Hasi aurretik, esan dezagun ez genuela Sautrelakoen asmoen berri honako elkarrizketa hau prestatzeari ekin genionean. Denboran ezin atzera dezakegu, ordea, eta, beraz, barka norbaitek nolabaiteko saturazioa sentituko balu.

Beste elkarrizketatu batzuei buruz ere esan dugunez, datu biografiko gutxi behar ditu Joseba Sarrionandia Uribelarreak (Iurreta, 1958). Sarean hamaika artikulu eta bibliografia dugu, hala nola, Koldo Izagirrek kaieretarako idatzitakoa eta Amaia Serranok ELHrako egindakoa, eta liburu formatuan aurki dezakegu, besteak beste, Aitzpea Azkorbebeitiaren Joseba Sarrionandia: irakurketa proposamen bat (Labayru, 1997). Elkarrizketak ere ez dira gutxi izan; hor ditugu, esaterako, hAUSnART aldizkarian Gorka Bereziartuak eta Andoni Olariagak egindakoa eta berrikiago Maria Colerak gurera ekarri zuena. Besteak beste.

Alta, guk gureari eutsi eta iurretarraren itzulpen jardunean jarri nahi izan dugu arreta. Bereziki interesgarri zaizkigu egin dituen itzulpenak eta jardunari buruzko gogoetak, hitzaurre, elkarrizketa eta aldizkarietan plazaratutakoak. Horren harira, ezin aipatu gabe utzi Aiora Jakak egindako ikerketa (horri buruzko zertzeladak hemen). Aldizkarietan kaleratutako hamaika itzulpenez gainera, Sarrionandiak hauek euskaratu ditu: Lur eremua (1983), Hamairu ate (1985), Marinela (1985), Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (1985), Hezurrezko xirulak (1991), Galegoz heldutako poemak (1991), Marinel zaharraren balada (1995) eta Manuel Bandeira. Antologia (1999).

Gure eskerrik beroenak helarazi nahi dizkiogu elkarrizketatuari. Irakurleoi, on dagizuela.

Izuen gordelekuetan barrena berrargitaratu dute orain gutxi. «Esaten dute poeten lehen bildumak poeta horren mundu osoa gordetzen duela dagoeneko», esan zuen aurkezpenean Harkaitz Canok. Zurean hala gertatzen dela uste duzu?

Ba, igual bai, intentzioak han daude. Idaztea bilaketa bat da eta asmoak lehenengo liburutik nabarmentzen dira beharbada. Gero, liburu bakoitza zirkunstantzia batzuen ondorioa da, eta poesia idazteko esfortzua aldiro zerbait berri aurkitzeko asmoarekin egiten duzu. Kartzelako poemak beste zirkunstantzia eta plan batekin idatzi ziren, eta berdin ondokoak. Gaur egun, nik Hnuy-ko poemak hurbilago sentitzen ditut.

Atzera egiten badugu, Pott bandarekin poesia soziala baztertu zenuen.

Poesia soziala deitzen zena prebisiblea eta erretorikoa bihurtu zen, eta desintoxikazio apur bat behar zen. Gabriel Arestiren poesia lorpen handi bat izan zen hirurogeiko hamarkadan, lengoaiaren aldetik ere bai, baina hamar urte geroagoko epigonoak nahiko gogaikarriak ziren. Aldaketa politikoen zain geunden denak eta politikatik ez zetorren espero genuena. Orduan, poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, baizik beste alde batetik bilatzea aurrerabidea, poesia espiralean bezala hazten delako.

Niari buruz idazteari ere gaitzesgarri iritzi zenioten.

Gabriel Arestik berak nitasun azkarrarekin idazten zuen, profetaren tonuarekin. Bestelako poesia ere, konfesio sentimentalaren nitasunetik egiten zen. Bernardo [Atxaga] izan zela uste dut ikuspegi hori zeharo aldatu zuena, gure belaunaldiko poesia liburu ederrena den Etiopiarekin. Jainkoaren heriotzaren eta eguneroko bizitza esplikatzeko lengoaiaren ezintasunaren ondorioa da poesia hori. Beste hizkuntza batzuetan idatzita zegoen, nitasun enpirikoa Baudelaire, Rimbaud eta enparauekin arrakalatu zelako, euskaraz Etiopian sentitu nuen nik batez ere lengoaia herratu hori protagonista zela.

Subjektu lirikoa desagertzeaz ari zara, baina zure ahotsa nabarmena da liburuz liburu.

Nitasun negatiboarekin idazten dut poesia, irakurleak bestela interpreta dezakeen arren. Nitasun negatibo hori aniztuz, eta poema gehienak beste batzuek esaten dituzte. Nire subjektu lirikoak Edgar Lee Mastersenenak bezalakoak dira.

Poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, poesia espiralean bezala hazten delako.

Irakurlearen parte hartze aktiboa eskatzen dute zure testuek. Bilatutako zerbait da?

Irakurleak osatzen du liburua. Ni saiatu naiz horren kontzientziarekin idazten, interlokutore aktiboaren ideiarekin, ze testua ez da amaitzen argitaratzen denean.

            Hori nik, idazten dudalako baino gehiago, irakurtzen dudalako dakit, ze besteen liburuak markatzen ditut edo apunteak zirriborratzen ditut orrialde bazterrean. Irakurtzea, idazteko modu bat da. Erosoagoa, gainera, editorearen edo publikoaren presiorik gabe, hainbesteko ardurarik gabe. Idazlearen ikuspegira itzulita, berriz, idazlearen imajinazioan irakurlea da idazlearen benetako pertsonaia bakarra. Eta parekotzat hartu behar du, ezin diozu testua ahora mastekatuta eman tontoa balitz bezala. Pertsona informatu eta inteligentetzat hartu behar duzu, zure jolasa onartzeko prest dagoen arren.

Parte hartze horren adibide bat da erreferentziez eta testuartekotasunez josita daudela zure obrak. Badirudi beti zerbaitek ihes eginen diola irakurleari.

Beste testuekin lotuta sentitzen ditut nireak, dialogoan. Liburuen arteko elkarrizketatzat har daiteke literatura guztia. Topikoa da, idazten norbera hasi orduko, gehiena ja idatzita zegoela, eta hala ere hor ari gara. Egindako material hori guztia erabiltzeko eskubidea dugu eta ahal duguna aportatzeko obligazioa. Lehengoa banintz bezala eta modu naif batean baino, saiatu naiz konplexutasun apur batekin idazten.

Joseba Sarrionandiak euskaratutako lan batzuk.

Idazketak lagun izan du beti itzulpena zure kasuan. Eliot, Coleridge, Pessoa eta Bandeira liburu formatuan ekarri dituzu, adibidez. Zer da gehiago, autore horiek zeureganatzeko modu bat edo euskal letrak janzteko saiakera?

Euskal idazlea behartuta dago itzultzaile izaten. Babaloreak ginateke Charles Péguyren estilokoak bagina, harrotasunez esaten zuenean berak literatura frantsesa besterik ez zuela irakurtzen. Literatura frantsesa edo espainola harrokeria zilegi egiteko moduko handiak dira, beharbada. Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla, eta Brendan Behan eta Mohamed Xukri eta Paul Auster. Beraz, Charles Péguyrekin baino konformeago nago Johann Wolfgang Goetherekin: beste hizkuntzak eta beste literaturak ezagutzen ez dituena bere hizkuntzari eta bere literaturari buruz ere ezin da oso jakituna izan.

Jarraian eman duzun arrazoiketarekin, hasierako baieztapenak baino egokiagoa dirudi “Euskal idazlea behartuta dago munduko literaturen irakurle izaten” esateak; zergatik diozu, bada, “itzultzaile”?

Irakurlea izan behar da, jakina. Baina gurea bezalako kultura txiki atzeratuetan idazlea itzultzailea ere izaten da, eta gauza gehiago, herri pobreetako musikoak musiko-orkestra izaten diren bezala. Igual gero eta gehiago joko da lanaren espezializaziora, ofiziozko itzultzaile asko dago ja, baina euskal idazlea literatura unibertsalaren harreraren arduraduna ere bada oraindik, hurbilketaren eragilea. Beste hizkuntzetako idazleak euskarara ekartzea adeitasuna ere bada, euskal idazleek berez asumitzen duten elkartasun jarrera bat: Gabriel Arestik itzuli zituen Lau Kuarteto eta beste gauza asko, Jon Alonsok Cortazar edo Saramago, Eduardo Gil Berak Odisea, Gerardo Markuletak eta, egunotan ere, poesia kaierak aurkeztu direnean Koldo Izagirrek itzuli du Carlos Drummond de Andrade, Itxaro Bordak Maria Mercé Marçal, Anjel Lertxundik Eugenio Montale, Iñigo Aranbarrik Aimé Cesaire, Harkaitz Canok Anne Sexton, Angel Errok Emily Dickinson…

 Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla.

Anaitasuna aldizkariko artikulu batean honela zenioen 1980an: «POTT 3 aldizkarian ‘Itzulpena eta traizioaren praktika’ deituriko idazlan bat argitaratu zen literatura nazionalaren mitoa salatzen eta euskal literaturaren apologismo berria kritikatzen. Hantxe gogoratzen zen bezala, arras harrigarria da itzulpen literarioen eskasia, izan ere, hamar urte hauetakoak ez dira dozena erdiren bat baino gehiago». Zer iritzi duzu gaur egungo literatur itzulpenen ekoizpenaz?

Berri ona da ikustea euskaraz irakur daitezkeela hainbeste liburu, Mala Stranako ipuinak edo Lisboako setioaren historia bezala, ez dakit zenbat. Eta ez kantitatea bakarrik, kalitatea ere harrigarria da, Queneauren Estilo ariketak ondo itzultzeko behar dena. Badakit gai horretan murgildu eta, modu kritiko batean begiratuz gero, arazoak izango direla hor lanean ari zaretenontzat, eta zeregin asko oraindik, baina kanpotik eta galdetzen didazun moduan, 80tik hona arteko aldaketaz, ba, alde ederra dagoela besterik ezin dizut esan. Gu erdaraz sartu behar ginen literaturaren errepublika horretara, orain euskaraz ere posible da. Literaturaren itzulpen lanean ari dena ezin da autokonplazientea izan, baina nik, kanpotik, ezin dut esan baizik eta asko egin dela aurrera eta irakur dezakedana baino gehiago aurkitu dudala itzulita.

Artikulu berean eta besteren batean «orijinalarekiko begiramena» salatzen zenuen. Zuk itzulpena kreaziotzat duzu, autorearen autoritatea gaitzesten duzu.

Ez, baina idazkera arautu bat ere ez genuen oraindik. Frankismoaren zulotik irtenda, euskal idazlea itzultzailea izatera behartuta zegoen, esan bezala, eta itzulpenaren literaltasuna bai, baina gure hizkera ez zegoen oraindik literaltasun askotarako. Itzulpena derrigorrezkoa eta ezinezkoa zen momentu hartan, beste gauza asko bezala. Idazkera arautu hori eta lengoaia literario zabal hori sortzea zen inportantea eta urgentea. Itzulpena beharrezkoa zen, baina ez hiperhizkuntza nagusien artean egiten zen bezala, teknikoki, euskarara itzultzaileak gehiago ipini behar zuen bere partetik, bere ausardiatik, euskara erregulatu gabe zegoelako. Gabriel Arestik Decamerone Ttipia tipia lapurtera klasikoz itzuli zuenean, esate baterako, euskara literario bat asmatzen ari zen eta heterodoxia ariketa bat egiten aldi berean. Itzulpen literarioak euskararen normalizazioan ezinbestekoak izan dira. Beste literaturei begira hazi da gurea, baina, ondo errepasatzen baduzu, hala hazi dira munduko literatura guztiak. Itzulpena bigarren edo hirugarren gradukoa ere izan daiteke: Homero eta Hesiodo itzuliz egin zituen Virgiliok bere obrak, latina bihurtuz kulturaren hizkuntza. Virgilio, gero, italieraz ipini zuen Dantek. Boccaccio imitatuz legitimatu zuen Geoffrey Chaucerrek ingeles idatzia Ingalaterran frantsesa eta latina nagusi ziren sasoian.

Moroak gara behelaino artean? saiakeraren gaztelaniazko itzulpenean 200 orrialde inguru gehitu zenituen gaztelaniazko irakurlearen ulermenaren mesederako. Ez al da hori autorearen autoritatea baliatzea?

Bai, klaro. Liburu hori euskaraz idatzi nuen lehenengo, irakurle euskaldunarentzat, baina gero erdarazko bertsioa egiteko orduan, gogoan nuen interlokutorea diferentea zela eta, gauza bera adierazteko, beste informazio eta erreferentzia batzuk eman behar nituela sentitu nuen.

Horren harira, noiz arte jarraitu beharko dugu euskaldunok geure burua esplikatzen? Behar bat da edo gaitz endemikoa?

Hola da, ez? Behar endemikoa, baztertua izateko gaitza gure gainetik kentzen ahalegintzeko beharra. Baitezpadakoak gara, prekaritatean bizi den kultura bat egiten dugu eta, seguru asko, luzaroan gertatuko da hori.

            Maratoi korrikalariak gara ezinbestean. Askatasunak esfortzua eskatzen du alor guztietan. Gogoratu Sadeko markesak esaten omen zuena Frantziako iraultzaren kariaz: «Encore un effort si vous voulez être vraiment républicains!».

            Homosexuala bazara, zeuk esplikatu behar duzu zeure arazoa, besteak normalak direlako, normalak direla pentsatzen dutelako behintzat, eta eroso bizi direlako zu baztertuz. Zeu zara beraz berezia eta markatua. Konpentsazioa da, jende normal horrek ezagutuko ez dituen plazer batzuk ezagutzen dituzula beharbada.

            Euskaldunok ere badugu atsegin sekretu bat, Prahako beste idazle hark Caramabluko urrea deitu zuena, baina altxorrari ez zaio ahaleginik gabe eusten. Mirabetza onartzen baduzu bakarrik sentituko zara eroso, arduragabezian.

Argitaratu gabe geratu zen poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren.

Kolaborazioan ere egin duzu zenbait testuren itzulpena, hala nola, Hamairu ate liburukoak Mitxel Sarasketarekin batera, eta Susa aldizkarian kaleratutako Bobby Sandsen poemak Ruper Ordorikarekin. Nolakoa izan da kolaborazio-lan hori?

Mitxel Sarasketarekin, preso geundela Herreran, denbora-pasa bat izan zen umore beltzezko ipuinok itzultzea, berak batzuk nik beste batzuk, batak bestearena errebisatuta. Ruperrekin ere gustura egin ditut gauzak, Bobby Sandsen hori ez dut gogoratzen, igual nik poema batzuk itzuli nituen eta berak beste batzuk, ez dut liburu hori ezagutzen, baina Ruperrekin asko ikasi nuen Memoriaren mapan egiten, detaile asko seinalatzen dituelako. Nik itzulpen lana kolaborazioan Moroena egin dut batez ere, Javi Rodriguezekin, bera pertsonalki ezagutu gabe, baina gaia interesatzen zitzaion eta laguntzaile ona izan zen testua bera osatzeko orduan. Gero, liburu horren bertsio katalana Ainara Muntek egin zuen, itzuli ahala datu guztiak konprobatzen dituena eta, uste dut, berari esker liburuaren edizio hoberena katalana dela.

Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak bilduma aitzindaria da, hala nola autore kanoniko eta bazterrekoak maila berean kokatzen eta itzulpen apokrifoak eta sortzaileak uztartzen dituelako. 2006an berreditatu zuten. Nola ikusten duzu orain liburu hura?

Ba, itzulpen moduan, orain lotsa apur bat ematen dit, zeren itzulpen oso onak argitaratzen dira gaur egun, bestelako oinarri batzuekin, literaltasuna posibleagoa denean, itzultzaileak askoz hobeto prestatzen direlako eta gure hizkuntza arautuak ere asko aurreratu duelako azken hogeita hamar urteotan. Susakoak argitaratzen hasi diren bilduma hori, esaterako.

