Lau pareten arteko gerrak

Izenburua: Soldaduaren itzulera

Autorea: Rebecca West

Itzultzailea: Maialen Berasategi Catalán

Argitaletxea: Erein eta Igela, 2015

Literatura Unibertsala bildumaren azken fruituetako bat da gaur hizpide hartuko dudan liburua, Soldaduaren itzulera (Rebecca West/Maialen Berasategi), hain zuzen, EIZIEk munduko literatura sustatzeko, duela hogei urte pasa, martxan jarritako proiektuaren 163. alea baitugu hauxe. Westen obra honek, gainera, bete-betean egiten du bat elkarteak bere buruari, bildumaren 3. aroan, jarritako erronketako batzuekin, liburua klasiko garaikide bat delako. Emakume batek idatzia da, hortaz, kanona zertxobait zabaltzeko helburuari ere egiten dio jaramon.

Nobelaren trama, labur: 1918. 4 pertsonaia harrapatzen ditu, Chris soldadua, haren emazte Kitty, haren lehengusu Jenny eta haren gaztaroko maitale Margaret. Frontean dago Chris, eta Baldry Court etxalde luxuzkoan ditu zain Kitty eta Jenny. Baina kontuak konplikatu egiten dira, egun batez, senitartekoek jakiten dutenean, istripuren baten ondorioz, Chrisek memoria galdu duela, eta 15 urte lehenagoko sasoian bizi dela uste duela. Ez du gogoratzen ezkondua dagoenik; aitzitik, 20 urterekin maite zuen emakumea maite duela uste du: Margaret. Jennyren ahotsean datorkigu kontakizuna.

Abiapuntu horri tiraka hainbat gai aletzen ditu autoreak. Hasteko, nabarmena da esparru pribatuaren eta publikoaren arteko amildegia. XX. mende hasieran, tradizionalki esleitu zaien esparrura zurrun lotuta agertzen zaizkigu pertsonaiak: emakumeak etxean eta gizonak gerran. Etxe-giroko gerrak dira, hala ere, eleberrian nagusi; gerra publiko handiek sutondoetan eragindako kalenturak. Gogora ekarri dit, alde horretatik, eta gaur eguneko euskarazko literaturarekiko lotura posibleak azalerarazi nahian, Lander Garrok argitaratu berri duen Gerra Txikia eleberria (haria: haur batek nola bizi dituen ihesa eta GALaren denborak), eta horri hasiera emateko hautatutako aipua: izan ere, tristea duk gerra, maitea, eta ez gudarientzat soilik (Eider Rodriguez).

Gerrak, ordea, gerta daitezke nor bere barruan ere. Klase sozialen arteko talkak eta horiei, beraien gotorrean, men egin beharrak barne-borroka ugari eragiten ditu: klase oneko gizon batek uko egin behar dio bere gaztaroko ametsei, aitaren hitzari amore eman, eta komeni zaizkion erabakiak hartu, behar den moduan ziurtatzeko etxearen izen ona eta familiaren mantenu oparoa (maskulinitatearen eraikuntza, hortxe). Gaur-gurera etorrita, gaztaroko ametsak bazter uzteaz eta horren aurreko bestelako erreakzio batez dihardu Itxaso Araqueren Damutzen ez direnak lanak.

Itxurakeriaren mundua ere bada baldrytarrena. Liburuak planteatzen dituen biko oposatuetako bat baita eder axalekoaren (jantzi distirantak) eta eder mamikoaren (Margaret eta Chrisen amodioa) artekoa. Dikotomia hori gauzatzen da gizakiak esku hartutako naturaren eta natura basaren arteko konparazioan, gorputza eta arimaren alderaketan, eta baita emakume-ereduen bereiztean ere. Jennyk, une batean, parez pare ipintzen ditu portzelanazko figura baten axalekotasuna (Kitty gogoan) eta hezur-haragizko Margareten sakona, bigarrena “benetakoagotzat” joz.

Westek hori guztia helarazten du narratzailearen ñabardurarako abileziaren bitartez, hitz eta keinuen zama sinbolikoak azaleraraztearen bitartez, botere-harremen adierazleak etengabe agerraraziz. Naturaren deskribapenak ere, hasiera batean atzera eman dezaketen arren, lagungarri dira pertsonaien ikuspegia ulertzeko (adibidez, natura kontrolatu beharraz mintzo direnean).

LU bildumako azalak barrokoegiak gerta daitezke, baina, dudarik gabe, itzultzaileen esleipenak ez du tatxarik. Azpimarratzekoa Maialen Berasategi Catalanen lana, ezinago dotore eta samur eman baititu aise korapilatzeko modukoak behar zuten deskribapen luze eta xeheak. Lehen literatur itzulpena du, eta zenbaitek idazle hasiberriak gertutik segitu nola, hala fitxatu dut nik itzultzaile honen izena, hemendik aurrera eman dezakeenaren esperoan.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=ssbwEuMOCYU]

Iruñeako Katakrak liburu-dendan elkarrizketatu genuen, goiko pisu isilean. Bihoazkie hemendik gure eskerrak bertako langileei eta Xabierri berari. Bide batez, blog honen irakurle prestuei jakinarazi nahi dizuegu Igelak kanpaina berri jarri duela martxan, eta sailka saltzen dituela liburuak. Informazio gehiago hemen.

Makina bat urte daramatzazu literaturaren munduarekin lotuta. Idazten aritu zinen, gero baita ikerketa bat egiteko asmotan ere. 1985ean, ordea, lehen euskarapenak argitaratu zenituen, eta, ordutik buru-belarri jardun duzu zeregin horretan. Zer dela-eta geratu zara “bando” horretan?

Askotan, bizitzan, uste ez duzun bezala gertatzen dira gauzak. Bide batean sartzen zara eta hor segitzen duzu oso ondo jakin gabe zergatik, eta gauzak, gero, asko korapilatzen dira, berez. Momentu hartan banuen idazteko gogoa eta horrelako gauzak. Zortea izan nuen, poesia sariketa batera aurkeztu bainintzen gaztexeagoa nintzela (1970 inguruan), nire gazte-denborako poemarik hoberenen eta potenteenen bilduma batekin, eta ez baitzidaten saritu. Zorte handia izan zen; horri eskerrak, pentsatu nuen agian hobe izango zela beste zerbaitetara dedikatzea.

Miranderi buruzko tesia egiteari buruz, hori beste istorio bat izan zen. Bordelen aritu nintzen hori egiten eta bertan tesia nahitaez frantsesez egin beharko nuen. Orduan, pentsatu nuen hori ez zela ez nire asmoa ez gogoa. Besterik gabe, utzi egin nuen, eta, aldi berean, han nenbilela, hasi nintzen frantsesa eta ingelesa hobetzeko nobela beltza irakurtzen, jatorrizkoan. Han bost xentimotan saltzen zituzten, eta milaka zeudenez bigarren eskuko liburu-dendetan, pilo bat bildu nituen. Lagun batek AEBetatik ekarri zidan The Postman Always Rings Twice, dibertsio bat izan zen niretzat hura itzultzea. Hor ere zortea izan nuen, beste zorte-klase bat: liburuak oso kritika ona izan zuen. Susakoek egin zuten. Orduan, horrek ere ekarri zidan ondorio modu batera desiragarria, eta beste alderdi batetik kristoren zama ezartzen dizuten horietakoa.

Zer ibilbide izan duzu formazioz eta lanean?

Hizkuntza Erromanikoak ikasi nituen, karrera 1971n hasi eta 78a pasata amaitu nuen, amak ultimatum bat eman zidalako amaitu ere. Garai haiek ez ziren hoberenak ikasketa sendoak egiteko eta, orduan, beste gauza batzuetara dedikatzen ginen asko eta asko. Halako batean, zorionez, bukatu nuen karrera, plana aldatu aurretik. Horri esker Magisterio Eskolan sartu nintzen Bilbon, euskal literatura eta euskara irakastera, eta hortik etorri zen, gero, institutuko irakasle izatea.

Irakaskuntza pixka bat pisu egiten hasi zitzaidanean, eskolan behartuta dagoen bati klasea ematea ez baita gauzarik atseginena, pentsatu nuen, beharbada, borroka egiten banuen testuekin eta ordenagailu batekin, ikasleen kontra borrokan aritzea baino bide hobea izango zela. Ordurako banituen literatur arloan itzulpen batzuk eginak. Hemen itzulpen teknikora jarri beharra zegoen eta horretan eman ditut 22 urte-edo.

Eta, zer moduz?

Bueno, dirua ematen dizute, nahiz eta itzulgaia ez den izaten beti oso atsegina. Gehienetan, oso lehorra. Baina, hor ere aurki daiteke borrokan trebatzeko modu bat, testu korapilatsu eta oso lehorrekin jokatu beharra. Nik uste dut horrek askotarako balio duela. Itzulpen teknikoan ari bazara, gero, noizean behin, irteera bat egiten duzu literatura itzultzera eta beste modu batera hartzen duzu. Nafarroako Gobernuan aritu garenotatik mordoxka dira horretan aritu direnak edo ari direnak: Fernando Rey, Matias Múgica…

Eskola ona izan daiteke, orduan?

Bai, nola hartzen duzun… Leku askotara jo behar duzu, gauza askori buruzko informazioa lortu behar duzu itzulpen teknikoa egiteko, ondo egin nahi baldin baduzu behintzat. Ezagupen entziklopediko batzuk ere eskuratzen dituzu, itzultzailearentzat onak izaten direnak. Hori da alde ona.

Itzultzeari ekin eta gutxira sortu zenuten Igela argitaletxea. Ez duzue hori bakarrik jorratu baina argi dago nobela beltzari arreta berezia eman diozuela. Elkarrizketa batean entzun dizugu beharrezkoa iruditzen zitzaizuela. Estrategikoa, akaso?

Hiru sozio gara, horietako bat nire lankidea izana Hernaniko institutuan, Joseba Urteaga, itzulpen mordoxka bat ere eginak badituena, eta, beste lagun bat, gure haurtzaroko lagun bat, alde grafikoez eta abar arduratu zena hasieran.

Gure planteamendua, hasieran, izan zen zerrenda bat osatzea. Josebak egin zuen, berak nik baino nobela beltz gehiago zituen irakurriak eta une hartan elkarrekin lan egiten genuen, ni hona [Iruñera] etorri aurretik. Aukeratuenen zerrenda bat egin zuen, hogei bat jarri zituen. Horiekin batera jarri zituen beste hiru, idazle handienak zirenak baina nobela beltzarekin-edo nolabaiteko zerikusia zutenak. Hori guztia argitaletxea martxan jarri baino lehen. Horiek izan ziren Eskuz landutako hilkutxak (Truman Capote/Xabier Olarra), Hiltzaileak (Francis Macomber eta beste ipuin batzuk bildumaren barruan: Ernest Hemingway/Javi Cillero eta Xabier Olarra) eta Santutegia (William Faulkner/ Xabier Olarra). 20-25 jarri bazituen, horietatik 18 inguru daude eginak, eta gero han ez zeuden beste batzuk ere.

Estrategikoa al zen? Gure planteamendua Gallimardekoena bezalakoa zen, André Gideri esan zioten bezala: “guk behar ditugu hemen dirua ekarriko duten liburu batzuk, horiei esker aterako ditugu beste batzuk”. Gallimarden kasuan, dirua zekartenak Série Noire-koak ziren, eta ni Bordelen nintzela, sail horrek bazituen milaka izenburu. Hortaz, guk ere antzeko zerbait pentsatu genuen: nobela beltzek izango dute tira gehiago guk atera nahi ditugun beste batzuek baino. Esate baterako, Literatura Sailean hasi ginen Lau Bidaiarekin: Matsuo Bashō, poesia japoniarra, budista, eta hamazazpigarren mendekoa. Horri prosazko beste batzuk erantsi genizkion: Rudyard Kipling, Capote eta Dylan Thomas. Joseba Urteagak itzuli zuen hori.

Hori izan zen bidea, baina, noski, gure asmoa ez zen soilik nobela beltza ateratzea, beste gauza batzuk ere atera nahi genituen, eta nobela beltzei adina arreta eman genien beste horiei ere. Horregatik, Bashōrenaren ondoren etorri ziren, urte berean, Alienista, J. Machado de Assis/J. Urteaga, Gatsby Handia (F. S. Fitzgerald/Xabier Olarra), eta Eskuz landutako hilkutxak. Durangora lehendabiziko aldiz joan ginenean sei libururekin joan ginen, Sail Beltzeko lehena, Sherlock Holmesen beste bat, eta Literaturako lau. Denek esan ziguten: oso politak, oso politak… Baina orduan konturatu ginen gauza bat dela literatura eta bestea merkataritza, azoka eta merkatua.

Animo handiarekin gentozenez, hurrengo urtean jarraitu genuen, Literatura Sailean bosgarrena Gauaren muturrerainoko bidaia (L. F. Céline/Matias Múgica), eta seigarrena Odol Hotzean (Truman Capote/ Xabier Olarra), ondoren. Bota genituen bota beharrekoak eta, orduan, oso harro sentitzen ginen. Sail Beltzarekin ere jarraitu genuen. Dena ezin genuen geuk egin, eta hainbat lagun bildu genituen, itzultzaileak. Horrela hasi ginen osatzen sailak. Gero, konturatu ginen erritmoa asko azkartzen bagenuen, kalte izango zela guretzat. Ez zela ibili behar sekulako gauza pila egiten, konstantzia bai behar zen, baina ez sekulako kolpeak eta sekulako pilak. Urteren batean, asko jota, sei atera genituen, baina hori izan zen gehiena, 1991n. Orain dela lau edo bost urte atera genituen zortzi, baina hori ez da ohikoa. Batez beste, 4 edo 5 ateratzen ditugu.

Zer-nolako harrera izan du nobela beltzak gurean? Batzuek diote literatura “erraza” dela, etiketa horri nola egin diezaioke aurre halako genero bateko liburu batek?

Beste nobelak baino errazagoak izaten dira, baina planteamendutik bertatik. Nori zuzendua den eta zer jende-maila harrapatu nahi duzun. Berez, planteamendu gisa ere, nobela beltzak badu jarrera bat salaketarako, eta hori ezin duzu egin hizkera etereo eta ponpoxoarekin, hizkera zorrotza erabili behar duzu. Hori da, hizkuntza aldetik, nobela beltza.

Bestalde, Uzta gorria (Dashiell Hammett/Xabier Olarra) irakurtzen duzu eta zerbait mugitzen dizu barruan. Alde horretatik balioa du nobela beltzak. Badira beste batzuk entretenimendu gisa ateratzen direnak, eta beste batzuk batera edo bestera lerratzen dira. Zergatik hartzen diren batzuk goi-mailakotzat eta besteen parekotzat? Seguru asko, lortu dutelako, beraien literatura gisako planteamenduan, testu indartsuak egitea eta beraien helburua betetzea. Niretzat Chandlerren obra batzuk, edo Hammetten Kristalezko giltza, iristen dira maila horretara. Zer dute berezirik? Hilketa bati buruzkoak direla eta generoko liburuak direla? Bai, baina horrek ez du esan nahi besteen parean egon ezin daitezkeenik.

Guk beti bereizi izan dugu nobela beltza, adibidez, Agatha Christieren planteamendutik. Christierenak hasiera-hasieratik daude jolas modura planteatuta, eta hori ere oso ondo egin daitekeen lana da, baina literaturaren alde sakonenetik pixka bat bazter geratzen dira. Horregatik, guk, hasieran, ez genuen inola ere argitaratu nahi, eman genituen 10 urte Christie kaleratu gabe, baina estatistikei erreparatuta ikusi genuen asko irakurtzen zela. Horrelako liburuak asko irakurri dira institutuetan, gureak ere. Horrelakoak atera genituen lehen esandako planteamenduarekin, alegia, liburu horiek izan zitezen besteen bultzatzaile.

Etekinik eman al dizue estrategia horrek, Gallimardekoei bezala?

Liburu batzuk bai izan dute beste askok baino gehiagoko arrakasta. Hori orain dela bost edo gehiago urte dela. Geroztik, nik uste, beherakada dexentea izan da alde guztietan, 2008tik-edo, krisiarekin. Orain, horiek ere besteak bezain neketsuak dira argitaratzeko, nahiz eta Hammett izan.

Erreserba bereziek edukiontzi bereziak behar omen dituzte. Liburuen itxurari arreta eskaini izan diozue beti.

Bai, liburuen itxurari beti eskaini nahi izan diogu arreta berezia. Horregatik baliatu ginen hasiera batean gure inguruan genituen diseinatzaile eta marrazkilariez: José Manuel Mata komikilaria (igelaren anagrama hark egina da), ZUT taldea (haiena da Sail Beltzaren eta Mintaka Sailaren diseinua). Josema González igelako “hirugarren gizona” arduratzen zen gehienbat horretaz. Eta Iruñean hain hurbil izanik Zaldi Eroarengana jo genuen, eta hark egin ditu Sail Beltzeko eta Enigma Saileko azal gehienak.

Literatura Sailaren diseinua Dulce María Rodríguez eta Maria Cuetori eskatu genien, eta haien oinarrien gainean osatu ditugu sail horretako 50 bat azal. Han eta hemendik eskuratu izan ditugun margolanez baliatu gara, baina orain dela urte batzuk Josemi Goyenak errazten digu lana, oso emaitza txukunekin gainera. Liburua pasatzen diogu, eta berak eskaintzen dizkigu bere proposamenak, guk aukeratzeko.

