“Gauzak izendatuko ditut”, Las dos D

Las dos D (bi Deak) taldea osatzen dute Danieuris eta Daniellis Moya Avila ahizpa kubatarrek. Duela bi urteko udan Euskal Herrian izan ziren, eta bi hilabete pasatxotan berrogei kontzertutik gora egin zituzten. Urretxun emandako kontzertuaren harira erreportajea idatzi zuen Berrian Gorka Erostarbek. Kubako musika genero propioak ekarri zituzten gurera, habanerak, salsa eta sona kasurako, baina baita zenbait euskal kantu ere. Oraingoan, ordea, Eliseo Diego poeta kubatarraren hitzei jarritako musika dakarkizuegu, “Voy a nombrar las cosas” (Gauzak izendatuko ditut) kantua. Son en sus poemas (2014) da diskoaren izena; EGREM (Habana) estudioetan grabatu eta Ibon Larrañagak nahastu zuen Rock Izar Studion (Durango).

Uste eta espero dugu laster izanen ditugula berriz gure artean.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=GfQ5PiI5W9Q?list=UUxhicNHj5fM8zneHakXDscw]

“Min”, Johnny Cash

Nine Inch Nails taldearena da jatorrizko bertsioa; hala ere, Johnny Cashen ahots zahartu, zartatu eta hunkigarriak harrapatu gintuen. Musikari indar gehiago emateko, soil-soilik dakarkizuegu, bideorik gabe. Letra bihotz-urragarriaren euskarazko itzulpena azpian irakur dezakezue.

http://www.ivoox.com

/player_ek_4188318_2_1.html?data=lZalmpiVfI6ZmKiakpiJd6KnmZKSmaiRdo6ZmKiakpKJe6ShkZKSmaiRjNbm1ZCaja%2FTrM%2Fi2pCww9jMcYarpJKxw9PJsMaftMbf1M7Zq8Lm1cqah5yncZU%3D&

Nire buruari min eman diot gaur

ikusteako ea oraindik sentitzen dudan

Oinazean jarri dut arreta,

hori baita benetako gauza bakarra

Orratzak zulo bat egin dit

betiko ziztada ezaguna

Guztia akabatzen saiatu naiz

baina dena oroitzen dut

Zer bilakatu naiz?

Ene lagun laztana

Ezagutzen dudan orok alde egiten du,

amaieran

Eta den-dena eduki zenezake:

nire hondakin-inperioa

Kale egingo dizut

Min emango dizut
Arantza-koroa hau daramat buruan

gezurteroaren aulkian

hautsitako gogoetez beteta

ezin baititut konpondu

Denboraren orbanen azpian

sentimenduak desagertzen dira

zu beste norbait zara

ni hemen nago oraindik ere

Zer bilakatu naiz?

Ene lagun laztana

Ezagutzen dudan orok alde egiten du

amaieran

Eta den-dena eduki zenezake

nire hondakin-inperioa

Kale egingo dizut

Min emango dizut

Berriz hasterik banu

hemendik milioka miliatara

neure burua zainduko nuke

topatuko nuke bidea

“Mugarik ez”, Ilinx

Ilinx taldea Lviv eta Kopenhageko bi neska gaztek sortu zuten. “Gure musika sinplea da, politikoa, laguntasunean eta DIY (do it yourself) filosofian oinarritua hezurretaraino. Auto-stopean goaz gure kontzertuetara, lagunen gitarrekin jotzen dugu, eta gaztelu bat okupatzearekin amesten dugu…” diote web orrialdean. Berlinen zuzenekoak eskaini dituzte azken hilabete hauetan eta plazera da haien musika zuekin partekatzea. Informazio asko ez dagoen arren bandcamp orrialdea dute:

http://ilinx.bandcamp.com/album/demo-2012

 
[youtube https://www.youtube.com/watch?v=SUX0HhfTTNA]

Jule Goikoetxeari elkarrizketa

Elkarrizketaren egilea: Maria Colera Intxausti

Elkarrizketa katalanez hemen.

Zure interbentzio eta idatzietan euskal estatu feministaren sorrera eskatzen duzu. Zertan datza estatu feminista hori?

Nik gehien jorratu dudana da estatugintza, estatugintza feminista, estatu feminista baino. Zer zentzutan? Estatua definitu daiteke era estatiko batean edo prozesu bezala, eta nik nahiago dut prozesu bezala ulertu. Eta zertan datza estatugintza feminista? Politika publikoak egiterakoan, diskurtso ofizialak artikulatzerakoan, zer den zer erabakitzerakoan —alegia, zer izango den enplegua, zer lana, nolako politika publikoak egingo diren, lana kobratuko den, edo enplegua bakarrik, edo ezer ez, zer sartuko den merkatuaren logikan eta zer ez, are gehiago, euskal estatu feminista horretan emakumezkoak edo gizonezkoak egongo ote diren, espazio publikoa nola okupatuko dugun, zer puntutaraino izango den etxea eremu publikoa edo pribatua…—, gai horiek guztiak ikuspuntu feministatik zehaztean, hain zuzen. Hori da estatugintza egitea ikuspuntu feminista batetik.

Eta hor ikuspuntu desberdinak daude, noski, ez baitago feminismo bakarra, borroka ideologikoa dago ikuspegi desberdinen artean, baina oro har estatugintza feminista hori da: galdera horiek guztiak mahai gainean jarriz eraikitzea estatua.

Eta praktikara eramanez, nola erantzuten dituzu galdera horiek, adibidez zer da espazio publikoa, zer pribatua, zer ekonomia feminista…?

Zergatik etxeak izan behar du pribatua? Zer zentzutan? Zer esan nahi du pribatu horrek? Ezetz esatea, hori ez dela pribatua, eraldatzailea da, eta ikuspuntu feministatik esan behar dugu ez dugula esanahi hori onartzen, ez dugula onartzen jarduera ekonomikoak eremu pribatukoak izatea. Zeren, berez ez dago eremu pribatu bat publikoarekiko independentea. Alegia, eremu pribatua estatutik egiten da, horregatik, estatugintza feministak errotik eraldatzen du estatua non sartu daitekeen eta non ez. Izan ere, estatu liberalek askotan esaten dute legeak denontzat berdinak izan behar direla, baina estatua ezin dela eremu pribatuan sartu. Zer da eremu pribatua, baina? Hori da gakoa.

Eta, esaten genuen moduan, biolentzia hemen familian dago batez ere, ez da estatua hemen biolentoa dena. Estatuak birsortu egiten du biolentzia, baina gizartean dago biolentzia hori. Horregatik behar dugu estatua, hain zuzen ere, biolentzia hori deseraikitzen hasteko eta beste era batera gauzatzeko beti gauzatu behar den biolentzia hori. Beti egongo baita biolentzia prozesu horretan, kontua da nola hartu estatuaren aparataje hori guztia zure helburuak erdiesteko.

Eta, orduan, zentzu horretan, estatuaren aparataje hori aldatu ezean, independentziak ez die erantzungo emakumeen beharrei, ezta?

Gauza askok erantzuten diete emakumeen beharrei. Ongizate-estatuak, adibidez, emakumeen behar askori erantzuten die: Ni nire amona baino askoz hobeto bizi naiz, eta nire birramona baino ikaragarri hobeto, eta hori ongizate-estatuari lotuta dago. Zer gertatzen da? Ongizate-estatua estatu liberala dela, demokratizatu den estatu liberal bat.

Baina hobeto bizi arren, emakumeen beharrei erantzuten dio estatu liberalak?

Ongizate-estatuak aurretik egon diren estatuek baino hobeto erantzun die nire beharrei. Ez dut esan nahi hurrengo estatuak baino hobeto. Baina ongizate-estatua estatu liberalaren demokratizazioa besterik ez da izan, hau da, pribatu kontsideratzen zen horretan sartzea estatua, gutxieneko berdintasun sozioekonomikoa ziurtatzeko, neoliberalek ziotenari entzungor eginez. Estatua, botere publikoak, kargu egin dira eta hainbat neurri ezarri dituzte indarrez, eduki dugun berdintasun gutxi hori behartua izan baita, estatuak behartu du, alegia, ez dute enpresariek edo gurasoek ekarri, estatuak baizik.

Baina estatuan dagoen indar-korrelazioaren arabera alde batek edo beste batek irabazten du, eta orain dagoen hegemonia neoliberala da: estatua murrizten ari da eta jendea hil dadila gosez. Hori da estatuaren murrizketak berekin dakarrena, ez besterik

Historian zehar, oro har, eta paradigmatikoki, indar publikoak zabaldu eta irmotu direnean indar pribatuen kontra izan da, hots, kapitalaren eta prestigioaren metaketa pribatuaren kontra. Estatuaren zabalkundeak demokratizazioa ekarri du (borroka ideologikoari esker, jakina), eta demokratizazioak emakumeen ongizatea handiagotu du. Baina ez dago demokratizaziorik estaturik gabe. Estatua oso biolentoa izan da emakumearekin, bai, gizartea oso biolentoa delako, eta estatua gizartearen birsorketa eraginkorra besterik ez da. Gizartearen ordena emakumearen menderakuntza ikaragarriaren gainean mantendu da, estatua sortu baino milaka urte lehenagotik.

Zuk, beraz, estatuaren aldeko apustu sendoa egiten duzu. Eta zer erantzuten diezu, orduan, feminista libertario eta anarkistei?

Nik oso harreman txarra daukat anarkismoarekin —ideologikoki, ez pertsonalki—, iruditzen baitzait anarkismoa liberalismoaren erroa dela, hau da, anarkismoa ezkerreko liberalismoa dela, haren oinarria indibiduoa baita, eta indibiduoek nola osatu dezaketen gizarte berdintsuago eta libreago bat autoritaterik gabe. Liberalismoaren ideologia bera, alegia. Liberalismoaren indibiduoa mozkinen eta etekinen araberako homo economicus-a da, eta anarkismoak esaten du ezetz, indibiduoa ez dela homo economicus batean oinarritu behar, eta, aldiz, gizarte libre batean indibiduoen arteko elkartruke ekonomikoek libreak behar dutela, inolako etekin eta mozkin edo diru-metaketarik bilatu gabe, autogestioan oinarrituak, beharrei egokituak, beraz, eta ez espekulazioari edo dirua egiteari. Horretaraino oso ondo. Sozialismoak ere, hein handi batean, horixe bera proposatu baitu, baina estatuak eginda.

Kontua da anarkismoa oso ideologia eta praktika politiko potentea iruditzen zaidala gauzak hausteko, ez ordea gauzak eraikitzeko. Eta hori da anarkismoaren arazoa. Anarkismoaren potentzia egiturak hauste horretan dago, oso ona da horretarako, baina ezin duzu gizarte bat eduki antolakuntzarik gabe.

Gainera, anarkismoak badu sinesmen bat oso liberala, zeinaren arabera egun bat iritsiko den non gizartean bizi diren guztiak biziko diren inolako gatazkarik eta menderakuntzarik gabe. Hori da ideia liberala par excellence. Nik ez dut horretan sinesten. Gizartean beti egongo da gatazka eta menderakuntza. Zergatik? Komunitatea osatzeak esklusioa dakarrelako beti, esklusiorik gabe ez bailitzateke komunitaterik egongo, denok izango ginateke bat eta berdina. Komunitatearen eraikuntzak beti dakar biolentzia. Eta ez hori bakarrik: Estatua existitu baino lehen eta estatua existitu eta gero beti egongo da biolentzia. Estatuak, egitekotan, biolentzia hori era eraginkorragoan birsortu edo deuseztatu egingo du. Ez gehiago, ez gutxiago.

Zer esaten diedan anarkista eta libertarioei, beraz? Ba anarkismoa oso ondo dagoela gaur egun dauzkagun egiturak hausteko, baina komunitate berria osatzerakoan, ni askoz ere gehiago joango nintzateke doktrina sozialistaren bidetik. Zer zentzutan? Jende askok uste du teoria sozialista teoria politiko bat dela, baina ez da hala, teoria ekonomiko bat da. Sozialismoak eraberritu beharra dauka, sozialismo feminista izan behar du, noski, baina antolakuntza mota horrek erakunde-multzo bat behar du ezinbestean. Zergatik? Hasteko, aberatsek ez dituztelako beren ondasunak borondatez banatuko, behartuta baino ez dute egingo, eta nork behartu ditzake? Aparatu potenteenak beti dira erakunde publikoak.

Zentzu horretan, estatua biolentziaren monopolioa duen entitatea edo instituzioa den aldetik, feminista denean zer erabilera egingo du biolentzia horretaz? Edo nola definitu daiteke biolentziaren erabilera feminista?

Berez estatuak ez dauka biolentziaren monopolioa, daukana da biolentziaren legitimitatearen monopolioa. Gauza desberdinak dira. Max Weberrek esan zuenean estatuak duela biolentziaren monopolioa guztiz irakurketa patriarkala egin zuen, emakumeok ederki baitakigu biolentziaren monopolioa ez daukala estatuak, zure senarrak baizik, zure aitak, zure ugazabak… biolentziaren monopolioa ez du inoiz eduki estatuak. Daukana da biolentzia legitimoarena, hau da, polizia, justizia-sistema, eskola eta abarrek gauzatzen dituzten biolentzia guzti horien zilegitasuna. Zergatik? Gizartearen gehiengoak erakunde horiek onartzen dituelako eta zilegitzak dituelako, hala ez balitz, ez bailukete funtzionatuko.

Eta feminismotik zer esaten dugu? Biolentzia ez dela estatuak egiten duena bakarrik. Hori da kontua. Feministok identifikatu duguna da biolentzia estatuak birsortzen duela, bai, baina biolentzia dagoela etxean, kalean, eskolan, gizarte osoan. Eta, orduan, gizarte patriarkala baldin badaukazu, estatu patriarkala edukiko duzu, kito.

