipatu duzun amorru eta zalantzekin bat nator erabat, hizkuntzak ez bada, ez dakit ba, zerk batuko gaituen.

Ezer baino lehen aldarrikatu dezadan itzultzailearen ikusezintasuna! Beti da eskertzekoa itzultzaileak testuan arrasto susmagarririk utzi ez izana, ezta? Garazik esan bezala, hala hobe, ez baitugu behar alferrikako arrazoirik euskarazko itzulpenekiko jarrera (oraindik ere) ezkorra indartzeko.

Normala iruditzen zait itzultzaileen amorrua eta aitortza maiz txikiegi hori aldarrikatzeko beharra. Dena den, esan behar, nolabaiteko prestigioa eman zaiola itzultzailearen lanari azken urteotan, literatura munduan behinik behin. Ez dakit justizia egin den, baina argitara atera da behinzat itzultzailearen irudi ezkutuko hori (elkarrizketen bidez eta, adibidez), eta bada zerbait.

Beraz, ados, aldarrikatu dezagun ikusgarritasuna ere. Baina benetan zaila egiten zait ikusgarritasun eremu hori definitzea; aipatu dituzuen adibideek argi erakusten dute literaturatik harago doala. Esango nuke eztabaida honek arlo “sortzaileago” horietan hartzen duela zentzua (literaturan, kazetaritzako zenbait testutan, filmeetan…?), baina akaso ez hainbeste testu teknikoagoetan edo sormenaren aldetik lauagoak diren horietan.

Sorkuntzaren munduan, izultzailea sortzaile ere baden heinean, haren lanak zerbait eransten dio jatorrizko testuari. Ekarpen horixe da nire ustez aitorpena merezi duena. Bestalde, jatorrizko lanari berari ere zor zaion errespetuagatik, irakurleak jakin egin behar du, batetik, eskuetan duena itzulpena dela eta, besteik, noren “eskua” dagoen jatorrizkoaren eta eskura duen emaitzaren artean. Dena den, azken batean, argitaletxeak eta merkatua (irakurlea) bera dira azken hitza dutenak.

Euskal irakurleen jarrera eszeptikoaren oinarrian euskara jaso/“artifizial” horri zaion fobia dago, edo, nahi bada, errazkeria. Itzulpenak ezinbestean dakar hizkuntza bere mugetara eraman eta estutzeko beharra eta, jakina, irakurleak prest egon behar du horretarako. Eta gero, itzulpenarekiko jarreraz gain aipatu duzuen euskara batuaren kontua dago… ulertzekoa da gure aiton-amonek jarrera ezkorra edukitzea, baina amorrua ematen dit euskaraz alfabetatutako belaunaldietan ere halakoak entzun beharrak. Zerk batuko gaitu ba euskarak berak batzen ez bagaitu?

Lehenik eta behin, pozten naiz horrenbeste ideia gogoeta irakurri izanaz. Neu ere beti aritzen naiz kexaka (eta purrustaka) itzultzaileen ikusgaitasunik eza dela eta, baina ikusi nahi nuen zein erreakzio eta zein arrazoi azaleratzen ziren “aldarrikapen” hori pixka bat zalantzan jarriz gero, betiere pentsatuta eszeptikotasunik gabe alferrik hasiko garela eztabaidatzen eta hausnartzen. Polemiko baino gehiago, zirikatzaile izan nahi nuen, bai.

Bigarrenik, irudipena dut berriz ere hurbildu garela (ez dakit nahita ala nahi gabe) literatur eta sorkuntza itzulpenen alorrera, eta esango nuke gehienetan gertatzen dela hori (Danelek ikus-entzunezkoen itzulpena aipatu du, badakit; baina horrek ere asko du sorkuntzatik, ezta?). Zergatik, bada? Zein itzulpen motatan dago, orduan, ikusgaitasunari buruzko eztabaidarako beharra? Sorkuntza lanetan (bakarrik)? Eta zer sartzen da zehatz-mehatz sorkuntzaren barruan? Interesgarria iruditzen zait eztabaida eremu hori mugatzea.