Ez ditugu banan-banan aletuko euskaratu dituzun liburuak, baina hiru ekarri nahi ditugu hizpidera. Hasteko, Lorenza Mazettiren Zerua gainbehera dator, ezagun batek debozioz hitz egin zuen hartaz eta kuriositate handia sortu zigun.

Niri Joseba Urteagak aipatu zidan liburua. Bera, egun bakarrean etortzen da Durangoko azokara, eta begiratzen du gure standa, eta esaten du: liburu hori baino hobeak ez zeudek ba asko asko ere hemen. Kanpaina berezia egiten dio berak Durangon. Lehengo urtean elkarrekin geuden standean, eta ikusita ez zela asko saltzen, etortzen zen pertsona bakoitzari esaten zion liburua zer ona zen. Pasa ginen bi saltzetik hogei saltzera.

Oso liburu berezia da, eta Lorenza Mazzetti ezagututa, gu propio joan baikinen hura ezagutzera, are gehiago. Batez ere, umeak nola ikusten duen gerra, hori da liburuaren alderdi bereziena. Berak ez zuen izan fikzioa egiteko beharrik, aski izan zuen bere bizipenei begiratzearekin. Bere garaiko bizipenetan eta umetan Mussolinirekiko izandako ia-ia maitemin horretan oinarrituta dago eleberria, eta gero kontatzen du hori guztia nola txikitu zen. Hain da xinplea, eta aldi berean, halako indarra du alde guztietatik. Bera ez da batere idazlea. Horren bi sekuela ere idatzi zituen, interesgarriak dira, baina nik uste dut hobe dela lehenengoarekin geratzea, bere horretan.

Liburua euskaratu eta, gero, Mazetti ezagutzera joan zineten.

Liburuarenganako miresmen horrekin, nik, jubilatu berritan, esan nuen: hau di-da egin behar da. Italiera ez dudanez nahikoa ondo ezagutzen, liburu hori behar adina bermearekin egiteko, Fernando Reyri pasa nion gero, berak begiratu eta gainbegiratu zezan. Elkarrekin egin genuen lana.

Mazzettirengana joateko burutazioaren harira, bagenekien emakumea bizirik zegoela, eta ikusi nahi genuen ea zer kontatzen zigun. Behingoagatik, ni oso lotsatia izanda, animatu nintzen eta hasi nintzen ikusten ea posible izango litzatekeen, agentearen bitartez, zerbait lortzea. Ez nekien emakumearen erantzuna nolakoa izango zen, kontuan hartu 84 urte zituela, eta pentsatzen hasi nintzen ea nola lor nezakeen. Orduan, agenteari esan nion trilogiaren bigarren eta hirugarren liburuak argitaratzeaz pentsatzen ari ginela eta Argia aldizkariarekin harremanetan jarriak ginela, beharbada, elkarrizketa bat egiteko. Denbora puska batera agenteak email-helbidea bidali zigun. Eta handik beste denbora puska batera, autoreak baietz erantzun zuen, baina Ok besterik ez zigun esan, telefono-zenbaki bat emanda.

Ordurako ikusia nuen Mazzettiri El Paísen egin zioten elkarrizketa bat, Periférica argitaletxeak El cielo se cae atera zuenean. Han esaten zuten, gutxi gorabehera, nolakoa zen Mazzettiren etxea: etxe bohemio bat, baina 84 urteko emakume batena. Nik ikusia nuen emakumea oso fresko zegoela, adina gorabehera, erakusketa bat egin berria baitzuen (margolaria ere bada eta), eta horietako batean agertzen zen hizketan. Hortaz, animatu ginen, hiruzpalau egun Erromara joan eta ea nola zihoan ikustera. Oso ondo hartu gintuen, oso urduri joan ginen arren. Ipad-arekin grabatu genuen elkarrizketa, eta oso dibertigarria izan zen. Bera zine-zuzendaria da, eta han joan ginen gu gure Ipad-arekin; azkenean, berak esan zigun nola antolatu behar genituen planoak. Egin genuen elkarrizketa nola-hala, eta sekulako eguna pasa genuen.

Queneauren Estilo-ariketak ekartzen den arren gogora, esan izan duzu Deabruaren hiztegiak ere buruhauste franko sortu zizkizula…

Bai, izan ere ez baita lan erraza. Momentu hartan kasu egin zitzaion eta Euskadi sarietarako hautagai ere izan zen. Kasu egin zitzaion berez oso liburu konplikatua delako itzultzeko, gauza asko ditu. Definizio paradoxiko, korapilatsu horiek zuzen eta taju antzean ematea zaila da. Dena den, hori ez du alde zailena, alde zailena du hori guztia eta dauden txisteak eta dauden hitz-jokoak eta abar, asko eta asko, bertsoz emanak daudela. Garai hartan, espainolezko edizio batzuk ikusiak nituen, bertsozko zati horiek kenduta. Baina grazia bertsotan egina izatean badago, ez litzaioke itzulpenean kendu behar. Orduan horrela ibili nintzen, goizeko 4etan jaiki eta lanera joan aurretik itzultzen aritzen nintzen. Oso neketsua izan zen niretzat, baina entrenamendu ona ere bai, lege gogorren barrenean egin behar izan bainituen gauzak. Bestalde, ingelesez, poema arrunt eta narratibo bat besterik ez bada ere, hori euskarara bihurtzeak askoz pisu gehiago hartzen du nahitaez. Horretaz jabetzeko eskola paregabea izan zen.

Zailtasun formal horiek dituzten liburuak gustuko dituzu, beraz, itzulpen-erronka gisa? Izan ere, Debruaren hiztegia itzultzeko lana LUko lehiaketan esleitu zizuten…

Literatura Unibertsalean ere parte hartu nahi nuen. Asko etortzen ziren, Nathaniel Hawthornenak eta horrelakoak, nik ez nituenak egin nahi. Pentsatu nuen, ordea, beste hau ondo egokitzen zitzaidala, nire umorearekin, gauza guztiei buruzko ikuspegi ziniko horrekin… Azken batean, hau “zinikoaren hiztegia” baita, berez. Pentsatu nuen ondo moldatuko nintzela alde horretatik eta definizioetako batzuk ikaragarriak dira. Dibertsio modura hartu nuen, baina, gero, zailtasunen ondorioz, dibertsioa lan neketsu bilakatu zitzaidan, batez ere epeak zeudelako.

Zerrendak hor jarraitzen du? Nola aukeratzen duzue zer liburu argitaratu?

 Zerrendako gehientsuenak eginak ditugu dagoeneko, nobela beltzen zerrenda bat zen gainera. Gainontzekoak, besterik gabe, elkartu eta urte batetik bestera erabakitzen ditugu, nahiz eta buruan baditugun beste hainbat autore eta komentatu izan ditugun. Truman Capoteren Odol hotzean liburuari buruz Josebari esan nion: nik hau egin behar diat. Nola esango zidan berak ezetz? Akordio bat daukagu, zerbait egin behar dugunean adostuta ateratzea.

Eta ez guk bakarrik, adibidez, Pello Lizarralderekin ere biltzen gara tarteka, edo beste lagun batzuekin. Kanpotik ere iristen zaizkigu makina bat proposamen, baina horiek galbahetik pasa behar dira, adostu.

Igelatik kanpo itzuli dituzun liburuetara bueltatuta, arreta eman digu batek. Oliver Sacksen Antropologo bat Marten.  

Proposamen hori Unibertsitatetik etorri zitzaidan, Juan Garziak egin zidan, justu Deabruaren hiztegia egin eta berehala. Pixka bat ateratzen zen nire ohiko itzulgai literarioetatik, baina edukia oso interesgarria iruditu zitzaidan. Horregatik hartu nuen.

Lan pisua izan zen hori ere. Epeetan ez zen hain zorrotza, baina lanean ari nintzela egindako liburua da, eta lodia. Edukia oso interesgarria da: saiakera zientifikoa, baina aldi berean oso irakurgarria. Kasuak oso ondo aukeratuta daude eta ia narratiba bezala irakur daiteke. Zientzia arlokoa da, baina ia-ia literatura moduko narrazioan kontatua. Oso liburu gomendagarria da, baina, beharbada hor erdibidean geratzen da: zientzietakoek ez zuketen hartuko beren literatur sentsibilitatea ez delako hain garatua, eta literaturzaleek, ordea, ez zuketen hartuko pentsatuta teknikoa izango dela.

 Liburua itzultzeko orduan, medikuntza eta neurologiako kontuekin, laguntza handia eman zidan Fernando Reyk, medikua baita. Hark egin zuen lehen zuzenketa, eta Zio bildumako arduradunek jorratu zuten gero. Kontzeptu horiek ez badituzu ondo menderatzen, oso erraz egin dezakezu irrist, eta bentaja hori izan nuela-eta, beharbada, liburua ez zen bihurtu desastre erabateko bat. Nik oso gustura egin nuen, eta uste dut emaitza ere taju antzean atera zela, gaia kontuan izanda. Liburu entretenigarria da, eta, aldi beran, asko ikasten da.

Autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen.

Igelaren katalogoari erreparatuta Frantziako eta Italiako autore asko topa ditzakegu. Alemanak, esate baterako, ez dituzue hainbeste.

Bai, frantsesari dagokionez, bai Josebak eta bai nik hobeto ezagutzen dugun literatura bat da. Italierarena kasualitate bat izan da, Fernando Rey hor dugulako eta beti oso prest egon izan delako edozein proiektutan, eta horri etekina ateratzen jakin dugulako.

Alemanez Joseph Roth daukagu, horrenak bi baditugu; eta, orain Werther gaztearen arrangurak (Johann Wolfgang von Goethe/ Matias Múgica) egin dugu, baina ez dago Literatura Sailean, baizik eta Bidelagun Sailean. Nik banituen alemanetik ekartzeko liburu bat baino gehiago, baina gure planteamendua ez da sistematikoa: XX. mendeko obren lagin bat edo horrelako zerbait. Alemaneko itzultzaileak ere ez daude hainbeste. Gero, bestalde, Literatura Unibertsala bilduman, adibidez, badago Berlin Alexanderplatz (Alfred Döblin/Anton Garikano). Nik hori oso gustura irakurri nuen eta oso ondo dago dagoen tokian. Guk agian ekarriko genukeen, baina dagoeneko lan hori eginda badago, ba primeran.

Autore batzuk Igelari esker iritsi zaizkio euskarazko irakurleari: Annie Ernaux, Natalia Ginzburg, Amélie Nothomb, edo, berrikiago, Mohammed Xukri, Georges Perec eta Patrick Modiano. Horietako guztien kasuan, eta baita beste zenbaitenean ere, obra bat baino gehiago ekarri dituzue gurera. Autore batzuen lagin zabalagoa, autore-kopuru handiagoaren ordez. Zer dela-eta?

Dispertsio ikaragarrian ez erortzeko modu bat da. Autore horietako batzuk liburu asko dituzte, Modianorenak, adibidez, aterako genituzke dozena erdi, posible bagenu. Berdin Ernaux edo berdin Nothombekin, pentsa, Nothombek liburu bat argitaratzen du urtero, duela 20 urtetik. Batzuekin konplitu dugula iruditzen zaigu, baina beste batzuen kasuan pentsatzen dugu oraindik besteren bat ere ekarri beharko genukeela euskarara. Normalean, autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen. Berdin egin genuen, hasieratik, Capoterekin.

25 urte egin zenituzten iaz, Sail Beltzean 25. alea atera berri duzue. Agur baten hasiera? Aurrera segitzeko indarrez?

Aurten, behintzat, lau liburu ateratzeko asmo badaukagu: Ulysses, Annie Ernauxen beste bat, literatura galegoko lanik inportanteenetako bat, Eduardo Blanco Amor-en A Esmorga, eta Dora Bruder, Patrick Modianoren lan sonatuena. Erabat deshauziatuta ez gaude, beraz.

Elena Ferranteren Adiskide paregabea (Fernando Rey) nobela aurkeztuko duzue etzi. Kuriosoa da Ferranteren istorioa: idazle ezezaguna.

Elena Ferranterengana liburu honen bidez iritsi gara: Adiskide paregabea. Baditu lehendik egindako beste lan aipagarri batzuk. Benetan harrigarria da emakume (?) honena. Estatu Batuetan berak baino lehen Salinger batek edo Pynchon batek jo izan duten bidetik, obrari ematen dio garrantzia, eta bera bere obraren atzean ezkutatzen da. Etzi aurkeztuko dugun liburuaren hegalean honela dio: “Nire ustez, liburuek, behin idatziz gero, ez dute beren egileen inolako premiarik. Esatekorik badute, laster aurkituko dituzte irakurleak; bestela… ez”.

Dabilen Elea jaso zenuen 2013an.

Sektoreak ematen duen zerbait da, alde horretatik, errekonozimendu horrek mesede egiten du normalean, honezkero kalte ezin digu egin. 18 urterekin poesia-sari bat ematen badizute, merezimendu handirik gabe, agian ez dizute sekulako mesedea egiten baina 60 urte betetakoan ematen badizute Dabilen Elea, ongi etorria izan dadila. Bizitza ez dizute konponduko, hain zuzen, askok dioten bezala, sarritan sariak justu iristen dira behar ez direnean. Erabateko erretiroa hartzeko tronpeta-abisu izan bazen, oraindik ez da ailegatu.

Ez diogu elkarrizketari amaiera eman nahi azken bi urtetan buru-belarri euskaratzen ibili zaren Ulysses aipatu gabe.

Joyceren obra nagusiak euskaraz egon beharra zeukan, hori hitz egin genuen orain dela 10 edo 15 urte Arantzazuko mendi santuko taberna batean afalondoko tertulia batean han bildutako batzuk. Baina, hainbeste gauza hitz egiten diren bezala, ez badago zure momentuko kezken artean, behar dela esaten duzu baina gero ez da ezer gertatzen. Egon behar izateaz aparte, niri liburu honekin gertatu zitzaidana izan zen ez nuela lortu liburu hori osorik irakurtzea ingelesezko edizio ohardun bat eskuratu nuen arte. Nire inguruko %95ek esan didate Ulysses hartu eta bazter utzi dutela. Orduan, kontua da, nola lortu hori horrela ez izatea? Baten batek hartu behar du lan hori, eta nik pentsatu nuen egin behar nuela.

Irakurleek ez dute lortuko Ulisesekin ni adina dibertitzea, izan ere, irakurle soil zarenean, ezin diezu gauza askori erreparatu. Itzultzaileak, ordea, testu bati hainbeste buelta emanda, lehenbiziko irakurketan, eta bigarrenean, eta hirugarrenean harrapatzen ez diren makina bat gauza ikusten ditu. Badakit irakurlea ni adina dibertitzea ezinezkoa dela, irakurle batek ezin du, seguru asko, lana gustura egiten duen itzultzaile batek adina dibertitu, baina lortzen baldin badut nire dibertimenduaren laurdena bizi dezan, pozik geratuko naiz.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=HZ-BmUH7DJ4]

Medikuntza ikasia, psikiatria interesatu zitzaion bereziki, gizartea aldatzeko grina izan zuen betidanik. Karrera amaitu ostean ekin zion idazteari eta editatzeari, eta munduan zehar ibili zen: Kuban, orduko Sobietar Batasunean…

1970 inguruan izan zuen lehen harremana Euskal Herriarekin. ETArekin kolaboratzea egotzita, hiru urte eman zituen espetxean. Kartzelaldi garaiko gutunak eta egunerokoa argitaratu zituen 1975ean: Diario y cartas desde la cárcel. Hiru etxeak 2005ean berrargitaratu zuen. Bildumari Forestek idatzitako hitzaurrea ekarri dizuegu, aise irakurtzen baita gaur egunekotik ere, herrien arteko elkartasunaz eta kafkiarrak diruditen auzietaz baitihardu.

Omenaldi txiki bat: gugan bego, Eva.