Feminismotik nola ulertu beharko litzateke biolentziarena, orduan? Ba biolentziaren analisia egin beharko litzateke, era askotakoa baita: daukazu biolentzia zuzena edo fisikoa, eta gero zeharkakoa, sinbolikoa edo diskurtsiboa alegia, esanahien eta sinesmenen bidez funtzionatzen duena.

Eta ikuspegi feminista batetik ikusi behar dugu gurekiko biolentzia nondik datorren eta aldi berean guk non gauzatzen dugun biolentzia.

Gizarteak eta familiak biolentzia berezkoa duten heinean estatuak ere berezkoa du biolentzia, baina alde anitzekoa da biolentzia hori: sistema patriarkala birsortzen duen aldetik gizartean dagoen biolentzia gauzatzen du, baina, era berean, erregimen fiskalaren eraldaketaren bidez, zergen bidez, alegia, guztiona den dirua ken diezaieke aberatsei.

Eta zer leku dauka biolentzia fisikoak estatuak beharrezko dituen biolentzia horiek gauzatzeko garaian?

Zer da biolentzia fisikoa? Pobre izatea, soldata-diferentziak egotea biolentzia fisikoa baita askotan. Hau da, Manchester ekialdean 50 urterekin hiltzea eta mendebaldean 80 urterekin, hori biolentzia fisikoa da. Alegia, biolentzia sinbolikoak biolentzia materiala eragiten du ongizatean, osasun-mailan… Horregatik da hain garrantzitsua biolentzia sinbolikoa, biolentzia fisiko batzuk legitimatzeko garaian. Horri jarraiki askoz errazago onartzen ditugu zenbait biolentzia subalterno batzuekiko beste batzuekiko baino. Eta hori da identifikatu behar dena. Ez subalternoak desagertuko direlako, baizik eta subalternitatea aldatu nahi dugulako. Ez baita egia estatu feminista batean denok hobeto biziko garela; epe luzera bai, baina epe motzera ez. Estatu feministan batzuek galdu egingo dituzte beren pribilegioak, eta okerrago biziko dira, beraz.

Esaten duzu beharrezkoa dela emakumeak partikularraren parte izateari uztea, sektorea, eranskina, osagarria, gizona ez dena izateari uztea alegia, unibertsalaren erdira pasatzeko.

Egia esan unibertsaltasunaren kontzeptuarekin borroka handi samarra daukat, liberalismoak erabili duen kontzeptua baita azken gizon txuri klase ertainekoaren mundu-ikuskera unibertsal bihurtzeko: haren egia, haren arrazoia. Eta ni guztiz etsaituta nago unibertsaltasun horrekin.

Unibertsaltasuna egun definituta dagoen bezala litzateke hori, baina feminismoaren aspirazioa ez al litzateke unibertsaltasun hori lortzea?

Tira, unibertsaltasuna azken finean hegemonia kontua da: Nork lortzen duen bere egia egia orokorra izatea. Hori da hegemonia. Eta noiz bihurtzen da zerbait hegemoniko? Zerbait partikular orokor bihurtzen denean. Gizona, adibidez. Edo arrazionalitatea. Biak ala biak partikularrak dira, baina hegemoniko.

Orduan, emakumeak ezin du jarraitu sektore bat izaten demokrazian. Emakumea da unibertsala, eta kito. Zergatik? Populazioaren gehiengoa delako. Gu gara herria. Hori da kontua: gu ez gara herriaren parte, gu gara herria. Guk produzitzen dugu herria eta gu gara herria, beraz. Eta kito. Ez garena da hegemoniko.

Gainera, kopuruz ez gara gutxiengoa, gehiengoa gara. Hori da biolentzia sinbolikoa, beraz: munduaren gehiengoa gara, eta, aldi berean, gu gara prekarioenak eta mendez mende esklabizatuta egon direnak, egoera hori anormaltzat perzibitu gabe. Hori da hegemonia.

Horren haritik, Ondarroako Topaketa Feministetan esan zenuen feministok interlokutore legitimoak izan behar dugula gobernuaren edozein politikatan, 50eko hamarkadan ongizate-estatuaren itun soziala ezarri zenean sindikatuek lortu zuten bezala, haren arabera gobernuak sindikatuekin eta patronalarekin ituntzen eta kontsultatzen baititu bere politikak. Horri jarraiki, zuk esaten duzu politika guztiak feministokin kontsultatu eta itundu behar direla.

Nik proposatu nuena izan zen Feministon Estatu Kontseilua eratzea, lobby bat. Mugimendu sozialak eta alderdiak badauzkagu, eta hor jarraitu behar dute, ez daukaguna da lobby bat, denok elkartuko gaituena, bakoitza gure eremutik, presioa egiteko. Lobbya gehigarri bat da, ez du ezer kentzen, eta bertan adostu beharko genituzke aurten feministok zer hiruzpalau proposamen jorratuko ditugun —halako legea, halako diskurtsoa, halako gatazka—, helburu zehatzak lortzeko asmoz. Helburu zehatzak oso garrantzitsuak baitira, eta horien bidez ere egiten baita iraultza edo aldaketa.

Hori da emakumeok interlokutoreak izateko dugun bide bakarra, ez daukagu besterik.

Ba al dago erreferentziarik beste garai edo lekuren batekorik, adibidetzat hartu genezakeena?

Historian ez da inoiz estatu feministarik egon, ez baita inoiz gizarte feministarik egon, patriarkatuan bizi baikara mundu osoan. Gu estatu absolutistatik gatoz, azken hiru mendeetan pixkanaka demokratizatzen joan dena, baina gizonen eskutik betiere. Horregatik da guztiz berritzailea estatu feministaren proposamena, kontuan hartuta ez garela estatu liberalaz ari, edo ez tipikoaz, zeren parlamentuari eutsiko genioke beharbada, baina parte-hartzezko demokrazia sartuta. Edozein kasutan, ezin dugu gure iragana guztiz deuseztatu, dauzkagun erakundeak erabili behar ditugu, guztiz errotuta baitaude gure kultura politikoan.

Eta horregatik hitz egiten dut nik estatugintza feministaz. Ez dezala inork imajinatu estatu feministak gure ametsetako gizarte ideala ekarriko duenik, ordea. Prozesu bat da, eta prozesu horren bidez emakumeak jabetuz eta indartuz joan behar dugu, ez baitugu sinesten zer-nolako indar piloa daukagun.

Gainera, sinetsi dugu kontraboterean egon behar dugula beti, eta ez. Nik boterea nahi dut: ez naiz mundura sortu pringatu hutsa izateko beti. Eta hori da feministok lortu behar duguna: boterea eskuratu behar dugu eta gure gizarteak feministak bilakatu. Eta horretarako hegemonia eskuratu behar dugu.

Estatu komunistek —Sobiet Batasunak, Kubak eta—emakumeei ere erantzuteko borondatea izan dute hasieratik, baina ez dira inoiz estatu feministak izan. Zergatik? Zein da zure diagnostikoa? Zer akats nagusi egin dituzte feminismoaren ikuspegitik?

Bi arazo edo akats nagusi egon dira. Lehenik eta behin, Marxek oso ondo egin zuen distribuzioaren analisia, kapitala nola lortzen den, aberastasuna nola ekoizten den, gainbalioa nondik datorren, eta abar, baina ez zuen aztertu produkzioarena. Ahaztu egin zitzaion emakumeek produzitzen dutela indarra. Gizakia jada eginda dagoela hasi zuen analisia berak, gizon guztiei gertatzen zaien moduan: Hasi da mundua, berak eginda daude jada eta, orduan, gizon heldutzat ikusten dute beren burua. Eta ez, norbaitek produzitu behar ditu gizakiak, gizakia ez baita jaiotzen, egin egiten da, emakumea bezala, eta, beraz, gizonek produzitu ahal izateko, aurrena norbaitek produzitu behar ditu gizonak, eta jainkoa hilik dago, nik dakidala. Marx eta marxismo osoa zentratzen dira gizakiak, eginda dagoela, egin duen horretan. Nork egiten du, baina gizakia? Eta gizartea? Hori da feminismoak marxismoari egiten dion kritika nagusia.

Orduan, estatu komunistak eratu zituztenean gizartearen funtzionamenduak aldatu gabe jarraitu zuen, gizartearen produkzioak ia-ia berdin jarraitu zuen. Gizarte horietako gizakiak jada eginda daudela sortzen duten aberastasun estra banatzeko modua izan zen aldatu zen gauza nagusia, gizarteak nork mantentzen duen aztertu gabe, baina.

Eta horrelako sistema bat martxan jartzean ez zituzten ukitu birsortzearen eta produkzioaren oinarrizko mekanismoak, emakumeak, heziketa eta zaintza, pertsonak ekoizteko eta pertsona horiek zaintzeko emakumeek duten gaitasuna alegia. Gizonek ez baitute hori kontuan hartzen, zikoinak zuzenean Paristik ekarritako izaki arrazional, unibertsal eta autonomoak direla uste dutelako, ez dute ikusten nondik datozen.

Baina autonomotzat dute beren burua dependentzia emakumeekin daukatelako, hau da zaintzen dituztenak emakumeak direlako, baina emakumeak ez dira pertsonak, erizainak, amak, alabak dira…

Hori da, animaliak bezalakoak dira, naturalizatuta daude eta, orduan, pertsonak dira gizon txuri, autonomo, arrazional eta aberatsak. Gaur egun bizi garen sistemetan, liberalismoan, gure mundua ikusteko eran, pertsonak ikusten ditugu izaki indibidual eta arrazionalak balira bezala, eta horrek ez du inolako zerikusirik errealitatearekin.

Zer gertatu zen, beraz? Ba, beste sistema horiek emakumeen esplotazioa berdin utzi zutela, eta beren sistema hori bideragarri izateko modu bakarra zen emakumeek dohainik lan egitea, ezin funtzionatu bestela.

Bestetik, gizartea ez da estatua, eta gizonezkoek ez dituzte beren pribilegioak utzi nahi, eta, orduan, egin dezakezu iraultza, baina gizartea ezin duzu aldatu egun batetik bestera, eta iraultza eginda ere gizarteak aurreko egunean bezain patriarkal izaten jarraitzen badu… Gizarte horiek, beraz, izan dira komunista patriarkalak.

Horregatik esaten dut estatua beharrezkoa dela. Aldaketa horiek guztiak erakunde publikoetatik egin beharra dago, hezkuntza sistema, justizia-sistema, produkzio-erregimena eta erregimen fiskalak eraldatuz, etab. eta oso mantso doa, eta ezin duzu gizartetik egin.

Horregatik zure apustua estatuaren alde, gizarte feminista baterako estatu bat behar delako?

Estatuarena ez da nire apeta: estatuz osatutako Europa batean bizi gara, ez daude tribuak edo klanak, estatuak daude. Hortaz, euskaldunok badugu estatua, bi, kontua da ez direla gureak, baina eduki badugu estatua, galdera ez da beraz, estatua bai edo ez, galdera da: espainiar eta frantziar estatua edo euskal estatua. Eta hor da beharrezkoa azpimarratzea estatu hori feminista behar duela izan. Feministek hartua egotea. Iritsi da unea feministok estatua geure esku hartzeko. Makropolitikaren ordua iritsi da, mikroan bakarrik aritu gabe. Feministok boterea hartzeko garaia iritsi da.

Kontuan izanik gaur egun feminismoez hitz egiten dela, zure estatu feministaren karakterizazioa zein feminismoren araberakoa izango litzateke?

Hori ezin da aldez aurretik erabaki. Ni berez korronte jakin batekoa naiz: feminista erradikala naiz ni, baina estatista moduan badakit ezin dudala estatugintza feminista erradikala egin, feminismoak hegemonikoa izan behar duelako, hor gaudenon gehiengoaren artean erabaki beharko da beraz.

Eta nola definitzen duzu feminismo hegemonikoa? Zein ezaugarri ditu?

Gaur egun feminismo hegemonikoa da liberala. Zergatik? Gure demokraziak liberalak direlako, eta unibertsitatea liberala delako, eta, beraz, horrekin jokatu beharko genuke.

Baina, noski, feminismo desberdinak daude, eta horregatik esaten dut askotan askoz ere errazagoa dela helburu zehatzak markatzea, gure artean eztabaidatzen ibili beharrean. Eztabaida filosofikoak balio du teorikoki gauzak garatzeko, baina intzidentziarako ez du balio. Eta horregatik ni ez naiz batere purua horretan, nahiz eta ni feminista erradikala izan. Niri axola zaidana da helburua zein den, eta helburua lortzeko zer egin behar dugun. Eta adostu beharko dugu ahalik eta jende gehienarekin, eta prozesu bat denez, zenbat eta feminista gehiago konbentzitu erradikalak izan daitezken, estatugintzak gehiago joko du bide horretatik. Baina hori persuasio eta konbentzimendu kontua da: borroka ideologikoa sartzen da hor.

Esan duzu feminismo liberala dela hegemonikoa gaur egun. Espainiako Estatuan 20 urte daramatzagu berdintasun legeekin eta berdintasun teknikariekin. Zein balorazio egiten duzu politika horiei buruz?