          Horien alboan, liburuotakoak jolas literario bat dira, autore bakoitzari begirapen handirik gabe, itzulpena beste zerbaiten zerbitzuan erabiltzen delako, eta uste dut euskal idazle bakarti zokoratuaren tradizio unibertsala asumitzeko gogoarekin esplikatzen direla.

          Estilo horretako bi liburu argitaratu nituen, Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak hori eta gero Hezurrezko xirulak. Eta argitaratu gabe geratu zen hirugarren bat itxura berekoa, poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Ruperrek kantatzen duen “Lera zakurren balada“, esate baterako, liburu horretakoa da. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren, eta asko irakurlearekiko josteta literarioarekin, simulakroarekin aurreko biak bezala, gure betebehar ezinezkoekin eta nitasun enpiriko arrakalatuarekin. Hor daude, esandakoa, literatura unibertsalean partaide sentitzea eta idazle bakarzale baztertuaren jendetza bihurtzeko fantasia.

Eider Rodriguezek bere tesian dio itsasoa darabilzula borroka armatuaz mintzatzeko, itsasoarekin lotura duen iruditeriaren atzean ezkutatzen dela nia. Irakurri duzu tesia? Zer irizten diozu irakurketa horri?

Orrialde batzuk bai, baina ez dut irakurri oraindik, sentsazio arraroa ematen didalako. Eiderrek bidali zidanean idazlana, bere ipuin liburu berri bat zela pentsatu nuen, oso onak iruditu zaizkit aurrekoak, eta irakurriko nukeen. Niri behatzailea izatea gustatzen zait, enfokatzen banaute deserosoa egiten zait. Itsasoa erabili dudala borroka armatuaz hitz egiteko, ez dut uste, alegoriarik ez dut idatzi nahi izan behintzat, baina Eiderrek narradore sena du eta badaki zertaz ari den. Bere ipuinetan bi istorio daude, kontatzen dena eta kontatzen ez dena. Ipuin literario klasikoan bikoitza izaten da, istorio bat kontatzen da beste istorio bat estaliz, harik eta, Poeren ipuinetan esate baterako, istorio ezkutua deskubritzen den arte ustekabean, amaieran, eta halaxe ixten da ipuinaren egitura. Ipuin modernoagotan, Eiderrenetan adibidez, kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa mantentzen da, baina sorpresarik gabe, amaierarik gabe, ezkutatzen dena ez delako akaberan ere esplizituki adierazten. Inpresio hori ematen didate behintzat Eiderren ipuinek, eta interesatzen zaizkidan beste narrazio askok, inportanteena ez zaidala esplikatu, hitzez hitz behintzat. Lagun izoztuan ez da borroka armaturik aipatzen, testuan ez dago alegoriarik, kontzienterik behintzat, baina gai horren ausentzia oso presente dago beharbada. Irakurleak hor borroka armatua azalduko dela jakin-mina duela jakinda, laurehun eta piko orrialdetan ia ez aipatzea, kabronada hutsa dela pentsatuko du baten batek, igual. Niri kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa interesatzen zait, eta irakurle horrek gai horri buruz ere hausnartzea eta horixe, galderak egitea.

Badituzu “Itsaso debekatuak”eko galderen erantzunak?

Ez dakit, baina horrela galdetuz gero, hirugarren pertsonan ematen diren arren galderetako subjektuak, horiek geu izan gaitezkeela pentsa daiteke. Gu nor garen? Gu asko izan gaitezke aldi berean, subjektu politiko edo kultural desberdinak, idazkeraren eta irakurketaren subjektuak ere izan gaitezke, geure bidaiaz galderak egiten.

Duela gutxi Larraitz Ariznabarretak, Martin Ugalderi buruzko Literatura eskola batean, esan zuen Euskal Herria erbesterik gabe beste zerbait izanen zela; gauza bera esan daiteke literaturaz ere, ezta?

Egia da, gure historia kartzelarik eta erbesterik gabe ezin da konprenitu. Ez gara oso bereziak horretan, zoritxarrez, hala-hola ibili da beste herri asko ere munduan.

Hizkuntzaz ere gogoeta franko egin duzu, eta hein batean zeure hizkuntza sortu duzu, hibridoa eta aldi berean propioa.

Bazterketaren kontrako eta normalizazioaren aldeko borrokaren sasoia tokatu zitzaidan, hizkuntza arauturik ez zegoen oraindik, hatxeak zirela eta ernegatzen zen jendea, eta, eraren batean, idazkera literarioa zabaltzen ahalegindu gara, jende askoren lana izan da hori. Gustatu zait material horrekin behar egitea, kontsumismoaren sasoian: produktu guztiak agortzeko modukoak, pribatuak eta garestiak diren artean, hizkuntza ezin agortuzkoa da, komunala eta dohainekoa…

Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. (…) Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

Literaturari buruzko jardun zabalean ugariak dira bai euskal autoreei buruzko aipamenak bai euskaldunak ez direnei egindakoak. Maila berean agertzen zaizkigu, ez dira bi plano.

Ados nago Harold Bloomekin dioenean idazle bakoitzak bere aurrekariak asmatzen dituela. Nik neure kuadrilla daukat, Pierre Topet Etxahun eta Jean Rhys, Salarrue eta Isaak Babel, eta halako beste asko, eta izaten ditugu eztabaida batzuk kuadrillan, baina ez gara aritzen ez norgehiagokan, ez lokalaren eta unibertsalaren arteko elkarrezintasunik bilatzen.

Jendarteak (irakurleek, instituzioek, akademiak…) norgehiagokan jartzen zaituztetela sentitzen duzu, ordea?

Ez dakit, normala halako tentsioak izatea, inpresio desberdinak izatea eta oreka bilatu beharra. Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. Gaur eguneko gizartea oso konpetitiboa da alor guztietara. Darwinismoa zientzia naturala da, gertatzen diren gauzen behaketa, baina ekonomian, politikan edo kulturan gertatzen dena praktika bat da. Norgehiagoka eta kontsumismoa, espektakulua ere ez da oso polita. Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

 Besteak beste, katalanez, ingelesez, alemanez eta espainolez kaleratu dituzte haren liburu batzuk.

Berotzen hasteko…

GORA BORROKA FEMINISTA!

Eskutitz publiko bat komunikabideei

2014ko abenduaren 23an

Nire izena Assata Shakur da, eta XX. mendeko esklabo iheslari bat naiz. Gobernuaren jazarpena dela eta, koloreko pertsonekiko AEBko gobernu politiketan gailentzen diren errepresio, arrazakeria eta biolentzia politikotik ihes egitea beste aukerarik ez nuen izan. Preso politiko ohia naiz, eta Kuban bizi naiz erbestean 1984tik.

Ekintzaile politikoa izan naiz ia bizitza osoan, eta AEBko gobernuak ni kriminalizatzeko ahal izan duen guztia egin badu ere, ez naiz gaizkile bat, eta ez naiz sekula izan. 1960ko hamarkadan, hainbat borrokatan parte hartu nuen: beltzen askatasunerako mugimenduan, ikasleen eskubideen aldeko mugimenduan eta Vietnamgo gerra bukatzeko mugimenduan. Pantera Beltzen Alderdian hasi nintzen. 1969an jada FBIren COINTELPRO programak Alderdia zuen lehen jomuga. Pantera Beltzen Alderdiak pertsona beltzen askatasun osoa eskatzen zuenez, J. Edgar Hooverrek esan zuen «herrialdearen barne-segurtasunaren kontrako mehatxurik handiena» zela, eta promes egin zuen alderdia bera eta horren ekintzaile nahiz buruak suntsituko zituela.

Nire kasua, besteak beste, Nazio Batuen Erakundean eztabaidatu zuten 1978an Abokatu Beltzen Nazio Batzordeak, Errepresio Arrazista eta Politikoaren kontrako Nazio Aliantzak eta Arraza Justiziarako Jainkoaren Eliza Batzordeak hala eskatuta; Estatu Batuetan preso politikoak bazirela, jazarpen politikoa egiten zitzaiela eta AEBko espetxeetan tratu bihozgabe eta krudela ematen zitzaiela jakinarazten zuen txostenak. Honela zioen:

«FBIk eta New Yorkeko Poliziak (NYPD) bereziki, Assata Shakur akusatu zuten poliziaren kontrako erasoetan parte hartzeagatik, eta lau haizetara zabaldu zituzten akusazio eta kargu horiek polizia sail eta unitateetan. FBIk eta NYPDk Beltzen Askapenerako Armadaren burua izatea ere egotzi zioten, zeina poliziak tirokatzen dituen erakundea baita gobernuaren eta horren batzordeen arabera. Beltzen Askapenerako Armadaren deskribapen hori eta horrekiko Assata Shakurrek izan lezakeen harremanaren akusazioa lau haizetara zabaldu zuten gobernuko batzordeek polizia sail eta unitateetan. Gobernuaren jarrera horren ondorioz, Shakur anderea harrapakin bihurtu zen: polizia-etxe eta banketxeetan jarritako afixek ekintza kriminal larrietan parte hartu zuela zioten; FBIk bilatutakoen zerrendan lehenetarikoen artean zegoen; eta askotariko poliziarentzat hiltzeko-tiro-egin moduko jomuga bihurtu zen».

Beren artean loturarik ez zuten sei “krimen” egotzi zizkidaten, bidegabeki, eta sei kasuetan absolbitu edo kargugabetu egin ninduten azkenean. Horrek, absolbitzeak eta karguak kentzeak ez du esan nahi epaitegiek justizia egin zutela, ez baitzen horrela izan. Nire aurkako “frogak” hain ziren ahulak eta faltsuak, nire errugabetasuna agerian geratu baitzen. Poliziaren jazarpen hori aurkari politikoak ezabatzeko gobernuaren politikaren parte besterik ez zen, politika horrek bitartekotzat baitarabil aurkariak akusatzea eta atxilotzea karguen oinarri egiazkoari kasurik egin gabe.

1973ko maiatzaren 2an, Zayd Malik Shakur eta Sundiata Acolirekin batera, New Jerseyko bidesarian geratu ninduten, ustez “atzeko argi hondatu” batengatik. Sundiata Acoli autotik atera zen geldialdiaren arrazoia begiratzera joateko. Zayd eta biok autoan geratu ginen. Harper polizia autora hurbildu, atea ireki eta galdekatzen hasi zen. Beltzak ginelako, eta Vermonteko matrikuladun auto bat gidatzen genuelako, “susmoa piztu” zitzaion. Orduan arma atera, guri zuzendu, eta besoak altxatzeko eskatu zigun, eskuak aurrean jartzeko, ikus zitzakeen tokian. Hala egin nuen, eta segundo batetik bestera, auto kanpotik zarata bat entzun zen, bat-batean mugimendu bizi bat gertatu zen eta tiro egin zidaten besoak oraindik jasota nituela, eta gero berriz egin zidaten tiro bizkarretik. Gero Zayd Malik Shakur hil egin zuten, Werner Foerster polizia hil zuten; nahiz eta Harper poliziak onartu egin zuen berak tiro egin eta hil zuela Zayd Malik Shakur, nire lagun min eta burkidea, neuri egotzi zizkidaten bai haren heriotza bai Foerster poliziarena ere, New Jerseyko hilketen delitu legearen pean. Sekula ez dut halako saminik sentitu. Zaydek promes egin zuen babestuko ninduela, eta leku seguru batera alde egiten lagunduko zidala, eta argi dago bere bizia galdu zuela Sundiata eta biok babestu nahian. Armarik ez zuen arren, eta Foerster polizia hil zuen arma Zayden hankapean aurkitu zuten arren, Sundiata Acoliri ere ―geroago atxilotu zuten― bi heriotzak leporatu zizkioten. Ez berak ez nik ez dugu epaiketa duin bat izan. Komunikabideek erruduntzat jo gintuzten epaiketak hasi baino askoz lehenago. Albistegiek ez zuten baimenik izan guri elkarrizketa bat egiteko, nahiz eta New Jerseyko poliziak eta FBIk egunero elikatzen zituzten komunikabideak istorioez. 1977an, epaimahai guztiz zuri batek epaitu eta bizitza osorako gehi 33 urterako kartzela-zigorra ezarri zidaten. 1979an, espetxean hilko ninduten beldurrez eta justiziarik jasoko ez nuela jakinda, kartzelatik atera ninduten, hurbileko zenbait batzordek lagunduta, zeinek nire kasuko injustizia sakonak ulertzen baitzituzten eta nire bizitza arriskuan zegoela baitzekiten.

Estatu Batuetako Senatuaren Eliza Batzordearen 1976ko txostenak, AEB barruko inteligentzia-eragiketei buruzkoak, honela zioen: «FBI ezkutuan saiatu da pertsonei eta taldeei buruzko iritzi publikoa baldintzatzen; horretarako, komunikabideetan mespretxuzko informazioa zabaldu du, bai anonimoki bai kontaktu berri “lagunkoi” bidez». Politika hori agerikoa da gaur egun ere.

1997ko abenduaren 24an, New Jerseyko estatuak prentsaurreko batera deitu zituen komunikabideak; bertan esan zuenez, New Jersey Estatuko Poliziak gutun bat idatzi zion Joan Paulo II.a Aita Santuari, poliziaren izenean jarduteko eta New Jerseyko espetxetara estradita nintzaten laguntzeko eskatzen. New Jersey Estatuko Poliziak uko egin zion gutuna publiko egiteari. Banekien gertatutakoa erabat desitxuratuko zutela eta saiatuko zirela Aita Santuak erlijioaren izenean deabruaren lana egin zezan; horregatik, Aita Santuari idaztea erabaki nuen, New Jerseyko estatuan eta Estatu Batuetan benetan jende beltzari zer-nolako “justizia” dagokion jakinarazteko.

1998ko urtarrilean, Aita Santua Kuban bisitan zela, Ralph Penza NBCko kazetariarekin elkarrizketa egitea onartu nuen, Aita Santuari idatzitako gutunari, New Jerseyko epaitegi sisteman izandako esperientziei eta azken hogeita bost urteetan Estatu Batuetan ikusitako aldaketei eta hango jende beltzaren tratuari buruzkoa. Elkarrizketa hura egitea onartu nuen Aita Santuari bidalitako gutun ezkutua New Jerseyko Estatu Poliziaren azpijoko biziotsu, oies eta propagandistikoa iruditu zitzaidalako, eta Joan Paulo II.a Aita Santua manipulatzeko saiakera zinikotzat hartu nuelako. Kuban bizi nintzen aspaldi zela, eta erabat galdua nuen sistemaren komunikabideen izaera sentsazionalista eta zikina. Okerragoa zen orduan 30 urte lehenago baino. “Sistemaren” komunikabideen erasoak urtetan jasan eta gero, inozoki pentsatu nuen azkenean “historiaren nire bertsioa” kontatzeko aukera izanen nuela. Nirekin elkarrizketa bat izatetik urrun, “emanaldi taularatu” bat egin zuten, hiru zatitan, distortsioz, zehaztasun faltaz eta gezur lotsagabez betea. NBCk nahita desitxuratu zituen gertatutakoak. “Elkarrizketa bilduma bakan” hori NBCn iragartzeko milaka dolar xahutzeaz gainera, dirutza ikaragarria gastatu zuen “elkarrizketa bakana” irrati beltzetan eta tokiko egunkaritan iragartzeko.

Estatu Batuetako jende txiro eta zapaldu gehienak bezala, nik ez dut ahotsik. AEBko beltzek, txiroek ez dute benetako hizketa-askatasunik, ez egiazko adierazpen-askatasunik, eta komunikabidetarako askatasun oso mugatua. Prentsa beltzak eta komunikabide progresistak justizia sozialerako borrokan rol garrantzitsua jokatu dute historian. Tradizio horri jarraitu behar gatzaizkio eta zabaldu egin behar dugu. Bitartekoak sortu behar ditugu gure herria eta umeak hezten lagunduko digutenak, haien pentsamendua suntsitu beharrean. Emakume bat baizik ez naiz. Ez naiz inolako telebista kateren jabe, ez irrati ez egunkariren jabe. Baina uste dut jendeak hezkuntza behar duela gertatzen ari denaz jabetzeko, eta Amerikan komunikabideek eta errepresio-bideek duten lotura ulertzeko. Dudan bakarra nire ahotsa da, nire kemena eta egia kontatzeko borondatea. Baina zintzotasunez eskatzen dizuet, komunikabide beltzetan zaudeten horiek, komunikabide progresistetan zaudetenok, egiazko askatasunean sinesten duzuenok, adierazpen hau argitaratzeko, jendeak jakin dezan zer ari den gertatzen. Ez dugu ahotsik, beraz, izan zaitezte ahots gabeon ahotsa.