HITZAURREA

“Ez naiz isilduko, nahiz eta zuk, atzamarrarekin,

ahoa ukituz edo bekokia,

isiltasuna eskatu ala beldurra mehatxatu…”

Quevedo

Duela zenbait egun, liburu honen argitalpenaz mintzatu zitzaizkidanean, lehen-lehenik, ezetz esateko bulkada sentitu nuen. Izan ere, liburu hau ez baita norberak barruan daraman liburu borrokalaria, hain zuzen orain idatzi nahi nukeena, eta ez horregatik bakarrik, baita ere, gutun-truke hau oso intimoa delako: gutunok ez ziren idatzi, inondik ere, jende gehiagok irakurriko zituela pentsatuta; gutunok baldintza oso larrietan sortu ziren, egun horietatik ez dut asko oroitzen, soilik sekulako ahalegina egin behar izaten nuela adorea bildu eta aurrera jarraitzeko. Ororen gainetik aurrera jarraitu, egunen batean kontatu ahal izateko, “une” sinestezin honen testigantza eman ahal izateko, horren distirak oraindik ere itsutzen bainau eta erabat nahigabetzen. Hainbat hilabetez, gutun hauek salbamendu-ohol baten modukoak izan dira, biltzen gaituen eta bertan parte hartzera behartzen gaituzten eldarnioaren erdian; eskutitz hauek bide bat izan dira errealitate zehatz eta bihotzeko bati eusteko: huts egin ez nezakeen hitzordua, nolabait ere, betebehar gozo bat, egunik uzkurrenetan zutik iraunarazi nauen konpromiso bat. Zalantzarik gabe, gauza sakona zen, argitaletxe bati besterik gabe eskaintzeko sakonegia. Horrexegatik, lehen batean, ezetz esan nahi izan nuen. Ondoren, hobeto pentsatu nuen, patxada handiagoarekin, egoera kontuan hartuta… Ez da egoera berria, inondik ere, are, gehiegitan errepikatu da, duela hainbat urtetatik elkartasunaz arduratzen garenontzat… Eta ez zidan itzuri egin zer-nolako garrantzia izan dezakeen idazki batek, testigantza batek, gutun huts batek zerbait egitera deliberatzeko orduan, alerta-oihua indartuko baitu eta hobeto ulertzen lagunduko. Eta, ikuspuntu horretatik, erresistentziei gailendu nintzaien. Liburua editatuko dutenek uste baldin badute beharrezko tresna dela eta balioko duela buru-belarri dabiltzan borroka horri, modu batera edo bestera, laguntza emateko, orduan, pozarren onartzen du proposamena. Hortxe daukazue: egokien deritzozuen moduan eman dezakezue. Ez dut aurrez irakurtzeko beharrik, ezta nolabait gainbegiratzeko beharrik ere. Jakin badakit nire seme-alabek, azken batean beraienak baitira gutunak, bat egingo dutela erabakiarekin; izan ere, intimitatea dagoeneko urratua baitago, intimitatea urratu zen gutunok zentsuraren harresi bikoitza –militarra eta kartzelakoa– gurutzatu behar izan zutenean argitara ateratzeko.

Hortaz, liburu zirkunstantzial bat dugu hau. Aitzakia liburu bat, talde-arazo bati arreta emateko: elkartasunezko liburu bat, azken batean. Horrela bakarrik har dezake bere benetako balioa, eta soilik ikuspegi horretatik irakurri behar da; liburu honekin beste zerbait egitea horren zentzua desitxuratzea litzateke. Ezaugarri horiek betetzen dituen liburu bat den heinean baino ez nago ados liburuarekin, hein horretan sustatzen dut, eta baita eskertu ere, mugarik gabe, “politika eta psikoanalisi”ko kideen keinua, horiexek hasieratik agertu baitute gu defendatzeko elkartasun aktibo eta suharra. Zer-nolako emozioarekin irakurri nuen, lokutorioko beira lausotuen artean (ez dakit malkoen ondorioz ala hatsaren lurrunaren poderioz), “Le Monde” kazetan argitaratu zuten deialdi hura[1], kanpotik iritsi zitzaigun lehen baikortasun-txertoetako bat berau.

Segurtasuneko zuzendari nagusiak estreinako Prentsa Konferentzia eman zuen egunetik, estatuko hedabide guztiek xehetasun handiz zabaldua, gure inguruan abian jarri da kontrako iruzkin, gezur eta kalumnien kate bat, eta, era berean, arrisku larriak etortzen zaizkigu gainera tirada handiko zenbait argitalpen kaleratzen diren aldiro, legearen babespean kaleratu ere, esate baterako, “Meridiano 2000” aldizkari edo “Puerta del Sol 2.3” liburua, zeintzuetan, printzipio etiko oinarrizkoenak bazter utzita, ontzat ematen diren jatorri oso iluneko informazioak. Niri buruz esan dute botere hipnotiko arraroak ditudala, urrutitik gauzak zuzentzeko gaitasuna daukadala eta eragin gaiztoa dudala nire ingurukoengan… Hainbeste barrabaskeria esan dituzte ezen dagoeneko pauso handi eta ezinago garrantzitsua izango da liburu honen bitartez argi geratzen bada “munstroak” ez dauzkala bi buru eta ez duela ahotik sua botatzen; alderantziz, bere barruan bihozño bat dagoela, taupa-taupa egiten gainontzeko gizakien barruan bezala.

Edonola ere, benetako arazoa horren azpitik doa, eta ez da berria. Duela hainbat urtetatik dator eta bada zerbait askoz sakonagoa eta inolaz ere ez? hain isekagarria: tragedia bat, zinez. Noizbait hobeto ulertuko da bizitzea egokitu zaigun egoeraren konplexutasuna eta gaur gurekiko errukirik agertzen ez duen mendeku moduko honen esanahia. Ulertuko da, halaber, zer-nolako miseria intelektualetara baztertu gaituzten, bertatik abiatuta ezin izan dugula sekula gure gauzetan publikoki esku hartu, eta horrek izugarri markatu gaituela. Nire kidearengan pentsatzen dut orain, Alfonso Sastre, bost urtetik gora daramatza-eta kartzelan, gutun baten bitartez protesta egiteagatik, eta min ikaragarria sentitzen dut beste protesta-eskutitz batekin alderatzen dudanean, gaur egun historikoa dena, hain zuzen, Sartrek Auzitegi Militarrera igorritakoa Aljeriako askapen-gerraren garaian,. Gutako askori ere gustatuko litzaiguke, hala sentitzen baitugu, orduko hartan bezala esan ahal izatea prest gaudela kidearen maleta eramateko, bidezko kausa baten alde borrokatzen denean. Baina beste leku batzuetan gutxieneko duintasun-oihu bat dena, delitu larri bilakatzen da hemen, tankera kafkiarreko prozesu batean sartzen bazaituzte. Ezin diot atsekabeari ihes egin, jabetzen naizenean beti izan garela ezkutuko pertsonak, modu batera edo bestera, eta hemen aitortu nahi dizuet, intelektual gisa, protesta egiten dudala. Eta, akaso, horregatik erabaki dut gaur nire sinadura paratzea hitzaurre konprometitu bilakatzen ari zaidan honetan.

Eva Forest Yeseríaseko espetxean

Era berean, eskatu zidaten hitzaurre honetan niri buruz hitz egiteko apur bat…

Zer esango dizuet ba, une honetan nire bizitzako puska oso garrantzitsu bat nire herriaren historiari lotuta dagoela, eta batzuetan gertakari miragarrien lekuko izan ez ezik, horien parte ere izan garela…? Goiz batean, adibidez, jo egin gintuztela lore gorriak Patino kidearen ehorzketara eramateagatik, eraikuntzako langilea bera, tiroka eraila zapaldutako eskubideak defendatzeagatik, edo jo egin gintuztela, nahiz eta beste modu batean egin, meatzari asturiarren eskubideak defendatu genituenean, edo txakurrak baikinan jazarri zitzaizkigula Baezako kaleetan zehar, herriko poeta Machadori omenaldia egin nahi izan genionean, edo mehatxu ikaragarriak jaso genituela Unibertsitatean hainbat zapalkuntzaren berri eman genuenean, denoi eragiten digutenak? Betidanik, modu batera edo bestera, zapaltzen gaituztela, eta agian horregatik hasten zaigula odoletan bihotza, langile bat tiroka erailtzen duten bakoitzean, dagokiona eskatzeagatik, San Adrián del Besósen, edo Vigon, edo Granadan, edo Bilbon? Sakonki maite dudala Espainiako estatuaren pean dauden herriek osatzen duten giza jarioa, aukeraz bete-betea, orain arte isilaraziak izan diren arren, eta ez dudala ezkutatzen –orain, arrisku larri bilakatu delarik– lagun euskaldunak ditudala, beraien arazoak konpontzearekin amesten dutenak; eta, azken batean, hain dela gauza larria, Puig Antichek kontzientzian min ematen didala, laguntza eskasegia eman genion anai batek bezala, gauez kendu zigutena guk hala baimenduta?

Beti sentitu izan dudala elkartasuna Lurreko zigortu eta esplotatuekiko, nahiz eta ondorio guztiekin beraien alde paratzeko deliberoa une zehatz batean hartu nuen, Bolibiako gerrillari hura hil ondoren? Vietnam eta Palestinako herrien borroka gertutik jarraitzen ditugula, eta, oro har, askapen-borroka oro babesten dudala? Malko mikatzak bota nituela irailaren 11 batez Txilen, nahiz eta poz handiak ere bizi izan ditudan, Angela Davis salbatu genuen egun hartan bezala, herria osorik batuta, hain gure sentitzen genuen Angela Davis hura, ala Portugaleko kartzelak ireki ziren egun hartako poza, hainbeste lagun baikenituen han preso?

Erraldoi izugarri baten antzera hazten zaidala haserrea bidegabekeriak ikusten ditudanean, eta akaso hori haurra nintzen garaitik datorkidala, oroitzapen batetik non hegazkin beltzek umeak metrailatzen zituzten Bartzelona gorriko arrantzale-auzo batean? Nire aita, seguru asko, bihotz zabaleko anarkista bat izan zela, eta ama, bere adorea dela medio, izan zitekeela Vietnamgo ANFko amona bat, estimu handienarekin esanda?

Kezkatzen nauten arazoen zerrendan Iraultza dela lehenetarikoa? Emakumearen askapena babesten dudala, horren forma guztietan, eta pentsatzen dudala iraultza hain beharrezko hau posible izango dela soilik emakumeek botere politikora jauzi egiten dutenean?

Arazo horiek guztiek kezka sortzen didate, gustatuko litzaidake horietaz guztiez mintzatzea noizbait, lasaiago, eta, modu batean edo bestean, ordenarik gabeko oharretan bilduak ditut, ohar horiek Epaitegi Militarren bateko mahai baten gainean pilatzen diren arren, are, ohar horiek erabiliak izan daitezkeen arren salaketa lazgarriren bat frogatzeko…

Baina kontu horiek guztiak kontu txikiak dira, eta horien garrantzia bakarra da guztion bizitzaren parte direla, gure herriaren historia… Inportanteena da hemen gaudela, esna. Munduko beste toki batzuetan gertatzen dena jakin-min biziz jarraitzen dugula eta mundu zabaleko hainbat txokotatik berotasun handia iristen zaigula, eta ikasten dugula, berriro ere, gauza handia dela elkartasuna, Peter Weiss ez dela soilik Stockholmen bizi den idazle bat, Gisèle Halimi ez dela soilik auzietan lan egiten duen abokatu bat, ezta Fernando Arrabal ere, antzokietan estreinaldian egiten dituen abangoardiazko ikertzaile bat… Horiek guztiak, eta baita Italian eta Portugalen dabiltzan adiskide onak, eta Japonian, Eskandinavian, AEBetan, Kuban, Aljerian edo bost kontinenteetako edozein muturretan dabiltzan guztiak, denok batzen gaituela amets handi batek, mundu hobe bat irudikatzekoa non gizakia benetan izango den gizaki… Berriro ere diot, elkartasuna gauza handia da, indarra ematen du, indar bat zeinak baimentzen digun, gaur, erdi irla erdi lubaki den txoko txiki honetan, Yeseríasen, baikor itxarotea amaierari, eta denei bidaltzea besarkada bat eta baita kideak egun batean “kartzelatik kartzelara” helarazi zigun poema ere:

“baina, prozesu guztiak gorabehera,

gaua etsaia da, eguna gurea:

gu aske gara eta beraiek preso daude”

Eva Forest

Yeseríaseko espetxea, 1975eko martxoa

¹ Informazio- eta elkartasun-idazki hori, Prentsak zentsuratu baitzuen, Le Monde kazetako publizitate-atal batean argitaratu behar izan zen, idazkia sinatu zuten lehen emakumeek erositako atal batean, 1974ko urriaren 23an. Hainbat herrialdetako milaka emakumek sinatu zuten. Horren ondoren etorri zen “Quotidien des femmes”en ale berezi bat (1974-11-23), non informazio xehea ematen zen Espainiako borroka iraultzaileei buruz. Emakume espainiarrek eta “politique et psychanalyse” taldeko emakumeek idatzi zuten.

Eva Forest espetxetik irten zen egunean, senar eta alabarekin

Artikulu hau Argia aldizkariko Zirtak sailean argitaratu nuen estreina,  urtarrilaren 25eko alean

Zeu ere izan zaitezke aliatu

Urte berriari hasiera eman genionetik bizpahiru aste pasa diren honetan, eta argi geratu zaizun honetan, berriro ere, temati saiatu ezean, nekez beteko dituzula abenduaren 31n zeure buruari ezarritako helburu horiek guztiak; azken batean data arbitrarioa delako (nolabait neurtu behar baitugu denboraren igaroa), eta erlatiboa, eta hortaz egutegia mudatzearen ekintza ez zaizulako burdin goriaren bortiztasunarekin markatu bihotzean, hala nola trabatzen diren urdailean epifaniak, bidegabekeriak zenbait bidaia eta maitatu izan dituzunen agurra, zure usadioak edo sinesmenak edo birbideratu nahi zenukeen dena delakoa benetan eta derrepentean aldarazteraino (nahiz eta horrek ere diziplina eta buru gogorra eskatzen dituen, gero, egunero); okasio honetan, hain zuzen ere, baliatu nahi nuke zutabe hau geure buruei laguntzeko, besterik ez bada, urte hasierako helburu horietako bat behintzat mamitzen.

Aliatua izateko xede dohatsuaz ari naiz, jakina, aliatua izatea ulertuta modu honetantxe: talde baztertu bateko kideen eskubide-berdintasunaren alde borrokatzen dena, talde baztertu horretako parte ez izanda ere. Adibide batzuekin labur adieraztearren: ni bezalako cis-emakume bat transen alde, ni bezala hemen jaiotako bat paperik ez duen auzoaren alde, zu bezalako aita jator bat ni bezalako neskagazteen alde. Eta abar. Izan ere, Franchesca Ramsey bideoblogariari esker iritsi zaizkit aliatua izateko bost aholku ezinago erabilgarri, eta azpidatzigintzan alfer nabilenez azkenaldi hurbilean baina eskuzabaltasunaren sukar betean natzanez oraindik ere, euskaratu egin ditut, laburtu; funtsean, hitzezko formatu honetara egokitu.

Etxe bat eraikitzearekin konparatzen du kontua Ramseyk: adiskideari lagun egin nahi diozu bere txokoa muntatzen, baina (kasu baterako) igeltseroen jardunaz den mendrena ere ez dakizularik, zimenduak ondo izorra ditzakezu, zeure asmo onenenekin kargatuta ere.

Hortaz, hasteko, 1) jabetu zaitez zeure pribilegioez; eta ez dezazula hitza gaizki uler, pribilegioak edukitzeak ez baitu esan nahi ez duzunik sekula sufritu, ezta ez zarenik sekula borrokatu zerbait lortzeko edo dena emanda jaso duzula ere, ezpada zein zaren dela-eta, ez duzula gauza batzuei buruz sekula pentsatu behar izan, zeure jatorriagatik (adibidez) ez direlako sekula arazotsuak gertatu.

Gero, 2) entzun, eta egin etxeko lanak. Adiskidearen ahotsa entzuteko prest egon behar duzu ikasiko baduzu; gaur egun, sareen bidez, zientoka dira aukerak: aditu, irakurri, galdetu eta egin etxeko lanak sustatu nahi dituzun gai horien berri xehe eta zehatzagoa izateko.

Ondoren, 3) salatu, baina ez dezazula tapatu adiskidearen ahoa. Aliatuaren lana da laguntza ematea, dauzkan pribilegioak erabiltzea beste batzuen kontzientziak iratzartzeko, baina sekula ez adiskidearen ahotsaren gainetik goratuz berea.

Jarraian, 4) jakin noiz edo noiz erratuko zarela, eta eskatu barkamena aldiro. Gauzak desikastea prozesu bat da, bizitza osorakoa eta sarritan zaila, labainak dira lurraldeak, eta aise irristatuko zara. Gogoan izan gakoa ez dela zure asmoa, alegia, asmo onez egin duzun irrist, ezpada eragina, alegia irristatzean zerbait hautsi duzula; beraz, kargu hartzen dizutenean, atzera ere, arretaz entzun, hausnar egin, barkamena eskatu, eta aurrera.

Eta, amaitzeko, guztietan garrantzitsuena, zalantza-izpirik gabe: 5) aliatua zarela esatea baino, aliatua izatea da kontua. Ez da hitz egitea ezpada ekitea, aipatutako lau pauso horiek egunero-egunero egitea.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=_dg86g-QlM0]

Nola sartu zinen itzulpengintzaren munduan?

Txikitatik sartu nintzen itzulpengintzan. Neure kasa itzuli nuen Marco marrazki bizidunen hasierako abestia, Zeruko Argiara bidali, eta argitaratu egin zidaten. Gero, bitxia da, ikus-entzunezkoak itzultzen ibilitakoa naiz, eta Marco itzultzen-egokitzen aritua. Halako batean, konturatu nintzen nire bertsioa ez zutela kontuan izan telebistarako [txantxatan]. Beti esaten da itzultzaileek kontuan izan behar dituztela aurretiko aldaerak, eta ea itzulita dagoen; ordu hartan, beste itzulpen bat erabili zuten, askoz ere hobea, dena aitortzera. Hala ere, grazia egin zidan. K2000 enpresarentzat jardun nuen azken urteetan izan zen, BERRIAn sartu baino lehen, eta azkenetako marrazki bizidunak Marcorenak izan ziren. Ez ziren nire kuttunenak, nik nahiago nituen Heidirenak, baina grazia egin zidan.