Suposatzen dut udalaren arabera izango dela, noski. Instituzionalizazioari dagokionez nik argi daukat ezinbestekoa dela, demokratizazioaren dinamikan. Izan ere, zer da gizarte demokratikoa? Gizarte bat non gizarte antolatuak eskaera batzuk egiten dituen eta instituzioek eskaera horiek hezurmamitu behar dituzten, eta instituzionalizazioa ezinbestekoa da horretarako. Zertarako egiten baita protesta? Zure eskaerak lege bihurtu eta orokor izan daitezen, ezta? Eta dinamika horretan, instituzioetan daukazun indarraren arabera kontua bide batetik joango da edo bestetik.

Feminismoaren eskaera askoren instituzionalizazioak oso emaitza onak ekarri ditu zenbait arlotan eta oso kaltegarriak beste kasu batzuetan, amatasun bajen kasuan esaterako, gizarte patriarkal batean baja horiekin lortzen dena delako emakumeak etxean gelditzea, etxera itzultzea, gutxiago kotizatzea eta abar eta abar.

Horregatik esaten dut arazoa ez dela lege zehatz bat edo neurri zehatz bat… gizarte osoa oso patriarkala dela baizik.

Aldarrikatzen duzu beharrezkoa dela boterea hartzea, baina birsignifikatu eta birkontzeptualizatu egin behar dela botere hori. Zer da boterea zuretzako, eta nola gauzatzen da boterea hartzeko ekintza hori?

Boterea erlazio bat da, hau da, ez da pertsona boterea daukana, pertsona horrek betetzen duen espazioa baizik. Posizio sozialak —edo, Foucaultek esaten zuen bezala, subjektu-posizioak— dira boterea daukatenak, ez indibiduoak. Lehendakariak boterea dauka, bai, baina ez Urkullu delako, lehendakaria delako baizik.

Eta gero zirkuitu batzuk daude: zirkuitu-botereak deitzen direnak. Burtsako espekulazioan paperak papera egiten duen bezala, botereak ere horrelaxe funtzionatzen du, metatuz doa. Eta erlazioa izatearekin batera boterea ezagutza da.

Beraz, pertsonek ez dute boterea besterik gabe, beren erlazioen arabera dute, eta faktore asko sartzen dira hor: kapital ekonomikoa (zenbat diru daukazun), kapital kulturala (zer prestakuntza daukazun), kapital sinbolikoa (prestigioa, familia, kontaktuak, emakumea edo gizona zaren, etorkina edo bertakoa…).

Eta nola definitzen duzu gizon izate hutsak berez dakarren boterea?

Gizon bezala etiketatzen diren gorputzak berentzat eginda dagoen mundu batera jaiotzen dira: prestigioa ulertzeko era, zeri ematen zaion balioa, zer jotzen da ezagutzatzat, zer gorputz normaltzat… horrekin guztiarekin jaiotzen dira. Eta hortik datorkie boterea: beraientzat egindako mundu batean bizitzetik. Gu, berriz, leku berean egonik, justu alderantzizko egoeran gaude, eta hori da haiek identifikatzen ez dutena. Ezta ezkerrekoek ere. Ez dute identifikatzen.

Historikoki feministok ez gara inoiz boterean egon, eta gure lorpen guztiak izan dira antolakuntza eta borroka feministaren emaitza, eta horren bidez lortu dugu abortu-eskubidea, boto-eskubidea… Iruditzen zaizu adibidea izan daitekeela erakusteko instituzioak bakarrik ezin duela aldaketarik ekarri, kanpoan egon gabe antolakuntza bat hegemonia diskurtsiboa duena, bihurtzen duena ezinbesteko neurri politiko batzuk hartzea legislatibotik?

Hori da ideala dena. Zer nahi dute ezkerreko alderdiek? Nahi dute instituzioetara iritsi hor boterea dagoelako beren helburu guztiak aurrera eramateko. Baina instituzioetatik zure helburuak aurrera eraman ahal izateko masa bat behar duzu protestan dagoena, hori guztia eskatzen dagoena etengabean. Horregatik dira ezinbestekoak biak.

Ezin dugu gelditu alde batean edo bestean. Demokratizazioa edukitzeko, gizarte antolatu bat behar duzu, presioa egingo dizuna zure proposamenak gauzatzeko. Hori baita instituzioa: botere hegemonikoa gehi status quoa, gauzak egin ahal izateko. Eta biekin jokatu beharra dago, status quoa beti aldatzen baita kanpotik. Hau da, barruan egonda, baina kanpoko baliabide eta presioekin.

Mobilizaziorik handiena gaur egun mugimendu feministan dago, eta feminismoa da eskaintza politiko zehatzak egiten ari den bakarrenetakoa. Zer deritzozu horri?

Horregatik esaten dut fase honetan proposamen zehatzak egin behar ditugula. Oso testuinguru potentean gaude euskal estatu feministaren sorkuntzan aurrera egiteko, baina oso gauza zehatzen gainean aritu behar dugu, gaur egun ez baitago Che diskurtso potenterik, eta hori baita bizi dugun garaia: makrohistoria pila bat hautsi dira, eta horregatik esaten dut feminismoaren mendea izan daitekeela, serio heltzen badiogu, feminismoa delako dagoen proposamen indartsu bakarra. Gure esku dago, beraz, serio eta modu antolatuan lan egiten badugu, bagarelako masa kritiko bat oso potentea. Kontua da gu martxan jartzea, inoren zain gelditu gabe.

Hitzeman bezala, hemen dakarkizuegu Samanta Schweblinen hirugarren ipuina, Xabi Aizpurua Ugarte elearazleak itzulia hau ere. Gogoan izan, Schweblinen narrazio gehiago dituzuela irakurgai euskaraz. On egin!

Nire anaia Walter

Nire anaia Walter deprimituta dago. Emazteak eta biok bisita egiten diogu gauero, lanetik itzultzen garenean. Jateko zerbait erosten dugu ̶ asko gustatzen zaizkio patata frijituak oilaskoarekin ̶ eta txirrina jotzen diogu bederatziak aldean. Berehala erantzun eta galdetzen du Nor da? Eta nire emazteak esaten du Gu! Eta berak esaten du a… eta sartzen uzten digu.

Hamar pertsonak deitzen diote egunero nola dagoen jakiteko. Berak ahalegin handiz altxatzen du telefonoa, tona bat pisatuko balu bezala, eta esaten du:

̶ Bai?

Eta nire anaia txorakeriekin elikatuko bailitzan hitz egiten du jendeak. Nor den galdetzen badiot, edo zer nahi duten; bera ez da gauza erantzuteko. Bost axola berari. Hain dago deprimituta, gu hor egotea ere berdin zaio, inor ez egotearen antzekoa delako.

Larunbat batzuetan, nire amak eta izeba Clarisek aretoan egiten dituzten helduentzako festetara eramaten dute, eta Walter eserita egoten da berrogeitaka urte bete berri dituzten andreen, ezkontza aurreko agurren eta ezkonberrien artean. Izeba Clarisek esaten du Walter zenbat eta deprimituago egon orduan eta zoriontsuago sentitzen dela bere inguruko jendea. Onartu beharrekoa da, egia baita, Walter deprimituta dagoenetik familiako kontuek hobera egin dutela. Nire arreba azkenean Galdosekin ezkondu da, eta festan, nire anaiaren mahaian xanpaina edaten eta barrez lehertzen ari zen lagun talde batean, nire amak Kito jauna ezagutu du, eta orain harekin egiten du lo gauero. Kito jaunak minbizia dauka baina indar askoko gizona da. Gainera, zereal konpainia handi baten jabea da, eta izeba Clarisen txikitako laguna. Galdosek eta nire arrebak etxalde bat erosi dute hiritik urrun, eta asteburuak han pasatzeko ohitura hartu dugu. Nire emaztea eta biok Walterren bila joaten gara larunbatean lehen orduan eta eguerdirako etxaldean egoten gara guztiok, haragi errearen zain ardo kopa batekin eta aire zabalean igarotzen diren egun eguzkitsuek ematen duten zoriontasun ikaragarri horrekin. Asteburu bakar batean egin dugu huts, Walter gripearekin dagoelako eta ez duelako autora igo nahi. Bera ez dela joango esanez besteei abisua emateko beharra sentitu dut, eta, hala, mugikorretan deiak gurutzatzen hasi dira, eta Galdos haragi errea zerbitzatzen hasi denerako guztiek uko egin diote irteerari.

Orain, izeba Claris etxaldeko langileburuarekin irteten da eta familian denok dugu bikotea, Walterrek izan ezik, jakina. Parrilatik gertu aulki bat dago, eraman genuen lehen egunean aukeratu zuena; ez da bertatik jaikitzen. Beti inguruan egoten saiatzen gara, animatzeko edo konpainia egiteko. Barre asko egiten dugu, eta zorionak ematen dizkiogu Kitori bere minbizia ia sendatuta dagoelako, Galdosi etxaldearen errentagarritasunagatik, eta nire amari, besterik gabe, biziki maite dugulako. Nire arreba eta nire emaztea zoragarri konpontzen dira, eta irribarretsu entzuten ditugu; izan ere, aktualitateari buruz esaten dituzten kontuek algaraka jartzen gaituzte, malkoak irteteraino.

Baina Walterrek deprimituta jarraitzen du. Oso itxura kaskarra du, gero eta tristeagoa. Galdosek ezaguna duen baserri-mediku bat ekarri du etxaldera eta Walterren kasuak berehala piztu dio jakin-mina. Tipo jatorra da, eta astebururo etortzen hasi da. Ez digu ezer kobratzen; bere emaztea ere etortzen da nire emaztearekin eta nire arrebarekin berriketan egiteko. Orduan, hara non baserri-medikua, Kito eta Galdos berriketa atseginean ari diren Walterren inguruan ̶ erretzen eta tentelkeriak esaten pixka bat animatu dadin ̶ , negozioei buruzko solasaldi luzea izan dute, eta elkarrekin zereal marka berri bati ekin diote Kitoren izenpean, baina Galdosen etxaldean, eta medikuak proposatutako errezeta osasungarriago batekin. Ni egitasmora gehitu naiz eta ia egunero etxaldean egon beharra daukat; beraz, nire emaztea haurdun gelditu denean, gu ere etxaldera joan gara bizitzera, eta Walter geurekin ekarri dugu, nahiz eta halako aldaketei buruz ez duen ia-ia iritzirik ematen. Lasaitu egiten gaitu hemen gurekin edukitzeak, bere aulkian eserita ikusteak, gertu dagoela jakiteak.

Zereal berriak oso ondo saltzen dira eta etxaldea langilez eta handizkako eroslez bete da. Jendea atsegina da. Proiektuan konfiantza itsua dutela dirudi; halako energia baikor bat nabari da, asteburuetan goia jotzen duena, Galdosen haragi errea ̶ geroz eta jende gehiago erakartzen duena ̶   parrilan gorritzen hasten denean eta guztiok irrikaz zain egoten garenean, kopak eskuetan hartuta. Eta dagoeneko hainbeste gara, Walter ez baita segundo bakar batean ere bakarrik gelditzen; beti izaten da norbait lehian haren alboan egoteko, hari alai-alai hitz egiteko, albiste onak kontatzeko, zeinen zoriontsua izan daitekeen erakusteko.

Enpresa hazi egin da. Kitoren minbizia desagertu egin da eta nire semeak bi urte bete ditu. Walterren besoetan uzten dudanean, nire semeak irribarre egin eta txalo jotzen du, eta zoriontsua naiz, oso zoriontsua naiz esaten du. Izeba Claris Europa guztian zehar ibili da bidaian langileburuarekin; itzultzean, kasinora joan dira nire arrebarekin eta Galdosekin; irabazitako diruarekin elkarte bat egin eta konpetentziaren zereal markak erosi dituzte. Urteberriko festara etxaldea inguratzen duen ia herri guztia gonbidatu du enpresak ̶kasik guztiek bertan egiten baitute lan ̶, baita handizkako erosleak, lagunak eta auzokoak ere. Haragia gauez erre dute. Zuzeneko banda batek hogeita hamarreko hamarkadako jazza jotzen du, beltzak bezala dantzarazten zaituen musika hori. Haurrak jolasean dabiltza aulki eta mahai artean girlandak korapilatzen.

Noizean behin anaia jendeagandik apartatzeko joera daukat, edo biok lasai egoteko une bat bilatzen dut, eta zer gertatzen zaion galdetzen diot. Bera isilik egoten da, baina automatikoki uzten dio niri begietara begiratzeari / automatikoki apartatzen/aldentzen du begirada nire begietatik. Zaila da orain galdetzea, dagoeneko hamabiak puntuan direlako eta topa egitearekin batera su artifizialak jaurtitzen ditugulako, zerua osorik argitzen duten horietakoak, eta jendeak eztanda bakoitzeko oihu eta txalo egiten du. Orduan zerbait sentitzen dut: denak leunagoa eta grisagoa dirudi, eta ezin dut burutik kendu zer ote den gertatzen zaiona, hain ikaragarria dirudien hori.

Maria Mercèren (b)egia

Egilea: Itxaro Borda

Sóc aqui per que tu fores…

Urtea eman dinat hire hitzak biltzen.

Ene mintzairan ere ez hintzen isiltzen.

Elerik samurrenak nitinan ibiltzen

Eskail nagiaz itsu, mirail biribiltzen.

Hire begia zunan, lotsarikan gabe,

Zabaltzen azkorrian, argiaren jabe:

So urratua zohar, batzutan herabe,

Egin dinat munduaz amodio habe.

Gatzaren andereak ditizten girgiltzen

Baina aritzen gaitun tipulak bipiltzen

Heriotzari trufaz, oraindik nerabe.

Dugun kanta bizia, aditzen norabe,

Berma dakigun egi biluzien labe:

Urtea eman dinat hirekilan hiltzen…

Itzultzea bizitzea da, edo behintzat, bizitzea bezala da.