Uste dut pragmatikak eta testu baten funtzioak ere zeresan handia duela kontu horretan. Danele, zuk jarri duzu hegazkin konpainia baterako idazten duen lagun horren adibidea, eta ona iruditu zait, egia baita kazetaritzan ere badaudela halako arazoak eta zalantzak. Zenbateraino idazten den artikulu edo dena delako bat kazetariaren beraren izenean, eta zenbateraino argitalpen baten izenean; testuaren funtzioa zein den; zenbaterainoko interesa edo beharra duen irakurleak bi horiek bereizteko (kazetaria eta argitalpena bera); eta halakoak daude eztabaida horren atzean. Ez dut inola ere oso sakon aztertu kontu hori, baina, prentsan ere, esaterako, nolabaiteko “lanketa” bat eskatzen duten artikuluak idazten direnean, beti edo ia beti azaltzen da kazetariaren izena; bestelako albiste edo artikuluetan, berriz, laburretan, erabat datu zuzen eta “objektiboak” dituzten horietan, askotan ez du jartzen zeinek idatzi duen, ez delako horren beharrik ikusten, antza. Eta logikoa dirudi; baina, zorrotz begiratzen hasita, kazetaria gertakari baten eta informazio bila dabilen irakurle baten arteko bitartekaria den heinean, lehen esan dugun bezala, onerako zein txarrerako agertu beharko litzateke beti, akaso, haren izena…? Eta kazetarien kontu hori itzultzaileen eremura ekarriko bagenu, zer?

Garazi, zuk musikarekin gertatzen dena ere aipatu duzu. Sorkuntza mota guztietan, beti alde batzuk ageri-agerian gelditzen dira, baina beste batzuk erdi-ezkutuan. Musikari batek disko bat grabatzen duenean, adibidez, oro har ez zaio jaramon handirik egiten kantu guztiak banan-banan hartu eta nahastu eta polit-polit (edo itsusi-itsusi) jarri dituenari (nola eta ez den izen handiko norbait), nahiz eta haren esku dagoen disko txukun bat lortzea, musikariaren gaitasun eta ahalmen guztiak gorabehera. Ez dakit halako adibideek balio diguten guri, baina irudipena dut itzulpengintzatik harago doan kontu bat dela.

Beste kontu interesgarri bat ere atera duzue; egia triste bat da: euskarazko itzulpenak ospe txarra du euskal hiztun eta irakurle gehienen artean. Hori estu lotua dago euskara batuak, estandarrak, euskara txukunak, literarioak eta jasoak (besteak beste) duten ospe txarrarekin. Zenbat aldiz ez ote dugun entzun hori guztia euskara “artifiziala” dela, gezurrezkoa, silikonazkoa. Jendea ez dago ohituta euskara mota eta erregistro batzuetara; gero, ederki baino ederkiago moldatzen dira zenbait erdaratako testurik korapilatsuenekin ere, baina badago nolabaiteko pentsamolde amorragarri samar bat: euskarak “naturala” behar duela, betikoa, etxekoa. Eta egia da euskarak naturala, betikoa eta etxekoa ERE behar duela, baina ikusi beharko genuke zer duen jendeak naturaltzat eta txukuntzat, ezta? Sarri, erdipurdiko euskara ere nahiago izaten dute batzuek, “jatorragoa” delakoan; eta hortik kanpo dagoen euskarak ez die balio. Jendea ez dago ohituta euskal itzulpenak irakurtzera, eta ez hori bakarrik: ez du ohitu nahi. Ez dago prest ahalegin hori egiteko. Erdipurdiko itzulpen batzuk badaude, eta beti egongo dira, baina aitzakia hutsa da hori; horrek ez luke lausotu behar ondo egindako lan guztia. Ez dakit orain ez ote naizen neu hasi kasketa batekin, baina halako jarrerekin topo egiten dut nahi baino gehiagotan, eta sutu egiten nau pixka bat, batez ere ez diodalako ikusten aldatzeko traza handirik eta irtenbide zaila ikusten diodalako.

Baina tira, noan harira (ai ama). Erabat ados nago sorkuntza testuetan behintzat “protagonismo” handiagoa behar duela itzultzailearen lanak, denek aipatu dituzuen arrazoi horiexengatik. Batez ere, erabilgarria delako bai irakurlearentzat, bai itzultzailearentzat. Prestigio nahiaren kontuak izutzen nau pixka bat, baina, oro har, bai, erabat beharrezkoa da itzultzaileak “armairutik atera” eta ikusaraztea.

P.D.: Ez dakit egia izango den, baina zer pentsatua (eta hotzikara txiki bat) ematen du, bai, euskal idazle batzuek itzulpenean pentsatuz idazteak…

Hona itzultzailearen izena aipatzeko zenbait arrazoi (aurreko erantzunetan azaldutakoez gain):
– Irakurtzen ari garena itzulpena dela jakiteko; hots, idazlearen jatorrizko testutik esku artean dugun testurainoko bidean, norbaitek, itzultzaile batek, pertsona batek, birsortze lan bat egin duela, eta jatorrizko testua ere baden, baina erabat ez den, testua dugula begi aurrean. Argibidea da, ez balorazioa. Eta, eman dezakeenaren kontra, ez dut uste Pernadoren egia hutsala denik.
Euskararako literatur itzulpengintzak egun baino (are?) fama txarragoa zuenean, entzuna diet bati baino gehiagori esaten “nik ez dut itzulpenik irakurtzen”. Irakurrita zuten Shakespeare edo Agata Christie edo Margarite Duras…, nahiz eta ingelesez zein frantsesez jakin ez, eta jakin bazekiten idazle horiek ez zutela gazteleraz idazten; hala ere, itzulpenik ez zutela irakurtzen zioten, euskararakoak bakarrik bailiran itzulpenak.