Bada, horrela hasi nintzen. Euskararen mundu honetan, Ikastolatik bertatik hasi ginen sartzen. Ondo irakurtzen omen genuen, eta orduan lotsarik ez neukanez… Neba eta beste baten batzuk aukeratu gintuzten euskaraz ikasteko kasete batzuk grabatzeko, katalanentzat. Antzerki-moduko batzuk grabatu genituen. Ez dakit orduan sartu ote zitzaidan euskararekiko kontzientzia, euskararen alde zerbait egin beharraren kontzientzia. Harrigarria iruditzen zait, oraindik ere, irakurtzen dudanean Zeruko Argia hilabetekarira bidali nuen gutun hura —ez dakit, 11 urterekin-edo—, umeentzako kantuek euskaraz egon behar zutela-eta neukan tema hura.

Artean Ikastolan nenbilela eskaini ziguten Bostak bildumarakoak itzultzeko aukera. Biren artean hasi ginen, eta pare bat itzuli genituen. Gero, Azkoitian norbaitek eskatzen bazidan zerbait itzultzeko, bada, itzuli egiten nuen; Euskal Herrian, asko gara itzultzaileak, batzuk ofizialak eta besteak ez. Ondoren, Euskal Filologia ikasi nuen, eta Itzulpengintzako masterra sortu zen, eta hartan izena eman nuen. Hura bukatu ostean, Gipuzkoako Foru Aldundian jardun nuen uda batez —hiru hilabetean— administrazio-testuak itzultzen, eta, gero Bergarako arau subsidiarioak itzultzeko lehiaketa batean parte hartu nuen, eta, egiteko hura niri eman zidatenez, hartan ere jardun nuen. Hura amaitutakoan, K2000rekin eta ETBrekin lan egiteko ikastaro bat egin nuen, eta etxetik aritu nintzen etxetik itzulpenak egiten: marrazki bizidunak, dokumentalak, telesailak, filmak… Oso ondo pasatzen nuen. Donostiako Prentsa Bulegoarentzako itzulpenak ere egiten nituen aldi hartan. Eta, osterantzean, beti ibili izan naiz gai jakin batzuen inguruan: literatura, artea…

Azkenik, lana gutxituz joan zen, eta orduantxe fortunatu zitzaidan BERRIAn itzultzaile-zuzentzaile aritzeko aukera, eta harrezkero hantxe nabil lanean.

Tartean, literatur itzulpenak ere egin dituzu.

Nik uste dut erreskadan etorri izan zaidala, bata bestearen atzetik. Eta gero, orain, halako batean…

Zenbat denbora daramazu BERRIAn?

Otsailean, bost beteko ditut; 2007an sartu nintzen. Sasoitsu hartan bukatu zen literatur itzulpenen saltsa hori dena. Hain zuzen, lan egiteko modua oso diferentea da bietan ere. Aurreko lanak iraupen luzeagokoak ziren, nolabait esateko; egunkarian berehalakoa da ia dena. Itzulpenak garaiz bidaltzen badizkigute, astiroago ibiltzen gara; batzuetan, atzorakoak ez ezik hurrengo asterakoak ere izaten ditugu. Baina egunean bertan egin beharrekoak ere tokatzen dira. Orain, esan liteke langintza honen bi aldeetan nabilela aldi berean; berezkoak zaizkion horietan, nolabait. Nik esaten dut beti izan naizela oso pribilegiatua, maistra eta maisu oso onak eduki ditudalako. Hori erakutsi zidaten, norberaren jardunean ona den jendeaz inguratu beharra dagoela, horrela ikasten dela —txarra denak ere erakusten dizu, ordea, zer ez gaizki egin—.

Literatura Unibertsala sailaren barruan Dorothy Parkerren ipuin-bilduma bat euskaratu zenuen. Itzuli aurretik ezagutzen al zenuen egilea?

Nik Dorothy Parker ezagutzen nuen Koldo Mitxelenean zegoen ale oso fin bati esker, Una dama neoyorquina izenekoa. Gero, itzulpen-lehiaketarako deialdia egin zuten, eta pentsatu nuen jatorrizkoak hartzea, ikusteko ea zelan moldatzen nintzen. Neure buruari erronka jarri nion. Bi ipuinen laginak aurkeztu behar ziren, eta, ondo zetorkidanez —bolada hartan ez neukan-eta lan gehiegi—, gustura eta ilusio handiarekin aurkeztu nituen. Gerora jakin nuen benetan zein zen Dorothy Parker, eta bi hilabetean-edo egon nintzen shock-egoeran.

Bilduma emanda zetorren dagoeneko?

Bai, horrela zetorren dagoeneko. Berez, gehiago dira, baina dirua horretarako bakarrik zegoen, eta horiek itzuli behar ziren.

Dorothy Parkerrek ematen zidan errespetuaz gain, nire metodoa ere Stanislavski haren nahiko modukoa da. Halakoxea naiz, muturreraino sartzen naiz. Peaceful soldaduarenarekin ere hala ibili nintzen… Nolanahi ere, itzulpen diferenteak izan ziren, desberdina da ipuinak itzultzea edo eleberriak itzultzea; egia esateko, ipuin bakoitzean berriro hutsetik hasi behar duzu, eta berriz abantada hartzea kostatu egiten zitzaidan. Ipuinak somatizatu-edo egiten nituen, eta ez dakit hori oso ona den; ez dakit bete-betean asmatu nuen.

Kritika onak jaso zituen, ordea.

Orain dela gutxi jakin nuen Uxue Alberdik aipatua zuela Ordiziako hizkera-edo erabili nuela. Izan, ni, azkoitiarra naiz, eta, neskame hark ez zuenez ondo-ondo hitz egiten, ez zituenez hitzak oso-osorik esaten —alderantziz, dena janda bezala hitz egiten zuenez—, saiatu nintzen guk azkoitiarrok egiten dugun moduan egiten, geuk ere hitz egiten baitugu pixka bat horrela. Beltz bat Azkoitiko hizkeran!, ez dakit oso ondo asmatua dagoen, baina zerbait egin beharra neukan. Erregistroen kontua hain da bihurria, ñibirri-ñabarra.

Koro Navarrori Senez aldizkarian irakurri berri diot berak egiten duen ariketa bat dela lehengo itzulpenak begiratzea, ikasteko. Eta deitu zenidatenetik bueltaka izan dut buruan, baina erreparoa ematen dit, orain dakidanarekin eta lehen ez nekienarekin liburuak berriro begiratzea. Hala ere, konturatu naiz uste baino gehiagotan ireki ditudala liburuak eta zuzenketak eginak dizkiedala. Kontraesan eta guzti, asko gustatzen zait, esate baterako, orain Urrezko Bibliotekarekin egiten ari direna; Lorategiko Festa eta Harrotasuna eta aurrejuzkuak liburuen ale zaharra eta berria dauzkat, eta gustatzen zait begiratzea nola moldatu dituzten; azkenean, berez, ez dituzte askorik aldatu, oro har ongi iraun dutelako urteen joanean —erabaki batzuk gorabehera—. Ariketa oso interesgarria da, aspaldi egindako itzulpenak begiratzea; beti topatzen duzu lehen ikusi ez zenuen zerbait.

Zenbat denbora eman zenuen Parkerrena itzultzen?

Irailean esleitu zidaten itzulgaia, eta ekainerako entregatu behar nuen. Orrialde-kopuruaren araberakoa izaten da epea, eta, beraz, tarte laburra zen, urtebete eskas. Zorionez, Eskarne Mujika izan nuen zuzentzaile. Hura itzuli nuenean oso ausart (eta aske) aritu nintzen. Noski, lehiaketarako bi ipuinak hobeto zeuden, denbora gehiago izan bainuen, baina gero Eskarne Mujikak lan handia hartu zuen nirekin. Ordura arte nik inori ikasi gabekoak edo inork niri irakatsi gabekoak erakutsi zizkidan. Berez, itzultzaileek eta zuzentzaileek elkarlanean aritu behar dute. Zuzentzaileek, askotan, begiak irekiarazten dizkigute. Ez dago bakarlanik; ezinbestekoak dira elkarrekiko, batak berekin dakar bestea. Kazetariekin, askotan hori gertatzen da. Nik sumatzen dut batzuk ez direla konturatzen zer-nolako luxua den zuzentzailea esku-eskura edukitzea —are gehiago, Irene Arrarats izatea Euskara Zerbitzuko buru—; badakit zer diodan, urteak eman ditut-eta etxe zuloko bakardadean galduta. Asko eskertzen da; niretzat, oso garrantzitsua da zuzentzaileen lana, izugarri ikasten da. Lehenago esan dudan bezala, oso jende ona izan dut inguruan, oso ondo jantzia eta erakustaile bikaina. Ikus-entzunezkoetan ere bagenuen zuzentzailea, Beatriz Zabalondo, eta harengandik ere asko ikasi nuen.

Zerbait zuzentzen dizutenean, lehenengo, amorrua ematen dizu, hain zuzen, lehenago ez ikusi izanak hor zegoen kontu bat. Baina ikusten duzunean, jabetzen zarenean, orduan ikaragarri nabarmena iruditzen zaizu, eta izugarrizko lasaitua ematen dizu jakiteak aurrerantzean zentzatzeko aukera izango duzula. Gero, badugu joera akats berberak aldian-adian errepikatzekoa, baina tira.

Iratxe Retolazak eta Inma Erreak aipatzen dute euskarazko itzulpenak Parkerren freskotasuna gordetzen duela. Horri eustea izan zen zailenetakoa?

Haren hizkuntza-ekonomiara errenditzea izan zen konturik zailena. Askotan esana zuen hizkuntza dela dosi txikietan erabili beharreko tresna bat, edo, hobeto esanda, dosi egoki eta doietan baliatzekoa. Egileak adierazi nahi duen hori berori adieraztea, horixe da zailena, eta, gero, estiloari eusten badiozu, hori areena da, gailurraren gailurra.

Erregistroaren kontuan zerbait aldatuko zenuke gaur egun?

Elkarrizketa honetara etorri aurretik, horixe begiratzen aritu naiz, eta uste dut motz geratu nintzela. Ausartu nintzen pixka bat janda ipintzen pertsonaia beltz haren berbaldia, baina, orain, agian, naturalago-edo ipiniko nuke. Konturatu naiz janda bezala adierazi nahi izan dudana ez dudala oso-osorik horrela egin, alegia, ez dudala azken muturreraino eraman, jan nituela gauzak baina erdibidean geratu nintzela. Naturalago diodanean, esan nahi dut areago ekarriko nukeela Azkoitiko hizkerara. Gaur egun, ez dakit modan dagoen, baina esango nuke onartuago dagoela horrelakoak sartzea.

Gogoan dut frantsesezko eta gaztelaniazko aldaerak eskura izan nituela, arazorik handieneko pasarteak begiratzeko eta, oro har, guztiak elkarrekin alderatzeko. Sarritan ikusi izan dut gaztelaniazko itzulpenetan badutela ohitura —ausardia— arazoren bat ageri duten pasarteak kentzekoa. Eta konturatu nintzen hartan ere bazirela horrelako kasu batzuk.

 Itzulpen-prozesuari buruz zerbait gehiago esango zenuke?

Bada, itzultzen hasi aurretik, lehenengo, gustatzen zait hartu eta lasai irakurtzea, bi edo hiru aldiz irakurtzea, eta, behin istorioan sartzen naizenean —buruz-edo badakidanean—, orduan hastea itzultzen. Egileari buruzkoak, biografiak eta abarrak ere irakurtzen ditut; badakizu, ahalik eta neureena egitearren. Itzuli beharreko horiek grabatuta baldin badaude, gustatzen zait horiek entzutea, aparte zein irakurri ahala; ikus-entzunezkoekin horretara ohituta nengoelako-edo. Eta zortea izan dut, itzulgai izan ditudanetan bazeudelako; oso ondo dator erritmoa kontrolatzeko. Dorothy Parkerrenak, hala ere, gerora topatu nituen; oraindik ez dut eten egile horrekiko zilbor-hestea.

Peaceful soldadua itzuli zenuen hurrengo.

Bai. Eskaini zidatenean, lehenengo, irakurri egin nuen —aktoreek gidoiarekin egiten duten moduan—, ezer erantzuterako, eta baiezkoa eman nien. Ez zegoen gaztelaniara ekarria. Batzuetan, gaztelania denez gertuen daukazuna, uste duzu ona dela hor eskura edukitzea, horretara jo ahal izateko, baina ez du zertan. Kasu horretan, ez zegoen gaztelaniaratua, eta italierazkoa eta frantsesezkoa erabili nituen.

Kartzelan heriotzara kondenatua dagoen bati buruzkoa zen; erail aurreko azken ordu horiek kontatzen ditu Michael Morpurgo idazleak, atzerako kontu baten modura gogora ekartzen ditu pertsonaia nagusiak anaiarekin pasatutako garaiak. Gerrako kontakizunen kasuan, ez nintzen Parkerrekin bezala ibili, eta oraindik ez naiz joan eleberriak kokatuta zeuden tokietara. Hala ere, itzulpen horrekin ere lubakian oso sartuta ibili nintzen, hondo-hondoraino. Hizkuntzaren aldetik, zailena izan zen txilin-dei moduko errepikak zeudela eleberri osoan. Eta baliagarri izango zirenak aurkitzeak eman zizkidan buruhauste handienak.

Pijama marradunaren istorioa ere gerra-kontuez ari da.

Bai, hura ondoren etorri zen, eta, azkenean, pixka bat ahitu ere egin nintzen biekin.

 Urte asko daramazu literatur lanik itzuli gabe.

Jendaurreko euskarrietan argitaratu gabe, bai; euskaratuak ditut, ordea, Raquel Díaz de Regueraren ipuin bat (Gosalaurreko muxua), Olga Guiraoren kontakizun bat (Emakume zahar biluzi bat bezain) eta Miren Alberdiren beste bat (Postal de Navidad). Kontua da itzuli beharrak dakarren adrenalina-puntu hori egunkariko berehalakotasun horrek ematen didala; lehen ere esan dudan bezala, oso diferentea da hango lan egiteko modua. Ohituxe naiz motzean aritzera eta luzean aritzeak bertigo pixka bat ere ematen dit; baina, ez dut etsi, eta, bide luzeko antxintxikalaria naizenez, handik gutxira gaur…

Itzuli zenituenak, ordea, denak oso segidan itzuli zenituen. Garai hartan horretan bakarrik ari zinen?

Batetik, ikus-entzunezkoekin ari nintzen. Bestetik, tartean sartu zen Parkerrena, eta, gero, Diario Vasco-k garai hartan ateratzen zuen gehigarri bat, Zabalik, eta hura ere zuzentzen ibili nintzen, lau hilabetean; arratsaldez aritzen nintzen han. Hurrengo, EHUko Euskara Zerbitzuan jardun nuen, irakasleen testuak-eta orrazten, besteak beste, Juan Garzia Garmendiaren eta Juan Kruz Igerabideren gerizpean. Badirudi urrats guztiek zuzentzaile-lanetara bideratuko nindutela. Haien ondoren harrapatu ninduen soldaduarenak; ingelesezkoa irakurri, eta onartu egin nuen. Bai, hainbat gauzatan nenbilen aldi berean.

 Ikus-entzunezkoetan ere ibilia zara.

Hala da; hamar bat urtean ibili nintzen horretan, bikoiztaileentzako testuak itzultzen eta egokitzen, eta, tarteka, bestelako itzulpen batzuk ere egiten nituen. K2000rentzat, gehienbat, marrazki bizidunak eta dokumentalak itzultzen eta egokitzen aritu nintzen. Bai eta pare bat film ere: Anaconda eta Oxígeno; horietako bat ziztu bizian itzuli behar izan nuen. Batzuetan, ondo dator entregatzeko epea urrutiegi ez egotea; egiatan, sekula ez da urrutiegi egoten, beti iristen delako azkar, baina batzuetan ez dator gaizki zeure buruari presio pixka bat egitea.

Bideokaseteak bidaltzen zizkiguten, bai eta haiei zegozkien gidoiak ere, eta guztia itzulita eta egokituta bidali behar izaten genien. Berez, hiru lan ziren: take-tan banatzea —alegia, bikoiztaileak esateko moduko sekuentzietan—, itzultzea eta egokitzea. Marrazki bizidunetan, adibidez, abesti asko moldatu behar izan nituen; eta, ni, poz-pozik.

Bikoizketaren aferaz zer uste duzu?

Ni horretan bat nator Koro Navarrorekin. Uste dut denetarik egon behar duela: bikoiztuak, jatorrizko bertsioan emanak eta azpidatzitakoak. Batzuei ez zaie gustatzen filmak eta dena delakoak bikoiztuta entzutea; beste batzuek, berriz, nahiago dute jatorrizkoan entzutea. Jende askok ikusten ditu futbol-partidak telebistari bolumena kenduta eta irratia ozen ipinita, edota hotsik batere gabe. Niri ondo iruditzen zait, baterako zein besterako aukera izatea. Lastima da, baina ni neu ez naiz sekula aritu azpidatziak jartzen. Bikoizketak baditu bere berezitasunak: hizketaldiak laburtu beharra, ezpainen mugimenduari egokitu beharra… Marrazki bizidunetan, ordea, ezpainena ez da hainbesteko arazoa. Gogoan dut nola behin bideo bateko pertsonaiak alemanez mintzo ziren, azpidatziak frantsesez zetozen eta gidoiak ingelesez bidali zizkiguten; ariketa ezinago aberasgarria izan zen —telebista-kate frantsesetan ere bat noiznahi treba daiteke frantsesez diotena eta ingelesez azpidatzia datorrena euskarara ekartzen—.