Historia luzea eta ederra da (enetzat…).

2008a aitzin ez nuen Maria Mercè Marçal poetaz sekula ezer entzun. Olerkari katalanak ezagutzen nituen bai eta Galeuska junten karietara gurutzatzen eta solastatzen. Galegoen pare.

Bartzelonara gonbidatu ninduten 2008an. Autobusez joan nintzen eta hango ekitaldiak bukaturik Helena Gonzalez galiziar irakaslearekin En Ravaleko liburutegira zuzendu genituen urratsak zerbait behar nuela etxerako bidean ez aspertzeko. Miquel Marti I Polen eta Merce Rodoredaren sakelako bi best of eskuratzear nituen, Helenak Maria Mercé Marçalen Contraban de Llum argitalpena erakutsi zidala, hau oso ona da erranez. Lluisa Juliaren edizioa zen. Uste dut Tuterara heltzean poema guztiak irakurriak nituela bietan ez bazen behin bederen: i jo, sola, entre albera i alba.

Hiru poema itzuli nituen berehala Laia Nogueraren laguntza linguistikoarekin: per tu retorno de un exili vell (zuregatik exilio zahar batetik itzuli naiz), el meu amor sense casa (etxerik gabeko nire maitasuna) eta covava l’ou de la mort blanca (koloka zegoen herio zuriaren arraultza). 2010ean hirurak irakurri nituen Vall d’Aneuko pirineoetako idazleen topaketaren karietara, Miquel Viladegut Lleidako poetak katalanez eta nik euskaraz. Handizki funtzionatzen zuten.

Ordutik hara, eta urte betez, egunez egun, liburu ezberdinetako eta Aritz Galarragak bidaliriko Llengua Abolida bilduma marduleko olerkiak banan bana itzultzen nituen, itzuli, landu eta Pau Joan Hernandez adiskideari bidali, hark bere aldian itzulpenaren egokitasuna finkatu zezan.

Bizitza bat harilkatzen zihoakidan hitzen eta arkatzaren jomugan. Ukitua nintzen eta batzuetan, identifikazio pertsonalaren ispiluak bete-betean eragiten zidala, begiak hezetzen zitzaizkidan bereziki desglaç eta rao de cor liburu postumako olerkiak euskaratzean.

Lana bukatua nuela iruditu zitzaidanean Maria Mercè Marçalen (b)egia sonetoa izkiriatu nuen. Eskerronez bezain doluminez.

Susako Munduko Poesia Kaierak sailean agertu ziren azkenean nik euskaratu katalandarraren hirurogei bat poema. Itzultzen nenbilala ez nuen pentsatzen ere noizbait plazaren argia dastatuko zuketenik!

Aldatu nintzen MMM-en hitzak euskaratzen.

Otsaileren lehen astearekin datorkigu Samanta Schweblinen sortako bigarren alea, autore argentinarraren bilduma sonatuenari izenburua ematen diona, hain justu ere. Berbaratza blogekoek amua eskaini ziguten, eta orain oso-osorik daukagu irakurgai, Xabi Aizpurua Ugartek itzulia. On egin, ahoa bete txori.

Ahoa bete txori

Itzultzailea: Xabi Aizpurua Ugarte

Silviaren autoa etxe aurrean zegoen aparkatuta, lau keinukariak piztuta zituela. Gelditu egin nintzen, txirrinari kasurik ez egiteko benetako aukerarik ba ote zegoen pentsatzen nuen bitartean, baina partida etxe guztian entzuten zen; beraz, telebista itzali eta irekitzera joan nintzen.

            ̶ Silvia ̶esan nion.

            ̶ Kaixo   ̶ esan zuen berak, eta nik ezer esan aurretik sartu egin zen ̶ . Hitz egin beharra daukagu, Martin. ̶ Neure besaulkia seinalatu zuen eta nik obeditu egin nion. Izan ere, batzuetan, iraganak atea jotzen duenean eta duela lau urte bezala tratatzen nauenean, inozo hutsa izaten jarraitzen dut. Bera ere eseri egin zen.

            ̶ Ez zaizu gustatuko. Zera… Gogorra da. ̶ Ordulariari begiratu zion ̶ . Sarari buruz da.

            ̶ Beti izaten da Sarari buruz ̶ esan nuen.

            ̶ Zure alabak arazo larriak ditu. Esango duzu dena puztu egiten dudala, erotuta nagoela, kontu horiek guztiak, baina ez dago horretarako denborarik. Nirekin etorriko zara etxera oraintxe bertan eta zeure begiekin ikusiko duzu. Joango zarela esan diot. Sara zure zain dago.

            ̶ Zer gertatzen da ba?

            ̶ Ez dizkizu hogei minutu ere kenduko. Gero ez dizut entzun nahi berak ez zaituela bere bizimoduan integratzen eta kaka zahar hori guztia.

            Isilik gelditu ginen une batez. Hurrengo pausoa zein izango zen pentsatu nuen, berak kopeta okertu, jaiki eta ateraino joan zen arte. Nik nire berokia hartu eta bere atzetik irten nintzen.

Kanpotik etxea beti bezala ikusten zen, belarra moztu berria eta Silviaren azaleak senar-emazteen balkoitik zintzilik. Bakoitza bere autotik jaitsi eta hitzik egin gabe sartu ginen. Sara besaulkian eserita zegoen. Aurtengo eskolak amaitu arren, lizeoko jertsea zeraman jantzita; aldizkarietako eskolaume pottorbero horiei bezalaxe gelditzen zitzaion. Zurrun zegoen, zangoak elkartuta eta eskuak belaunen gainean zituela, leihoko edo lorategiko punturen batean kontzentratuta, amaren yogako ariketa horietako bat egiten ariko balitz bezala. Nahiz eta beti zurbil samarra eta argala izan, orain osasun betean zegoela konturatu nintzen. Haren zango eta besoek indartsuagoak ematen zuten, hilabete batzuetan kirola egiten jardun duenaren gisan. Ileak distira egiten zion eta masailetan kolore arrosa argia zeukan, margotua bezala baina benetakoa. Sartzen ikusi ninduenean, irribarre egin eta esan zuen:

            ̶ Kaixo aita.

            Nire neskatoa zeharo maitagarria zen, baina bi hitz nahikoa ziren neska harengan zerbait gaizki zebilela ulertzeko, seguru asko amarekin zerikusia zuen zerbait. Batzuetan pentsatzen dut agian neurekin eraman behar nuela… baina gehienetan pentsatzen dut ezetz. Telebistatik metro batzuetara, leiho ondoan, kaiola bat zegoen. Txorientzako kaiola zen ̶ hirurogei, laurogei zentimetrokoa ̶ eta sabaitik zintzilik zegoen, hutsik.

            ̶ Zer da hori?

            ̶ Kaiola bat ̶ esan zuen Sarak, eta irribarre egin zuen.

            Silviak keinu bat egin zidan sukaldera jarrai niezaion. Leihateraino joan ginen eta bera itzuli egin zen Sarak ez gintuela entzuten egiaztatzeko. Besaulkian zurrun zegoen, kalera begira, inoiz iritsi ez bagina bezala. Silviak ahopeka hitz egin zidan.

            ̶ Martin. Hara, hau patxadaz hartu beharko duzu.

            ̶ Nahikoa da, Silvia, ez nazazu gehiago izorra. Zer da?

            ̶ Atzotik baraurik daukat.

            ̶ Adarra jotzen, ala?

            ̶ Zeure begiekin ikus dezazun.

            ̶ Aja… erotuta zaude?

            Keinu bat egin zidan egongelara itzul gintezen eta besaulkia seinalatu zidan. Sararen aurrean eseri nintzen. Silvia etxetik irten zen eta leihatea zeharkatzen eta garajera sartzen ikusi genuen.

            ̶ Zer gertatzen zaio zure amari?

            Sarak sorbaldak altxatu zituen, ez zekiela ulertaraziz. Ile beltz kizkurgabea zeukan, motots batean bilduta, eta ia-ia begietaraino iristen zitzaion kopeta-ilea, ondo zaindua.

            Silvia zapata-kaxa batekin itzuli zen. Artez zekarren, bi eskuekin, zerbait hauskorra bailitzan. Kaiolaraino joan, ireki, eta kaxatik txolarre txiki-txiki bat atera zuen, golfeko pilota baten tamainakoa; kaiola barruan sartu eta itxi egin zuen. Kaxa lurrera bota eta ostiko batez baztertu zuen, idazmahaiaren azpian metatzen ari ziren beste bederatzi edo hamar kaxen ondora. Sara jaiki egin zen orduan, eta, mototsak garondoaren alde batera eta bestera distiratzen ziola, kaiolaraino joan zen brinko bat eginda, bera baino bost urte gutxiago dituzten neskatilek egiten duten moduan. Guri bizkarra emanda, hanka puntetan, kaiola ireki eta txoria atera zuen. Ezin izan nuen ikusi zer egin zuen. Txoriak oihu egin zuen eta berak indarka jardun zuen une batez, agian txoria ihes egiten saiatu zelako. Silviak ahoa estali zuen eskuarekin. Sara gugana biratu zenerako ez zegoen txoririk. Ahoa, sudurra, kokotsa eta bi eskuak odolez beteta zituen. Lotsatuta egin zuen irribarre, haren aho erraldoia okertu eta ireki egin zen, eta haren hortz gorriek salto batean jaikitzera behartu ninduten. Komuneraino korrika joan, itxi eta goitika egin nuen komun-zuloan. Pentsatu nuen Silvia nire atzetik etorriko zela eta errua botatzen eta aginduak ematen hasiko zitzaidala atearen beste aldetik, baina ez zuen halakorik egin. Ahoa eta aurpegia garbitu nituen, eta ispilu aurrean gelditu nintzen entzuten. Goiko solairutik zerbait astuna jaitsi zuten. Sarrerako atea ireki eta itxi zuten hainbat aldiz. Sarak galdetu zuen ea apaleko argazkia eraman zezakeen berekin. Silviak baietz esan zuenerako urrun zegoen haren ahotsa. Atea ireki nuen ahalik eta zarata gutxien ateraz, eta korridorera burua atera nuen. Ate nagusia parez pare irekita zegoen eta Silvia nire autoaren atzeko eserlekuan sartzen ari zen kaiola. Pauso batzuk eman nituen etxetik irten eta haiei kontu batzuk oihukatzeko asmoz, baina Sara sukaldetik kalerantz abiatu zen eta bat-batean gelditu nintzen berak ikus ez nintzan. Besarkada bat eman zioten elkarri. Silviak musu eman zion eta gidariaren alboko eserlekuan sartu zuen. Zain egon nintzaion etxera itzuli eta atea itxi arte.

            ̶ Zer arraio?

            ̶ Zeurekin eramango duzu. ̶ Idazmahairaino joan eta kaxa hutsak zapaldu eta tolesteari ekin zion.

            ̶ Jainkoarren, Silvia, zure alabak txoriak jaten ditu!

            ̶ Ezin dut gehiago.

            ̶ Txoriak jaten ditu! Ikusi al du medikuren batek? Zer demontre egiten du hezurrekin?

            Silvia begira gelditu zitzaidan, harrituta.

            ̶ Horiek ere tragatu egingo dituela pentsatzen dut. Ez dakit txoriek … ̶ esan eta pentsakor gelditu zen.

            ̶ Ezin dut nirekin eraman.

            ̶ Berarekin egun bat gehiago, eta neure burua hilko dut. Lehenengo bera, eta gero neure burua.

            ̶ Txoriak jaten ditu!

            Komuneraino joan eta krisketaz itxi zuen atea. Kanpora begiratu nuen leihatetik. Sarak alaiki agurtu ninduen autotik. Lasaitzen saiatu nintzen. Aterantz pauso baldar batzuk ematen lagunduko zidaten gauzetan pentsatu nuen, errezatuz denbora hura nahikoa izan zedin berriro gizon arrunt eta korriente bat izatera itzultzeko, mutil txukun eta antolatua, supermerkatuan hamar minutuz zutik egoteko gai dena, lataz betetako apalategi baten aurrean, hartu dituen ilarrak egokienak direla ziurtatu nahian. Besteak beste, bururatu zitzaidan, pertsonak jaten dituzten pertsonak baldin badaude, orduan txoriak bizirik jatea ez zegoela hain gaizki. Ikuspegi naturista batetik droga baino osasungarriagoa dela ere bai, eta, ikuspegi sozialetik, ezkutatzeko errazagoa hamahirurekin haurdun gelditzea baino. Baina uste dut autoko maratilara iritsi arte jarraitu nuela neure buruari esaten txoriak jaten ditu, txoriak jaten ditu, txoriak jaten ditu, eta horrela.

            Sara etxera eraman nuen. Bidean ez zuen ezer esan, eta, iritsi ginenean, bakarrik jaitsi zituen bere gauzak. Bere kaiola, bere maleta –maletategian gorde zutena–, eta Silviak garajetik ekarri zuen zapata-kaxa bezalako lau. Ezin izan nion ezerekin lagundu. Atea ireki nuen eta han egon nintzen zain bera autora joan eta gauza guztiekin etorri arte. Sartu ginenean, goiko logela erakutsi nion. Gauzak utzi zituenean, jaitsarazi eta nire aurrean eserarazi nuen, jangelako mahaian. Bi kafe prestatu nituen, baina Sarak bere kikara baztertu eta esan zuen ez zuela infusiorik hartzen.

            ̶ Txoriak jaten dituzu, Sara –esan nuen.

            ̶ Bai, aita.

            Ezpainei hozka egin zien, lotsatuta, eta esan zuen:

            ̶ Zeuk ere bai.

            ̶ Txoriak bizirik jaten dituzu, Sara.