– Itzulpena nork egin duen jakiteko. Onerako eta txarrerako. Irakur zale orok ditu bere erreferentziak, fidagarriak zaizkion iturriak, eta itzultzailea nor den izan daiteke horietako bat; literatur itzultzailea ez den lagun irakur zale batek hala egiten zuela esan zidan duela gutxi.

Inori ez al zaio bitxia gertatzen itzulitako liburu baten erreseinan idazmoldeari buruzko paragrafo oso bat topatzea, itzulitako testuaren adibideak eta guzti, eta ez itzulpena denik ez itzultzailea nor den inon ez azaltzea? Meritu zein demeritu, itzultzaileak badu bere partea, onar diezaiogun.

Eta badira arrazoi pragmatikoagoak ere, eta ez horregatik garrantzi bakoak, norberearen esperientzia agerrarazi ahal izatea, legez onartu zaion egiletzaren ondoioroak…

Saramagok nonbait esan zuen itzulpen txarrenak ere ezin zuela maisu lan bat zeharo ezkutatu, eta hala dela sinetsi nahi dut, denon onerako; esperientziaz dakit, nolanahi ere, itzulpena nolakoa den, horrek erraztu edo oztopatu egiten duela irakurtzearen plazera.

bego montorio

Egoera diglosikoa bizi duten hizkuntzen itzulpenari dagokionean, liluragarria deritzot gai horri. Autoitzulpenari, besteak beste. Elizabete Manterolaren tesiaren defentsan aipatu zen euskarazko zenbait autorek espainolezko itzulpena uneoro buruan dutelarik idazten dituztela beraien lanak. Atzo, Sautrelako azken atalean, Hasier Etxeberriak Ramon Saizarbitoriari galdetu zion ea liburua idazterako orduan kontuan izan zuen gerora ziurrenik itzulpena eskatuko ziotela. Mamia badauka, beraz, eta ez da bazka txarra, inondik ere, tesirako gai bila dabiltzanentzat.

Baliteke konplexuarena hala izanen da, baina sorkuntzatik hain hurbil dagoen testuetan, niri behintzat min pixka bat ematen dit itzultzailearen presentzia berehalakoan ez aurkitzea. Musikarekin alderatzen badugu (alderaketa arriskutsuegia, apika), bertsio bat edo abesti baten itzulpena eta nolabaiteko moldaketa talde hartzailearen errepertorioan geratzen da musikan ez oso adituak garenon buruetan; euskarazko zenbat kanturekin gertatu zaidan niri hori (“a, baina hau ez da kantatzen duten hauena?). Nire errua izanen da agian interes faltagatik? Ez dakit, baina sekula ez zait halakorik gertatu liburu batekin.

Segi hariari, Maialen, eta polemika hitza ez baduzu maite, hausnarketa deitu, eta aurrera bolie!

Jakin-mina piztu dit, halaber, hizkuntza diglosiko batetik itzultzeak dakartzan eraginen eta ondorioen kontuak… Interesgarria izango da ikustea zein alde dagoen beste mota bateko itzulpenekin. Hizkuntza bakoitzaren barne ezaugarriek ez ezik, testuinguru soziopolitikoak ere badu eraginik itzulpenak egiteko garaian, eta argi dago euskaldunok arreta berezia jarri behar diogula horri, baita euskarazko lanak itzuli nahi dituen orok ere.

Azkenik, itzulpen lanari eta itzultzaileari ematen zaion garrantziaren eta ikusgaitasunaren gaiaren inguruan beti dago eztabaida hori, ezta? Zenbateraino bihurtu behar da itzultzailea ageriko…? Ados nago beharrezkoa dela jendea konturatzea ez dagoela itzulpen mota bat bakarrik eta itzulpengintza oso garrantzitsua dela gure gizartean, baina batzuetan ez al dago horren atzean kasketa txiki bat? Ez dakit; ni hasiberri hutsa naiz, eta ez nuke polemiko izan nahi, baina batzuetan iruditzen zait konplexu handi bat daukagula alor honetan ibiltzen garenok. Zuzentzaileei ere beste hainbeste gertatzen zaie… (To, eztabaidarako aitzakia bat…).