“Marteko euskara” esan zion Koldok non-nahiko hitz eta moldeak nahasteko ohitura horri. Irakurgai interesgarria da; nire ustean, estuegia, baina oso interesgarria.

Edonola ere, gakoa da asko irakurtzea, irakurriz gustua fintzea eta hala berezko estilo bat barneratzea, irakurlea ahaztu gabe.

Segi hain fin.

Ados nago literatura-sorkuntzak beharko lukeela bereziki aberaste lana egin, eta txokokeriak bazter utzi behar direla irakurleari behar baino lan gehiago eman nahi ez badiogu. Koldo Bigurik ere esaten zuen elkarrizketan itzulpena literatur sistemaren parte den heinean, harekin koherentzia gorde behar duela, hots, bide berari jarraitu behar diola (erlatiboaren erabileraz ari zen). Alta, ez zait iruditzen itzultzaileok ez dugula zer eginik, sustatze lana ere egin dezakegula zinez uste dut. Aitor behar dut zuk aipatu hitzetarik bat bera ez dudala ezagutzen, eta esaldi berean halako hiru aurkitzea oztopo bihur daitekeela.

Ez naiz pertsonalizazioan sartuko, tamalez, ez dakit duela zenbait mende Lizarraldean zer euskara erabiltzen zen eta Sakanan ez dut nori kontsulta egin. Nik adibideak jarri ditudanean ez dut inondik inora nirera eraman. Ez ditut ez ahoz ez idatziz “bertze” edo “erran” modukoak erabiltzen, baina hala eginen banu, uste dut izanen nukeen kezka litzatekeela, eta hala adierazi nahi nuen, ez besterik. Ordea, bai iruditzen zait molde batzuk onargarriagoak direla beste batzuk baino, eta orokorrean, mendebaldea hobeki onartzen dela ekialdea baino; orokorrean diot, dagoeneko ez naiz ari soilik hizkuntza moldeez.

Galdera egin duzu, ea molde bakarreko estandarra zabaltzen ari den Nafarroan. Ez dut uste; aunitz dut oraindik ere irakurtzeko, eta erreferentziak eta horiek bilatzeko denbora oraintxe faltan ditut, beraz, ezin nire irudipena beste arrazoiketa sinesgarriagorik eman. Zer diozu, baina, itzulpenean? Literatur-sorkuntzan? Lehenengoan, aitor dut ez dakidala. Baina bigarrenean ezetz esanen nuke (bi gazte aipatzearren, Astiz eta Etxarte ez datoz ustezko “estandarrarekin” bat), nahiz eta ez dakizkidan idazle guzien sorterriak.

Bo, fundamentu gutxiko arrazoiketa biribiltzeko, galdera bat: noraino da zilegi, ulergarria den heinean, norberaren euskara molde hibridoak erabiltzea, edo Danelek proposatzen duen euskalki-melangea, itzulpenetarako?

Dena dela, uniformizazioaz ari garelarik, kontu handiz ibili behar genuke.

Ez ote da zabaltzen ari molde bakarreko estandar bat Nafarroan?

Garazi Tafallakoa denez (barkatu pertsonalizazioa), pentsa liteke han Estellerriko euskararen antzeko aldaera bat erabiliko zela duela zenbait mende (gaur egungo hizkeretan, Sakana aldekoa luke hurbilena).

Har ditzagun Garaziren adibideak, eta jar ditzagun Sakanako forma “bizi”en parez pare:

eramanen > e(ra)mango

erran > esan

bertzelako > bestelako

Oso aker adar-okerra da gaia.

Ez dizut arrazoirik kenduko, zuk aipatu adibideak aski ulertezinak gertatu daitezke eta ez litzateke zentzuzkoegia horien erabiltzea itzulpenetan. Baina pixkat muturrekoak dira, ezta? Ni ez nintzen ari gisa horretako harribitxi linguistikoez, hasteko, nik neuk ez ditudalako (“gura” ezik) ulertzen ezta ezagutzen (eta gero hemen nabil predikuka). Komunikabideei eta literaturari esker heldu zaizkidan zenbait egitura eta hitz “ohikoagoen” zabalkuntza da niretzat sustagarria dena eta itzulpenaren bidez egin daitekeena.

Helburu horretarako literatura-sorkuntza aproposagoa izan daitekeela ez dut ukatuko, leialtasunaren faktorea existitzen ez denez (sorkuntzan soilik zeure buruari zor diozu errespetua eta ezaguna da zein erraza den horri traizio egitea) baina itzulpengintzan ere egungoak baino jarrera apur bat inklusiboagoak bultzatu daitezkeela eta beharko liratekeela uste dut (hasteko unibertsitatean).

Ez dut uste itzulpena denik estandarra aberasteko bidea, literatura-sorkuntza baino. Itzultzaileei eginbehar hori eman ordez, hobe genuke idazleei lan hori eman.

Ez dira falta, hala ere, goi-nafarrerako kutsuz aritzen diren itzultzaileak: Fernando Rey, Jon Alonso eta beste zenbait. Nik uste zentzu ona aski da jakiteko zer den denon ondarea eta zer den txokokeria, zer den traba ez dena eta zer den behaztopa-harri.

Adibide bat:

Ilenean jadetsi genituen, akabuan, albiristeak.

Ilen: mendebalde-mendebaldekoa; jadetsi: hitz zaharra; akabuan: erregistro apalekoa; albiristeak: forma zaharra.

Alegia, zenbat euskara dakigun erakusteko indar-erakustaldia.

Beste adibide bat:

Jota zegoen, eta asaskatu gura zuen.

Asaskatu: eremu zabaleko bizkaiera (ez osokoa); gura: eremu zabaleko bizkaiera (ez osokoa). Emaitza ez da hain zaila onartzen, baina irakurle arruntak lanak lituzke, batez ere “asakatu” horrekin.