Askatasuna Preso Politiko guztientzat; Maitasuna eta Agur Iraultzaileak bidaltzen dizkizuet Kubatik, Planeta honetan inoiz izan den Palenque (Esklaboen Gordelekua) Handienetako, Erresistenteenetako eta Ausartenetako batetik.

Assata Shakur Havana, Kuba

The New Yorker aldizkaritik hartutako testu bat dakarkizuegu, Margaret Atwoodek 2012an idatzitakoa. Zientzia-fikzioarekin izandako lehen hartu-emana azaltzen du bertan kanadarrak, eta haurtzarora jotzen du generoaren mugak nola eraiki zituen kontatzeko. Euskaraz deus ez dugula-eta (argitaratzaileei deia!), Atwood eta bere ipuingintza ekarri nahi genuen hona, baina denbora faltagatik, zientzia-fikzioa ekarri dugu, gurean ahaztuxe izan dugun generoa, apika; horra hor gure mugen ondorio gazi-gozoa. On egin!

Armiarma-emakumeak

Irakiten jarritako ur hotzez beteriko lapiko batean dagoen otarrainak ez daki jateko prestatzen ari direnik beranduegi izan arte. Antzera, gaur egun zientzia-fikzioaren saldan gaudenok ez genekien zopa-ontzi jakin horretara igotzen ari ginenik: goizegi hasi ginen. Umeek ez dute “genero” bat edo beste irakurtzen; istorioak irakurtzen dituzte. Adin batetik behera, ez dute bereizten “egia” eta “ez egia”, zeren ez dute ulertzen zergatik ez duen untxi zuri batek poltsiko-erloju bat izanen, zergatik ez diren baleak mintzatuko, zergatik ez diren izaki sentibera horiek beste planeta batzuetan bizi eta espazio-ontzietan ibiliko. Zientzia-fikzioko tropoak ez dira “zientzia-fikzio”tzat hartzen; fikziotzat hartzen dira. Eta fikzioa errealitatetzat hartzen da. Eta batzuetan errealitatea ohe azpian bizi da eta hortz zorrotz-zorrotzak ditu, eta ezin du bestela izan.

Baina, adin batera iristerakoan, konturatzen gara irakurtzen dugunetik zenbait —hara, nola esan hau sotilki?— apainduegi dagoela. Noiz ohartu nintzen zientzia-fikzioa bestelako zerbait zela, demagun, Oliver Twisten aldean? Hamar urte inguru nituenean; apur bat berandu, beharbada, baina inozoagoak ginen orduan (ia hamahiru urte nituen jakin nuenean “child molester” [pederasta] ez zela umeentzako zeregin berezi bat satorrak [moles] biltzean zetzana —jendeak arrantzarako zizareak biltzen dituen bezala, nolabait—).

Zientzia-fikzioa, beraz: hamar urte ditut, adibidez, baten bat gehiago agian. Familiako etxolan nago Quebeceko iparreko baso bakartuetan. Ez da elektrizitaterik. Irakurtzeko aukera zabala dago, baina ez da erraza dagoenari deus gehitzea, ez baitago liburutegi edo saltokirik, hortaz, irakur zitekeen guztia irakurria dut, batzuk behin baino gehiagotan. Aldizkari bat lortzen dut. Nola? Bisitariren batek utziko zuen. Zientzia-fikziozko aldizkari bat da. Zein? Ñabardura hori galdu da, eta, nolanahi ere, aldizkariak ez du azalik.

Aldizkari horretan istorio hau irakurtzen dut: espazio-ontzi batek planeta urrun baten kontra jo du eta ontziko gizonezko guztiak bizirik atera dira. Itxuraz emakume ederrez baizik osatuta ez dagoen jendarte batek harrera egiten die. Emakume horiek oso atseginak dira haiekin, goxoki hartzen dituzte eta oturuntza ederrak prestatzen dizkiete (berrogeiko urteen amaiera edo berrogeita hamarren hasiera denez, ez dago sexu-aipamen espliziturik). Gizonak kontent daude. Patxada ederrean dabiltza, ariketarik egin gabe, eta gizendu egiten dira. Elkar zoriontzen dute inoiz baino hobeki daudelako.

Egun batean, ezustean, kaiola batean sartzen dituzte beste gizon batzuekin. Gizon horiek mehe-meheak dira. Istripua izandako beste espazio-ontzi bateko bidaiariak dira ―hala balitz, jendea erruz dabilen galaxiaren txokoren batean egonen da planeta―, edo planetako bertako gizonezkoak dira? Ñabardura hori ere galdua da.

–Ergel halakoak –diote gizon meheek, edo antzeko zerbait–. Ez dakizue zer gertatuko den bihar?

Potolo dauden gizonak urduri daude. Badirudi estaltze-garaia dela, eta biharamunean gizonak kaiolatik aterako dituztela. Korrika bizian ihes egiten saiatuko dira, eta emakume ederrak haien atzetik abiatuko dira. Emakume batek gizon bat harrapatzen duenean —eta, jakina, gizon potoloak motelagoak izanen dira, eta baita emakumeentzat erakargarriagoak ere, segidan argituko ditugun arrazoiengatik—, lepoan hozka eginen dio, bertan geldiaraziz. Orduan arrautzak jarriko dizkio gizonari.

Tripontziek beranduegi ulertzen dute burugabe jardun dutela. Hurrengo egunak ere argitzen du. Atea zabaltzen da. Zer beste egin dezakete ahalik eta lasterren ibiltzea baino, gizenegi daudelako ahateen pare eta arnasestuka? Bitartean, mutil lerdenak ziztu bizian ari dira, beste egun batez biziraun eta korrika egiteko, itxuraz.

Istorioko azken atala letra etzanez zegoen —lehen aldia zen letra etzana ikusten nuela barne-bakarrizketa aurkezteko—, eta emakumeetako baten gogoeta zuzena zen. Maitasun kantu bat. Desiraz borborka zegoen jarraitzen ari zen gizon zoritxarreko eta izutuarekiko, eta bereziki larba elikatuko zuen haren ehun koipetsuekiko —eta desira aseko zuen, istorioaren bukaeran, estasi eta asetasun hasperen batez—.

Irakurketa liluragarria, zinez, hamar (edo nituenak nituela) urteko norbaitentzat. Irakurle helduek, orduan nahiz etorkizunean, hainbat modutara deskodetu zezaketen istorioa; misoginoa («halakoak dira emakumeak, bizkarroi horiek»), feminista («halakoxetzat dituzte gizonek emakumeak, koldar horiek»), sadomasokista («horri esaten diot nik ederki pasatzea») eta araknidologoa («hara zer iruzkin interesgarria armiarmek kumeak elikatzeko darabilten amarruei buruz»). Baina niri, irakurle honi, bereizgarri on bat eman zidan: segur aski ez zen egiazkoa, edo ez zen egiaz gertatuko. Fantasia hutsa zen. Alta, Orwellen 1984 irakurri nuenean, urte gutxi barru, pentsatu nuen egiaz gerta zitekeela: Gerra hotzaren erdian, halakoxea zen gutxi gorabehera. Bereizketa horiek oraindik ere balio dute. Neuri bai, behintzat.

Margaret Atwood

1938an sortu zen Lockport-en (New York). Bere arbasoei buruzkoa da gaur dakarkizuegun narrazioa, duela bi urte The New Yorker-en kaleratutakoa. Amaren arbasoak AEBra migratutako hungariarrak ziren. Aitaren ama bere buruaz beste egindako gizonaren alaba zen, aitaren suizidioaz geroztik judua zela isilean gorde zuena; haren bizitzari buruzko zertzeladak ematen ditu The Gravedigger’s Daughter (2007) nobelan. Hain zuzen aitaren amak oparitu zion idazmakina bat, eta orduan, hamalau urterekin, hasi zen idazten. Lewis Carrollen Aliceren abenturak izan ziren «haurtzaroko altxorrik handiena», eta gaztaroan irentsi omen zituen Ernest Hemingway, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Henry David Thoreau, Fyodor Dostoevsky eta William Faulkner. Bere obran maiz agertzen da landa-eremuko pobrezia, klaseen arteko tentsioa, emakumeen kontrako bortxa, boterea lortzeko desira, arrazen arteko gatazka, umezaroa eta naturaz gaindikoa. Biolentzia ere ia idatzi gehienetan azaltzen da, eta “Zergatik da zure idazketa hain bortitza?” galderari erantzuten dion saiakera bat ere idatzia du. Baina Oatesek dio bizitzari ispilu bat baino ez diola jartzen, zeren bizitzako esparru askotan, guztietan ezpada, biolentzia egon badagoela. 1980an genero gotiko eta horrorezkoa idazten hasi zen, eta horregatik dute askok ezagun; Kafka eta James Joyce horretarako eredu izan zituela esan zuen Oatesek. Sylvia Plathen zale amorratua ere bada, nahiz eta suizidioarekiko eta pertsonaiekiko Plathen erromantizismoarekin ez datorren bat.

Euskaraz ez dugu Joyce Carol Oates handiaren deus. Testu labur bat dakarkizuegu gaurkoan, haren idazkerara eta bizitzara lehen urrats bat. Ea gurean ere bidea egiten duen. On egin!

 Black Rock eta gero

Hau guztia 1917an gertatu zen, ni sortu baino askoz lehenago, hungariar komunitate batean, Black Rock-en, New Yorken. Nire amaren aitak berrogeitaka urte zituen orduan, Budapest inguruko landatik etorritako immigrantea zen, Buffaloko fabrika batean lan egiten zuena; gau batez, taberna batean, beste hungariar immigrante batek hil zuen, dirudienez, «pala batez hiltzeraino jipoituta». Ekintza zuzen eta argi horiez gainera, gutxi gehiago dakigu. Hiltzailea identifikatuko zuten, beharbada atxilotu eta zigortu ere bai; agian hilketa bere buruaren defentsan egin zuela esanen zuten; eta baliteke hori egia izatea. Amaren aitari buruz inoiz jakin dudan bakarra zera da, familiako beste gizonezko hungariarrak bezala, azkar asko haserretzen zela eta zurrutero amorratua zela. “Laborari” baztertu beharreko hitza da orain, baina amaren familiakoak deskribatzeko modurik objektiboena izanen da segur aski, 1900 hasieran New York mendebaldera migratutakoak.

Amaren aitaren bat-bateko heriotzak babesgabe utzi zuen familia. Amaren gurasoek zortzi seme-alaba izan zituzten; haietako batzuk ordurako lanean ari ziren (gogoan izan 1917az ari garela eta ume immigranteak nekez zihoazela eskolara, eta horren ordez fabriketan, lantegietan eta hiltegietan lan egiten zutela, helduena baino askoz ordainsari txikiagoagatik). Nire amonak —sekula ezagutu edo argazkian ikusi gabea naiz— ume bat behintzat eman zuen garai hartan: gazteena, nire ama, Carolina, bederatzi hilabeteko haurra.

Nire ama seme-alabarik gabeko hungariar bikote batek hazi zuen, John eta Lena Bush izenekoak (“Bush” abizena jarri zieten Ellis Islanden, haien hungariar izenaren, Bùs, antza baitzuen), haren amaren ahaide zirenak. Baserri txiki batean bizi ziren Millersporten, landa-komunitate anitz bat Buffalo iparretik hogei milia ingurura, Erie eta Niagara konderrien mugan, non John Bush, sorbalda zabaleko, papar sendoko eta bibote sarriko gizona, errementari ere aritzen baitzen. Garai hartan ez zegoen “adopziorik”; ez, behintzat, gobernuko bulegorik ume immigranteen patuaz arduratzeko, eta, komunitate arras katolikoetan, Black Rocken kasurako, anitz ziren ume immigranteak. Bushdarrek, haur bat nahi izateaz gainera, baserrian lagunduko zuen norbait behar zuten; nire ama aski heldua izan bezain laster, beraz, “lanean jarri” zuten (haren hitzak). Zenbait urtez milia batera zegoen gela bakarreko eskolara joan zen (geroago nire eskola izanen zen bera, bost mailatan), eta gero eskola katoliko batera, mojek zuzendutakoa, baina zortzigarren mailara ailegatzean, hezkuntza bukatu egin zen harentzat.

1935 edo 1936 inguruan, amak hemezortzi edo hemeretzi urte zituenean, eta Millersport Highway-eko jatetxe batean lanaldi erdian zerbitzari zebilela, nire aita ezagutu zuen, Frederic Oates. Fred hiru urte helduagoa zen, Lockport-en sortua zen, hiri txiki bat Millersportetik zazpi milia iparraldera, Erie Canal-en. Berak ere goiz utzi zuen eskola, eta Lockporteko makina-saltoki batean lortu zuen lana. Bere bizitza ere heriotza goiztiar eta bortitz batek baldintzatu zuen umezaroan: amaren aldeko aitona, immigrante aleman judu bat, emaztea eta hamalau urteko alaba tiroz hiltzen saiatu baina azkenean bere burua baino akabatu ez zuena. Familia-historia hura sekretupean gorde zenez, lotsaz gorde ere, ez dakit bi gazte horiek elkarri fidatu zioten edo elkarri errukia ote zioten; familiako bi aldeak zuhurtasun egoskorragatik ziren ezagun. Hamarkadak igaro ziren nire neba Fred Jr. eta biok gertakari haien eskeleto nagusia jakin genuen arte, gurasoen bizitzaren bidea aldatzeaz gainera, gertakari haiek gu sortzea ahalbidetu bazuten ere. John eta Lena Bushekin baserrian bizi ginela, nebak eta biok bagenekien, nolabait, ez zirela gure amaren “benetako” gurasoak; baina, hortik harago, ez genekien deus eta, familiaren zuhurtasunari eusteko, ez genuen galdetu.

Helduaroan ongi sartua nengoen amaren jatorri ezkutua argitara atera zenean, eta orduan ere argi ahul eta apala izan zen, ezin zena ikusi zeharka begira ez bazen. Umezaroko garai traumatikoaren amaren kontaketak ez zuen aitaren hilketa ardatz ―ez zuen hura ezagutu―, “abandonatzearen” gertakari umiliagarria baizik. Nire amak, beti emakume alaia, eskuzabala, beroa eta atsegina izandakoa, familiak eta lagunek oso maitatua, laurogei urte zituen historia kontatu zidanean, behin eta berriz esaten zuela, 1917ko traumatik denbora pasatu ez balitz bezala: «Nire amak ez ninduen nahi. Negar batean egon ohi nintzen».

Krimenek oihartzun egiten dute urtetan eta bizitzetan. Hilketa batek nekez suntsitzen du pertsona bakarra. Bestetik, segur aski hamaika dira nire modukoak, bizia besteen heriotza goiztiarrari zor diotenak, sekula ezagutu gabeko besteak izanik ere, “odola” deitutako patu misteriotsu beraren bidez lotuak daudenak.