Ez duzu literatura itzultzeko minik? Zer itzuliko zenuke gustura?

Barruko harra baretzeko, egile kuttunak emeki itzultzen hastea onena: Dorothy Parkerren lan gehiago; baita gero eta ezagunagoak egiten ari zaizkigun egileenak ere: Virginia Woolf, Sylvia Plath, Djuna Barnes, Lydia Davis, Grace Paley, Siri Hustvedt, Miranda July… Hainbeste dago itzultzeko, eta hain denbora gutxi ezertarako.

Ulyssesi heldu aurretik

Eleberri nahiko konplexu eta zaila izanda, sarritan gomendatzen dute Ulyssesi kosk egin aurretik beroketa pixka bat egitea, maratoi bat korri egin ez dezakezun moduan aurrez gorputza prestatu gabe. Noski, erreferentzia begien bistakoena izenburuak berak ematen digu: Homeroren Odisea. Olarraren esanetan, lagungarria izan daiteke Odisea irakurtzea zenbait kontutan paralelismoak nabarmenak direlako. Esate baterako, pertsonaien ugaritasuna bi-bietan da azpimarratzekoa. Ulyssesen 86 pertsonaia agertzen dira; noski, pertsonaia benetan inportanteak askoz gutxiago dira, hiru, egia esatera, eta bigarren mailako pertsonaia nagusi garrantzitsuak, ordea, dozena bat. Baso itxurako pertsonaia pilaketa hori Dublinen ezaugarritzat jo zitekeen heinean baliatu zuen Joycek, garai hartan, hiri hartan, gutxi-asko, denek ezagutzen baitzuten elkar.

Nobela honi buruzko ikerketa mordoa egin dituzte, mordoa terminoak lausoki adieraz dezakeena baino mila bider gehiago, egia esan, eta nahi duenak topa dezake zehatz-mehatz Ulysseseko pertsonaia bakoitza Odiseako zer pertsonaiari dagokion. Horrez gain, eleberriaren azken bertsioan kapituluek izenbururik ez duten arren, hasiera batean bai zeuzkaten, eta guzti-guztiak Odiseako pasarteekin bat datoz.

Bestalde, aurrez aipatu in medias res hasiera hori ere hala poema klasikoan nola eleberri modernistan aurki dezakegu, inongo kokapen edo testuingurutzerik gabe hasten dira-eta istorioak aurrera egiten, XIX. mendeko nobeletan ez bezala. Odisearen kasuan, Olarrak dio ahozko tradizioko kontaketa-moldeen eragina izan dezakeela. Ulyssesi gagozkiolarik, modernismoak XIX. mendeko moduekin hautsi nahi izan zuen, argiki.

Olarrak, azkenik, irakurgai errazxeago batzuk gomendatu zizkigun: batetik, Odisearen bertsio laburtua, eta, bestetik, Alfonso Zapico komikigilearen lan bat, Dublinés [Dublindarra] (Astiberri, 2011). Komiki horrek Espainiako Sari Nazionala jaso zuen 2012an, eta Joyceren bizitza du ardatz. Bertan azaldutakoei esker, irakurleari askoz errazagoa izango zaio eleberriko hainbat pasarte eta xehetasun identifikatzea eta ulertzea.

Sylvia Beach eta James Joyce Shakespeare&Co liburu-dendan

Harrera

Labur-labur esplikatu zigun Olarrak zer-nolako harrera izan zuen Ulysses eleberriak argitara eman zutenean, alegia, 1922an. Ezra Pound eta T.S. Eliot poetak Joyceren defendatzaile sutsuak izan ziren, nolabait esatearren, idazlearen literatur prestigioa sustatu zuten. Elioten beraren poesiak Joycek urratu antzeko bideak ibili zituen, antzinako ahotsen eta oihartzunen pilaketarekin.

Virginia Woolf eta Rebecca West idazleek (eta baimenduko didazue hemen parentesi txikia, bihar aurkeztuko baitute beste hiru lanekin batera Westen eleberri ezagunaren euskarazko itzulpena, Soldaduaren Itzulera, Maialen Berasategik euskaratua, Literatura Unibertsala bildumaren barruan) ez zuten hain begi onez ikusi. Woolfek Joyceri leporatu bide zion kontatzen zituen gauzen zakartasuna. Uste izatekoa da berritasun literarioak eta abarrak ondo irudituko zitzaizkiola, bera ere gisa horretako teknikak erabiltzen ari zenez bere idazketan. Westek, bestetik, Joyceren poesia zuen irakurria, eta txarra iruditzen omen zitzaion, sentimentalegia. Olarraren ustez, Ulyssesen dagoena ez da sentimentalismoa; berak, behintzat, ez du eleberria modu horretara ulertu.

Azkenik, Valery Larbaudek ere funtsezko egitekoa izan zuen Ulyssesen zabalkundean, batez ere frantsesezko bertsioari dagokionean. Larbaud, idazlea bera, izan baitzen Ulyssesen frantsesezko itzulpenaren gainbegiratzailea, eta, nolabait esateko, Frantzian Joyceren aldeko kanpaina egin zutenetakoa. Itzulpen horrek hainbat tirabira sortu zituen, baina hori geroxeago aipatuko dugu sakonago.

Kuriosoa da, halaber, Carl Jung psikoanalistak Joyceri bidalitako gutun batean dioena. Eskutitz horretan Jungek aitortzen dio irlandarrari ikaragarri kostatu zitzaiola liburua irakurtzea, eleberriak sekulako erronka psikologikoak pausatzen dizkiola irakurleari, Jungen jakin-mina hainbat urtez asetzeko beste, eta seko aspertu, hasperenka ibili eta azkenik miretsi ere gogoz miretsi duela lana.

Periferian goxoago hartu ei zutela

Ulyssesek Iberiar Penintsulan izandako eraginaren eta harreraren harira, Olarrak azaldu du Galizian eta Katalunian piztu zela lehen-lehenik obrarekiko interesa. Galizian, esate baterako, 1925ean dagoeneko hasiak ziren eleberriko pasarteak galegora ekartzen eta aldizkaritan argitaratzen. Otero Pedrayok itzuli zuen osorik estreina, eta zurrumurruak ibili izan dira ingelesetik ala frantsesetik egin ote zuen.

Bigarren itzulpena duela gutxi kaleratu du Galaxia argitaletxeak, eta Olarraren esanetan lan txukuna egin dute; hain justu ere, lan horrek Itzulpeneko Sari Nazionala jaso zuen iaz. Lau itzultzaile aritu dira horretan (María Alonso Seisdedos, Eva Almazán, Xavier Queipo eta Anton Vialle), hamar urtez, etenik gabe. Dirudienez, argitalpena atzeratu egin dute autorearen heriotzatik 70 urte pasa diren arte, egile-eskubideekin arazorik ez izateko, ohikoak baitira kasu honetan. Itzultzaileek irizpide traduktologiko eguneratuak baliatu dituzte, eta literatura kritikoa eta baliabideak ezagutzen zituzten. Hori agerikoa da, Olarraren esanetan, aise ikus daitekeelako Ulysses Annotated erreferentziazko obra erabili dutela, eta lan horixe delako Ulysses itzultzea asmo duen ororen katixima ezinbestekoa.

Katalunian ere, 1980ko hamarkadara arte itzuli ez arren, Joaquím Mallafré jardun zen horretan, aurretiaz zatika aldatu zituzten hainbat pasarte katalanera, eta hainbat idazle katalanek ere, tartean Josep Plak, Joyceren obraren aditzea zuten eta miresten zuten.

Osorik euskaratuta egon ez arren, euskal idazleengan ageriko eragina izan zuen dublindarraren lanak, adibidez, Ramon Saizarbitoriarengan, Koldo Izagirrerengan eta Patri Urkizurengan.

Joyce gurean

Eta gurean, Euskal Herrian? Pasadizoa ezaguna da, Gabriel Arestik euskaratu omen zuela nobela eta Guardia Zibilak kendu ziola errepideko erregistro batean… zer esango dizuet, ba. Euskarazko bertsio hori, noski, inoiz izan bazen, ez zen sekula atzera agertu. Bestalde, Oh Euzkadi aldizkarian lehen kapituluko pasarte bat itzuli zuten, gaelikoari buruzko solas bat biltzen duena.

Osorik euskaratuta egon ez arren, euskal idazleengan ageriko eragina izan zuen dublindarraren lanak. Hiru autore aipatu ditu Olarrak. Hasteko, Ramon Saizarbitoria. Egunero hasten delako liburuan, ulertezina litzateke bestela kafetegiko elkarrizketa, non Heidegger eta latinezko esapideak aipatzen diren. Izagirreren kasuan, Zergatik bai lanean, Molly Bloomen bakarrizketaren itzaletan etzan zaitezke, puntuazioa ezabatzera eta ahozkotasuna txertatzera jo zuen-eta Izagirrek. Azkenik, Patri Urkizuk are hautu muturrekoagoa egin zuen Sekulorun Sekulotan lanean, Olarraren ustez bere Molly Bloom propioa egin baitzuen, bata bestearen atzetik katigatuz garai hartan zituen kezka, hausnarketa eta pentsamenduak.

Ez dezagun ahaztu baditugula Joyceren bi eleberri euskaraz: Artistaren gaztetako portreta (Ibaizabal, 1992) eta Dublindarrak (Alberdania, 1999), Irene Aldasorok ekarriak bi-biak. Olarrak dioenez, horiek euskaraz edukitzea lagungarri gertatzen da Ulysses itzultzeko ere; izan ere, liburu horietako pertsonaia batzuk atzera azaltzen dira eleberrikotean.

Nik Ulysses idatzi nuen. Zuk zer egin duzu?

Beste Ulysses batzuk

Beste auzo hizkuntzetan ere gorabehera franko izan ditu Ulyssesen translazioak. Frantsesezkotik hasiko gara; izan ere, Joyceren obra honek lotura berezia du republique-arekin, ingelesdun lurraldeetan editorerik ezin topatu eta, azkenean, Parisko Shakespeare&Co liburu-dendako Sylvia Beach editorearen eskutik argitaratu baitzuen.

Frantsesezko itzulpena berrikustea beharrezkoa zen itzulpen orori gertatzen zaion legez zaharkitua zegoelako, garaiko hizkuntza eta gizarte egoerarekiko morrontzatik askatu behar zeelako, distantziak abantailak ematen dituelako, eta obraren desfrantsestea ere onuragarria izango zelako.

1929an, jatorrizkoa kaleratu eta zazpi urte beranduago iritsi zen frantsesezkoa. Auguste Morel izan zen horren egilea, baina itzultzailea ez zen bakar-bakarrik aritu bere zereginean, inondik inora. Dagoeneko aipatu dugun Valery Balaurd idazleak izan zuen zeresanik. Joycek berak bertatik bertara ezagutzen zuen Balaurd, eta, hasieran, hark itzul zezan nahi zuen. Edonola ere, Balaurd diruduna zen, bidaiari handia, eta ez zuen horrelako langintza batean sartzeko interesik, azkenean, itzulpenaren azken bertsioa gainbegiratzea onartu bazuen ere. Stuart Gilberten parte hartzea ere ezin ahaztu. Amateur, literatur zale eta idazlenahi horietako bat dugu Gilbert, Joycekin harremana zuena. Hain zuzen ere, Gilberti eta Linati izeneko italiar bati pasatu zizkien Joycek Ulyssesen egiturari buruzko eskema eta argibide batzuk, gaur egun ezagun-ezagunak direnak. Kontua da Gilbert Shakespeare&Co dendako inguruetatik pasatu ei zela, eta ikusi ei zituela Morel egiten ari ziren itzulpenaren pasarte batzuk, erakusleihoan zintzilik. Arretaz begiratu, eta eleberriaren zale sutsua zenez, segituan konturatu zen hainbat gauza ez zeudela ondo. Itzultzaile-kuadrilla, beraz, azkenean horrela geratu zen: Morel itzultzaile, Gilbert langintzan laguntzaile, Labaurd eta Joyce bera gainbegiratzaile.

Autorearen oniritzi horren ondorioz, luzez kanonikoa izan da Morelen itzulpena, hala ere, 2004an itzulpen berri bat eman zuten argitara, talde-lan eskergarekin egina. Jacques Aubert itzultzaile-taldearen buruak esan zuenez, itzulpena berrikustea beharrezkoa zen itzulpen orori gertatzen zaion legez zaharkitua zegoelako, garaiko hizkuntza eta gizarte egoerarekiko morrontzatik askatu behar zelako, distantziak abantailak ematen dituelako, eta obraren desfrantsestea ere onuragarria izango zelako. Hamar lagunek jardun zuten itzulpenean: hiru idazlek, itzultzaile batek, lau adituk eta Joyceri buruzko bi jakitunek (Jacques Aubert, Pascal Bataillard, Michel Cusin, Sylvie Doizelet, Patrick Drevet, Bernard Hoepffner, Tiphaine Samoyault eta Marie-Danièle Vors).

Gaztelaniaz, ostera, hiru bertsio daude. Estreinakoa Buenos Airesen argitaratu zen, José Salas Subiraten itzulpenean, 1945ean. Borgesek eta beste batzuk gogor kritikatu zuten itzulpen hori, txar-txarra omen zela-eta. Gainera, herra punturen bat ere izango zen, Borges eta bere zenbait lagunek bazeramatelako bolada bat astero biltzen obraren itzulpenaz hitz egiteko, hara non, beste amateur horren bertsioa azaldu zenean. Itzulpena, agian, akatsez betea egongo zen, baina idazle bikaina zen Salas Subirat, haren bertsioak elikatu baititu gaztelaniazko idazleen belaunaldi oparoak.

Ondoren, Espainian, bi itzulpen gehiago egin dira. Batetik, José María Valverdek, 1976an kaleratu zuen bere bertsioa, 1991n berrikusi eta hobetu zuena. Valverdek ez dio inori aitortzarik egiten, esan nahi baita bere aurretik egindako beste itzulpenei, gaztelaniazko zein beste hizkuntzetakoei. Lan honek arrakasta handia ekarri zion Valverderi: sari nazionala jaso zuen.

Valverderena hain bikaina izan arren, ia dena hobetu daiteke, eta Ulyssesen gaztelaniazko itzulpen berri bat egin zuten 1999an Francisco García Tortosa eta María Luisa Venegas Lagüénsek. Olarraren esanetan, itzulpen horixe da aurreko itzulpen-lan guztiaz eta bibliografia kritiko esanguratsuenaz baliatu dena, horretatik edan du eta emaitza osoago bat lortu.

Testuaren zailtasunez

Lehenago esan moduan, Ulysses eleberriak zailtasun ugari sortzen dizkio irakurleari, zer esanik ez itzultzaileari. Konplexutasuna Joycek berak bilatua izan zen, huraxe zen autore gisa hilezkortasuna bermatzeko bere modua: hainbeste asmakizun eta trikimailu ipini omen zituen barruan, ezen adituak mendetan aritu beharko ziren ikerketan, zer esan nahi ote zuen igartzeko.

Zailtasun nabarmenetako bat da Joycek eleberri honekin erakutsi nahi izan zuela edukia eta forma bereiziezinak direla, eta, hortaz, idazten duzun moduak ezinbestean baldintzatzen duela zertaz idazten duzun.

Trabak, ordea, ez datoz asmakizunetatik bakarrik. Olarrak esanda, barne-jarioaren teknikak eta testuingururik ezak izugarri zailtzen dute irakurketa eta itzulpena. Obraren %80a pertsonaien hausnarketez osatua da, ez gertaerez, eta Joycek pentsamendu horiek modu hiperrealistan islatu zituen, alegia, etenda, ez-logikoki, kaotikoki. Pentsamenduak bere lege propioak ditu-eta, zalantzak tartekatzen zaizkio, galderak, eta ez zaio, gero, orden zehatz eta karratu bati jarraitzen. Liburuan, hiru barne-jario dira nagusi, hiruak ere diferenteak euren artean. Ez baitituzte eite bereko gogoetak egiten Stephen Dedalus poeta gazteak, Leopold Bloom 40 urteko aitak edo Molly Bloomek, psikosi-gaitza duenak.