Azken batean, irakurlea ere aintzat izan behar dugu. Ez dugu alferreko estilo-ariketarik egin behar. Beste honetara egin bagenu, emaitza biribilagoa litzateke: “Jota zegoen, eta barrenak hustu gura/nahi izan zituen”.

Oso gai labaina da, haatik. Hamaikatxo haserrealdi izan ditut horren kontura, eta ez nuke katramilatu nahi, alajaina. Gakoa da euskaraz irakurtzea, euskal literaturan zer aukera dauden ikustea, zer den ohikoa, zer dagoen irakurlearen eskura eta mailan.

Tamalez ez dizut kontra egingo, nik ere uste dudalako irakurle irekien gabezia larria pairatzen dugula.

Dena den, ez dut uste arazoa soilik ekialdeko itzultzaileen gutxiagotasun konplexuan (baldin badago) datzanik. Probintzia masiboetako hiztunak apur bat etnozentristak bagarela onartu beharra dago, exotikotasun bila jotzen dugula zuk aipatu hitzetara, baina oso modu azalekoan, folklorikoan. Ez zaizkigu hain xarmangarri irudituko testu osoan zehar errepikatzen badira, salbuespen beharrean arau badira eta tokikokeria eta ulergaiztasuna salatuko dugu. Erabili dezatela estandarra, esango dugu. “Esango” al da estandarra? Zergatik? Ozenkien eta lasaien mintzo diren hiztunek darabiltelako?

Ni neure aldetik azken galderan aipatutako hiztunetakoa naiz, aise onartzen dizkidate tokikokeriak zein gaztelaniatik hartutako maileguak eta normalean ez dut aparteko ahaleginik egiten nire moldea egokitu eta besteei ulerterrazago gertatzeko. Lasai eta patxadaz aritzen naiz, ahoz zein idatziz. Gura nuke hala aritzea zilegi izatea beste euskalki zapalduagoetakoentzat ere. Estandarra mugatu ordez zabaltzea, geure artean harrika ibiltzea baino aberasgarriagoa eta emankorragoa litzateke eta hizkuntza indarberrituko genuke. Zaila izan arren itzulpenen bidez egin geniezaioke bidea nik euskalki-melangea izendatu dudan horri. Baina hori beste hausnarketa batean kontatuko dut.

Gaitik urrundu naiz, ohi bezala. Funtsean esan nahi dudana da, zure susmo ezkorrean zuzen zaudela iruditzen zaidan arren, ohiturak eta jarrerak ez direla erabat zurrunak, eta guk geuk blog honetatik hasita urratsak eman ditzakegula, emango ditugula eta jada ematen ari garela pixkanaka horiek aldatzeko.

Gertatzen dena da gaur egun egiten diren itzulpen literario gehienak argitaletxe edo erakunderen batek eskatuta eta ordainduta egiten direla, eta itzultzaileek, beraz, haiek ezarritako baldintzetara moldatu behar izaten dutela, eta unibertsitatean ere baldintza horien arabera lan egiten irakatsi ohi dela. Dena den, muga horien barruan ere itzultzaileak askatasun handiz joka dezake. Bere itzulpena jatorrizko testu batekiko lotura bat gordetzen duen obra berri bat izango da, bere-berea, berak birsortua.

Ados nago teorian horrela beharko lukeela izan, baina ez da horrela gertatzen praktikan, ez argitaletxeen aldetik ez irakurleen aldetik ere. Eta okerrena da, hori aurresuposatuz jokatzen duela itzultzaileak, dugula, hobe esanda. Hots, irakurle batek Txekhoven ipuinak hartzen baditu euskaraz, jatorrizko lana irakurri nahi du (errusiera ikasi beharrik gabe, jakina), ahalik eta gehien hurbiltzen zaiona, behintzat, ez nolabaiteko “lotura bat gordetzen duen obra berri bat”. Argitaletxeak ere, gehienetan, berdin. Bertsiorik ez, “leialtasuna” kontzeptua inplizituki eta oharkabean daukan itzulpena. Hori edukiari dagokionez, diskurtsoaren semantikari eta joskerari, nolabait. Hizkuntzarekin harreman handiagoa duten kontuetan hasten bagara, askatasuna murrizten da nabarmen. Zer gertatzen da ekialdeko euskalkia darabilen itzultzailea testua “eramanen” eta “erran” eta “bertzelako” eta “du aspaldian ikusten” eta “itzultzen ahal da” formekin josten badu? Hor ez dago askatasunik, orduan bai agertzen dela itzultzailearen figura normalean aipamen hutsean geratzen den literatur kritiketan. Zeren eta aberatsa omen da noizean behin testuan “apika” edo “xerka” edo “profitatu” erabiltzea, baina kitto, ez zaite joan urrunago. Eta ekialdeko euskalkia duen itzultzaileak hori jakinda, edo maiz, hori aurresuposatuta, “eramango” eta “esan” eta “bestelako” eta “aspaldian ikusten du” eta “itzul daiteke” idazten du. Ez askatasunez. Eta hori nekez hausnartzen ahal da 6 kredituko unibertsitateko ikasgaian.

Norbaitek esanen du hori ekialdeko itzultzailearen akatsa dela, gutxiagotasun konplexuak bultzatutako erabakia, eta ez diot kontrarik eginen. Baina zaila bada itzulpenak euskaraz sortzen den literatura bezala hartzen dituen irakurle irekia aurkitzea, zailagoa oraindik halako “askatasunak” hartuz gero. Hori da, behintzat, nire susmoa, susmo ezkorra agian; espero dut norbaitek kontra egitea.