            ̶ Bai, aita.

            Pentsatu nuen zer sentitzen ote den mugitzen ari den zerbait beroa irenstean, lumaz eta hankaz betetako zerbait ahoan izatean, eta eskuarekin itxi nuen ahoa, Silviak egiten zuen gisa berean.

Hiru egun pasatu ziren. Sara eserita egoten zen denbora guztian, besaulkian zurrun, zangoak elkarren kontra eta eskuak belaunburuetan zituela. Ni goizean goiz irteten nintzen lanera, eta Interneten kontsultak egiten pasatzen nuen eguna, konbinazio infinituak eginez “txori”, “gordin”, “sendabide”, “adopzio” hitzekin, jakinik bera eserita zegoela han, ordu luzez lorategira begira. Etxera sartzen nintzenean, zazpiak aldean, eta egun guztian zehar irudikatu nuen bezalaxe ikusten nuenean, ilea lazten zitzaidan garondoan eta gogoa izaten nuen etxetik irten eta bera barruan giltzapetuta uzteko, hermetikoki giltzapetuta, umetan harrapatzen diren xomorro horiek bezala, beirazko ontzietan gordeta airea amaitu arte. Egin al nezakeen? Txikitan, zirkuan, arratoiak ahoratzen zituen emakume bat ikusi nuen. Horrela edukitzen zituen zintzilik tarte batean, ezpain itxien artean isatsa mugituz, ikusleen aurrean oinez zebilen bitartean, begiak arranpalo irekita. Orain ia gauero pentsatzen nuen emakume harengan, ohean batera eta bestera lo hartu ezinik, Sara zentro psikiatriko batean sartzeko aukera aztertuz. Agian astean behin edo birritan bisita nezakeen. Silviarekin txandak egin nitzakeen. Pentsatu nuen kasu batzuetan gaixoa nolabait bakartzea aholkatzen dutela medikuek, hilabete batzuetan familiatik aldentzea. Agian aukera ona izango zen guztiontzat, baina ez nengoen seguru Sara gai izango ote zen horrelako toki batean bizirauteko. Edo bai. Edozein kasutan, haren amak ez luke onartuko. Edo bai. Ezin nuen erabaki.

            Laugarren egunean Silvia gu ikustera etorri zen. Bost zapata-kaxa ekarri zituen eta sarrerako atearen ondoan laga zituen, barrualdean. Biotako inork ez zuen ezer esan hari buruz. Saraz galdetu zuen eta goiko gela seinalatu nion. Jaitsi zenean kafea eskaini nion. Egongelan hartu genuen, isilik. Zurbil zegoen, eta eskuek hainbesteko dardara egiten zioten, baxera tintinka hasten baitzen kikara platertxo gainean jartzen zuen bakoitzean. Biok genekien zer pentsatzen zuen besteak. Nik esan nezakeen “hau zure errua da, hauxe da lortu duzuna”, eta berak esan zezakeen “inoiz arretarik jarri ez diozulako gertatzen da hau”, edo antzeko kontu absurdoren bat. Baina, egia esan, ordurako oso nekatuta geunden.

            ̶ Ni arduratuko naiz honetaz ̶ esan zuen Silviak irten aurretik, zapata-kaxak seinalatuz. Ez nuen ezer esan, baina barru-barrutik eskertu nion.

Supermerkatuan, jendeak zerealez, gozokiz, barazkiz eta esnekiz betetzen zituen bere orgatxoak. Ni nire latetara mugatzen nintzen eta ilaran egoten, isilik. Astean bizpahiru aldiz joaten nintzen supermerkatura. Batzuetan, nahiz eta ezer erosi beharrik ez izan, bertatik pasatzen nintzen etxeratu aurretik. Gurditxo bat hartu eta apalategien artean ibiltzen nintzen neure kolkorako pentsatuz zer ahaztu ote zitzaidan. Gauean elkarrekin ikusten genuen telebista. Sara zurrun, sofaren bere izkinan eserita, ni beste muturrean, aldian behin bera zelatatuz ea programa jarraitzen zuen edo berriz ere begiak lorategian iltzatuta zituen. Nik bi lagunentzat prestatzen nuen janaria eta bi azpiletan eramaten nuen egongelara. Sarari aurrean uzten nion berea, eta hantxe gelditzen zen. Bera ni hasi zain egoten zen eta orduan esaten zuen:

            ̶ Barkatu, aita.

            Jaiki, bere gelara igo eta leuntasunez ixten zuen atea. Lehenbiziko aldian telebistaren bolumena jaitsi nuen eta isilik egon nintzen zain. Intziri zorrotz eta motz bat entzun zen. Segundo batzuk geroago, bainugelako iturria eta ur txorrota. Batzuetan minutu batzuen buruan jaisten zen, ezin hobeki orraztuta eta baretuta. Bestetan dutxatu egiten zen eta zuzenean pijama jantzita jaisten zen.

            Sarak ez zuen atera nahi. Haren jokabidea aztertuta, pentsatu nuen agian agorafobiaren zantzuak pairatuko zituela. Batzuetan aulki bat ateratzen nuen lorategira eta tarte batez irten zedin konbentzitzen saiatzen nintzen. Baina alferrikakoa zen. Hala eta guztiz ere, azala energiaz dirdirka mantentzen zuen eta gero eta ederragoa zegoen, eguna eguzkipean ariketak eginez pasatuko balu bezala. Aldian behin, nire kontuetan nenbilela, luma bat topatzen nuen. Ate ondoan lurrean, kafe lataren atzean, mahai-tresnen artean edo sukaldeko harraskan oraindik bustita. Sarak ez ikusteko moduan jasotzen nuen, eta komun-zulora botatzen nuen. Batzuetan han gelditzen nintzen, urak nola zeraman begira. Batzuetan, komuna berriz betetzen zen, ura baretu, berriz ere ispilu bat bezala, eta nik oraindik han jarraitzen nuen begira, pentsatuz supermerkatura itzultzea beharrezkoa ote zen, benetan justifikatuta ote zegoen gurditxoak hainbeste zaborrez betetzea, Sararengan pentsatuz, zer ote zegoen lorategian.

Arratsalde batez, Silviak deitu zuen: ohean omen zegoen gripe ikaragarri batekin. Esan zuen ezin zigula bisitarik egin. Ezin zigula bisitarik egin esateak esan nahi zuen ezin zuela kaxa gehiago ekarri. Bera gabe konponduko ote nintzen galdetu zidan. Nik ea sukarrik bazeukan galdetu nion, ea ondo jaten ari zen, ea medikuarenera joan zen, eta galderei erantzun beharrarekin aski zeregin jarri nionean moztu beharra nuela esan eta moztu egin nuen. Telefonoak berriro jo zuen baina ez nuen hartu.

            Telebista ikusi genuen. Nire janaria ekarri nuenean Sara ez zen jaiki bere logelara joateko. Lorategira begira egon zen nik jaten amaitu arte; ondoren, telebista ikusten hasi zen berriz.

            Hurrengo egunean, etxera itzuli aurretik supermerkatutik pasatu nintzen. Gurditxoan hainbat gauza jarri nuen, betikoa. Apalategien artean paseatu nuen supermerkatua lehenbizikoz ezagutzen ariko banintz bezala. Etxeko animalien atalean gelditu nintzen; txakurrentzako, katuentzako, untxientzako, txorientzako eta arrainentzako janaria zegoen. Janari batzuk altxatu nituen zer ziren ikusteko. Zerez eginak zeuden irakurri nuen, zenbat kaloria ematen zituzten eta zer kopuru gomendatzen zen arraza, pisu eta adin bakoitzarentzat. Ondoren, lorezaintzako sailera joan nintzen, non landare loredunak edo lorerik gabeak, loreontziak eta lurra besterik ez zegoen. Beraz, atzera etxeko animalien sailera itzuli eta bertan gelditu nintzen, jarraian zer egingo ote nuen pentsatuz. Jendeak bere gurditxoak betetzen zituen eta niri iskin eginez mugitzen zen. Amaren eguna zela-eta esnekietako eskaintza iragarri zuten bozgorailuetatik, eta mutil bati buruzko abesti melodiko bat jarri zuten, emakumez inguratuta egon arren bere lehen maitasunaren miraz zegoen bati buruzkoa. Azkenean, gurditxoari bultzatu eta laten sailera itzuli nintzen.

            Gau hartan, Sara berandu lokartu zen. Nire logela harenaren azpian zegoen, eta sabaian entzun nuen urrats urduriz ibiltzen, etzaten, berriz jaikitzen. Logela zer egoeratan ote zegoen galdetu nion neure buruari; ez nintzen igo bera iritsi zenetik eta agian tokia hondamendi hutsa izango zen, krakaz eta lumaz betetako txoritokia.

            Silviak deitu eta hiru gauera, etxera itzuli aurretik, albaitaritza-denda bateko toldoetatik zintzilik zeuden txori-kaiola batzuk begiratzeko gelditu nintzen. Haietako batek ere ez zeukan Silviaren etxean ikusi nuen txolarrearen antzik. Koloretakoak ziren eta oro har apur bat handiagoak. Han egon nintzen tarte batez, saltzaile bat ea txoriren bat nahi nuen galdetzera etorri zitzaidan arte. Ezetz esan nion, inolaz ere ez, begiratzen soilik ari nintzela. Inguruan gelditu zen, kaxak mugitzen, kalera begira, gero ulertu zuen benetan ez nuela ezer erosiko eta salmahaira itzuli zen.

            Etxean, Sara besaulkian zegoen zain, yoga ariketak egiten, zurrun. Elkar agurtu genuen.

            ̶ Kaixo, Sara.

            ̶ Kaixo, aita.

            Bere masailetako gorritasuna joaten ari zitzaion eta jada ez zeukan aurreko egunetako itxura onik.

            ̶ Aitatxo… ̶ esan zuen Sarak.

            Ahoan nerabilena irentsi eta telebistaren bolumena jaitsi nuen, benetan niri hitz egin ote zidan zalantza eginda, baina han zegoen, zangoak elkartuta eta eskuak belaunburuetan, niri begira.

            ̶ Zer? ̶ esan nion.

            ̶ Maite nauzu?

            Eskuarekin keinu bat egin nuen eta ondoren baiezkoa buruaz. Hark guztiak bere osotasunean esan nahi zuen baietz, horixe baietz. Nire alaba zen, ezta? Eta, hala ere, zalantzengatik, batez ere nire emazte ohiak “zuzentzat” joko zukeena gogoratuta, esan nuen:

            ̶ Bai, maitea. Noski.

            Eta orduan Sarak irribarre egin zuen, beste behin, eta lorategira begira geratu zen telebistako saioak iraun zuen bitartean.

            Berriz ere gaizki egin genuen lo, bera gelan alderik alde (ibili zen,) eta ni ohean jira eta bira lo hartu nuen arte. Hurrengo egunean Silviari deitu nion. Larunbata zen, baina ez zuen telefonorik hartzen. Geroxeago deitu nuen, eta eguerdi aldean ere bai. Mezua utzi nion, baina ez zidan erantzun. Sara besaulkian eserita egon zen goiz guztian, lorategira begira. Ilea apur bat narrastuta zeukan eta jada ez zen hain zurrun esertzen; oso nekatua zirudien. Ea ondo zegoen galdetu nion eta esan zuen:

            ̶ Bai, aita.

            ̶ Zergatik ez zara irteten lorategira pixka batean?

            ̶ Ez aita.

            Aurreko eguneko elkarrizketa gogoratuta, maite ote ninduen galdetzea otu zitzaidan, baina berehala txorakeria hutsa iritzi nion. Silviari deitu nion berriz ere. Beste mezu bat utzi nion. Ahopeka, Sarak entzun ez nintzan, honela esan nion erantzungailuari:

            ̶ Larria da, mesedez.

Bakoitzak bere besaulkian eserita itxaron genuen, telebista piztuta. Ordu batzuk geroago, Sarak esan zuen:

            ̶ Barkatu, aita,.

            Bere logelan itxi zen. Telebista itzali nuen eta telefonoraino joan nintzen. Aparailua beste behin altxatu, tonua entzun eta moztu egin nuen. Autoarekin albaitaritza-dendara joan nintzen, saltzailea topatu eta esan nion txori txiki bat behar nuela, zeukan txikiena. Saltzaileak argazki katalogo bat ireki zuen eta esan zidan espezie batetik bestera prezioa eta elikadura aldatu egiten zirela. Salmahaian kolpe bat jo nuen eskua zabalduta. Gauza batzuek jauzi egin zuten erakusmahaian eta saltzailea isilik gelditu zen, niri begira. Txori txiki bat seinalatu nuen, iluna, kaiolan alderik alde urduri mugitzen zena. Ehun eta hogei peso kobratu zizkidaten, eta kartoizko kaxa berde karratu batean eman zidaten, inguruan zulo txikiekin, eta tapan, haztegiko esku-orri bat txoriaren argazkia zuela; eta onartu ez nuen doako alpiste poltsa bat ere bai.