Beste zailtasun nabarmenetako bat da Joycek eleberri honekin erakutsi nahi izan zuela edukia eta forma bereizezinak direla, eta, hortaz, idazten duzun moduak ezinbestean baldintzatzen duela zertaz idazten duzun. Teknika literarioen sorta zabala baliatu zuen, bada, eta 100dik gora figura erretoriko (Don Giffordek Ulysses Annotated horretan zerrendatzen eta identifikatzen ditu denak). Kontatzeko teknika arantzatsuenetakoak dira parodiak eta pasticheak. Olarrak, adibidez, “Eguzkiaren Abelgorriak” kapitulua hartu du hizpide, hamalaugarrena. Bertan, Joycek, 20 estilo ezberdin darabilzki, X. mendetik hasita, ingelesezko prosaren laburpen bat eginez, prosaren garapena islatu nahian-edo. Beraz, hasieran, ia-ia latinez idazten ziren poemetako estiloa baliatzen du, XV. mendeko autoreen moldeekin jarraituz, eta XX. mendeko argot dublindarrera iritsi arte. Olarraren konponbidea izan da euskarazko tradiziora jotzea, eta astia izan balu oraindik atzerago joko zukeen arren, azkenean Leizarraga eta Etxepareren estilotik hasi da ibilbide hori dena gurean adierazteko. Estilorik garaikideenean, askatasunez jardun du, hango eta hemengo euskalkien moduak beldurrik gabe erabiliz.

Molly Bloomen bakarrizketaren zailtasunak franko aipatzen badira ere, Olarrak esan du puntuaziorik ezak dakarkiola batez ere ospe hori. Dirudienez, bakarrizketaren oinarrian gutun bat dago, Nora Barnacle Joyceren emazteak idazleari igorria, beraien harremanaren hasieran. Gutun horretan ez dago ez puntu ez komarik, baina, hala ere, aise ulertzen da (laburra da, hamar bat lerrokoa). Bakarrizketa ere berdin da ulergarria, luzeagoa izanagatik zailagoa gertatzen bada ere. Olarrak, itzultzeko orduan, puntuazioa ipini dio errazago jorratzeko, eta, puntuazioarekin irakurrita, pertsona baten barne-pentsamenduak baino ez dira, hau da, adibidez, egun batean esnatzen denetik senarra goizeko lauetan etxera mozkor iristen den arte berekiko pentsatzen dituenak, maitalearekin arratsalde atsegin bat pasata, erabat pozik geratu ez den arren. Irakurleari ez liokete eragozpen berezirik sortuko, puntuazioaren auziagatik ez balitz.

Eta, amaitzeko…

Ondo bidean, aurten argitaratuko dute Igela etxekoek Ulyssesen euskarazko itzulpena, ekainean edo abenduan. Iiieeeup!

Xabier Olarra, Bilboko Alondegian

Nola irten armairutik patetikokeriarik gabe:

ironiaren eta iraultzaren artean 

            Armairutik irteteak “ezagutzea” esan nahi du, sexuari buruzkoak, bizitza pribatuari buruzkoak “ezagutzea”. Armairutik irteteak esan nahi du ezohiko gai bat hizpide hartzea: hitz egin dezagun sexuaz. Kontrako hautu sexualari dagokionean, kontua ez da aitorpen berezi bat egitea momentu jakin batean; aitzitik, jendarteari uneoro jakinarazi behar zaio heterosexuala zarela, alegia, paradoxikoki, ez duzu ezer esan behar. Zerbait esaten denean, heterosexualtasun hori ukatzeko izan ohi da. Sexu-diskurtsorako hurbilketa, alegia, gure belaunaldiko gurasoekin sexuaz hitz egitearena soilik gertatzen da maritxua zarenean eta kontatzen duzunean. Bestela, heterosexualtasuna isila da. Ez da beharrezkoa, egun batean, zera aitortzea: aita, heterosexuala naiz. Litekeena da, kasuko aitari alditxarrak ematea, hitzaren esanahi zehatza garaiz ezin topatzeagatik. Aitorpenaren dinamika hausteko (aitorpena beti baita penagarria, zaharkitua eta erruduntzailea den heinean, eta oso gaizki pasatzen delako), estrategia aproposena da ondo erasotzea. Armairutik irtetean beti saiatu behar duzu atea kolpez zabaltzen, indartsu, eta ate horrekin berarekin muturrean ematen kanpoan zegoenari, biktima kutsuko aitorpen baten esperoan. Armairutiko irteerak ez du izan behar ez adoregabea ez norbere burua akusatzekoa. Aldarrikapenezko ekintza politikoa ere izan daiteke. Heteroak (eta barka orokortzea, beraietako batzuk egiten duten moduan maritxuez edo homosexualez edo lesbianez dihardutenean) ikaragarri urduri ipintzen dira maritxu oldarkor baten aurrean, armairutik ateratzen denean, kirioak dantzan eta zoro baten moduan, ate danbatekoak aurpegian ematen ezker-eskuin. Entzuten dagoenari iniziatiba eten behar zaio, ihesbide oro oztopatu, galdera guztiak irauli eta itzuli, ikusarazi oraindik orain bere heterosexualtasuna ez dela erabat fidatzekoa, ez delako sekula diskurtsoaren mailara iritsi, eta are gutxiago aitorpenen mailara. Ez da gauza bera armairu baten parean kokatzea eta bertatik Mari Errauskin irtetea, lotsati, bere sudurtxo zikina erakutsiz lehendabizi, gero atzamar bat, gero eskutxoa osorik, gero oina; baimena eskatzea ahots ezin meheagoarekin, eta, ia entzuteko ezinezkoa den moduan, baxu-baxu esatea: “lesbiana naiz”, “gay naiz”, “homosexuala naiz” eta abar; edo, kontrara, Chwebacca moduko bat agertzea, amorruak sututa, bere ile horail guztiak altxatuta, zehazki ulertzen ez den zerbait esaten, baina argi eta garbi uzten amore ematea ez dela bere estiloa. Azken hori egin ezean, hilda zaude, entregatuta, eta lepoa mozteko gertu, edo, are okerragoa dena, gertu zaude xamurki tratatua izateko, ulerkorki, kontsolamenduz eta adurra dariela, gertu zaude xuabe-xuabe hitz egin diezazuten.

            Armairutik irteten zarenean, ez dakit zergatik, heteroak xuabe hitz egiten hasten baitira, xuabe-xuabe. Txakurtxo izutua laztantzen duenak nola, lasaitu dadin, eta konfiantza har dezan. Inondik ere ez. Zergatik aurreratzen utzi? Van Dammen gisara irten behar duzu armairutik, edo Ramboren gisara, edo Demi Moorenera, edo Joana Arc-ekoa moduan, edo marine bat bezala (ez zait hori baino gauza lotsa gutxiko, gaizki hezitako eta bortitzagorik okurritzen). Kristoren zalaparta egiten. Ez duzu atea ireki behar, ezpada ostikoka bota, eta kanpoan daudenak tentuz ibil daitezela ezpal-puskekin; animalia baten eran irten behar duzu, metraileta eskuan, kamuflaje-prakak soinean, eta margo beltza begien azpian, horrek sekulako errespetua ematen baitu (azken batean, trabestitzea eta gure burua margotzea atsegin dugu, ezta?); edo, bestela, Alien-eko munstroaren tankeran. Zer demontre gertatzen da? Bollera naiz, eta ea azkenean ostia bat eman beharko dizudan. Finean, beraiek sartu gaituzte armairuan, eta haserrea ulergarria da. Askapena da, kartzelatik irtetea da, eta ez dago zertan baimenik eskatu. Ekintza iraultzaile bat da. Miramendurik ez kartzelazainarekiko ezta geure espetxea isilarazten, hauspotzen edo edozein modura sustatzen zutenekiko. Sorpresarena oinarrizko faktorea da. Nahikoa da izotza hausteko. Gero, pixkana-pixkana, erne egoteari utzi gabe, solasaldi-tonu normalago batera hurbil zaitezke, naturaltasuna eta espontaneotasuna inoiz ahaztu gabe (komeni da, une honetara iristerako Rambo mozorroa kentzea). Eta makal, ahul edo herabe agertu gabe. Erakutsi behar duzu –edo itxurak egin– armairuan itxita emandako denborak ez dizula inolaz ere eragin. Hantxe sartu gintuzten ea sendatzen ginen edo ea aburuz aldatzen genuen, eta irteterakoan argi eta garbi adierazi behar diegu itxialdi-praktikek kontrako eragina dutela, eta, ateratzen garenean sartu ginenean baino maritxuagoak garela, amorratuago gaudela, seko deliberatuta, sekula berriro ez sartzera eta betirako armairuaren praktika ezin basatiagoa suntsitzera; haurraren, nerabearen, gaztearen, helduaren eta zaharraren eskubideak urratzen dituen praktika da, bizitza osoa iraun baitezake. Pena izugarria ematen dute kartzelan dauden umeek, baina inork ez du malko ziztrinik isurtzen armairuan sartutako haur eta nerabeengatik. Betiko hipokresia, alegia.

            Bada beste estrategia posible bat, baldin eta ez baduzu gustuko apur bat erridikulua eta antzeztuegia gerta daitekeen armairutiko irteera hori, edo oso gaizki gelditzen bazaizu AEBetako marineen mozorroa; eta estrategia horixe da, gaur egun, gauzatutako egitateen politika izendatzen den hori. Esan nahi baita, aitorpenari muzin egitea, ez esan behar izatea, ez ahoskatzea. Beraiek ez badute egiten, geuk ere ez. Bat-batean anaiatxoa neskalagunarekin etorriko da etxera, edo amak koltxoi azpian topatuko du aldizkari pornoa. Bada geuk ahoan musu emango diogu mutil-lagunari, egongelaren erdi-erdian, eta gure ipurdiak inprimatuko ditugu, koloretan, eta ondoren irudia ohe azpian gordeko dugu, edonork bezala. Shock-tratamendua. Kontraerasoa izugarria izan daiteke. Hala ere, erne bazaude eta aurkaria suntsitzeko behar duzun guztia lubakian badaukazu, ez duzu zertan beldurtu. Etxetik bota zaitzakete, noski. Baina zu, ostera, geratu egingo zara. Dei diezaiotela poliziari. Ez badizute jaten ematen, arpila ezazu hozkailua. Ez badizute dirurik ematen, lapurtu ezazu, edo telebista saldu. Ez badizute arroparik erosten, ipin ezazu amarena. Eta ez utzi sekula lagunak etxera eramateari. Bilaka ezazu egongelatxoa manifestazio, egunero. Heterosexual bat ezin da uneoro amorruak jota egon, baina maritxu bat maritxua da eguneko hogeita lau orduetan. Eta maritxua izatea, berez, borroka da. Ohiz kanpoko ezer egin gabe ere. Jendea nekatu egiten da amorratuta egoteaz, baina norbera ez da inoiz nekatuko maribollera izateaz. Horixe da geure abantaila. Aita sutu egiten da ikusten gaituenean, tentsioa igotzen zaio eta bitartean guk, lasai asko, hankak gurutzatuta ikusten dugu nola gorritzen zaion aurpegia eta nola puzten zaizkion lepoko zainak, manera on-onekin esaten diogunean: “Egun on, kaferik nahi al duzu?” Garrantzitsuena da beti neurriz jokatzea eta eztabaida zentzugabeetan ez katigatzea. Eta, batez ere, ez negoziatzea. Ez negoziatzea, sekula. Zer negoziatu edo eztabaidatu behar da, ba? Zer esplikatu behar da, litekeena bada norberak azaltzen ez jakitea eta egiatan bost axola izatea? Galdetu zure aitari ea zergatik den bera heterosexuala. Esaten dituen txepelkeriekin harrituko zara. Ez dauka azalpenik. Ez daki nola esplikatu. Esango duen arrazoizkoena hauxe izango da: “Ba, hargatik, normala delako, jende guztia bezala, nire aita bezala, a zer galdera ergela. Mutiko hau, maritxua izateaz gain, leloa ere bada”. Lasai egon, iraintzen bazaitu ere, zuk barregarri utzi duzu dagoeneko, eta hemendik aurrera ez diozu errespeturik zor, lehen bezala, eta dagoeneko suntsitzen hasia egongo da berari buruz zeneukan irudikapen idilikoa. Irudi hori berreskuratu nahi badu, zure maitasuna eta errespetua zinez merezi dituela frogatu beharko dizu. Nahiz eta zenbait aitek aterkiak bezala galtzen dituzten seme-alabak, neguro bana. Izorratzen die, baina badirudi ez diela hori baino askoz gehiago eragiten. Gal dezaketen seme-alabarik gabe geratzen diren arte, oinazeak hartuta, beraien intrantsigentzia dela medio. Negurik gabe geratzen diren arte. Kontua da negu gehiago daudela seme-alabak baino. Baina hori beraien arazoa da.

Urte berria aukera ona izan daiteke hainbat artistaren lana ezagutzen hasteko, tartean, Bartzelonan erakusketa handi bat zabaldu berri dute MACBA arte garaikideko museoan, Carol Rama margolari italiarra ardatz. Atzera begirako bat da, Ramak azken 70 urteetan izandako ibilbide oparoa erakustea asmo. Beatriz Preciado eta Teresa Grandas aritu dira komisario-lanetan. Horren harira, artikulu jakingarri bat idatzi zuen Preciadok Jeu de Paume aldizkariko blogean. Ez bat ez bi euskarara ekarri dizuegu, ea astelehena xamurtzen laguntzen dizuen. Interesa daukanak sarean entzun dezake MACBA museoaren irratian Preciadok artistari buruz egindako saio mamitsu askoa.

CAROL RAMA FOREVER

Organoen historia politiko bat idazten saiatzen ari naizen bitartean (ez nahi nukeen bezain azkar, bidenabar esateko), komisario-lanetan dihardut Carol Ramari buruzko erakusketa batean, 2014an estreinatuko dena Bartzelonako Arte Garaikidearen Museoan (MACBA). Museoaren zuzendari Bartomeu Maríren enkarguz ari naiz lan horretan. Hamar urte daramatzadan arren MACBAren testuinguruan jardunean, harreman hotza izan dut beti erakusketa-formatuarekin. Niretzat, unibertsitatea bainoago, museoa izan da toki egokiena sexu-, genero- eta gorputz-menderakuntzaren lengoaia eta errepresentazioen arteko harremanak ikertzeko, eta normalizazioari buru egiten dioten erresistentzia-politikak aztertzeko.

Museoari esker, bata bestearekin hizketan jar daitezke arte-praktika, mugimendu sozialean eraldaketa-indarra eta giza zientzietako berrikuntza, museoa mikro-esfera publikoaren esperimentu bat den heinean. Kontrafikzio politikoak asmatzeko eta subjektibazio matxinoko teknikak saiatzeko tokia da. MACBAn, edo Madrilgo Reina Sofia museoan, erakusketei beharrean, beti eman izan diot lehentasuna diskurtsoa eta ikusgarritasun kritikoa sortzeko dispositiboak asmatzeari, tokia egingo ziotenak, aldi berean, esperimentazioari eta ekintza zuzenari. Kasu baterako, hor daukagu Postporno Maratoia, 2003an antolatu bainuen MACBAn, Manuel Borja-Villelen zuzendaritzapean eta Jorge Ribaltaren babesarekin. Erakusketa bat izan zitekeen, baina, egiatan, zentzuzkoena zen maratoia enkontru bat bilakatzea, ikerketa, eztabaida, esperimentazioa eta ekoizpen performatiboa biltzeko. Garrantzitsuena zen elkarlan-sareak sortzea, beste lengoaia batzuk, beste praktika batzuk asmatzea.

Politika minoritarioekin lan egiten denean, hala nola feminismoekin, genero- eta sexu-matxinadako mugimenduekin edo mugimendu antikolonialekin, erakusketek arrisku bikoitza dakarte: epistemologikoa eta politikoa. (Azken urteotako erakusketen zerrenda luzea litzateke, eta bere lorpenak ahalkegarriak). Epistemologiaren ikuspuntutik, erakusketa “minoritarioek” oin-ohar huts gisa amai dezakete, kontakizun historiografiko handiaren barruan. Hala diote: “egia da, arte modernoa Europa erdialdeko gizon zuriek egin zuten batez ere, baina ez ahaztu, hor zeuden, baita ere, Sonia Terk, Liubov Popova, Claude Cahun, Dorothea Tanning… Eta, batzuetan, itzalean izan arren, gauzatxo zoragarriak egin zituzten”. Erakusketa horietako askoren oinarrian bada paradigma bat, eta, arte-kritikaren hitz hanpatuetatik at, Playboy-eko editorial-egile batek asmatutako esaldiak hobeto islatzen du: “ez zegoen ez emakumerik ez beltzik artean, Ipar Poloan bikinirik ez zegoen bezalaxe”.

Politikaren ikuspuntutik, erakusketa minoritarioak bi multzotan banatu daitezke, eskema modura, obrak aukeratzeko baliatutako ikuspuntuaren arabera: batzuk “unibertsalistak” dira, eta beste batzuk, ordea, “identitate-politika”ren logika darabilte. Unibertsalismoan, instituzio frantsesetan joera nagusia dena, garrantzitsuena ez da obra horien egileak “emakumeak”, “homosexualak”, “eroak”, “indigenak” edo “beltzak” izatea, ezpada erakusketa horietan errepresentatzen den esperientziak balio duela unibertsalera iristeko, alegia, narrazio hegemonikoak xurga dezakeela. Aitzitik, irizpide gisa “identitate-politikak” hartzen direnean, bestelako arriskuak sortzen dira: zelan erabakiko da zer artista diren emakumeak, homosexualak edo beltzak? Anatomia-irizpideak baliatuko dira, edo kromosoma-frogak, edo hitz hartzeak, edo egunkari ezkutu bateko aitorpenak? Kasu horietan guztietan, arriskua berbera da: sexu- eta genero-menderakuntzako teknologiak deseraiki beharrean, “emakume”, “homosexual” edo “indigena”k biltzen dituzten erakusketek diferentziak bernaturalizatzeko balio dute, anekdota huts gisa txertatzen baitituzte historia handian, eta narrazio hegemonikoa astindu beharrean, berretsi egiten baitute (biktimak oroitzeko gune bat Emakumearen Eguna ospatzeko, edo oraindik etorkizun dagoen Esklabotasuna Deuseztatzeko Eguna).