Aurten egiten du mende bat Piarres Larzabal sortu zela, Azkainen, familia xume batean. Zazpi anaia-arreba ziren, eta txikiena adoptatua zen. Gurasoak laborariak ziren, baina ez lurjabe, eta jabeak lanetik bota zituenean, beraz, etxez aldatu behar izan zuen familiak. Lurraren jabetza edo jabetza eza garaian erabakigarria zen norberaren bizimolderako, eta hala, Larzabalen antzerkigintzaren gaietako bat izan zen. Piarresek harreman berezia zuen aitatxirekin, eta mendira joaten ziren elkarrekin. Mendian karlistadan ibilitako apaiz errefuxiatu bat bizi zen, eta badirudi Piarresek apaiz harengandik gerra historia anitz aditu zituela. Garaian elizak zuen herria antolatzen; ostegunetan, eskolarik ez zenez, neskatoek serorarekin eta mutikoek apaizarekin igarotzen zuten eguna, eta antzerkia zen zeregin nagusia. Frantses eskolan ikasi zuen Piarresek, hala agintzen baitzuen legeak, eta gaitasuna bazuenez bai hizkuntzarako bai ikasteko, seminariora joan zen gero. Han ezagutu zuen Piarres Laffite, lagun egin eta, Larzabalek idazteko eta ikasteko abilidadea bazuela ikusita, Laffitek euskaraz trebatzera animatu zuen. Hala, hainbat sariketetara aurkeztu zituen lanak, eta Laffitek zuzendutako Antzina aldizkarian idazten hasi zen. Harreman aberasgarria izan zen Larzabalentzat.

Armadara joan zen gero Parisera; han antzerki emanaldiak ikustera joaten zen, eta antzerki obrak ere antolatzen zituen. Soldaduskan erizaintza-lanak ikasi zituen, eta gerora sendagile ere ibili zen. Soldaduskatik bueltan apaiztu zen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, ordea, soldadu aritu behar izan zuen Alemanian, Polonian eta Txekoslovakian, Baionako erregimentuarekin. Larri gaixotu zen, eta 1942an Euskal Herrira bidali zuten, Hazparnera, “zone libre” baitzen; gerra amaitu artean, apaiz aritzeaz gainera, erresistentzian komandante jardun zuen, nola ez dakigun arren. Gizon xelebrea zen; behin, enfrentamendu baten ondotik, aleman bat hila aurkitu zuen, eta herriko hilerrian lur eman zion. Charles de Gaulleren agindupean, Frantzia oso indartsu zegoen, baina beldur ziren komunistek boterea lortuko ote zuten. Larzabal deitu zuten gazteak armak hartzen erakustera, eta trebatze-lanetan jardun zuen, beraz. 1963an euskaltzain oso izendatu zuten Larzabal.

Antzerkia eta Herria

Gazterik hasi zen Ipar Euskal Herriko aldizkarietan parte hartzen, baina gerra ondoren gehiago engaiatu zen, Herria aldizkarian esaterako. Francok ezarritako errepresiotik, 60ko urteez geroztik bereziki, gazte askok egiten zuten ihes Iparraldera, baita ETAko kideek ere, eta Larzabalek babesa eman zien maiz. Telesforo Monzon ezagutu zuen halako batean, eta adiskidetasun handia sortu zen haien artean. Biak ziren herriarekin engaiatuak, eta biak ziren arras fededunak. Monzon ere hasi zen antzerkia idazten, nahiz eta, Etxeberriaren ustez, «ez ziren Larzabalen teatroaren kalitate berekoak». Taularatzen zuenean, ordea, zuzendari bikaina omen zen Monzon, kritikak egiteko zuen moduagatik batez ere, «esaten zien “Arras ongi egin duzu, baina…”».

Hazparnen zapatagintzak garrantzia handia zuen, besteak beste, soldaduek zapak behar zituztelako. Larzabal langileen aldekoa zen, eta sindikatuak sortzen lagundu zuen. Horrela, langileak apaizarengana joaten ziren kexatzera. Agintariei ez zitzaien bereziki gustatzen Larzabalek langileekin zuen atxikimendua, eta Xiberura desterratu nahi izan zuten; «orain zaila bada Xiberura ailegatzea, pentsa orduan», esan zuen Etxeberriak. Apezpikuak, azkenean, Sokoara bidali zuen Larzabal. Auzo-lanean eraiki behar izan zuten eliza, Sokoan ez baitzen orduan fitsik. Larzabal oso gizon maitatua zen, apala eta eskuzabala baitzen, baina baita erizaintza ikasia zuelako, eta herritarrei sendatzen laguntzen zielako ere. Jendearen errespetua lortuta eta oso xumeki bizi eta gero, 1988an hil zen, eta elizaren atzean lurperatu zuten. Hil aurretik, gaixo zegoela, bere hiletarako hitzak idatzita utzi eta hileta gidatuko zuen apaizari eman zizkion. Hain zuzen, Sokoako eliza horretan hainbat militante errefuxiatu gorde eta ezkondu dira; Monzonek beti babesten zituen Hegoaldetik zetozen bikote errefuxiatuak, baina ez zuen onartzen ezkongabeak izatea. Horrela, ezkondu egiten zituen, eta koadernotxo batean apuntatzen zituen ezkonduen zerrenda, balio ofizialik ez izanagatik ere.

Larzabalen etxean egindako bilkura batean sortu zen Enbata; ordura arte Larzabalek politika gerra esperientziatik bizi izan zuen, baina Monzonekin agintaritza politikoa ikasi zuen. Horrela, mugimendu abertzalearen izenean maiz mintzatzen zen Larzabal prentsaren aitzinean, eta Elizak ez zuen hori bereziki maite, ez zuen entenditzen zergatik izan behar zuen Larzabalek eleduna. Herria aldizkaria euskaraz publikatzen uzten zieten, baina frantsesez artikulutxo bat idaztera derrigortuta zeuden. Beren euskarazko mundua frantses hiztunen artean zabaltzeko aprobetxatu zuten aukera. Horrela, esaterako, Larzabalek “Quand je pense à mon instituteur !” izeneko artikulua idatzi zuen eskolako maisuaz trufatzeko, esanez, euskaraz mintzatzea eta ikastea debekatuta zutenez, gehiago maite zuela berak horregatik euskara.

Antzerkigintzaz idatzitako lehen artikuluetako bat “Un nouveau théâtre est né en Pays Basque” izan zen, Herrian 1946an ateratakoa. Bertan kritika gogorra egin zion orduko antzerkigintzari; pastorala moralizatzailetzat zuen eta tobera “scandale local” zela zioen. Folklorikoa zela salatzen zuen, eta handikiei buruzkoak baino ez zirela. Lapurdi eta Baxenafarreko antzerkiaz ari da, ez Xiberokoaz. Ordura arte teatroa sentimenduz egiten zela dio, kritika sozialik ez duela batere. Ez du zehazki esaten nolakoa izan behar duen, bestelako teatro bat behar dela soilik, parte hartzaileagoa, herritarragoa. Itzulpenak, egokitzapenak eta sorkuntza lanak egiten zituzten bide berritzaile bati heldu zioten garaiko antzerkigileek, besteak beste, Mirande, Idieder, Laffite eta Elissaldek. Antzezlanen kopiak atera eta idazkari batek banatzen zituen herri batean eta bestean.

Beste artikulu batean, 1946ko abuztuaren 22an plazaratutakoan, Laffitek aipatzen du 1886tik 72 antzezlan jokatu zirela; Etxeberriak, ordea, ez du lortu horiek atzematea. Ez dakigu, adibidez, Laffitek Shakespeareren itzulpenen berri bazuen, eta 72 horien artean ba ote diren, garaian oso itxia baitzen muga eta oso urriak Ipar-Hego harremanak.

Herria aldizkaria izan zen, beraz, antzerkiaren biltoki. Apaizak esaten zuen Herria erosi behar zela, eta familia guztietan sartzen zen; «beharbada ez Baionan, baina bai beste toki guzietan». Egiten ziren antzezlan guztien berri ematen zuen, eta eztabaidarako tartea ere bazen. Antzerki iruzkinak egiten zituzten, gehien-gehienetan euskaraz. Antzerkiak zuen arrakastak apaizaren oniritziarekin ere zerikusia du; izan ere, Larzabal apaiz zebilenez, eta Larzabalek antzerkia idatzi eta sustatzen zuenez, jardunak babesa eta zilegitasuna zuen, eta ez zegoen arazorik gazteek horretan parte hartzeko, are gehiago, “ona” ere bazen.

Antzerki identitarioaren paradigmak

Etchaun (1953) izan zen Larzabalen lehen obra arrakastatsua. Horrekin abiarazi zuen ibilbide luze bat, ehun antzezlan baino gehiago idatzi eta taularatu baitzituen; gaur egun ere horietako asko antzezten dira. Bi joera nagusi ziren: euskalduntasunari lotutako teatroa eta laborantzari lotutakoa. Biak jorratu zituen Larzabalek. Era berean, euskal nortasunaz mintzatu zen, ez euskaraz egina zelako soilik; administrazioa, eskola, guzia zen frantsesa, baita horiek zerabilten hizkuntza ere, eta, beraz, Larzabalek plaza bat eskaini zion euskalduntasunari eta euskarari, espazio publiko bat izan zezan. Aldarrikapen politikoa ere egin zuen, tresnak eman baitzizkion jendeari komunikaziorako.

Antzezlan bat eskatzen zioten aldiro, Larzabalek zenbat lagun ziren galdetzen zuen: zenbat lagun, hainbat pertsonaia izanen zirelako, noski. Hizkuntzari dagokionez, testua hartzaileari egokitu behar zaiola uste zuen azkaindarrak, herrian herrikoa egin behar zela, alegia, horretan ez zen batere ortodoxoa. Ordura arte, arrakasta handia izanagatik ere, antzerkia behe-mailako jendearen entretenimendua zen. Larzabalek hori aldatu nahi izan zuen, teatroa goratu, eta horretan jarri zuen gogoa, ahalik eta jende gehiagorengana zabaltzean.

Bordaxuri (1952) tragediak ere arrakasta itzela izan zuen. Horren antzezpen baten zatiak eta Larzabalen azalpenak biltzen zituen bideo bat ikusi genuen ondoren, telebista kate frantses batean euskaraz azaldutakoa. Jakina denez, Bordaxuri 1782an sortu eta 1821ean zendutako Martin Larralde Ithurbide hazpandarraren goitizena da. Etxaldearen premu edo oinordekoa izanik, aitari etxea eskatu zion, baina aitak ezetz, nahiago baitzuen alabari eman; gainera, aita-semeak emakume gazte berarekin maiteminduta omen zeuden. Liskar bat tarteko, semeak tiro egin zion aitari, baina ez zuen hil. Larraldek berak preso zegoela idatzitako “Galerianoaren kantua” famatu egin da, besteak beste, Pantxoak eta Peiok kantatu dutelako; horren pasarte batzuk Larzabalek bere obran txertatu zituen, testuartekotasunaz baliatuz.

[youtube=http://youtu.be/o44CqcXFo0o]

Etxeberriak aipatu zuen oso zaila izan zitzaiola garaiko antzerkiari eta bereziki Larzabalen obrari buruzko ikerketa zehatza egitea, deus kontatua ez baitzen, eta, beraz, guztia zegoen irakurtzeko eta bilatzeko. Etxez etxe ere ibilia da argazkiak eta datuak biltzen. «Badirudi, bizi izan zutenez, ez dutela kontatzeko beharrik ikusten». Herri teatroaren ikerketan eta biltzean lan handia dago egiteko oraindik ere eta, interesik ez bada, azkenean galdu eginen dela salatu zuen.

Ixabel Etxeberria izan genuen hizlari

«Poetek ez dute biografiarik»

Nicanor Parra

Iaz bete zituen 100 urte poeta txiletar handi honek. Artista sendi bateko nagusiena da (Violeta arrebaren poema bat ere ekarri genuen), matematikaria eta fisikaria, eta antipoesiaren sortzailetzat dute askok. Liburu anitz argitaratu ditu, besteak beste, Cancionero sin nombre (1937), Poemas y antipoemas (1954), Sermones y prédicas del Cristo de Elqui (1977) eta Discursos de sobremesa (2006). Idatzizko lanez gainera, artefaktuak ere sortu eta munduko hainbat galeriatan erakutsi ditu. Urteurrenaren harira Josu Landak poema onenetako batzuk euskaratu zituen arren, guk ere poeta izugarri honi omenaldia egin eta aletxo bat ekarri nahi izan dizuegu, ea pitinka handitzen den haren obra gurean. Hainbat liburutatik hartu ditugu olerkiak, hemen zerrenda. Autorearen baieztapenari kontra eginez, beraz, Parraren biografiarik onena dakarkizuegu: bere obra. On egin!

Nicanor Parraren artefaktuetako bat, Los expresidentes de Chile ahorcados.

HIRU POESIA

        1

Esateko ez dut dagoeneko deus

Esateko neukan guztia

Hamaika aldiz esan izan dute.

        2

Hamaika aldiz galdetu izan dut

Baina inork ez die nire galderei erantzuten.

Behar-beharrezkoa da

Amildegiak behingoz erantzun dezan

Honezkero denbora gutxi geratzen baita.

        3

Gauza bakarra dago garbi:

Haragia zizarez betetzen da.

VII.

(in SERMONES & PRÉDICAS)

Senarrek gutun-bidezko ikastaro bat

                                               egin beharko lukete

ez badira zuzenean egitera ausartzen

emakumeen sexu-organoei buruz

horren inguruko ezjakintasun handia dago

nork esan diezadake adibidez

zer alde dagoen bulbaren eta baginaren artean

hala ere uste dute eskubidea dutela

                                               ezkontzeko

gaian aditu balira bezala

emaitza: bikote arazoak

adulterioa kalumniak banantzea

eta nola geratzen dira seme-alaba gizajo horiek?

IZENA ALDATZEA

Letra ederrak maite dituzten horiei

Nire guraririk onenak helarazten dizkiet

Izena aldatuko diot zenbait gauzari.

Nire abiapuntua hau da:

Poetak ez du hitza betetzen

Ez baditu gauzen izenak aldatzen.

Zer dela eta eguzkiak

Jarraitu behar du eguzki deitzen?

Dei dezagun Micifuz

Berrogei legoatako botak zituen hura!

Nire zapatek hilkutxak al dirudite?

Jakizue gaurtik aurrera

Zapatak hilkutxa deituko direla.

Esan, idatzi eta argitaratu

Zapatek izenez aldatu dutela:

Hemendik aurrera hilkutxak deitzen dira.

Tira, gaua luzea da

Bere burua maite duen poeta orok

Bere hiztegia izan behar du

Eta ahantzi aurretik

Jainkoari berari izena aldatu behar zaio

Nork nahieran dei dezala:

Hori norberaren arazoa da.

KRONOS

Txileko Santiagon

Egunak

            oro

dira

amaigabeki

                                                          luzeak:

Hainbat eternitate egun batean.                               

Luma-bizkarrean ibiltzen gara

Cochayuyo saltzaileen gisan:

Aharrausi egiten da. Berriz egiten da aharrausi.

Eta hala ere asteak laburrak dira

Hilabeteak ziztuan doaz

Etaurteekhegandirudite.

EZ DUT BIDE BAKETSUAN SINESTEN

ez dut bide biolentoan sinesten

nahiko nuke sinetsi

zerbaitetan –baina ez dut sinesten

sinestea da Jainkoan sinestea

nik egiten dudan bakarra

sorbaldak altxatzea da

barka iezadazue zintzotasuna

ez dut sinesten Esne Bidean ere.

PIANO SOLO BAT

Gizakiaren bizitza distantzian egiten den ekintza baizik ez denez,

Edalontzi baten barruan dir-dir egiten duen apar pittin bat;

Zuhaitzak astintzen diren altzariak baizik ez direnez:

Ez dira aulkiak eta mahaiak betiko mugimenduan besterik;

Gu geu izakiak besterik ez garenez

(jainkoa bera jainko baino ez den gisan)

Entzun gaitzaten hitz egiten ez dugunez

Baizik eta besteak mintzo daitezen

Eta oihartzuna berau sortzen duten ahotsak baino lehenagokoa da;

Kaos baten pozbidea ere ez dugunez

Aharrausi egiten duen eta airez betetzen den lorategian,

Hil baino lehen ebatzi beharreko buru-hausgarri bat

Gero lasai asko berpiztu ahal izateko

Emakumea gehiegi erabili denean;

Infernuan ere zeru bat badenez,

Utzidazue niri ere gauza batzuk egiten:

Nik egin nahi dut zarata bat oinekin

Eta nahi dut nire arimak aurki dezan gorputza.