            Itzuli nintzenean, Sarak itxita jarraitzen zuen. Bera etxean zegoenetik lehen aldiz, igo eta logelara sartu nintzen. Ohean eserita zegoen, zabaldutako leihoaren aurrean. Begiratu egin zidan, baina biotako inork ez zuen ezer esan. Hain zegoen zurbil, gaixo baitzirudien. Logela garbi eta txukun zegoen, komuneko atea erdi irekita. Idazmahaiaren gainean hogeita hamar bat zapata-kaxa egongo ziren, baina tolestuta   ̶ hainbeste toki behar ez izateko ̶ eta bata bestearen gainean arreta handiz pilatuta. Kaiola leihotik zintzilik zegoen, hutsik. Argi-mahaitxoaren gainean, argimutilaren ondoan, amaren etxetik hartutako argazkia. Txoria mugitu egin zen eta haren hankak entzun ziren kartoiaren gainean, baina Sarak geldi jarraitu zuen. Kaxa idazmahaiaren gainean utzi nuen, logelatik irten eta atea itxi nuen. Orduan konturatu nintzen ez nengoela ondo. Hormaren kontra jarri nintzen apur batean atseden hartzeko. Txori-haztegiko esku-orriari begiratu nion, oraindik eskuan baineraman. Atzealdean txoriaren zaintzari eta haren ugalketa zikloei buruzko informazioa zegoen. Espezie hark sasoi epeletan bikotean egoteko beharra zuela azpimarratzen zuen, eta zer egin zitekeen gatibualdiko urteak ahalik eta eramangarrienak izan zitezen. Txilio labur bat entzun nuen, eta gero bainugelako harraskako ur txorrota. Ura jariatzen hasi zenean hobeto sentitu nintzen eta banekien, nola edo hala, asmatuko nuela eskailerak jaisten.

Irudia: Francisco Cañedo

Zorteko zabiltzate Samanta Schweblinen zale euskaldunak, autore argentinarraren hiru ipuin ekarriko dizkizuegu-eta datozen hilabeteetan. Xabi Aizpurua Ugartek euskaratu eta helarazi dizkigu. Aurrez ere ezaguna genuen Schweblin gure txoko honetan, Autoreak Plazara atalerako itzuli baikenizuen haren ipuin bat. Aperitifa motz gelditu bazitzaizuen, hemen atzera ere Schweblinen kontakizun asaldagarriekin gozatzeko aukera ederra. On egin!

Txakurkeriak

Itzultzailea: Xabi Aizpurua Ugarte

Satorrak dio: izena, eta nik erantzun. Esandako tokian itxaron diot eta orain gidatzen ari naizen Peugeotean pasatu da nire bila. Oraintxe ezagutu dugu elkar. Ez dit begiratzen, esaten dute ez diola inoiz inori begietara begiratzen. Adina, dio, berrogeita bi, diot, eta zaharra naizela esan duenean pentsatu dut seguru berak gehiago dituela. Antiojo beltz txiki batzuk daramatza eta horregatik deituko diote Satorra. Gertuen dagoen plazara gidatzeko agindu dit, eserlekuan eroso jarri eta lasaitu egin da. Proba erraza da baina oso garrantzitsua da gainditzea eta horregatik nago urduri. Gauzak ondo egiten ez baditut ez naiz sartuko, eta ez banaiz sartzen xoxik ez; ez dago sartzeko beste arrazoirik. Buenos Aireseko portuan txakur bat palakadaka hiltzea da zerbait okerragoa egiteko gai zaren jakiteko proba. Zerbait okerragoa, diote, eta beste aldera begiratzen dute erdi disimuluan, guk, oraindik sartu ez garenok, jakingo ez bagenu bezala zerbait okerragoa pertsona bat hiltzea dela, pertsona bat kolpatzea, pertsona bat kolpatzea akabatu arte.

            Etorbidea bi kaletan banatu denean ilunena aukeratu dut. Gorrian zegoen semaforo ilara bat berdera aldatu da, bat bestearen atzetik, eta aurrera azkar joaten utzi dit harik eta eraikinen artean toki ilun eta berde bat sortu den arte. Pentsatu dut agian plaza honetan ez dela txakurrik egongo, eta Satorrak gelditzeko agindu dit. Ez duk makilarik ekarri, dio. Ez, diot. Ezingo duk txakur bat palakadaka hil zerekin ez badaukak. Berari begira nago baina txintik esan gabe, badakit zerbait esango duela, orain ezagutzen dudalako, erraza da ezagutzea. Baina isiltasunaz gozatu egiten du, gozatu egiten du nik esandako hitz bakoitza neure aurka datorrela pentsatzean. Orduan, listua irentsi eta badirudi uste duela: ez duk inor hilko. Eta azkenean dio: gaur pala bat daukak maletategian, erabil dezakek. Eta ziur antiojoen azpian begiek plazerez egiten diotela dir-dir.

            Erdiko iturriaren inguruan txakur batzuk daude lotan. Nire eskuen artean pala tinko dudala ̶ aukera edozein unetan etor liteke ̶ gerturatzen ari naiz. Batzuk esnatzen hasi dira. Aharrausi egiten dute, tente jarri, elkarri so egiten diote, niri begiratu, marmar egin, eta gerturatzen ari naizen neurrian baztertu egiten dira. Pertsona jakin bat hiltzea, aukeratuta dagoen norbait, erraza da. Baina nor hil behar den erabakitzeak denbora eta eskarmentua eskatzen ditu. Txakurrik zaharrena edo ederrena edo itxura amorratuena duena. Aukeratu egin behar dut. Seguru Satorra autotik begira dagoela, irribarrez. Pentsatzen ariko da haiek bezalakoa ez den inor ez dela hiltzeko gai.

            Inguratu eta usaindu egin naute, batzuk urrutiratu egin dira gogaitu ez ditzadan eta berriz lokartu dira, nitaz ahaztuta. Satorrarentzat, autoaren beira ilunen eta bere antiojoen kristal beltzen atzean, txikia eta barregarria izango naizelakoan nago, palari gogor helduta eta orain berriro lotan dauden txakurrez inguratua. Zuri bat, orbanduna, marmarka ari zaio beltz bati, eta beltzak kosk egin dionean, hirugarren txakur bat gerturatu, zaunka egin eta hortzak erakutsi dizkio. Orduan lehenbizikoak haginka egin dio beltzari, eta beltzak, hortzak zorroztuta, lepotik heldu eta astindu egin du. Pala altxatu eta kolpea orbandunaren saihetsetara joan da; uluka, erori egin da. Geldirik dago, erraza izango da eramatea, baina hanketatik heldu diodanean nire aurka hasi da eta besoan kosk egin dit; berehala hasi zait odoletan. Berriz ere pala altxatu eta kolpe bat eman diot buruan. Txakurra berriz erori da eta lurretik begira geratu zait, arnasestuka, baina geldi.

            Hasieran poliki eta gero konfiantza handiagoz, hankak elkartu, jaso eta autorantz daramat. Zuhaitz artean itzal bat dabil, gerturatu den mozkorrak dio hori ez dela egiten, gero txakurrek badakitela nor izan den eta ordaina ematen diotela. Eurek bazekitek, dio, bazekitek, ulertzen? Eta banku batean etzan da. Autora iristen ari naizela Satorra ikusi dut eserita, lehen zegoen jarrera berean, eta, halere, Peugeoteko maletategia irekita ikusi dut. Txakurra pisu hila bailitzan erori da eta maletategia ixterakoan begiratu egin dit. Autoan, Satorrak aurrera begira darrai. Dio: lurrean utzi izan bahu jaiki eta joan egingo zuan. Bai, diot. Ez, dio, joan aurretik maletategia ireki behar huen. Bai, diot. Ez, egin egin behar huen eta ez duk egin, dio. Bai, diot, eta berehala damutu naiz, baina Satorrak ez dio ezer eta nire eskuei begira dago. Eskuei begiratu diet, bolanteari, eta dena zikinduta dagoela ikusi dut, odola dago nire galtzetan eta autoko alfonbra gainean. Eskularruak erabili behar hituen, dio. Zauriak min ematen du. Txakur bat hiltzera etorri haiz eta ez duk ekarri eskularrurik, dio. Bai, diot. Ez, dio. Badakit, diot, eta isildu egin naiz. Nahiago dut minari buruz ezer ez esan. Motorra piztu dut eta autoa leun abiatu da.

            Kontzentratzen saiatu naiz, azaltzen diren kale guztien artean portura zeinek eraman gaitzakeen jakin nahian, Satorrak ezer esan behar izan gabe. Ezin dut inolaz ere berriz huts egin. Agian, ondo legoke farmazia batean gelditu eta eskularru pare bat erostea, baina farmaziako eskularruek ez dute balio eta burdindegiak itxita daude ordu honetan. Nylonezko zorro batek ere ez du balio. Txamarra erantz dezaket, eskuaren bueltan bildu eta eskularru gisa erabili. Bai, horrelaxe egingo dut lan. Esan berri dudana aztertu dut: lan egin, atsegin dut haiek bezala hitz egin dezakedala jakitea. Caseros kalea hartu dut, porturaino jaisten delakoan nago. Satorrak ez dit begiratzen, ez dit hitz egiten, ez da mugitzen, begirada aurrerantz eta arnasa lasai mantentzen ditu. Uste dut Satorra esaten diotela antiojoen atzean begi txikiak dituelako.

            Hainbat etxadiren ondoren Caseros kaleak Chacabuco gurutzatzen du. Jarraian, Brasil, portura doana. Bolanteari eragin eta kalera sartu naiz, autoa alde batera okertuta. Maletategian, txakurraren gorputzak zerbaiten kontra jo du eta ondoren zaratak entzun dira, txakurrak oraindik ere jaikitzeko ahalegina egingo balu bezala. Satorrak, animaliaren indarrak harrituta uste dut, irribarre egin du eta eskuinera joateko keinua egin dit. Brasildik balazta zapalduz sartu naiz, eta autoa saiheska doala berriz ere zarata dago maletategian, txakurra moldatu nahian dabil palaren eta atzealdean dauden gainontzeko trepeta guztien artean. Satorrak dio: frenatu. Nik, frenatu. Dio: azeleratu. Irribarre egin du, eta nik azeleratu. Gehiago, dio, azeleratu ezak gehiago. Ondoren dio frenatzeko eta nik frenatu. Txakurrak kolpe batzuk hartu dituenez gero, Satorra lasaitu egin da eta dio: aurrera. Eta ez du ezer gehiago esan. Nik, aurrera. Gidatzen ari naizen kalean ez dago ez semafororik ez marra zuririk, eta eraikinak gero eta zaharragoak dira. Edozein unetan iritsiko gara portura.

            Satorrak eskuinetara egin du keinua. Beste hiru etxadi pasatzeko eta ezkerretara jotzeko dio, ibairantz. Nik, obeditu. Berehala iritsi gara portura eta edukiontzi multzo handiz beteta dagoen aparkaleku batean geldiarazi dut autoa. Satorrari begiratu diot, baina berak ez dit begiratu. Denborarik galdu gabe, autotik jaitsi eta maletategia ireki dut. Ez dut berokia besoaren bueltan jarri, baina dagoeneko ez dut eskularrurik behar, dena eginda dago, azkar amaitu behar da, eta ospa. Portu hutsean, urrutian, argi ahul eta horiak soilik ikusten dira itsasontzi bakan batzuk argitzen. Baliteke txakurra dagoeneko hilda egotea, horixe litzateke onena, lehenbizikoz jo dudanean indar gehiagorekin eman behar nion, eta seguru honezkero hilda zegokeela. Lan gutxiago, denbora gutxiago Satorrarekin. Nik zuzenean hilko nukeen, baina Satorrak horrelaxe egiten ditu gauzak. Gutiziak dira. Porturaino erdi hilda ekartzeak ez du inor ausartago egiten. Txakur haien guztien aurrean hiltzea zailagoa zen.

            Ukitu dudanean, autotik jaisteko hankak elkartu dizkiodanean, begiak ireki eta begiratu egin dit. Askatu eta maletategiaren hondoaren kontra erori da. Aurreko hankarekin, odolez zikindutako alfonbra arraskatu du; zutitzeko ahaleginetan ari da eta gorputzaren atzealdea dardarka dauka. Oraindik arnasa hartzen du, arnasestuka ari da. Satorra denbora kontatzen ariko da. Berriz jaso dut eta zerbaitek min eman bide dio, nahiz eta ez mugitu uluka ari baita. Lurrean jarri dut eta autotik urrundu dut arrastaka. Palaren bila maletategia itzuli naizenean, Satorra jaitsi egin da. Orain txakurraren ondoan dago, begira. Palarekin gerturatu naiz, Satorraren bizkarra ikusi dut, eta atzean, lurrean, txakurra. Inork ez badu jakiten txakur bat hil dudanik, inork ez du ezer jakingo. Satorra ez da biratu orain esateko. Pala altxatu dut. Orain, pentsatu dut. Baina ez dut jaitsi. Orain, dio Satorrak. Ez dut jaitsi, ez Satorraren bizkar gainera ez txakurrarenera. Orain, dio, eta orduan pala airea ebakiz jaitsi da eta txakurraren burua kolpatu du; lurrean uluka, dardara egin du une batez, eta gero isilik gelditu da dena.

            Motorra martxan jarri dut. Orain esango dit Satorrak norentzat egingo dudan lan, zein izango den nire izena, eta zenbat diruren truke, horixe baita axola didana. Hartu ezak Huergo eta gero okertu Carlos Calvon, dio.

            Bada denbora gidatzen ari naizela. Satorrak dio: hurrengoan frena ezak eskuineko aldean. Obeditu egin diot eta Satorrak lehen aldiz begiratu dit. Jaits hadi, dio. Jaitsi naiz eta bera gidariaren eserlekura pasatu da. Leihora gerturatu naiz eta galdetu diot zer gertatuko den orain. Ezer ez, dio: zalantza egin duk. Motorra piztu eta Peugeota urrundu egin da isilean. Nire ingurura begiratu dudanean konturatu naiz plazan utzi nauela. Plaza berean. Erdialdean, iturriaren inguruan, txakur batzuk zutitzen ari dira apurka-apurka eta niri begira daude.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2015/01/07/samanta-schweblinen-txakurkeriak/feed/ 0 https://elearazi.eizie.eus/2014/12/24/prousten-itzulpenaren-aurkezpeneko-hitzak/ https://elearazi.eizie.eus/2014/12/24/prousten-itzulpenaren-aurkezpeneko-hitzak/#comments Wed, 24 Dec 2014 09:01:01 +0000 http://elearazi.org/?p=3263 Joxe Austin Arrietak helarazi digu gaurkoa. Duela lau urte ekarri zuen euskarara Marcel Proust idazle frantsesaren eleberri-sorta luzeko lehenengo alea, Literatura Unibertsala bildumaren barruan: Swann-enetik. Aurkezpenarako idatzitako hitzak dituzue hauek.