Esango nuke arrazoi horiek direla-eta egin izan diodala uko, orain arte, erakusketarekin aurrez aurre ipintzeari. Baina, oraingo honetan, Carol Ramaz ari gara.

Carol Ramaren lana, monumentala eta ia erabat ezezaguna da aldi berean, 1936an hasi eta 2005ean amaitzen da. Hogeigarren mendeko artearen kontra-artxibo bat bilaka liteke bere obraren erakusketa bat, historiografia nagusia kritikoki berrirakurtzeko eta bere toki komunak zalantzan jartzeko baliagarria. Carol Ramaren obra aldi berean da: hain bikaina nola subertsiboa, hain bazterrekoa nola errefutaezina. Ausartuko naiz, eta erratu gabe esango dut noizbait Carol Ramaren lana ezinbestekoa izango dela, Frida Kahloren edo Louise Bourgeoisena bezainbeste.

Obrak bertatik bertara ikustera joan ginen Teresa Grandas eta biok, nirekin batera ari baita komisario-lanetan erakusketan honetan. Ohituago nagoenez artista eta aktibisten inguruetan ibiltzera galeria-jabe eta bildumazaleenetan baino, Teresa Grandasen esperientzia eta jakintzaren gidaritzapean mugitu naiz arte-dolarraren lurralde sigi-sagatsuan barrena. Berrehun erreprodukzio inguru ikusi ditugu, baina sekula ez dugu obra bertatik bertara ikusi. Gainera, Carol Rama bizirik dago oraindik; 1918an jaioa, laster egingo ditu ehun urte.

Ohartarazia digute: oso zaila da Carol Ramaren obra ikusteko aukera izatea. Turinera iritsi gara, turistaz mozorrotutako bi komisario. Turineko gure lehen kontaktua Cristina Mundici da, Ramaren zenbait erakusketatako komisario izandakoa, eta, gaur egun, artxibo bat martxan jartzen diharduena, aditu eta adiskidez osatutako talde batekin. Cristinak zabaltzen dizkigu gainontzeko ateak, berak eramaten gaitu bildumazaleak ikustera. Hurrengo lau egunetan hirurehun obratik gora ikusten dugu, horietako asko, garajeetan hainbat urtez giltzapetuta egon ostean, oraindik ez daude errepertorioetan sartuta edo katalogoetan argitaratuta.

Turineko gure hotela, prezio neurritsuaz gain beste erakarpenik ez duena (izan ere, Europako austeritatearen ondorioz, museoak bidaia antolatzen digu Pekin Express programako parte-hartzaileak baikina), Carol Ramaren konstelazioaren bihotzean dago. Cristina Mundici hotelaren parean bizi da. Hotela dagoen Principe Amedeo kaletik, Vittorio Venetto Piazza hartu eta beherantz joanez gero, Po ibairantz, eta atzean utzita Molea eta Zinemaren Museoa, aski dituzu bost minutu, oinez, Carol Rama ia bizialdi osoan bizi izan den eraikinera iristeko, Napione kalean. Hitzordura goizegi ez heltzeko denbora-pasan ari garela, konturatzen gara Carlo Mollino arkitekto eta Carolen adiskidea bizitako azken etxea kale berean dagoela, ibaiaren bestaldean.

Ramaren etxe-estudioa. Archivio Carol Rama.

Hirurogeita hamar urtez Carol Ramaren estudioa izandakoan sartzen zarenean, iluntasunak harritzen zaitu lehen-lehenik: etxebizitzako leiho guzti-guztiak gortina beltz lodiekin estalita daude. Carvaggiok, Man Rayk edo Dan Flavinek argiarekin lan egin zuten bezala, esan dezakegu Carol Ramak iluntasunean ez ezik, iluntasunarekin ere egin zuela lan. Ikusmenezkoa bainoago, haptikoa da sentipena: badirudi Meret Oppenheim-en Déjeuner en fourrure (1936) obrako katilu iletsuan erori garela. Kontua ez da ikustea, ezpada ukitzea, sentitzea. Dentsitate ilun horretan, progresiboki, ehunka argazki horixka agertzen dira, eta Carol Rama ikusten dugu hamarkaden igaroerarekin eraldatzen, denborak modulatutako aktore bat bailitzan. Ondoren, pixkana-pixkana, objektu gehiago azaltzen zaizkigu begien aurrean: zapatagile-ingude bat, dozenaka egur-molde, bere obrak eta besteenak; Man Rayren opariak, Picassorenak, Warholenak; erritual-maskara afrikar bat; begi, azazkal, eta ileen sorta taxidermikoak; dozenaka bizikleta-gurpil puztugabe esekigailuetan mengel eskegita (1970etik aurrera bere obran barra-barra topa daitezkeenak); xaboi-zahar mordoak, denboraren poderioz animalia-gantzazko puskak diruditenak. Bere etxea artxibo moduko bat da, usteltzen ari den bere obrare artxibo organiko bat.

Carol Ramaren obra mina bat da, arte modernoaren lur-azpian lokartuta dagoena. Ramaren lan bat ukitze soilak artearen kontakizun historiografiko guztiak leherraraz ditzake. Ez bakarrik historiografia nagusia, baita historiografia feminista ere. Carol Rama garaikidea da eta guztiarekin solastatzen da, guztiekin; batzuetan intimoki, bestetzuetan bere obraren bitartez: Picasso, Duchamp, Luis Buñuel, Man Ray, Jean Dubuffet, Orson Welles, Warhol, Sanguinetti, Ciccolina eta Jeff Koons. Garaikide ikusezina da, haatik.

Carol Ramaren izena ez da ezein historiatan agertzen. Ezta akats epistemologiko eta politikoen temaz, “emakume artisten historia” deitu duten horretan ere. Lea Vergine arte-kritikari italiarrak erreskatatu zuen, lehenengo aldiz, ahanztura historiografiko horretatik, 1980an erakusketa batean sartu baitzuen: “L’Altra Meta dell’ Avanguardia/The Other Half of the Avant-Garde: 1910-1940”. Vergine izan zen Rama ulertu zuen lehena. Baina, keinu hori ez da nahikoa bere obra sailkaezina nazioarteko museo-zirkuituan sarrarazteko. 1990eko hamarkadatik aurrera egindako erakusketa batzuk salbu (Amsterdameko Stedelijk museokoa, ondoren Bostonera eraman zutena), 2003an Veneziako Urrezko Lehoiak ekarritako aitortza publiko laburra kenduta, eta Isabella Bertollozi galeria-jabeak Berlinen egindako zabalkunde-lanaz aparte, Carol Ramaren lan gehien-gehienak lo datzate oraindik, Italiako bildumazaleen garajeetan. Edonola ere, zazpi hamarkadatan zehar artearen ibilbidea markatuz, Ramaren obrak ñabardurak gehitzen dizkio eta aldatu egiten du abangoardia-mugimendutzat jotzen duguna. Carol Ramak asmatu du sentsuerrealismoa, erraietako arte-konkretua, brut pornoa, abstrakzio organikoa… eta beste hainbeste.

Historia-fikzio batean, irudikatuko genuke 1936-1940 urteen bitarteko bere obrak, egiatan, 2014an begiratuak izateko sortuak izan zirela. Carol Ramak gorputza eta sexualitatea errepresentatzen dituen modua konpara liteke “Hiri Ideala” margotu izango zukeen Piero de la Francesca batekin, ikuspegiaren ideia ezagutzen ez duen, edo, are arbuiatzen duen gizarte batean. Emakume batek kaka egiten du, giza zakil bat ornitorrinko batean sartzen da, gorputz batek eskuekin zabaltzen du bulba, suge bat ipurtzulo batetik irteten da… Carol Ramaren irudiek gainditu egiten dute modernitatearen ulergarritasun sexualaren markoa. Baina nola uler genezake irudi horiek gabe beste artista askoren obra, hala nola Cindy Sherman, Kara Walker, Sue Williams, Kiki Smith, Elly Strik, Marlene Dumas edo Zoe Leonard-ena?

Carol Rama aurreratu egiten da, berak erakusten ditu hogeigarren mendeko azken hiru hamarkadetan emango diren eraldaketak gorputzaren eta sexualitatearen errepresentazioan. Hasierako garaietako akuareletan, Carol Ramak figura bat asmatzen du, XX. mendeko artearen ikur-irudietako bat, nahiz eta ez den katalogo handietan agertzen, eta MOMAra sartu ez den arren: gorpu bat, buru gainean arantza-koroa batekin, lore horiz osatutako lorategi txiki bat bilakatzen dena. Appassionata seriean (1940), gorputz biluzia, zapatak soinean, ohe batean datza, segurtasun-uhalekin. Koadroaren atzealdean egitura bat dabil igerian, matrazeak eta uhalak elkarri lotuz eta teilakatuz sortutakoa. Esan genezake egitura hori dela kubismoaren arau bisual batzuk eskematikoki aplikatzearen ondorioa, Carol Ramak eraldatu dituenak afektuaren aldagarria txertatuta. Kubismo-afektua dei geniezaioke, Deleuze lagun hartuta. Irudia bere toki- eta denbora-koordenatuetatik erauzi eta objektu atzemangarri eta afektu bilakatzearen ondorioa da artea. Igerian dabilen egitura da, aldi berean, eromena eta eromen horri eusten dion kartzela-sistema, inkontzientearen mapa bat, eta horrek diziplina-aparatuarekin daukan harremanarena.

Carol Ramak 1930eko hamarkadaren amaieran gorputza irudikatu zuen modua, intentsitate poetiko eta buruargitasunagatik, beste artista batek egindako errepresentazioarekin bakarrik konpara daiteke, hain zuzen ere, garai bertsuan Antonin Artaudek egin zuenarekin. Beste akuarela batzuetan, gorputza biluzik agertzen da, gurpildun plano bertikal batean, abailduta, besorik eta hankarik gabe. Hemen, igerian dabilen matrazeen egiturarekin gertatu bezala, gurpilen tokia eta denbora distortsionatuta daude, aldi berean hainbat ikuspuntutatik so egingo bailitzaien. Hala ere, ikuspegi-ardatzen biderkatzeak ez du mugimendu-sentipena sortzen, Muybridgen edo Boccioniren kasuetan bezala, ezpada, kontrara, gorputza behartzen du ez-organikoa bere barnean hartzera: gurpilak eta oinak ipintzekoak protesi-organo bilakatu dira. Irudiaren erdian, eta gorputzaren kolore ahularekin alderatuta, azpimarratzekoa da buru-lorategiaren koloreen bizitasuna, zut dagoen mingainarena eta baita bulbarena ere, kanpo-organo gisa errepresentatzen dena, eta ez zulo gisa. Gorputz horrek hilda beharko luke, baina bizirik dago.

Nola da posible Carol Ramak akuarela horiek margotu izana 18 urte baino ez zituenean? Artistari buruzko erreseina bibliografiko guztiek hastapeneko gertakizun berbera aipatzen dute: aitak, bizikleta-ekoizle industriala bera, hondoa jo eta bere buruaz beste egin zuen Carolek 22 urte zituenean. Adiskideekin, bildumazaleekin eta galeria-jabeekin hitz egin ondoren, beste bertsio bat azaleratzen da: aita homosexuala zen, eta ezkutuko bizitza bat zeukan. 1940eko burgesia turindarrean askoz desohore larriagoa zen homosexualtasuna hondoa jotzea baino. Suizidioaren ostean, amak erietxe psikiatriko batean bukatu zuen. Baina, historiak ez ditu galdera hauek erantzuten: zein da hanka-besorik gabeko gorputz hori? Zein ari da horri begira? Zerk sortzen du sexu-desira hori?

Appassionata (1939)

Carol Ramaren aurpegi gardena eta esku ezinago zuriak dira argigune bakarra, espazio erabat ilun honetan. Berarengana hurbiltzen naiz –Teresa diskretuagoa da, eta nahiago du atearen ondoan gelditu–, bere galderen erantzuna bilatzen duen intsektu bat banintz bezala. Ez da, ordea, erantzunik izango: 2005ean, Carol Rama kontzientzia galtzen hasi zen, prozesu ikaragarri azkar batean.

Ezin sinetsizkoa da, artearen historiak erabat ahaztu zuen Carol Rama, eta, orain, artistak oroimena galdu duen honetan, bere lehen nazioarteko atzera begirako handia apailatuko dugu. Artearen historia da geure amnesia propioaren historia, begiratzen jakin ez genuen guztiaren ahanzturarena, gure errepresentazio-marko hegemonikoek xurga dezaten uzten ez duen horrena.

Neure buruari galdetzen diot ea erakusketa izan daitekeen bere memoria berreraikitzeko edo asmatzeko modu bat, ala, aitzitik, gure saiakera amnesia-prozesu orokor horren parte izango den, Walter Benjaminek aurrerapena deitzen zuen prozesu horrena. Neure buruari galdetzen diot ea gure ekintza tautologikoa izango den, ala oposiziozkoa. Ea talde-Alzheimer honen beste une bat garen, ala ihespuntu bat ireki dezakegun, ahanztura desegin, beste artxibo bat asmatu.

Artikulu hau Argia aldizkariko Zirtak sailean argitaratu nuen estreina,  abenduaren 7ko alean.

Ni banoa

Ez naiz saiatu ere egingo. Iskin egiten. Gaiari. GAIARI. Ebentoari. Munstroari. Eta, hortaz, nire pendulu-izaera onartu, eta kontua ez ebitatzetik harago, erdigunera ekarriko dut euskal kultura delako hori zentro bilakatzen den garaia. Albistegien ardatz, gaztelaniazkoena ere, @aranagoiri-ren bertxiokatze kanpaina masibo eta batzuetan beldurgarri (jendeak botatzen dituenak ikusita) horietako baten merezidun (#kilolitroetan egin zuenaren ildotik)… Durangoko Azokaz ari naiz, noski.

Beste lurralde batzuetan barrena ibiltzeko asmoz nenbilen, baina ordenagailuaren aurrean ipintzerako, edo, ordenagailuaren aurrean ematen ditudan ordu luzeetako puska bat honen idazketari eskaintzerako, beste norbaitek jada esanak zituen nik esan asmo nituenak; gainera, eta larriagoa dena, nik erabili asmo nituen erreferentzia berberez baliatu zen nik idatzi asmo nuena azkenean kaleratu zuena, eta horrekin bai akabo: zein naiz ni aipamenik gabe? Orduan, mirari baten antzera jazo zitzaidan, jaso nuen email hura: Azokaren atariko alean argitaratzekoa zen, hain justu ere, nire Zirta.

Aitzakia tematikoari heldu behar nion, bai ala bai. Dena dela, arrazoiren bat behar nuen hautu hain ez-originala zuritzeko, bazeudelako okasioa kudeatzeko bestelako moduak ere; adibidez, besterik gabe, kasu zipitzik ez egitea, edo, bestela, plaza ezezagunagoei buruz jardutea, esaterako BALA Bilboko Arte Liburuen Azokari buruz (abenduaren 11tik 14ra arte-liburuak, fanzineak, tailerrak eta kontzertuak), edo Emakume Abertzaleon VI. Topaketa Feministez (Ondarroan, abenduaren 13an, mintzaldiak eta hausnarketak). Azkenean, hizpidea berez nahiko estandarra zenez, erabaki nuen, alderdi formala irauli ordez, edukia eta forma banaezinak izatearen kontu hori probestu eta artikulua erabat tradizional eta aurreikusgarriki planteatzea, alegia, hitzorduari hutsik ez egiteko arrazoiak ematea, honako galdera ezin tipikoagoa abiapuntu: zergatik demontre joan beharko luke idazle-gai batek Durangora, neskagazte bat izanda?

Bada, hasi eta buka, literatur jendea bene-benetan ezagutzeko aukera izango duelako. Eta ez beti aipatzen den topiko hori dela-eta, hots, standean liburuak sinatzen/saltzen egongo direnez eurekin aurrez aurre hizketalditxoa egiteko paradarengatik, ezpada Durango delako euskarazko literaturlari gehienak zinez garrantzitsuak izango balira bezala tratatuak izaten diren okasio bakarrenetakoa, gainontzean okindegira edo sendagilearengana joaten direnean, edo nortasun agiria erakutsi behar izaten diotenean bulego ofizialetako langileei, ez baitute sekula errekonozimenduzko bekain-altxaldi edo hitzik aditzen, eta hiruzpalau egunetako aitortza durangarrak, euren tribu-kideez inguratuta, zuzenean jotzen baitie ego minduan, sorbaldak zuzenarazten dizkie eta solasaren kontinentzia laxatzen, batez ere basoa eskutan dutela harrapatzen baditu gure balizko neskagazte idazlegaiak.