BIDAIA-OHARRAK

Nire postutik urrun ibili nintzen urtetan
Bidaiatzen eman nuen denbora, solaskideekin iritzi-trukean
Lotan eman nuen denbora;
Baina lehengo garaietan bizitako eszenak oroimenera zetozkidan.
Dantzaldia bitartean kontu absurdoetan pentsatzen nuen:
Bezperan, sukalde aurretik pasatzean, ikusitako
letxuga batzuetan pentsatzen nuen,
nire familiarekin lotutako makina bat gauza fantastikotan pentsatzen nuen;
Bitartean ontzia ibaian sartua zen
marmoka-saldo batean zehar egiten zuen aurrera.
Eszena fotografiko haiek nire espirituari eragiten zioten,
Kabinan ixtera ninderamaten;
Behartuta jaten nuen, neure buruaren aurka matxinatzen,
Etengabeko arriskua nintzen ontzirako
zeren edozein unetan bota bainezakeen zentzugabekeriaren bat.

GALDERAK TEAREN ORDUAN

Gizon margul honek
argizari museo bateko eskultura dirudi;
Begiratu errezel apurtuetatik:
Zerk balio du gehiago, urreak edo edertasunak?,
Mugitzen den errekak
edo ur-bazterrean atxikitako askimotzak?
Urrunean kanpai-hotsa entzuten da
zauria gehiago zabaltzen duena, edo ixten:
Benetakoagoa da iturriko ura
edo bertan begiratzen den neskatxa?
Ezin jakin, jendeak denbora ematen du
hareazko gazteluak eraikitzen.
Hobea al da edalontzi gardena
hori sortzen duen gizakiaren eskua baino?
Giro akitu bat arnasten da
Errauts-, ke-, tristura-giroa:
Behin ikusitakoa ez da berriz berdin
ikusten, diote hosto lehorrek.
Te ordua, ogi xigortua, margarina.
Laino moduko batean bilduta dena.

MADRIGAL

Aberats bihurtuko naiz gau batez
Trikimailu bati esker: irudiak izoztu ahalko ditut
ispilu ahur batean. Edo ganbilean.

Uste dut arrakasta erabatekoa izanen dela
Hondo bikoitzeko hilkutxa bat sortzea lortzen dudanean
gorpuak beste munduari ku-ku egin ahal izateko.

Nahikoa erre ditut honezkero betileak
zaldi-lasterketa zentzugabe honetan
non zaldizkoak zelaberetik behera botatzen dituzten
eta ikus-entzuleen artean erortzen diren.

Hain zuzen, orduan, saiatu nintzen sortzen
eroso bizitzen uzten didan zerbait
edo behintzat hiltzen uzten didana.
Seguru dakit hankek dar-dar egiten didatela,
Hortzak erortzen zaizkidala egiten dut amets
eta berandu iristen naizela hileta batzuetara.

ORBANAK PARETAN

Gaua guztiz iritsi aurretik
paretako orbanak aztertuko ditugu:
Batzuek landare-itxura dute
Bestetzuek animalia mitologikoen antza.

Hipogrifoak,
…………… herensugeak,
………….. ………….. arrabioak.

Baina guztietan misteriotsuenak dira
leherketa atomikoak diruditenak.

Paretako zinematografoan
Arimak ikusten du gorputzak ikusten ez duena:
Gizonak belauniko
Amak besoetan umeak dituztela
Zaldizkoen monumentuak
Hostia jasotzen duten apaizak:

Elkartzen diren sexu-organoak.

Baina guztietan apartenak
dira
….. zalantza izpirik gabe
leherketa atomikoak diruditenak.

PENTSAMENDUAK

Zer da gizakia
…………… dio berekiko Pascalek:
Berretzailea zero duen berreketa bat.
Ezereza
……… osoarekin alderatzen bada
Osoa
……… ezerezarekin alderatzen bada:
Jaiotza gehi heriotza:
Hotsa bider isiltasuna:
Batez besteko aritmetikoa osoaren eta ezerezaren artean.

Izenburua: Aldamenekoa

Egilea: Ainara Gorostitzu Mujika

Argitalpena: Elkar, 2012

Gelditu eta ingurura begira jartzeko premiak bultzatuta ekin omen zion Ainara Gorostitzu Mujika kazetariak Aldamenekoa izanen zena idazteari. Baita buruan ostatu hartu zuten galdera geroz eta ugariagoei erantzuteko beharrak ere. Bi urte inguru luzatu zen elkarrizketa-, ikerketa- eta idazketa-prozesua bukatu zuenerako, ordea, liburua are eta pertinenteagoa zen, eta hasierako kezka pertsonala kolektibo, sozial bihurtu zitzaion. Neuk ere kezka kolektibo batetik heldu nion liburuari, gurean gripea bezala hedatzen ari den giro, jarrera eta adierazpen arriskutsuek larrituta, eta hemerotekan kritikarik ez zuela ikusteak eraman nau, berriz, iruzkin hau egitera.

Tene Mujika beka jaso zuen saiakera honek hamar historia eta hamaika pertsona migrante biltzen ditu. Hamar historia dira baina, xehetasunak gorabehera, baditu kolektibo bat(zu)en zantzuak agertzen dituzten konstanteak, edozein pertsona migratzailek bizi ditzakeen egoerak, sentipenak. Aliona, Souad, Anwar, Zuriñe, Chelo eta Armando, Pedro, Claudia, Ana eta Omar, hurrenez hurren, Errumania, Maroko, Palestina, Venezuela, Kolonbia, Nikaragua, El Salvador, Espainia eta Senegaletik Euskal Herrira etorri dira; Angele, berriz, belaunaldi oso batek egin bezala, 1964an Bidarrai betiko utzi eta Kaliforniara joan zen lan bila, eta berarekin eraman zuen garaiko Euskal Herri fededun eta tradiziozalea, egun ere harentzat eternal eta aldagaitz dirauena. Ikor Kotx-en erretratuek eta Xabier Aierdiren hitzaurreak osatzen dute liburua.

Batzuetan elkarrizketatuen ahotsa nagusi dela eta beste batzuetan erreportaje itxura handiagoz, autoreak ederki hurbiltzen gaitu migratzaile bakoitzaren testuingurura, sorterriari buruzko datu ekonomiko, politiko eta sozialak emanez; herria utzi zuteneko eta batzuetan gaur egungo egoerara garamatza, lagungarri ez ezik jakingarri ere badena. Tonu hurbila darabil, horretarako bere burua kontaketan txertatuz: «Irribarre egin diot, eta lotsaz aitortu egunen batean ikasiko dudala tea hartzen». Halakoetan, irakurlea sukalde barruraino eramateaz gainera, elkarrizketatuaren fisikoaren, jarreren eta keinuen deskribapenaren bidez, agerikoago egiten du gutako edonork ezagutzen duela Claudia, Omar edo Pedro bat. Nabarmena da bestearen diskurtsoa inplizituki bada ere agertu, ‘gu’ eta ‘haiek’ bloke itxuraz mugiezin eta aurkakoak lausotu eta topikoak apurtu nahia. Datuak eman arren, pertsonez ari garenean estatistikak alde batera utzi eta enpatia bilatzeko ahalegina. Ana Murcia elkarrizketatuak aurkezpen egunean esan bezala, dialogorako hartutako denbora, konfiantzazko eta errespetuzko harreman zintzoa sortzeko ezinbestekoa dena, elkarbizitzarako oinarria.

Konstante batzuk bai, baina aniztasuna aldi berean. Migratzeko arrazoiak politikoak, sexualak, afektiboak eta ekonomikoak dira, Bertolt Brechtek emigrante baino desterratu deituko zituen elkarrizketatuetako batzuk, beraz; gazteenaren eta helduenaren artean berrogeita hamar urteko aldea dago eta sorterria uzten lehenaren eta azkenaren artean lau hamarkada baino gehiago igaro dira. Maila ekonomiko baxukoak dira gehienak, baina bada eroso bizi denik. Azpimarratzekoak dira, besteak beste, Chelo Rincon eta Armando Valbuena errefuxiatu kolonbiarren ekintzailetza itxaropentsua eta erosotasunari arbuioa, aitaren ametsa betetzera Senegaletik etorritako Omar Sarr kale-saltzailearen ibilbide etsigarria, Ana Murciaren begirada zoli eta irribarretsua, Anwar El Hag palestinarraren determinismoa eta koherentzia eta Errumanian farmazia-arduraduna zen Aliona Mocreac literaturazalearen jakin-mina. Migratzaileekiko galderak sortzeaz gainera, haien hitzek euskal herritarron izaerari eta nortasunari buruzko gogoetak ere sustatzen dituzte. Badira kritika zorrotzak etorkinei buruzko aurreiritzi barneratuen, babes instituzional faltaren eta gure ustezko mentalitate ireki eta aurrerakoiaren inguruan. Teoriaren eta praktikaren arteko amildegiaren eta memoria historiko faltaren inguruan. Arrazismoa ez ezik, klasismoa ere gogoetagai izanen dugu, teorizazio espliziturik ez badago ere.

Liburuaren azalean agertzen den asiarraren historia faltan sumatuko du, beharbada, irakurleak, zehazki, txinatar baten hutsunea; idazleak esana da bukaeraraino saiatu zela Txinatik etorritako norbaitekin elkartzen, baina ez zuela lortu. Elkarrizketatuen kontaketa etena eta digresioz betea laburtu, hori formaz eta kohesioz jantzi eta haien ahotik atera ez denik erantsi gabe ematea ez zen prozesu erraza izanen, baina oro har ez da hutsunerik sumatzen, ezpada aurretik aipatu gabeko zerbait agertzen dela. Haria galarazten ez duten txikikeria apurrak dira, ordea, dagoeneko barruraino sartu zaizkigun bizitza horietan sakonago arakatzeko irrikaren adierazle.

Aldamenekoa II egiteko materiala ez da falta liburua kaleratu eta hiru urtera eta, oraingoan, titulitisarekin atzerrira edozein lan egitera joan behar izan duen euskaldunen bat agertuko litzateke segur aski. Liburuan ongi esaten den bezala, aldamenekoaren aldamenekoa norbera baita.

Friedrich Nietzsche

Nietzschek estimu handitan zuen “Bizitzari ereserkia” izenez birbataiatu zuen hori. Franz Overbeck adiskideari 1887an idatzitako gutun batean hala zioen: «Noizbait, etorkizunean, ereserki hori kantatuko da nire omenez: demagun, hemendik ehun urtera, ni nor izan naizen ongi ulertu denean». Ecce homo famatuan ere, Honela mintzatu zen Zaratustra-ri buruzko atalean, ereserkia aipatzen du eta, gaizki-ulertu zabaldu bat zuzendu nahian, kontuak argitzeko beharra ikusten du: testua ez da berea, «garaian lagun nuen errusiar gazte baten inspirazio txundigarria da, Lou von Salome andereñoarena». Nietzscheren esanetan, «poemaren azken hitzei zentzua erauzten dakien horrek igarriko dio nire nahitasunaren eta miresmenaren arrazoiari: hitz horiek handitasuna dute». Beharbada, Nietzsche txunditu eta letra musikatzera eraman zuen hori minaren trataera da; testuan mina ez baita bizitzaren kontrako oztopotzat hartzen, eta sufrimenduaren gainetik adierazten da bizi nahia.

San Petersburgon sortu zen Lou Salome, 1861ean. Hogei urte ere ez zituenean aita hil zitzaion eta, amarekin batera, Errusiatik alde egin zuen, gazteak biriketan gaitzen bat zuela-eta sendatzeko leku aproposago baten bila. Medikuek zioten ez zela luze biziko eta, denbora kontra zuelako edo, buru-belarri ekin zion filosofia, erlijioa eta kulturaren historia ikasteari. Ezaguna da Paul Rée eta Nietzscherekin izandako hiruki intelektuala; bi gizonak maitemindu zituen, baina ezezkoa eman zien ezkon eskakizunei. Carl Friedrich Andreas hizkuntzalariarekin ezkondu zen geroago Berlinen, nahiz eta ezkontzaz kanpoko harreman afektibo-sexualak ez zituen eten. Rainer Maria Rilkerekin harreman bereziki estua izan zuen; Salomek errusieraz irakatsi zion, eta arte eta letren munduko hainbat pertsona esanguratsu aurkeztu zizkion. Rilkek, beste askok bezala, musatzat zuen. Sigmund Freuderekin ere izan zuen harremana, hark artatu eta maisu izan baitzuen. Harreman horien distiraren bestaldean —itzalpean, beharbada—, Lou Salomeren lan handia dugu. Idazle oparo eta laudatua izan zen, eta lehenengo emakume psikoanalistetako bat. Emakumeen sexualitatea ikuspegi psikoanalitikotik aztertu zuen, eta horri buruzko liburu bat baino gehiago idatzi zituen. Salomeren idatziek sona handia izan zuten Gottingenen, azken urteetan bizitoki izandako hirian; hainbeste non hil eta berehala, Gestapok haren liburutegia erre baitzuen. 1937an zendu zen Lou Salome, bizitza osoan jazarri zuen gaitzak jota.

1881ean idatzi zuen Zurichen “Gebet an das Leben” [“Bizitzari otoitza”] poema. Nietzschek melodia jarri nahi izan zion, baina musikarako zuen talentua agortzen hasia zitzaion ordurako. Bederatzi urte lehenago idatzia zuen, ordea, partitura heroiko eta alai bat, eta apur bat moldatu besterik ez zuen behar izan poemaren silaba-kopuruak melodiarekin bat egin zezan. Poema osoaren bi ahapaldi baino ez zituen hartu horretarako. Konposizioa Peter Gast adiskide eta maisuari bidali zion, txukun zezan, jendaurrean jotzeko eta kanturako ere prest utzi nahi baitzuen, «gizakiak nire filosofiara erakartzeko», antza. Azpian duzue emaitza; Lou Salome eta Friedrich Nietzsche betiko elkartu zituen abestia. Salomeren jatorrizkoa dakarkizuegu lehenik, eta Nietzschek moldatu eta musikatutakoa bideoan, azpidatziekin. Bideoa denik ere ezin esan daiteke, biniloaren azala baizik ez baitu erakusten; ezin izan dugu deus hoberik aurkitu. Honenbestez, on egin!

Nietzsche eta Salomé, Grau Santos artista brasildarrarena.

Bizitzari otoitza

Argi denez, lagun batek beste bat maite duen moduan,

hala maite zaitut nik, bizitza ezin asmatuzkoa!

Berdin gozamenez oihukarazi badidazu edo negar eginarazi,

berdin sufrimendua edo zoriona eman badidazu.

Maite zaitut zure saminarekin:

eta ni suntsitu behar banauzu,

zure besoetatik erauziko naiz,

laguna lagunaren bularretik erauzten den moduan.

Nire indar handienaz besarkatzen zaitut!

Utzi zure sugarrak piztu nazan

eta, borrokaren beroan,

erantzuna bila diezaiodan zure izatearen asmakizunari.

Milurtetan izatea! pentsatzea!

Bildu osoki zure babesean:

emateko zoriontasunik geratzen ez bazaizu,

ongi! – Artean baduzu zure sufrimendua.

Lesbianismo txikanoari buruzko teoria berari egozten zaio. Ez dago emakume asko gai horren inguruan lanean, are gutxiago duela bi hamarkada, orduan hasi baitzen Moraga lanak argitaratzen, horregatik da bere izena eta lana erreferentziazkoa, eta eredu izan da talde gutxitu ekintzaileen ondorengo belaunaldientzako. Bere lanik ezagunena Gloria Anzalduarekin batera apailatutako This Bridge Called My Back: Writings by Radical Women of Color (1981) antologia da, kaleratzen zuen lehen lanetako bat ere izan zena. Ana Castillo eta Norma Alarconekin batera, antologia moldatu eta gaztelaniaz kaleratu zuten, Esta puente, mi espalda: Voces de mujeres tercermundistas izenarekin. Aurretik ere izan genuen elearazin lan horren berri, Elixabet San Sebastian Lasak artikuluetako bat helarazi baitzigun.