Prousten itzulpenaren aurkezpeneko hitzak

(2010eko martxoan)

Joxe Azurmendi, “Azken egunak Gandiagarekin” bere azken summa filosofiko-existentzial zoragarri horretan, beste hamaika mila gogoeta eta argibide gogoangarriren artean, 339. orrialdearen inguruan, Stendahlen sindromea deitu ohi denaz mintzo zaigu, entzuten edo ikusten edo usaintzen edo dastatzen, hots, oro har, edozein zentzumenez hautematen ari garen objektuak gure subjektua erabat atzitzen eta xurgatzen diguneko esperientzia ezohiko baina bizitzan barrena noizbehinka denoi agitzen zaigun horretaz, eta zera dio, besteak beste:

“Zer da gizon-emakume aberearen fakultate estrainio hori?…(…)esperientzia horietan ageri zaiguna da, gizon-emakumea ez dela egunerokotasunera mugatzen, arrazoimen enpirikora. Gure baitan uste ez ditugun fakultate eta ahalmen ezezagunak dauzkagula errealitatea modu ezohiko batzuetan ere atzeman ahal izateko, edo errealitateari geu entregatzeko. Eta fakultate horien jabe geu ez garela, baizik eta berak egiten direla bat-batean gure jabe, gure gainetik, eta errealitatearen dimentsio ez arrunt batzuetara transportatzen gaituztela. Errealitateak berak dimentsioak dauzkala edo barrendurak, egunerokotasunean susmatu ere egiten ez ditugunak. Eta errebelatzen zaizkigunean, geuk ez dakigu nola, ikaraz, zoriontasunez, izuz ausaz, edo konfiantzaz, “esanezinezko” zer batez, hanpatzen gaituztela”.

Badirateke Marcel Prousten idazkintzaren Big-Bang erraldoia enfokatzeko beste modu batzuk. Baina honako hau, Joxe Azurmendiren aipamen horretan oinarritua, oso egokia iruditzen zait. Ñabardura oso garrantzitsu bat erantsiz, gainera: Prousten “Stendahlen sindromea” ez du ezein arte-obraren ikusmiraren lilurak eragiten (Stendahlengan ez bezala, hari Florentziako Santa Croce elizaren begiespenak eragin omen zion-eta bere izena daraman ekstasi-mota hori), baizik eta…zerak, badakizue, eguneroko bizitzako objektu ezin xumeago batzuek, aho-goxagarri teaz bustiriko madalentxo batzuek (“ai, Madalen, Madalen, ai Madalen, zure bila nebilen orain baino lehen…”).Eta hozi horretatik abiatuz, ernamuin horretatik jalgiz, eraikitzen du, adorez eta atseginez, paristar eskisito honek bere mundu osoa, barne eta kanpo; mundua? mundua esatea beharbada gutxi da; unibertsoa, agian hobeto; galaxia multzoak, nolanahi ere, bata besteari txirikordatuak. Milaka orri idatzi dira, eta milioika hitz egin, Proustek literatura unibertsalera ekarritako iraultza ia kopernikano honi buruz. Ez noa ezin athera naitekeien erudizio-itsaso hondargabe horretan sartzera; Prousti buruzko bibliografia ugari bai ugari aurki dezakegu denok ere hainbat tokitan (edizio honetako oharretan ere bai, lagin txiki bat besterik ez bada ere). Soilik hauxe nahi nuke azpimarratu (edo goi-marratu), Prousten irakasbidearen funtsa, balio unibertsalekoa, baiteritzot: merezi du literaturak, lanbide nekagarri bezain gogo-pizgarri honek, merezi du denon iragan ikaztuan aztarrikatzeak, beti ez jakina, baina batzuetan bai, literatura emanez edo literatura hartuz, literatura eginez azken batean, ikatz hori diamante bihur baitezakegu, eta diamante horretaz baliatu errealitatea zorrozki leuntzeko, alegia, bizitzeko, sinpleki, bizitzeko, eta bide batez, baita elkar-bizitzarako zenbait arau oinarrizko galdegin eta hitzartzeko ere, giza espeziearen duintasunaz eta gainbizigarritasunaz oraindik erabat etsiturik ez baldin bagaude behintzat.

Île de France-ko baserritar eta kaletarrak, Parisko saloi chic-etako burges nahiz aristokratak, euskaraz mintzo datozkigu. Halaxe paratu ditugu, kostata, erran gabe doa, eta birtualki, noski. Bitxia dirudi oraindik, edo bitxia iruditzen zait neuri behinik behin, oraingo honetan azio horren kulpante nagusi naizen honi. Badakit, joan deneko hogeita hamar urte honetan, dezente aldatu direla gauzak, ez nahi eta behar genukeen adina gure hizkuntzaren sendotze soziolinguistikoaren aldetik, baina bai beronen sendatzearen arragoa den literatur sorkuntzaren eta itzulpengintzarenetik. Uxatu ditugu, neurri handi batean, “simulakroaren” mamuak, hain aspaldi ez dela, 80. hamarkadan bertan, benetako euskal literatura bat, euskarazko literatura bat bien entendu, ezinezkoa zela ohi zioten adur txarreko iragarleen profezia destainatiak, ezinezkoa, zergatik-eta, horko mundua, kaleko mundua, gehienbat erdaraz bizi delako. Bada, gainditu dugu hesi hori, nik uste; askatu dugu korapilo hori. Eta handira jokatuz gainditu eta askatu ere: gure hizkuntzaren birikak mundu zabaleko literaturaren egurats orotara zabalduz, “munduko hizkuntza jantzi guztiak elkartzen diren bidegurutzean”, Anjel Lertxundiren hitz doien bidez esanik. Egia da, halere, literatur lan batek ispilatzen duen errealitate-zatia zenbat eta gure eguneroko esperientziatik hurbilagokoa izan, hainbat eta arraroagoa irudi dakigukeela mimetismo aldetik dagokeen aldea. Naturaltasun osoz irakurtzen ditugu euskara dotorean mintzo Shangai, New York, Novosibirsk edo Veneziako pertsonaiak; aldiz, hemengoak direnean, bertakoak, kosta egiten zaigu, askotan, ezinbesteko konbentzionalismo hori onartzea. Bere “Ehun metro”n – ikono bat, edo erreferente bat orain esaten den bezala, nire belaunaldiko literaturzaleontzat- Saizarbitoriak ezin izan zituen polizia espainolak, edo Diario Vascoko kronistak, euskaraz mintzatzen aurkeztu: kirrinkariegia zen errealitatearekiko, kontraesan bortitzegia. Orain, denok ikusi ditugu Saturrarango borrero eta borrera faxista nazional-katolikoak euskara txukunean mintzo “Izarren argia” filmean (euskaraz eman duten tokietan behintzat, ez omen baita beti hala izan, dirudienez; areto gehienetan erdaraz eman baitute, baina hori…beste historia bat da). “Beste historia bat”? Ba ote?…Ez. Historia berbera da. Gure eskizofreniaren historia. 153 liburu eder euskaratu ditugu, “Literatura Unibertsala” bilduma honetan bakarrik. Eta sortu, idatzi, beste ehunka batzuk, eder askoak horietariko asko ere…Zaharberritu, apaindu, zarpeatu, emokatu, loreztatu, garbitu, erraztu…egin ditugu gure auzoko etxeak eta kaleak. Baina gure auzo hau ghettoa da oraindik ere Euskal Hirian. Eta noiz aterako gara ghettotik? Edo etsi egin behar ote dugu, eta ghettoan laketu?…

Zintzilik uzten dut galdera. Edo galdera-sorta. Ez da oraingo hau unerik aproposena halakoez eztabaidatzeko; hau bi liburu oso garrantzitsuren aurkezpen-ospakizuna baita, eta horiek irakurriz gozatzeko gonbita, zer gerta ere, eta ez gure ahalegina beltxargaren azken kantua ala fenixaren errautsetiko birjaiotza, bata ala bestea, zein izango ote, gure betiko bitxilorea hostokatzen jarduteko unea. Bego, beraz, honenbestean nire pheredikia, ohi bezala -beldur naiz- sobera luzexkoa. Mila esker denoi zuen etorrera eta arretarengatik.

A, post-data bat, barka. Proust ez zen bere bolizko dorrean entzerratu, ez. Nik hala uste nuen, baina oker nengoen. Engaiatu zen, bere neurrian eta bere erara, baina engaiatu zen, bere garaiko zurrunbilo politiko larrienetan. Egunero joan omen zen, esate baterako, bere kolega Emile Zolaren epaiketara, eta beronen eta Île du Diable-n (“Papillon”en Uharte infernuzkoan, alegia) zegoen Dreyffus kapitainaren askatasunaren alde bermatu zen publikoki Estatuaren kontra. Ez zuen “J´accuse” sukartsurik idatzi, baina bai bere protesta zogiki bezain irmoki adierazi. Zer gutxiagorik, beraz, egin genezake besteok ere, aldeak alde….8.719.600.510. Ezagutzen duzue, noski, zenbaki hau. Badakizue zer esan nahi duen. Beste bat ere erakutsiko nizueke gustura asko, zein den baneki, bereziki estimatzen dudan pertsona batena izaki. Zenbakirik ez, baina izen-abizenak esango ditut, beraz: Pablo Gorostiaga, Laudioko Alkate txit langile eta zintzoa, bere herritar guztiek –PPko frankistak salbu, noski- errespetatua eta maitatua, Jose Luis Elkoro bezala, EGINeko administrazio-kontseilukide izateagatik urte luzetarako Inkisizio espainolaren ziegetara kondenatua: betor bera ere etxera, lehenbailehen. Mila esker.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2014/12/24/prousten-itzulpenaren-aurkezpeneko-hitzak/feed/ 0 https://elearazi.eizie.eus/2014/11/05/axolagabe/ https://elearazi.eizie.eus/2014/11/05/axolagabe/#comments Wed, 05 Nov 2014 08:23:20 +0000 http://elearazi.org/?p=3168 Iraitz Urkulo elearazleari esker dakarkizuegu gaurkoa, Georges Perec idazle frantziarraren eleberri labur bati buruzko iruzkina.

Axolagabe

Gizon bat lotan / Georges Perec (Juan Luis Agirre) / Igela, 2014

Georges Perec XX. mendeko bigarren erdialdeko frantses literaturak erditu zuen idazle errealistarik nabarmenetakoa da. Korronte existentzialistan txertatzen den Gizon bat lotan izenburuko eleberri laburra, 1967an idatzia, autore honen lehen garaiari dagokio, surrealismora lerratu baino lehenagokoari, alegia.

Istorio honetako protagonista bizitzarekiko desengainua pairatzen duen hogeita bost urteko mutila da, bat-batean krisi existentzial moduko batean murgiltzen dena. Bizitzan bere burua kokatu ezinik, ordura arteko ohiturei uko egitea erabakitzen du. Era honetan, iraultza txiki bakartia burutzen du: gizarteak harentzat aldez aurretik markatuta duen bideari muzin egin, besteek harengandik espero dutenaren aurka joz. Jarrera berriak, horretarako asmorik gabe ziurrenik, bere burua beste modu batera deskubritzera edo, hobeto esanda, berraurkitzera eramango du. Hala, une horretatik aurrera eremu neutrala zapaltzeko ahalegina egingo du, hots, hautematen duen errealitatea balio orotik libratzekoa.

Esperimentu dei genezakeena estimuluak drastikoki murriztean datza; protagonistak gaur egun hain boladan dagoen “desikasi” kontzeptua aplikatzen du. Bakardadea, indiferentzia, pazientzia eta isiltasuna lagun, Parisko kaleetako giroa soilik entzumena eta ikusmenaren bidez antzemateraino, ekintzan parte hartu gabe, bertan inolako arrastorik utzi gabe. Egoera are muturrerago eramanez, alokatuta bizi den ganbara ilunean giltzapetzen da, bere existentzia landare batenarekin parekaturik. Jokaera honek irudimena suspertzen dio, esate baterako, denbora gelako horman formak osatuz, ametsean, egin dezakeenaren inguruko balizko aukera guztiak aztertuz, urruneko zaratak interpretatuz edo auzokoaren bizitza asmatuz igarotzen duenean. Lozorro betierekoan. Loa bizitzaren aurkari gisa darabil idazleak, bizitzaren deuseztapenaren irudi gisa, eta haren bidez protagonista ezerezaren bidean jartzen du, ezizatearenean.

 Honek ezustekorik gabeko bizitza bilatzen du, berak ezer itxaron ez duen eta besteek harengandik ezer itxaroten ez duten bizimodua. Are gehiago, erabateko axolagabetasunaren bitartez, sekula sentitu gabeko barne-bakea eta zorion ia perfektua ekarriko dizkiolakoan, ikusezin bihurtzea da haren ametsa. Izan ere, lotan dagoen gizona inertziak eramana den automata baten antzera jokatzen du, lehentasunik edo ezertarako borondate eta gogorik gabe, aukeratzeko gaitasuna soilik haren biziraupena ziurtatzeko oinarrizko beharrak asetzera mugatuz. Subjektu honengan, jakina, laster nagitasun emozionalaren gaitza nagusitzen da, non apurka-apurka sentipenen intentsitatea apalduz doakion.