Bai, Azoka abagune aparta izango da neskagazte letretan hasiberriarentzat, badaezpada despistatuta bazebilen eta kontrakoa sinesten bazuen, egiaztatzeko literatoen elitea ere gizonez eta gizonki osatuta dagoela funtsean. Aukera itzela, halaber, trapu zaharren batzuk batzeko eta, ondoren, horiekin norbaiti xantaia egiteko, edo, bestela, egon ere badauden konplizeekin elkartuta, euskal literaturaren munduko konbentzioak, hipokresia eta makillatutako matxismoa lau haizetara salatzeko. Pikutara bidaltzeko.

Larrabetzuko Anguleri ezagunean egin genuen Literatura Eskolako bigarren saioa, Ibon Egaña irakasle eta literatur kritikaria gidari genuela, hain zuzen ere, bi alor horiek lotzen zituen mintzaldiarekin: “Hogeita hamar urte euskal literatur kritikan (1975-2005)”. Izan ere, azken hiru hamarkadetan euskarazko literaturaren kritikak izan duen bilakaera aztertu du Egañak doktore tesian. Laster argitaratuko du horren puska moldatua liburu formatuan, Utriusque Vasconiae argitaletxearen eskutik; bien bitartean, ikerketa-prozesuari, marko teorikoari eta atera dituen ondorioei buruzko hainbat zertzeladaren berri izateko aukera paregabea suertatu zen larunbatekoa.

Bi zati nagusitan banatu du Egañak ikerketa, eta horrelaxe egituratu zuen saioa ere. Batetik, marko teorikoagoari dagokionez, kritikaren ikuspegi historikoa geneukake: kritikaren zentzua eta funtzioa aldatuz joan da urteak eta garaiak pasa ahala, ez da berdin-berdin erabilia eta baloratua izan toki batean eta bestean. Hori erakusteko, jarraian xeheago laburtuko ditugun zenbait eztabaida aletu zituen Egañak, euskarazko literaturaren kritikan jarriz arreta, bereziki. Horrez gain, kritikaren dimentsio soziologikoa ere azpimarratu zuen, iruzkin kritikoak ez baitira huts-hutsean pertsona baten iritzi erabat subjektiboak; aitzitik, aditzera ematen dute kritikariak idazten duen sasoian zer irizpide eta balore literario dauden indarrean.

Bestetik, bigarren zatia ikerketa praktikoagoarekin dago lotuta, 1975 eta 2005 urteen artean argitaratutako kritiken azterketarekin, alegia. Egañak neurketa kuantitabiboak egin ditu: zenbat kritika egin diren, zeinek egin dituen… Hainbat aldagai hartu ditu kontuan, hala nola kritikariaren profil profesionala eta generoa. Testuaren mailan ere aztertu ditu iruzkinak, analizatuz aldagai horiek nola baldintzatzen duten kritika bera.

Hainbat eztabaida

Ikuspegi historikoan sakontzen hasita, dagoeneko aurreratu dizuegun bezala, kritikaren izaera aldakorra nabarmendu nahi izan zuen Egañak, literatur kritika ez baita beti berdin baliatua izan, are, garai berean ere, kritika modu diferentetan ulertu dute batzuek eta besteek. XVIII. menderaino atzera eginda ikusiko dugu gaur egunera arte irauten duen zenbait dikotomiak bolada hartako suetan dutela oinarria, hain justu ere, Ilustrazioaren eta Erromantizismoaren artean emandako eztabaidan. Ilustrazioko idealek zientzian dute fedea, analisi arrazionalean eta enpirikotasunean, objektibitatea posible dela sinesten dute. Testuak izan daitezkeela onak edo txarrak, modu unibertsalean, kalitate ukaezina izan dezaketela, metodo zientifikoaren bitartez egiaztatua. Erromantikoen ikuspegia uste horri kontrajartzen zaio, argudio arrazionaletatik harago doazen faktoreek ere eragina dutela aldarrikatuz.

Testuek, diskurtsoek munduaren errepresentazio zehatz bat sortzen dute, balore jakin batzuekin: diskurtsoa ideologikoa da.

Biko horren hariari tiraka, gaur egungo kritikaren beste berezitasun bat aipatu zigun Egañak, hau da, prentsako literatur kritikaren eta kritika akademikoaren arteko bereizketa. Euskal Herrian 90eko hamarkadatik aurrera hasten da banaketa hori nabarmentzen. Bi kritika-moten arteko diferentzia zer den azaltzeko, balorazioa aipatu ohi da. Akademiako kritikak, formalismotik eta estrukturalismotik edan duenak, aldarrikatzen du ez duela baloraziorik egiten, obra aztertu egiten dutela soilik. Jakina, ustezko baloraziorik eza hori ez da guztiz gardena; izan ere, zer obra aztertu aukeratzea bera baloratzea da dagoeneko, esplizitua ez bada ere. Literatur kritika unibertsitatera igarotzeak eta, hortaz, horren onespen-zigilua jasotzeak, eragin positiboa du alorrarengan eta kritikariarengan berarengan: jarduna legitimatzen du. Bestalde, prentsa egindako kritikek eragin sozial handiagoa dute, bermearen faltan.

Literaturaren analisi baloraziorik gabeko horri luze gabe iritsi zitzaizkion kritikak, XX. mendearen bigarren erdian. 70eko hamarkan indartu ziren ikasketak kulturalek (feminismoa, poskonolonialismoa) kontra egin zioten ikuspegi horri, ozen. Edward Saidek, adibidez, salatu zuen testualitatera mugatzen zirenek ekiten zutela testutik kanpo mundurik ez balego bezala, gizarterik ez balego bezala. Hala ere, testuek, diskurtsoek munduaren errepresentazio zehatz bat sortzen dute, balore jakin batzuekin: diskurtsoa ideologikoa da.

Egañak bidegurutze horretan kokatu zuen estetikaren auzia. Bere ustez, gaur egun, kritikak eta horri buruzko hausnarketak alderdi horretan egin behar ditu galdera klabeak. Testualtasun hutsa posible ez dela ikusita, soilik testuen ideologia aztertzera igaroak gara. Ikasketa kulturalek antzeko metodoak baliatzen dituzte filmak edo literatur lanak edo iragarkiak analizatzeko. Demagun: aztertu nahi dute euskaldunak zela errepresentatzen ziren estatu frantsesean 2000ko hamarkadan, bada berdin hartuko dituzte ikus-entzunezko lanak eta poesia. Egañari sortzen zaion zalantza da, ea paradigma berri horretan non gelditzen den forma, non gelditzen den literaturari bakarrik datxekion espezifikotasun estetikoa, non geratzen diren literatur diskurtsoaren ezaugarri bereziak. Forma ere ideologia bada, besterik gabe finikitatu dezakegu eta ideologiaren analisiari eman arreta osoa?

Galdera horiexek dira aurrera begira Egaña gehien kezkatzen dutenak. Zenbat eta kontzientzia gehiago hartu, are gehiago konplikatzen da kritikariak eutsi behar dion oreka berez nahiko zaila. Bere planteamendua zein den galdetuta, hizlariak erantzun zigun ez daukala formula magikorik, hala ere, subjektibitate arrazoitu baten alde egiten du. X liburu gustatu bazaio, badaki hainbat faktore ez-literariok eragina dutela horretan, alegia, subjektiboa ere badela hein batean gustu hori, eta iritzia arrazoitzeko argudio oinarrituak bilatzen eta ematen ditu.

Paradigma berrian, non gelditzen da forma, non gelditzen da literaturari bakarrik datxekion espezifikotasun estetikoa, non geratzen dira literatur diskurtsoaren ezaugarri bereziak? Forma ere ideologia bada, besterik gabe finikitatu dezakegu eta ideologiaren analisira eman arreta osoa?

Soziologia abiapuntu

Hasieran aipatu dugun moduan, soziologiaren tresnak eta nozioak baliatu ditu Egañak bere ikerketarako, hain justu, literatur kritikak ez direlako iritzi subjektibo eta isolatuak, alderantziz, kritikaren garaiko idiosinkrasia literarioak islatzen dituzte. Pierre Bourdieu soziologo frantsesaren ekarpenak hartu ditu kontuan, bereziki. Bourdieuk teorizatu zuen esparruaren kontzeptua. Horren arabera, elkarrekiko harremanean dauden esparrutan antolatzen dira gizarteak. Esparru horietako bat litzateke literaturarena, eta, adibidez, euskal literatura, lotuta legoke euskal gizarteko beste esparruekin, eta, halaber, literatura espainiar eta frantziarraren esparruekin. Euskal literaturaren esparru horretan eragile batzuk daude, lehian, baina ez dute kapital ekonomikoa lortu nahi, ezpada beste mota bateko kapitala, hots, kapital sinbolikoa. Hain justu ere, azken hori da Bourdieuren beste ekarpen nagusietako bat. Jakina, esparruko eragile guztiek ez dute posizio bera, botere-harremanak eta hierarkiazkoak dira euren artekoak.

Kritikara etorrita, esparruaren eta kapital sinbolikoaren ideiak lagungarri suertatzen dira. Literatur iruzkinetan agertzen diren baloreak dagokion esparruko baloreak dira. Idazleek kapital sinboliko handia dute, eta kritikari batek idazle bati kritika on bat egiten dionean, kapital sinbolikoa bi norabidetan partitzen da, legitimazio-efektua bikoitza da. Batetik, idazleari ondo datorkio kritika positiboak jasotzea, bere kapital sinbolikoa eta prestigioa handitzen dutelako. Bestetik, kritikaria baliatu egiten da kasuko autorearen kapitalaz, kasuko idazlea eta liburua oniriztean bere burua ere onirizten baitu kritikari gisa, kasuko idazlearen eta liburuaren kalitatea ikusteko gai izan delako. Kritikariak bi estrategia uztartzen ditu: zer autore goretsi eta zer beste autore egurtu.

Kritikari batek kritika on bat egiten dionean idazle bati, kapital sinbolikoa bi norabidetan partitzen da, legitimazio-efektua bikoitza da.

Euskal literatur kritika: 30 urte

Aipatutako elementu horiek guztiak kontuan hartuta ekin zion Egañak hogeita hamar urtean euskaraz sortutako liburuei egin zaizkien kritikak xehe-xehe aztertzeari. Ezer baino lehen, Egañak argitu zigun ez dituela aintzat hartu haur eta gazte literaturako liburuei zegozkienak, besteak beste, kritikaren hartzailea eta kritikatzen den liburuaren irakurlea normalean ez direlako pertsona bera izaten. Itzulpenen kasuan ere antzeko, Egañak ez ditu ikerketan sartu, bestelako faktoreek ere eragiten dutelako kasu horietan. Itzulpenen harreran interesa duenak Miren Ibarluzearen lana kontsulta dezake.

2200 kritika aztertu ditu guztira Egañak, eta 20 bat aldagai hartu ditu aintzat, ondoren horien arteko gurutzaketak egiteko. Armiarmaren webguneko kritiken hemeroteka erabili du, eta beste zenbait baliabide ere. Euskal kritikaren panorama orokor gisara, 80ko hamarkada mugarritzat jo daiteke, garaitsuan hasi baitziren literatur kritikak sistematikoki argitaratzen lehenik Argia aldizkaria eta ondoren Euskaldunon Egunkaria. Ez da kasualitatea: bi hedabideotan baziren literaturarekin lotura estua zuten kazetariak, eta estrategikotzat jo zuten jardun hori. Pixkana-pixkana medio gehiago batu ziren, elebidunak edo erdaldunak ziren kazetek ere heldu zioten kritikaren amuari. Eusko Jaurlaritza diru-laguntzak ematen hasi zen, euskara hutsezko gehigarriak ateratzeko, eta horrek ere izango zuen zerikusirik. 2002an jo zuen kritika-kopuruak gailurra, 165 argitaratu ziren.

Publikatzen diren kritiken ia %90 positiboak edo oso positiboak dira.

Balorazioaren harira, Egañak aztertu du corpus horretan zenbat kritika positibo eta negatibo dauden, lau azpiatal sailkatuz: balorazio oso ona (soilik aldeko argudioak ematen dituena: %56), ona (liburuaren aldeko argudioak nagusi baina kontrakoak ere azaldu: %28), txarra (kontrako argudioak nagusi baina alde onak ere azaldu: %10), oso txarra (kontrako argudioak bakarrik: %4). Bistan denez, iritzi positiboak dira nagusi. 90eko hamarkadatik aurrera kritika kopurua igotzeak ez du ekarri positiboen eta negatiboen arteko orekarik, aitzitik, negatibo gehienak 90ak baino lehenagokoak dira.

Fenomenoa azaltzeko zenbait hipotesi aipatu zituen Egañak: Atxagaren Sari Nazionalarekin euskal literatura legitimatu egiten da, autonomia lortzen du, esportagarria da, obra unibertsal bat produzitzeko gai. Ondorioz, literatur kalitatearen hobetzea asmo duen egurra suabeago banatzen da, dagoeneko prestigio bat lortua delako. Gainera, idazleen kapital sinbolikoa igo egiten da sasoi horretan eta idazle eta kritikarien rolak bereiziago daude, kapitala oso modu desorekatuan dago banatua. Bestalde, kanona finkatuago dago, gerora Hasier Etxeberriaren liburuan ezarritako bost idazleak dagoeneko ondo onartuak daude. Hortaz, estetikaren aldetik lehia lasaitzen da eta horrek dinamikotasuna oztopatzen du. Azkenik, normalizazioaren ideiak kritika-adierazpide batzuk eragozten ditu. Normalizazioa merkatu-terminoetan planteatzen da, adibidez: orain, normalak izateko, nobela erotikoak falta zaizkigu. Merkatua legitimaziorako instantzia bilakatzen da.

Aipuetatik hipotesietara

Aipuz osatutako txosten mardula eskuratu zigun hizlariak, aipu guztiak ere iruzkin kritikoetatik beretatik edo kritikariek euren jardunari buruz esandakoetatik hartuak. Adibide horiek abiapuntu eta euskarri, bere ikerketaren ondorio batzuk azaldu zizkigun.

Euskarak generoa esplizituki markatzeko dituen erreminten eskasia gorabehera, kritikariek ia beti markatzen dute datu horixe, autorea emakumea denean: neska poeta honek, eskritorak… Monique Wittigek ondo esan bezala, emakumeak nekez erantzi dezake bere sexua.

Kritikarien legitimazio-beharraz: aztertutako pasarteetan argi ikusten da kritikariek euren lana legitimatzeko beharra sentitzen dutela. Segurtasun falta horrek zerikusia izan dezake beste faktore batekin; izan ere, erregulazioa gauzatzen duen alorra da kritika, baina, paradoxikoki, alorra bera ez dago erregulatua: zer ikasi behar du batek kritikaria izateko? Non esleitzen da kritikari-izendapena? Hartara, iruzkingileek askotariko estrategiak baliatzen dituzte gaiari aurre egiteko: hasteko, gehienek ez dute euren gain hartu nahi kritikariaren rola, sarritan errepikatzen dute irakurle soilak direla. Bigarrenik, maiz egiten diote erreferentzia autoreari, kapital sinboliko handia duenean nabarmen, ariketa balioztatzeko.

Generoa eta kritika nahasten direnean: kopuru absolutuez hitz egitean, kritikarien generoari eta autoreenari dagozkien aldagaiei erreparatuta, aurreikusgarriki, gizonezko autoreen liburuak puskaz dira nagusi iruzkinetan, eta emakume kritikariek zertxobait gehiago aipatzen dituzte emakume autoreak gizon kritikariek baino. Emakume idazleen lanak iruzkindu iruzkintzen dituztenean gauza deigarri dexente gertatzen dira, perlatxoak dei genitzakeenak ere. Pare bat baino ez ditugu ekarriko hona. Euskarak generoa esplizituki markatzeko dituen erreminten eskasia gorabehera, kritikariek ia beti markatzen dute datu horixe, autorea emakumea denean: neska poeta honek, eskritorak… Monique Wittigek ondo esan bezala, emakumeak nekez erantzi dezake bere sexua. Azpimarragarria da, halaber, autorearen gorpuztasunak iruzkinetan hartzen duen lekua. Egañaren ustez, gorputzari garrantzia emanda, emakume idazleen autoretasuna ezabatzen da; Foucaulti jarraiki, autore bat ez baita gorputza, autorea harago doan ente bat da, are, autore bat baita, hain justu ere, gorputza ez dena.

Ondorio modura

Saio bizi-bizia eskaini zigun Egañak, eta bertaratuek sarri hartu zuten parte euren intuizio eta iritziekin talde-hausnarketa sustatuz. Etorkizuneko erronkei begira, kontsentsu eta akordio beharra azpimarratu zuten batzuek. Idazle eta literatura munduko kide asko mesfidati agertu izan dira kritikariekiko: idazle frustratuak direla, bizkarroiak… Kritikarien lana ezinbestekoa eta estrategikoa dela aitortu behar dugu idazle, editore eta abarrek, eta beharrezko baliabideak ezarri, kritikarien jarduna errazteko, lan hori gutxietsi beharrean.

Kritikarien lana ezinbestekoa eta estrategikoa dela aitortu behar dugu idazle, editore eta abarrek, eta beharrezko baliabideak ezarri, kritikarien jarduna errazteko, lan hori gutxietsi beharrean.