Artikulu-bilduma horretaz gainera, beste saiakera eta antologia batzuk, poesia libururen bat eta antzezlanen bat ere kaleratu ditu, bai ingelesez bai gaztelaniaz, eta beti aipatutako gaietako bat edo batzuk ardatz hartuta. Antzezlan horietako bat da Giving up the Ghost (1986), lesbianismo txikanoaz mintzo dena eta lore asko jaso zituena, besteak beste, Angela Davisen ahotik. Emakumeen arteko sareak ehuntzearen aldarriari garrantzi handia eman dio Moragak beti, eta nabarmenagoa zen, esaterako, antzezlan hori taularatu zen garaian, eskubide zibilen mugimenduek sekulako indarra baitzuten.

Gaur dakarkizuegun artikuluan, “La Güera” izenekoan, txikana izatearen jabetzeaz mintzo da, zapalketaz eta hori txikitzeko eta horri aurre egiteko emakumeen arteko sare/lankidetza beharraz. On egin!

LA GÜERA

Esperientzia pertsonala baino zerbait gehiago behar da edozein gertaeratan filosofia bat edo ikuspuntu bat irabazteko. Gertaera horri ematen diogun erantzunak eta besteen bizitzetan sartzeko gaitasunak laguntzen digute haien bizitza eta esperientziak gure egiten.

Emma Goldman

Herrialde honen ereduen arabera erabat analfabetotzat joko litzatekeen emakumearen oso ongi hezitako alaba naiz. Nire ama Santa Paulan sortu zen, Hego Kalifornian, erdialdeko haranaren zatirik handiena oraindik ere nekazaritzarako lurra zen garaian. Hogeita hamabost urte inguru eta gero, 1948an, sei alabetatik bakarra izan zen anglo batekin ezkontzen, nire aita izanen zenarekin.

Gogoan ditut nire amaren historia guztiak, segur aski berak uste baino hobeki. Kontalari bikaina da, bere bizitzako gertaera guztiak gogoratzen ditu orainaldiaren bizitasun berarekin, xehetasun guztien berri emateraino, kasuan kasuko soinekoaren itxura eta kolorea barne. Gogoan ditut bost, zazpi, bederatzi eta hamaika urterekin eskolatik ateratzen zutela lur-sailetan senideekin lan egiteko; familiarentzako lortzen zuen etekin txikiena ere aitak edarian xahutzen zuela; etxera biderik luzeenetik joaten zela aitarekin kalean ez topatzeko, balantzaka toki bererantz ibiliko baitzen. Gogoan dut amak bere adinari buruz gezurra esan zuela Tijuanako Agua Caliente lasterketa-pistan arropazain lanpostu bat lortzeko. Hamalau urte zituela, familiaren diru-iturri nagusia zen. Oraindik ere ikus dezaket ama goizeko hiruretan etxera bakarrik oinez, bere soldata osoa eta eskupekoak amari eramateko, berriz ere haurdun zegoenari.

Gerra-garaiko eta ondorengo urteetako historiak ere kontatu zizkidan: intxaurrak kraskatzeko fabrikak, Voit Rubber fabrika, eta ordenagailuen booma gero. Gogoan dut amak honenbestean egiten zuela lan auzoko elektronika-instalazio batean. Gaualdean, berandu, telebista-gailuaren aurrean esertzen zen zirkuitu-plakaren barruan kobrezko kableak biltzeko, “neska gazteagoen erritmoari eutsi” beharrari buruz mintzatzen zela. Ordurako berrogeita hamar urteak ongi pasata zituen.

Artean, nik unibertsitatean sartzeko eskolak jasotzen nituen. Eskola eta gero, amarekin joaten nintzen berarentzako lana bilatzera, edo supermerkatura bere izenean txekeak idaztera. Aurrez ongi pentsatuta izaten genuen guztia. Amak txekea sinatuta izaten zuen saltokira sartu aurretik. Gero, ordain-mahaira hurbildu ahala, hala esaten zuen kutxazainak entzuteko moduan: «laztana, aurreratu zaitez eta atera txekea», eginbehar hutsal hark gogaituko balu bezala. Inork ez zuen galderarik egiten.

Ongi hezia nintzen, eta horrek nabarmen harrotzen eta betetzen ninduen, amak esanda nik banekielako, eta horrek adoretzen ninduen, nire bizitza berea baino errazagoa izanen zela. Ongi hezia nintzen; baina hori baino gehiago, la güera nintzen: larru zuriduna. Sortzez ama txikanaren hazpegiak baina aita angloaren azala nituen, erraza zen niretzat.

Inork ez zidan halakorik esan (zuria da ongia), baina banekien zuri izatea zerbait baliozkoa zela nire familian (guztiak ziren txikanoak, aita salbu). Egiaz, nire heziketa osoa (kontziente izan nintzen aldi osoan, behintzat) nire benetako kolorea zuritzeko ahalegina izan zen. Amak jario handiz egiten bazuen ere, niri ez zidaten inoiz etxean gaztelaniaz hitz egin. Ikasitako apurra eskolan eta ahaideen eta amaren elkarrizketa-puskak entzunda jaso nuen. Diru-iturri baxuagoko beste mexikarrei “braceros” edo “wet-backs” deitzen zien amak, eta bere burua eta familia “beste motatako” jendetzat zuen. Hala ere, egia bestelakoa da, nire familia ere pobrea izan baita (batzuk oraindik ere badira) eta laborariak. Nire amak gogoan du hori, odolean darama, atzo izan balitz bezala. Baina hori ahaztu nahiko luke (zilegi denez), zeren bere ustez, maila ekonomiko hutsean bada ere, txikano izateak “gutxiago” izatea dakar. Amak bere haurrak pobreziatik eta analfabetismotik babestu nahi horretatik “anglotu” ginen gu; zenbat eta hobeki murgildu mundu zurian, orduan eta seguruagoa izanen zen gure etorkizuna.

Horren guztiaren ondorioz, egunez egun, amildegia sentitzen nuen sortu nintzenaren eta bihurtzeko hezi ninduten horren artean. Izan ere, (Goldmanek iradoki bezala) amak kontatutako historia horiek nire azal “güera” honen azpian barneratzen ziren. Ez nuen amaren bizitzan sartzea beste aukerarik / beste aukerarik ez. Bere bizitza nire barrenean sartu nuen, baina estalkia jartzeko modua izan nuen klase sozialean gora egiten zuen heterosexual zoriontsua nintzelako itxurak egiten nituen artean.

Azkenean nire lesbianismoari estalkia kendu nionean, amarekiko lotura sakon bat birsortu zen nigan. Nire larruan lesbianismoaz jabetu eta horri aurre egin ez nion arte, ez zen nigan amaren zapalketarekiko –pobrea, eskolatugabea eta txikana zelako– identifikazio eta enpatia zintzoa azaleratu. Nire lesbianismoa izan da isiltasunari eta zapalketari buruzko ikasbide aberatsena, eta pertsona askeak ez garela oroitarazteko modurik nabarmenena da oraindik ere.

Badakizu, batak bestea dakar. Urtetan jakin dut lesbiana nintzela, hezurretan sentitu dut, min eman dit jakiteak, zoratu egin nau jakiteak, atsegin hartu dut hori ezkutatuz. Isiltasuna gosetearen modukoa da. Ez ezazu zure burua engaina. Ez dute batere antzik, eta zorrotzagoa da bizitzaren zatirik handiena sabela bete-bete pasatuz gero. Ez garenean fisikoki gose, gosete psikiko eta emozionala sentitzeko luxua dugu. Gosete horrek uzten digu beste gosete mota batzuez jabetzen –norbaitek lotura egiteko arriskua hartu nahi badu, norbaitek lotura horren ondorioen ardura bere gain hartu nahi badu–. Niretzat, lotura nahitaezkoa da.

Esan nahi dut neska zuri baten antza izatearen pozak ez direla hainbesterako konturatu nintzenetik kalean jipoitu ahal nindutela bollera izateagatik. Ahizpa jipoitzen badute Beltza delako, printzipioa gutxi-asko bera da. Nolanahi begiratuta, biok jipoitzen ahal gaituzte. Lotura begi bistakoa da; eta nire familiaren kasuan, azal marroia ordez zuria izateari erantsitako pribilegioak belaunaldi bateko kontua baino ez dira.

Herri honetan, lesbianismoa pobrezia bat da; beltza izatea bezala, emakumea izatea bezala, pobrea izatea bezala. Arriskua dator zapalketak sailkatzerakoan. Arriskua dator zapalketaren nolakotasunaz jabetzeko ezintasunean. Arriskua dator zapalketari oinarri teoriko hutsetik aurre egiten saiatzean. Gure zapalketaren iturriari modu emozional eta zintzoan aurre egiten ez badiogu, gure barruko zein kanpoko etsaia identifikatzen ez badugu, ezin izanen dugu talde zapalduen artean lotura egiazko eta hierarkiarik gabekorik egin.

Bidea zailtzen denean, gure kide direlako horiek bazterrean utziko al ditugu izu-bolada arrazista/heterosexista/delako batengatik? Noren babesera bilduko dira koloreko lesbianak orduan? Horien presentzia hutsak zapalketaren sailkapena eta abstrakzioa urratzen ditu. Bizitza prekario bat besterik ez al dugu? Gure buruaren gainean dagoen “-ismo” horren aurka borrokatzea besterik ez al zaigu geratzen?

Erantzuna “bai” da, hasieran hori egiten dugu; eta sakon hausnartu behar dugu horretaz. Baina harago mugitzeko gai ez bagara, gure zapalketan gotortuko gara; bakartu eginen gaitu, errotikako bihurtu baino.

Esaterako: gizonezko lagun gay batek behin aitortu zidanez, nolabait, gizonezkoa zelako berarekiko konfiantzarik ez nuela sentitzen zuen; alegia, “sexuen gerra” bat gertatuko balitz, hil egin nezakeela sentitzen zuen. Onartu nion baietz, egin nezakeela. Nire konfiantza ezaren sorburua ulertu nahi zuen. Hala erantzun nion: «Zu ez zara emakumea. Izan emakume egun batez. Imajinatu emakume bat zarela». Aitortu zidan pentsatze hutsak ikaratu egiten zuela, zeren, berarentzat, emakume izateak esan nahi zuen gizonek bortxatutako norbait izatea. Gizonek bortxatu izan balute bezala sentitua zen inoiz; horren mamia ahaztu nahi zuen. Eztabaida horretatik atera genuena izan zen nirekin benetako aliantza bat sortzeko, zapalketaren bere zentzuaren iturri nagusiari aurre egin behar ziola. Lehenik, biktima bat izaten zer sentitzen den emozionalki onartu beharko du. Berak (edonork) zintzoki hala eginen balu, ezinezkoa litzateke besteen zapalketa mespretxatzea, salbu eta, beste behin ere, nola mindu gaituzten ahazten badugu.

Eta, hala ere, talde zapalduak etengabe dabiltza ahanzturak jota. Horren erakusgarri da klase ertain Beltz geroz eta zabalagoa, eta, bereziki, “oharkabetasun” horren joera ageriko bat gizon gay zurien artean. Izan ere, gogoratzeak ekar lezake norberaren genero, arraza, klase edo sexualitateari esker jendarte honetatik ateratzea lortu dugun edozein pribilegiori uko egitea.

Emakumeen mugimenduan, testuinguru eta sexu-joera ezberdinetako emakumeen arteko harremanak, onenean jarrita, ahulak izan dira. Uste dut fenomeno horrek agerian uzten duela galdera beldurgarri batzuei serioski aurre egiteko dugun ezintasuna: nola barneratu dut neure zapalketa? Nola zapaldu ditut nik besteak? Horiek erantzun ordez, erretorikari utzi diogu poesia-lana egiten. “Zapalketa” hitzak berak ere boterea galdu du. Hizkuntza berri bat behar dugu, emakumeek elkarri dioten beldurra eta erresistentzia zehatz-mehatz deskribatzeko hitz egokiagoak; beti dogma itxura izanen ez duten hitzak.

Hasieran koloreko emakume errotikoen antologia bat sortzera bultzatu ninduena ekarpen bat egiteko ezagutza baliotsu bat nuelako susmo sakona izan zen, nire herentzia eta testuingurua medio. Eta oraindik ere ez dut ongi ulertzen zer sentitzen den, norbere larruan, beltza izateagatik kakazten zaituztenean. Gehiago ulertzen ditut horrek dakartzan pozak: txikana izatea eta familia bat izatea sinonimoak dira niretzat. Maitatzeaz dakidana, kantatzeaz, negar egiteaz, historiak kontatzeaz, bihotzarekin eta eskuekin mintzatzeaz, baita nire arima sentitzea ere, amarekiko, izebekiko, lehengusinekiko eta beste ahaideekiko maitasunetik datozkit.

Baina hogeita zazpi urterekin, beldurgarria izan zen ohartzea arrazismo bat eta klasismo bat barneratu nituela, zeinetan zapalketaren objektua ez da soilik nire azalaz kanpoko norbait, baizik eta nire azal barruko norbait. Egiaz, hein handi batean, zapalketa horren aurkako benetako borroka, guztiontzat, norbere larruan hasten da. Txikana izateari buruz, familiari buruz baliozkotzat dudan gehiena kultura angloak eta horrekiko nire kooperazioak irauli duela ohartzeari aurre egin behar izan diot. Horretaz ez naiz gauetik goizera jabetu. Esaterako, Los Angeleseko eskola pribatu batean graduatu eta askora baizik ez nintzen konturatu ikaskideekiko alienazio erabatekoaren eta beldurraren arrazoi nagusia klasean eta kulturan zetzala. KLIK.

Graduatu eta hiru urtera, Sonoman, sagasti batean, nire lagun batek (italiar-irlandar familia langile batetik datorrena) hala esan zidan: «Cherrie, ez da harritzekoa eskolan inozo sentitu izana. Han zegoen jende gehiena zuria eta aberatsa zen». Hala zen. Beti sentitu nuen haien eta nire arteko tartea, baina esperientziari “klase” eta “kolore” hitzak jarri nizkion arte, ez zuten nire sentimenduek zentzurik izan. Urtetan, errieta egin nion nire buruari ikaskideak bezain “aske” ez nintzelako. Sinetsita nengoen haiek ni baino ausartagoak zirela –gurasoen esanen aurrean matxinatu eta landan batetik bestera ibiltzen zirelako auto-stopean, liburuak irakurtzen eta “artea” ikasten–. Aski pribilegio zituzten ateoak izateko, jainkoarren. Ez zegoen inor haien gurasoen eta nireen arteko amildegia betetzeko, haien gurasoen , Hollywoodeko zinemagileak eta nire gurasoen artean, beren bizitza jokoan egonda ere zinemagile baten izena esateko gai ez zirenak (eta hain zuzen haien bizitza jokoan ez zegoelako, ez zitzaien piperrik ere axola). Baina garaian ez nekien pribilegioei buruz deus. Zuria zen ongia. Kitto. Eta aurrera. Nahikoa hezi banindute, ez legoke kontatzeko deus.

Hiru urte barru, beste KLIK bat. Barbara Smithi idatzitako gutun batean, honela nioen:

Kontzertu batera joan nintzen, han ari zen Ntosake Shange irakurtzen. Guztiak eztanda egin zuen orduan nigan. Nire txoko sakonenean existitzen zela banekien hizkuntza batean ari zen, nire ikasketa feministetan eta baita nire idazketan ere entzungor egin nion hizkuntza batean. Ntosakek nire barruan eragin zuen hori konstatazio bat izan zen: nire poeta ibilbidean, modu askotara, nire ama beltzaren ahotsari uko egin diot –nire barruko beltzari–. Hizkuntza zuri baten soinura ohitu naiz, zeina, aitak ordezkatzen duenez, ez baitzaie nire poemen emozioei mintzatzen –amaren maitasunetik sortzen diren emozioei–.

Irakurketa asaldagarria zen. Deseroso jarri ninduen. Hainbeste eragin zidan, astebeteko izualdian murgildu bainintzen. Berriz hasieratik hasi behar nuela sentitu nuen. Klase ertaineko emakume zurien ulertzeko moduari bakarrik begiratu niola, zer eta nire eta emakume guztien izenean hitz egiteko. Zur eta lur nauka nire ignorantziak.

Auditorio hartan eserita, lehenengo aldiz muineraino ohartu nintzen urtetan uko egin diodala hobekien ezagutzen nuen hizkuntzari, entzungor egin niela hurbilen nituen hitz eta erritmoei. Ama eta izebak kuxkuxean zebiltzaneko soinuak –erdia ingelesez eta beste erdia gaztelaniaz–, sukaldean zerbeza edaten zutela. Eta eskuak, eskuak moztu dizkiet nire poemei. Baina ez solasean; hala ere, eskuei ezin genien eutsi. Hala ere, mugitzen tematzen ziren.

Irakurketak nire sustraietako kontuak banekizkiela gogoratzera behartu ninduen. Baina gogoratzeak ez dakidana jarri dit aurrez aurre. Shangeren irakurketak asaldatu ninduen niretzako aldi berean arrotza eta ohikoa den mundu bati buruz indarrez mintzatzen baitzen: «besteen bizitzan sartzeko gaitasuna». Baina ezin duzu besterik gabe ondasunak hartu eta ospa egin. Hori banekien orduan, Oakland auditorioan eserita nengoela (nire poesian banekien bezala), alegia, idaztea merezi duen gauza bakarra ezezaguna dirudien hori dela, ondorioz, beldurgarria dirudien hori.

Literatura arrazistan “ezezaguna” pertsona baten barneko “iluntasun” modura adierazten da. Antzera, beldurrari erreferentzia egiteko idazle sexistek bagina erabiliko dute, eta “heriotzaren zuloa” deituko. Kontrara, plazer handia da, besteak beste, Maxine Hong Kingstonen Woman Warrior irakurtzea, beldurrari eta alienazioari “mamu zuriak” deitzen baitie. Eta hala ere, herri honetako literatura gehienak iluna eta emea den oro gaizkia dela dioen mitoa berrindartzen du. Ondorioz, gutako bakoitzak –izan ilun edo eme, izan biak– imajinario zapaltzaile hori barneratu du nolabait. Zapaltzailea arrakastatsu aritu ohi da bere beldurrak kanporatzen, emakumeen gorputzera bideratzen, asiar, gay, elbarri, zahar, “besteago” dirudien edonorengana.

            deitudazu

            labezomorro eta lotsagabe

            zure buruko zurian amesgaizto

            zeure barruko zati

            suntsiezina suntsitzeko

            zeure karra

Audre Lorde

Baina zapaltzailea ez da benetan ezberdintasunaren beldur, ez antzekotasunaren bezainbeste. Beldur da ez ote dituen aurkituko beregan berak kakaztutako jendeak dituen huts eta irrika berak. Beldur dio bere erruduntasun hasiberriak mehatxatutako mugiezintasunari. Beldur da ez ote duen bere bizitza aldatu beharko ezberdin deitu dituen pertsonen larruan bere burua ikusi duelako. Beldur die mindu dituen horien guztien herrari, gorrotoari eta mendeku nahiari.

Hori da zapaltzailearen amesgaiztoa, baina ez berarena bakarrik. Guk, emakumeok, antzeko amesgaizto bat dugu, gutako bakoitza bai zapaldua bai zapaltzailea izan baita moduren batean. Beldurtzen gaitu ikusteak nola geureganatu ditugun barruraino gure zapaltzailearen balioak eta nola erabili ditugun gure buruaren nahiz besteen kontra. Beldur diogu “gizonaren” hitza hezurretaraino sartu zaigula onartzeari.

Kaltea neurtzea ekintza arriskutsua da. Pentsatzen dut nola nahi izan diodan, lesbiana feminista izanik ere, nire homofobiari muzin egin, nola gorrotatu dudan nire burua queer izateagatik. Ez nuen nahi onartu nire buruaren hautemate pertsonal sakonak ez duela “bat egin” nire “emakume identifikazio” politikarekin. Beldur izan naiz feminismoaren izenean kontu hauei “iskin egitea” hautatu duten idazle lesbianak kritikatzeko. 1979an, “betiko gay” eta “mari-mutil eta femenino” rolei buruz antzinako kontuak balira bezala mintzatzen ginen. Alde batera uzten ditugu patriarkatuaren kontzeptu hutsak direlakoan. Baina, egiaz, jendartearen lesbianekiko beldurra eta gorrotoa nirekin eraman dut batzuetan ohera. Batzuetan nire amorantea gorrotatu dut ni maitatzeagatik. Batzuetan ez naiz “nahikoa emakume” sentitu berarentzat. Bestetzuetan, ez naiz “nahikoa gizon” sentitu. Jendarte heterosexista batean bizirauten ahalegintzen den lesbiana batentzat, emozio horiek ez dute irtenbide errazik. Era berean, zuriak nagusi diren munduan, nekez saihesten ditugu arrazismoa eta horren barneratzea. Beti dago hor, elkar ukitzea gutxien espero dugun norbaitengan hezurmamitua.

Pertsona hori doi-doi ukitzen dugunean, hortxe datza erronka. Hortxe dugu aukera gure barruko amesgaiztoari begiratzeko. Baina, oro har, halako erronka baten aurrean atzera egin ohi dugu.

Behin eta berriz konturatu naiz “arrazismoaren gaia” ateratzen denean emakume zuri taldeek izan ohi duten erantzuna ezberdintasuna ukatzean datzala. Honelako eta gisako baieztapenak entzun ditut: «Tira, emakume guztiekiko dugu jarrera irekia; zergatik ez datoz (koloreko emakumeak)? Askoz gehiago ere ezin dugu egin…». Baina nekez egonen da beste gogoetarik, esaterako, taldearen beraren izaera eta egitura suposizio arrazista edo klasistetan oinarritzen ahal dela. Are garrantzitsuago, maiz emakumeek ez dute galerarik, hutsunerik edo gabeziarik sentitzen haien artean koloreko emakumerik ez dagoenean; beraz, egoera aldatzeko apenas dago gogorik. Horrek sakonki mindu nau. Azkenean iritsi naiz sinestera klase pribilegiatuko emakumeak beren zapalketaren esanahia jakitera ailegatu direnean eta direlako baizik ez dutela beraiek zer modutan zapaltzen duten pentsatzeko urratsa eman. Eta ulertu dutelako besteen zapalketak beraiei min ematen diela.

Txanponaren beste aldean koloreko emakumeen eta emakume langileen jarrera dago, klase ertaineko emakume zuriei erronka egiteari itzuri egiten baitiote. Anitzez errazagoa da zapalketa sailkatzea eta hierarkia bat ezartzea, gure bizitza aldatzeko erantzukizuna hartzea baino. Huts egin dugu, ez dugu jakin exijitzen emakume zuriak, batez ere emakume guztien izenean mintzatzen diren horiek, beren arrazismoaren erantzule izan daitezen.

Funtsean, eztabaida ez da muineraino iritsi.

Behin baino gehiagotan jarri dut zalantzan “Hirugarren Munduko emakumeek soilik” idatziko zuten antologia batean parte hartzeko eskubidea. Kritikotasunez begiratu behar izan diot kolorea aldarrikatu nahiari, garai batean non, feminista zurien sailkapen artean, baieztapen “politikoki zuzena” baita (eta batzuetan periferikoki onuragarria ere). Jakin badakit aukera izan dudala, fisikoki, aldarrikapen hori egiteko, halakorik egiteko aukerarik ez zuten emakumeen aldean, beren koloreagatik behartu dituztenak. Kontuan izan behar dut nire bizitzaren zatirik handienean, azal zuria izatearen ondorioz, balio zuriekin identifikatu eta horiek izan ditudala helburu, eta hego-kaliforniar pribilegio horretaz baliatu naizela nire kontzientziak utzi bezainbeste.

Hara, orain kolorge eta koloredun sentitzen naiz, biak. Honek haserrarazten nau: pribilegioa onartzeari uko egiten nion urteak, bai nire aurka egiten zuenean bai, jakin gabe, besteen kaltetan niri ongi zetorkidanean. Horiek ez dira errotutako kontuak. Horregatik iruditzen zait lan hau hain arriskutsua. Deskubritzeko dago oraindik. Beren larruan bizi izan dutenez, beren idazketaren larruan adierazi dutenez, arrazismoari buruz beti nik baino anitzez gehiago dakiten emakumeekin harremanetan jarrarazi nau.

Zein da nire erantzukizuna erroekiko, bai zuri eta marroi, bai gaztelania eta ingeles hiztunekiko?, pentsatzen dut. Oina bi mundutan duen emakumea naiz; eta uko egiten diot banaketari. Eztabaidarako beharra ikusten dut. Batzuetan premiazkoa dela iruditzen zait.

Baina ahots bat ez da aski, ezta bi ere, nahiz eta hor hasten den eztabaida. Nahitaezkoa da errotikako feministek elkarrekiko beldurrei eta erresistentziari aurre egin diezaioten, zeren halakorik gabe, ezinen dugu bizibidea atera. Hots, ez dugu bizirauterik izanen. Lotura hori gure barren-barrenean egin badezakegu, iraultza bat serioski hartzen badugu edo, hobeki, gure bizitzan zoriona egon daitekeela benetan sinesten badugu (benetako zoriona, ez “une onak”), elkarren beharra dugu. Guk, emakumeok, elkarren beharra dugu. Izan ere, ni/zu bakarrik, norbere buruari “helduion-izuari-lepotik” indarrez berrestea ez da aski. Benetako indarra, zuk eta biok ongi dakigunez, taldekoa da. Ezin dut zure beldur izateko atrebentzia hartu, ezta zuk nire beldur ere. Talka egin behar badugu, aurrera: manera oneko herabetasun honek hilko gaitu bestela.

Arestian aipatutako pasartean Lordek iradoki bezala, amesgaiztoari begira aurkitzen dugu ametsa. Horretan, bizirik atera dena etorkizun, agerpen batean tematzeko azaleratzen da, bai, iluna eta emea den horretatik sortutako etorkizunean tematzeko. Mugimendu feministak bizirik atera diren horien mugimendua izan behar du, etorkizun luzeko mugimendua.

1979ko irailean.

Oso oparoa eta ertz askotakoa izan zen Virginia Woolfen lana, eta hala ikusarazi ziguten Ana I. Moralesek eta Itziar Diez de Ultzurrunek larunbatean emandako eskolan. Txantreako Euskaldunon Biltokira hamar irakurle inguru hurbildu ginen Literatura Eskolako hirugarren saioan, hizlariek “Olatuak hitz, hitzak apar” izendatutakoan. Zazpi ataletan banatu zuten hitzaldia: sarrera biografikoa, Woolfen beraren grabazio bat, “Kew lorategiak” ipuina, Dalloway andrea eleberria, “Emakumeen lanbideak edo etxeko aingerua hiltzea” testua, Gela bat norberarena ezaguna eta Three Guineas (“Hiru Gineak”) saiakera ez hain ezaguna. Bukaeran, denboraz larri genbiltzanez eta aukeratu beharrez, Gela bat norberarena ez genuen jorratu, aski entzuna delakoan.

Aipatutako testuez gain, Virginia Woolfek egunerokoa idazten zuen, bost liburukitan kaleratu zutena, eta hamaika gutun ere idatzi zituen, sei liburukitan kaleratutakoak. Horietaz gainera, idatzitako ipuinak ere asko dira, eta hori gutxi balitz, ezin konta ahala ikerketa eta irakurketa egin dituzte haren obrari eta bizitzari buruz. Horregatik, zerrendatutako zazpi ataletara mugatu behar izan zuten hizlariek kontagaia.

Sarreran esandako datu biografikoei buruz lau gauza baizik ez ditugu aipatuko, autorearen bizitza aski ezaguna baita. Oso ingurune victoriarrean, burgesean sortu, eta giro intelektualean hazi zen, nahiz eta ez berak ez Vanessa ahizpak ez zuten hezkuntza formala jaso, eta etxean hezi zituzten. Idazteko gogoa gaztetxoa zela sortu zitzaion Virginiari. Aita hil eta gero anaia-arrebek erabaki zuten beste auzo batera aldatzea, burgeskeriatik aske bizitzeko. Lagunarteko bilera intelektualak egiten hasi ziren, non ironiaz eta kritikotasunez zalantzan jartzen baitzuten gurasoengandik jasotako mundua. Horrela sortu zuten Bloomsburyko taldea, idazleek eta artistek osatutakoa; tartean zegoen Virginiaren senar bihurtuko zena, Leonard Woolf idazle sozialista eta judua. Taldea gay eta lesbianen mugimenduaren, feminismoaren eta bakezaletasunaren aitzindaritzat har daiteke. Aristokraziaren seme-alabak ziren, baina laboristengana hurbildutakoak. 1917an Virginia eta Leonard Woolfek inprenta txiki bat erosi eta Hogarth Press sortu zuten. Horrek askatasun erabatekoa ematen zien idazteko, argitaletxeen mende egon behar ez zutelako. T.S. Eliot eta Katherine Mansfielden lanak ere argitaratu zituzten. Beti leporatu izan zaie Joyceren Ulysses jaso eta ez argitaratzea erabaki zutela; hizlarien ustez, bikotearen inprenta abangoardista zen estetikari dagokionez, baina ez ziren libre bereziki sexualitateari lotutako zentsuraren mamutik. 1941ean egin zuen Virginia Woolfek bere buruaz beste, senarrari gutun bat idatzi ondoren.

Virginia Woolfen lanari eta bizitzari buruz bi ikuspuntu muturreko azaltzen dira beti: eroa zela (gaur egun bipolar esaten diote) edo paregabeki bikaina zela; txikitan neba baten sexu-erasoa sufritu zuelako edo ingurukoen heriotzek eraginda sortu zitzaiola buruko gaitza; sistemaren barruko idazlea edo erabat apurtzailea zela; apolitikoa zela edo sozialista eta feminista… Azken batean, ertz askotako emakumea izan zen bizitza osoan.

Bigarren atalean, Virginia Woolfen ahotsa entzun genuen, youtubeko esteka honetan. Diez de Ultzurrunek testua euskaraz banatu zigun (gaur zintzilikatu du 31eskutik atarian), eta bideoa ingelesezko azpidatziekin ikus-entzun genuen. Hori da Woolfen ahotsaren grabazio bakarra; 1937ko apirilaren 29koa da, BBC irratian irakurri zuen hitzaldiaren zati bat. Hitzei buruzko testu horretan bi ideia dira nagusi: batetik, hitzek egia esateko eta edertasuna sortzeko balio dute; eta, bestetik, egia horrek ertz asko ditu.

Postinpresionismoa pintzelkadaka idazten

Ana I. Moralesek hartu zuen gero hitza, eta autorearen iturriez eta idazmoldeaz jardun zen fikziozko lanei heldu aurretik. Arte bisualek eta postinpresionismoak eragin handia izan zuten Woolfen estetikan, batez ere Roger Fry eta Clive Bell arte kritikarien teoriek eta Vanessa Bellen (Virginiaren ahizpa) pinturak. Postinpresionismoak errealitatea imitatu baino, sortu egin nahi zuen; beraz, libreagoa da bai koloreen aukeraketan, bai perspektiban. Pinturan, korronte horretan aritu ziren Manet, Van Gogh eta Matisse, besteak beste. Virginia Woolf asko identifikatu zen estetika horrekin, eta mesfidantza zion errealistatzat jotzen zen (literatura) horri. Woolfen literaturaren postulatua zen fikzioak gogoaren nahia adierazi behar duela, eta gogoaren nahi hori fragmentarioa dela. Irakurleei exijitu behar zaie, beraz, fragmentariotasun horrekin eta bukatu gabeko gauzekin bizitzen. Bi ahizpek oso modu bertsuan bizi zuten sormena; elkarrizketa batean, Woolfek esan zuen testura egitura baino garrantzitsuagoa dela, pintzelkadaka idazten zuela, argumentua ez zela inportanteena. Eta hala ikus dezakegu haren testuetan ere. Virginia Woolfen lanaren ezaugarriak, beraz, fragmentazioa, ikuspegi aldaketak, barne-isuria, deskribapen fisiko partzialak, denbora malgua eta ekintza urria lirateke. Hala ere, zatikatua izanik ere, interkonexioa bada pertsonaien eta naturaren artean. Halaber, Ana I. Moralesen ustez, haren estilo formala zeharkakotasuna da, ez baitu deus zuzenean esaten; «horrek kontaketa aberasten du, baina irakurleoi zailagoa jartzen digu».

Literatur lanak xeheki aztertzen hasi ziren jarraian. “Kew lorategiak” hartu zuen Moralesek hizpide lehenik, aurretik aipatutako ezaugarriak eta oro har Woolfen fikzioa, estetika eta ikuspuntua oso ongi adierazten duen ipuina baita. Kew izeneko lorategietan kokatzen da narrazioa: arratsaldea da, lau bikoteren ia ekintza gabeko gogoetak/hitz hartzeak ageri dira, eta barraskilo batek nola lortzen duen hosto gaineko bidea egitea. Maila berean jartzen ditu Woolfek gizakiak eta animaliak: barraskiloak giza ezaugarriak ditu, erabakitsua eta metodikoa da; esan daiteke, nolabait, kanon literarioa bera kolokan jartzen duela umorearen bidez, barraskiloa ere pertsonaia izan daitekeela aldarrikatuko balu bezala.

Pertsonaiak banan-banan aztertu ondoren, ipuineko gaiak aurkeztu zituzten, Woolfen konstanteetako batzuk: inkomunikazioa/pribatutasuna, gizakiak denboraz eginda gaudelako ideia, genero rolei buruzko gogoetak, gerraren horrorea eta desorientazioa, gaixotasun mentalak eta klase diferentziak. Inperioa eta kontrola ere ageri dira; izan ere, inperio osoko espezieak eraman baitzituzten lorategi horietara, eta lorategietan masak kontrolatzea errazagoa da taberna zuloan baino. Genero rolei buruzko gogoetak ez ditu esplizitu egiten, printzak dira, idazleak pistak ematen dizkigu; esaterako, emakumeen diskurtsoa etena, dudazkoa eta ez sendoa da ipuinean. Ezaugarri formalei dagokienez, pintura postinpresionalistaren deskribapen fisikoak ditu. «Kameren begia gogorarazten du», hasierako plano hipergertukotik (barraskiloa) amaierako plano orokorrera (parke osoa, inguruko hiria, zerua). Ahotsa ere in crescendo aurkezten digu, bukaeran guztiak nahasten direla. Teknika horrek badu teorizazioa Woolfengan, zinemari buruzko gogoeta bat ere idatzi baitzuen 1926an, “The Cinema”.

 Vanessa Bellen koadro bat

Clarissa bihozgabea, Clarissa dohakabea

Aurretik esandako guztiak balio omen du Dalloway andrea eleberrirako. Itziar Diez de Ultzurrunek eskatu zigun, beraz, gogoan ongi gordetzeko, baina aldi berean ahanzteko, beste bide batzuk urratu ahal izateko. Virginia Woolfek berak irakurketari buruz ere idatzi zuen; irakurtzeko modurik onena norbere irakurketa propioa egitea zela zioen, ez zaiola inori aholkurik ematen utzi behar. Hala irakatsi zion Virginiari aitak, nork bere irizpideen arabera irakurgaiak hautatzen.

Diez de Ultzurrunek berak euskaratutako eleberriak ez du gauza handirik kontatzen, baina gauza asko kontatzen ditu. Dalloway andrearen ekaineko egun bateko zenbait ordu jasotzen dira. Bi pertsonaia nagusiren eta bidean gurutzatutako beste hamaikaren buruan barneratzen gaitu. Bizitzaren edozein unetan murgilduz gero, bizitza osoa aurkitu dezakegula esanen baligu bezala, nahiz eta itxuraz deus gertatu ez. «Oso argi dago nobela honetan bizitza fragmentatua erakusteko gai den frogatzen ari dela Woolf», esan zuen itzultzaileak. Iraganera jotzen du behin eta berriz narrazioak, autoreak tunelak zulatzearen teknika deitzen zuenaren bidez. Pertsonaien bizitzan, iraganean tunela egiten du. Batzuetan, zulatu eta zulatu, pertsonaia baten eta beste baten tunelak elkartu eginen dira, iraganean zein orainaldian izan. Eleberrian jario asko iristen zaizkigu, baina ez da jario jarraitua, etena baizik, etengabe ari baitira jario horietatik ateratzen, orainak dakarzkigun gertaera edo pentsamenduak direla medio. Barrukoak kanpoarekin duen lotura erakusten digu, beraz. «Uste dut oso begirada antropologikoa dela, subjektibotasun pluralaren bidez egia aletxoak baizik ez ditugu lortzen»; horrela, oso irekiak dira Virginia Woolfen testuen interpretazioak.

Hiru urtez izan zen Dalloway andrea idazten, asko zuzentzen zituelako bere lanak. Liburu honetan ere denborari buruzko gogoeta dago (hasierako izenburua The Hours [Orduak] zen); eta berriz ideia bera: gure oraina iraganez betea dago. Emozioekiko harreman gorabeheratsua ere azaltzen zaigu; adibidez, Septimusen laguna gerran hil zen, baina Septimusek ez zuen penarik sentitu horregatik, eta hain zuzen sufrimendu eza horrek tormentatzen du, ezin baitu iragana atzean utzi. Era berean, emozioak azalerazi nahi eta ezina ere agertzen da liburuan, baita bizitzaren zentzua eta itolarria ere. Narratzaile orojakilearengandik jasotzen d(it)ugu istorioa(k), baina ez da batere sartzen iritzia ematera, salbu eta medikuren bati buruz ari denean, orduan iritzi edo pentsamendu hori ezin zaio kamerari ez den beste pertsonaiei atxiki, eta pentsa dezakegu, beraz, Woolf bera mintzo zaigula. Kasu horietan «ironiatik amorrura» pasatzen da. Gizarte egitura eta genero ikuspegia ere antzeman dezakegu eleberri honetan.

Clarissa, hots, Dalloway andrea, sistemari eta gizarte mailari ongi egokitzen zaion emakume eredutzat har daiteke; hala ere, ez da oso kontent azaltzen horrekin, beti arauek dioten moduan jardun badu ere, ez baitu horregatik inolako saririk jaso. Hutsaren hurrengo sentitzen da gainera, ez baitzaio aski besteei plazer ematearekin. Horrek barne arrangura bat uzten du agerian. Clarissa ez da berak antzezten duen bezain xalo eta sinplea. Hain zuzen, entzuleen artean eztabaida egon zen pertsonaia hori gaiztoa ala zintzoa ote den, poztu egiten baita Septimusek bere buruaz beste egiten duenean. Baina beharbada hain da dohakabea non berak ere egun osoan izan duen suizidioaren burutazioa bueltaka, hain sentitzen baita ezdeusa.

Kafea hartzera atera ginenean, Ezkaba plazan pasieran zegoen agure batek galdetu zigun ea lokal hori (Biltokia) komentu bat ote zen, hainbeste emakume atera baikinen handik. Eskola honek ezin zuen anekdota hoberik izan.

Guztiok berandu baino lehen egin beharrekoa

Ingalaterran, 1919. urtera arte lanpostu kualifikatuak izateko ateak itxita zituzten emakumeek. Urte hartan legea aldatu eta bidea ireki zuten, nahiz eta baldintza askorekin oraindik ere. Lanbideak hartu berri zituzten emakumeen aurrean hitzaldi bat eman zuen Virginia Woolfek, gerora argitaratu zuena, “Emakumeen lanbideak edo etxeko aingerua hiltzea” izenarekin. Gurean Dalloway andrearekin batera kaleratu zuen testua Edo! etxeak. Hitzaldian esan zuenez, Woolf pixka bat lotsatuta zegoen emakume haien aurrean, bere esperientzia ikusita, oztopo asko gainditu beharko zituztelako langile kualifikatu bihurtutako haiek, hau da, entzuleek. Oso hitzaldi arrakastatsua izan zen, eta garaiko prentsaren esanetan, barrez lehertzen bukatu zuten guztiek.

Idazle esperientziatik abiatuta, bi oztopo nabarmendu zituen Woolfek ofizioari ekitean. Batetik, etxeko aingeruaren mamua hil behar izan zuen. Ez zen nolanahiko lana, ez baitzen aingerua, mamua baizik, aro victoriarra igaroa baitzen, emakume eredua aldatzen ari baitzen, baina emakumeek mamua oso barruan zeramaten oraindik. Mamu hori sistema patriarkalaren isla edo ondorio baita, etengabe hil beharrekoa. Ana I. Moralesek lan bilera baten adibidea jarri zuen, non emakume askok ezezko esaldi batekin edo zalantza adierazten eta beren burua gutxiesten hasten baitituzte interbentzioak (“nik ez dakit asko honetaz, baina…” edo “nire iritzia da hau…” edo “agian ez dator harira, baina…”). Gure burua boikoteatzen dugu, etsaia barruan bizi da. Moralesek esan zuen denborarekin konturatu zela Dalloway andrea etxeko aingerua bera dela, klase sozialek agindutakoaren arabera jardun arren, horrek ez baitio inolako satisfakziorik ekartzen. Aingeruaren figura oso tragikoa da: sistemaren biktima da, baina aldi berean behar du eta elikatzen du. Aingerua akabatzea ez da erraza, eta gainera oso posizio txarrean uzten du emakumea, behin liberatuta ez baita gustagarria gizartearen begietara eta, besteak beste, desautorizazio morala baitakarkio. Zorionez, Virginia Woolfek bazuen errenta bat, askatasun ekonomikoa, eta ez zegoen soilik bere xarmaren mende.

Bigarren oztopoa tabu ziren gaiez kezkatu gabe ezin idaztea izan zen. Hori esatean, sexuaz ari zen, horretaz idazten zuenean pentsamendu bera baitzetorkion behin eta berriz burura: gizonak asaldatu eginen dira hau irakurtzean.

Deskubritzeko testu bat

Three Guineas saiakera izan zen Woolfek idatzi zuen azken liburuetako bat. Hiru kapitulutan banatuta dago, eta ohar piloa ditu bukaeran. Etxeko aingeruaren inguruko testua idaztean pentsatu zuen emakumeen lanbideei buruzko materiala bildu behar zuela, eta hala egin zuen. Autorearen esanetan, Saint Paul (Eliza) leherraraziko zuen bolbora bildu behar zuen, «emakumeen bizitza sexualari buruzko» liburua egiteko; “sexual” hitzarekin generoaz ari da, ez sexuaz. Azkenean bi liburu sortu zituen, berak bakartzat zituen arren: The Years [Urteak] nobela eta Three Guineas saiakera. Azken horri buruz jardun zuen xehe-xehe Moralesek.

Guinea hitza lanbide batzuetako ordainsariei deitzeko erabiltzen zen. Woolfek panikoa zion sermoi edo panfleto itxurako orori, eta oso ongi dokumentatzen du liburuan aipatutako guztia. Esan daiteke pusken bilduma bat dela: argazkiak, biografiak, memoriak, gutunak… Horiek guztiak jaso zituen, iturri heterodoxoak, beraz, jakitunen aipamen-bilduma gainditzen zuen saiakera bat idazteko. Woolfek gutun bati erantzunen balio bezala idatzi zuen liburua; gutun horretan gizon batek egindako galderari (“Nola lagun dezakete emakumeek gerra eragozten?”) eta hiru eskaerari erantzuten die. Woolfek maila ertaineko emakumearen posizioan idatzitako erantzunean beste bi gutun ere tartekatzen dira.

Errepikapena darabil testua egituratzeko: gertaerak, esaldiak, irudi literarioak… Ohar ugari eta argazkiak ere bildu zituen liburuan, nahiko modu komikoan baliatutako irudiak. Espainiako gerra zibila ere agertzen da, baina argazkirik ez: oso presente dago, hain zuzen, argazkirik ez dagoelako. Hiru ataletan banatzen da, beraz:

Lehenengoan, hezkuntzaren apologia egiten du. Emakumeek eragimenik ez dutela dio, hezkuntzarik jaso ez dutelako: «emakumeoi hezkuntza lapurtu digute». Emakumeentzat eta gizonentzat gerra zer den hausnartzen du, eta emakumeek egin dezaketen gauza bakarra gerra mespretxatu eta irrigarritzat jotzea dela dio. Jantzien balio sinbolikoa ere aztertzen du argazkien laguntzaz, eta emakumeengan edertasuna eta gizonengan boterea adierazten dutela salatzen du. Historiak erakusten du Oxbridgek gizonen biolentzia sustatzen duela; horregatik, emakumeek beste unibertsitate eredu bat behar dute. Baina ameskeriatan ezin galdu, eta kasuan kasuko unibertsitatean kontzientzia indibidualaz jokatu behar dela dio, kutsaduraz. Besteak beste, literatura ikasi behar da irakurriz, ez eskola magistralen bidez. Etxeko mendekotasunak gerra babestera daramatza emakumeak, modu kontzientean nahiz inkontzientean. Horregatik, eta ordurako jabetu zirelako lanbideetan jarduteak zituen onurez, fokua hezkuntzan jarri behar dela azpimarratzen du lehen atal honetan, horrek baitakartza lanbideak eta askatasuna.

Bigarren atala lanbideei eskaintzen die. Gerra garaian emakumeek lanbideetan jardun zuten, gizonak soldadu abiatu behar zirelako, baina behin gerra bukatuta, emakumeek etxera itzuli behar zutela esaten hasi ziren. Eskaera horretan diktadorearen enbrioia dakusa Woolfek. Lanbideetan sartzen eta horietan gora egiten lagundu behar dela aldarrikatu arren, autoreak arrisku bat ikusten dio horri: emakumeak hor sartuz gero, ez al dituzte gerrara daramaten kualitateak garatuko? Lanbideak bultzatu nahi horretan, bigarren guinea emakume profesionalen elkarteari ematen dio Woolfek, betiere lehia gaiztorik ez birsortzeko eta emakume gazteei bidea errazteko baldintzarekin, eta leialtasun faltsuei (inperioa eta eliza) men egin gabe. Askatasunaren esentzia iritzi propioa izateko ahalmena da Woolfen ustez.

Hirugarren atalean outsider-en elkarteaz mintzo da. Emakumeek euren kultura eta askatasuna defendatu behar dute, baina nola? Idazle posiziotik, adibidez, burmuina ez da saldu behar, eta irakurle posiziotik, besteak beste, ez genuke esklabotasun intelektuala sustatzen duenik erosi behar. Guinea bat emanen dio eskatzaileari (gutuna idatzi dion gizonari), borroka bera baitute, baina ez da haren elkarteko kide eginen, gizonak taldean daudenean egoismoa eta biolentzia maskulinoa azaleratzen eta emakumeen identitatea desagertzen baita. Horren ordez, emakumeek beren elkartea behar dute, outsiderren elkartea: ez egiturarik, ez bilerarik, ez kuotarik. Ez dute gerrarik deklaratuko ezta inongo gerratan kolaboratuko ere. Haien estrategia erabateko indiferentzia izanen da gerraren glorifikazioaren aurrean; «emakume naizen aldetik, ez dut aberririk, mundua da nire aberria» zioen Woolfek. Elkarterik ezean, outsider horiek egon badirela ere azaltzen eta dokumentatzen du azken atal honetan, besteak beste, gerraren alde galtzerdi gehiagorik josiko ez zuten emakumeak eta mezara joaten ez zirenak.

Bukatzeko, Ana I. Moralesek esan zuen Woolf antiinperialista eta bakezale erradikala izan zela azkenera arte; uste zuen patriarkatuaren aurka ezin zela arma berekin borrokatu, erantzun berriak eta kontzientzia indibiduala beharrezkoak zirela. Liburu bukaeran etsipen amiñi bat agertzen du, baliteke ilobaren heriotzak (gerran) eragindakoa. Gehiagoren gogoz geratu ginen entzuleok eta gauza asko esateke hizlariak, baina ezin gehiago luzatu 45 minutu berandu bukatu zen eskola, Biltokiko lagunek egonarriz errespetatu zutena; hurrengo baterako utzi genuen Woolfen tunelak zulatzeko ariketa.

Virginia Woolfen liburu batzuen azalak