 Perecen obra osoan zehar, nouveau roman mugimenduko kidea izanik, agerikoa da narrazio-modu berriak garatzeko kezka. Zentzu horretan uler daitezke istorio honetan gizabanakoaren kontzientzian barneratzea, eguneroko xehetasun arruntenetatik transzendentzia besarkatzea eta, ildo beretik, pertsonaia espazio fisikoan duen kokapena, espazio horrekiko erakusten duen harreman berezia (zeharo neurotikoa) azpimarratzea. Mutil protagonistak besteentzat agerikoa dena ikusteari uzten dio, gainerakoei oharkabean igarotzen zaizkien ñabardurei garrantzia emanez eta, hortaz, begirada horietan denbora luzez pausatuz. Testuaren irakurketak, bestalde, paradoxa bideratzen du, errealitatea xehetasun ñimiñoenetaraino jasotzeko obsesioak zein inguruko objektuen zerrendatze luzeek irrealtasun sentsazio nabarmena eragiten baitute, begirada gaixo eta distortsionatu baten ondorio balira bezala.

 Kontaketan protagonistak bereganatu nahiko lukeen neutraltasun bereko tonua darabil. Ahotsa ere narrazioaren beste berezitasun nagusietako bat da, istorio honen egiazko narratzailea pertsonaiaren kontzientzia baita, hari une oro hitanoa baliatuz zuzentzen zaiona. Izan ere, narrazio-mailan protagonista erabatekoa bada ere, istorioan lekuko huts bihurtzen da. Bere ingurua aztertzetik aparte, eta autoanalisi eta digresiorako joera konpultsiboa albo batera utzita, ez du apenas jarrera aktiborik erakusten. Baliteke Gizon bat lotan epikotasunik gabeko eleberria izatea, halere, estimulu urritasun egoera muturreko bat irudikatu arren, testu zinez estimulagarria da.

Ezer gehiago nahi ez. Itxaron, ezer itxarotekorik ez izan arte. Herrestan bizi, lo egin. Jendetzak eramaten utzi, kaleek. Denbora galdu. Desirarik ez izan, ez amorrurik, ez asaldurarik: hire landare-bizitza, hire bizitza deuseztatua

Narin borrokalari kurduak Kobanetik amari bidalitako gutun hunkigarria dakarkigu gure elearazle batek gaurkoan. Jatorrizkoa hemen.

Ondo nago, ama

Itzultzailea: Maria Colera Intxausti

Ondo nago, ama. Nire 19. urtebetetzea ospatu genuen atzo.

Nire lagun Azadek amei buruzko kanta polit-polita abestu zuen. Zurekin gogoratu, eta negarrez hasi nintzen. Ahots ederra dauka Azadek. Berak ere negar egin zuen, abesten zuen bitartean. Berak ere faltan sumatzen du bere ama, ez baitu urtebetean ikusi.

Zauritutako lagun bat artatu genuen atzo: bi tiro ditu. Bularrean zeukan tiroa seinalatzen zuen, baina jabetu gabe zegoen beste tiro bat zeukala. Saihetsa odoletan zeukan; bendak jarri eta nire odola eman nion.

Kobaneko ekialdean gaude, ama… Kilometro gutxi batzuk besterik ez daude haien eta gure artean. Haien bandera beltzak ikusten ditugu, haien irratiak entzuten ditugu, batzuetan ez dugu ulertzen zer dioten, atzerriko hizkuntzetan aritzen direlako, baina ikaratuta daudela sumatzen dugu.

Bederatzi borrokalariz osatutako taldea gara. Gazteena Resho da, Afrinekoa. Tal Abyaden egon da borrokan gurekin bat egin aurretik. Alan Qamishlokoa da, hango auzo onenekoa, Sere Kaniyen borrokatu da gurekin bat egin aurretik. Orbain batzuk dauzka gorputzean, Avinekoak omen. Dersim da zaharrena, Qandil mendialdekoa, emaztea hil zioten Diyarbakirren eta bi umerekin gelditu zen.

Kobane kanpoaldeko etxe batean gaude. Ez dakigu askorik etxeko jabeei buruz. Argazkietan agure bat ikusten da xingola belzdun gizon gazte baten ondoan, martiri bat izateko itxura du… Beste argazki batzuetan Qazi Mohammad, Mulla Mustafa Barzani eta Apo ageri dira, eta Kurdistanen otomandar garaiko mapa zahar bat.

Ez dugu kaferik izan bolada batean, eta konturatu gara kaferik gabe ere bizitza ederra dela. Egia esateko ez dut inoiz zurea bezalako kafe goxorik hartu, ama.

Hiri baketsu bat defendatzeko gaude hemen. Ez dugu inor hil, alderantziz: gure siriar senide zauritu eta iheslari ugari hartu ditugu geure artean. Dozenaka meskita dituen hiri musulman bat defendatzen ari gara. Indar basatietatik defendatzen ari gara hiria.

Ama, bisitan joango natzaizu borrokatzera behartu gaituzten gerra zikin hau amaitzean. Dersim lagunarekin joango naiz, hura Diyarbakirrera joango baita seme-alabak ikustera. Denok dugu herrimina eta etxera itzuli nahi dugu, baina gerra honek ez daki herrimina zer den. Baliteke ni etxera ez itzultzea, ama. Hala bada, jakin ezazu zurekin egotea izan dela nire ametsa denbora guztian, baina zoritxarrekoa izan naizela.

Badakit egunen batean Kobanera etorriko zarela eta nire azken egunen lekuko izan den etxea bilatuko duzula… Kobaneko ekialdean dago, erdi txikituta dago, ate berde bat dauka frankotiratzaileen bala-zuloez josia, eta hiru leiho. Ekialdera ematen duen leihoan nire izena ikusiko duzu, tinta gorriz idatzia… Leihoaren atzean egon naiz zain, ama, nire azken uneak zenbatzen, leihoko bala-zuloetatik barrena sartzen den eguzkiaren argiari begira…

Leiho horren atzean kantatu zuen Azadek bere amari buruzko bere azken kanta. Ahots ederra zerion “faltan sumatzen zaitut, ama” esatean.

FALTAN sumatzen ZAITUT, AMA.

Zure alaba, Narin.

Kate Chopin (1850-1904) Missourin jaio zen, Ameriketako Estatu Batuetan, Saint Louis hiriko familia aristokratiko batean. Etorkinen ondorengoa zen: Thomas O’Flaherty aita jatorri irlandarreko negozio-gizon arrakastatsua zen eta Eliza Faris O’Flaherty ama, berriz, Missourin jaioa izan arren, frantziar kreoleen alaba. Kultura ingelesa eta frantsesa jaso zituen etxean txikitatik Katek, eta moja eskola batean ikasi zuen. Kateri aita hil zitzaion tren istripu batean bost urte besterik ez zituela. Ama bezalaxe bere amona eta birramona ere alargun geratuak ziren gazterik eta ez ziren sekula berriz ezkondu. Aita ez ezik neba guztiak ere galdu zituen Katek, eta inguruko emakume alargunak izan zituen eredu, birramona bereziki. 20 urterekin ezkondu eta, senarrak bertan kotoi-negozioa zuela eta, New Orleansera joan zen bizitzera. Kate bera ere alargun geratu zen gazterik, sei seme-alaba ekarri ondoren. Kate ez zen ohiko ama izan, arropa nabarmenak janzten zituen, eta jendaurrean erre eta edaten omen zuen, garai eta ingurune hartan emakumeengandik espero ez zen moduan.

Hogeita hamazazpi urterekin ekin zion Kate Chopinek ibilbide literarioari. Haurrentzat zein helduentzat idatzi zuen eta ipuin labur ugari argitaratu zituen garaiko aldizkarietan. Bi eleberri ere idatzi zituen arren –At fault (1890) eta iskanbila eragin zuen The Awakening (1899)–, kontakizun laburrengatik egin zen batik bat ezagun. Haren ipuin-bilduma entzutetsuenak, behar bada, Bayou Folk (1894) eta A Night in Acadie (1897) izango dira, horietan argitaratu baitzituen “Desiree’s Baby”, “The Story of an hour” eta “The Storm” kontakizunak. Orain arte ere izan dugu euskaraz Chopinen kontakizunez gozatzeko modurik: Xerezaderen Artxiboa literatur podcastean “Désiréeren umetxoa” duzue entzungai, Ana Moralesen itzulpenean. Kotoi-plantazioen, esklabotzaren eta arrazakeriaren giroan murgildutako ipuin horrek Louisianako familia kreole batean jaiotako haur mulato baten inguruko istorioa kontatzen du. Gaurkoan Elearazin eskaintzen dizuegun kontakizun labur honek, berriz, idazlearen haurtzaroko oihartzunak dakarzkigu. Senarraren heriotzaren berri izan berritan etorkizuneko askatasunarekin amets egiten duen emakume baten “Ordubeteko istorioa” da. On dizuela irakurketak!

Ordubetean

Bihotzeko arazoa zuela jakinda, kontu handiz eta ahalik eta gozoen eman zioten Mallard andreari senarraren heriotzaren berri.

Haren ahizpa Josephinek kontatu zion, esaldi etenen bidez, erdi ezkutuka ikusarazten zuten zehar-esan lausoen bidez. Senarraren lagun Richards ere bertan zen, bere aldamenean. Hark jaso zuen trenbide-sareko ezbeharraren inguruko informazioa egunkariko erredakzioan. Brently Mallarden izena “hildakoak” zerrendaren buruan zetorren. Bigarren telegrama batek egia zela berretsi bezain pronto presatu zen albiste txarra zuhurtzia eta kontu gutxiagoz emango zion lagunen bati aurrea hartzera.

Ez zuen entzun kontakizuna emakume askok halakoak entzun izan dituzten moduan, aditutakoaren garrantziaz jabetzeko ezintasunak geldiarazita. Negarrari ekin zion segidan, bat-batean, bortizki eta neurrigabe, ahizparen besoetan. Nahigabearen ekaitza agortutakoan bere gelara alde egin zuen bakarrik. Ez zion inork jarraitu.

Bazen han, leiho irekiaren parean, besaulki zabal eroso bat. Bertan hondoratu zen, gorputza hartu zion eta arimara heltzear zirudien akidura fisikoak zapalduta.

Etxearen pareko zabalgunean udaberri jaio berriak astindutako zuhaitzen gainaldeak ikus zitzakeen. Euri-hats gozoa zerion aireari. Beheko kalean, saltzaile bat salgaiak aldarrikatzen zebilen. Norbaitek urrunean abestutako kanta baten notak heldu zitzaizkion ahul, eta ezin konta ahala txolarre txorrotxioka zebiltzan teilatu-hegaletan.

Leihoaren parean, mendebaldean elkartu eta bata bestearen gainean pilatutako hodeien artetik, zeru zati urdinak agertzen ziren han-hemen.

Burua aulkiko kuxinaren kontra jarrita eseri zen, zeharo geldi negar-zotin batek eztarrian gora egin eta astintzen zuenean salbu, lo hartu artean negarrez aritu den haurrak ametsetan negar-zotinka jarraitzen duen gisan.

Gaztea zen, aurpegi bare ederrekoa. Haren zimurrek zapalkuntza erakusten zuten, eta baita nolabaiteko kemena ere. Baina orain itzaliak zituen begiak, kanpoan iltzatua begirada zeru zati urdinetarik batean. Ez zen gogoetarako begiratu bat; aldiz, pentsamendu argia eten izana adierazten zuen.

Zerbait zetorkion eta haren zain zegoen, izuti. Zer ote zen? Ez zekien, izendatzeko sotilegia eta iheskorregia zen. Baina sentitu egiten zuen zerutik isilean sortzen, airea betetzen zuten soinuen, lurrinen, kolorearen bidez bereganaino iristen.

Orain bularra hazi eta beheratu egiten zitzaion gorabeheratsu. Hasia zen zer hori ezagutzen, bere jabe egiteko ari zen hurbiltzen eta gogoarekin hura uxatzeko ahaleginetan zebilen, bi esku zuri lirain haiekin ari balitz bezain indarge.

Bere burua utzi zuenean hitz txiki baten xuxurlak egin zion alde erdi irekitako ezpainetatik. Behin eta berriro esan zuen arnaska: “Aske, aske, aske!”. Begirada hitsak eta ondoren etorri zen begi-kolpe izutiak alde egin zioten begietatik. Bizi eta erne geratu ziren. Pultsuak bizkor egiten zion taupa, eta barruan zebilkion odolak berotu eta lasaitu egiten zion gorputzeko txoko bakoitza.

Ez zuen luzaroan pentsatu hartu zuen poza izugarrikeria ote zen. Zentzua argi eta zorrotz, ideia hutsaltzat jo eta baztertu egin zuen.

Bazekien ikusitakoan berriro ere negar egingo zuela: herioak bildutako esku samur eztiak, maitekiro baino begiratu izan ez zion aurpegia sorgor eta gris eta hilik. Baina une mingots hartaz haraindi, etorkizunean bere-bereak izango ziren urteen errenkada luzea ikusi zuen. Eta besoak zabaldu eta luzatu zizkien ongi etorria egiteko.

Ez zuen etorkizun ziren urteetan inorentzat bizi beharko; bere buruarentzat biziko zen. Ez zuen inolako gogo indartsuk berea makurraraziko, gizon-emakumeek kideari norberaren nahia ezartzeko eskubidea dutela uste dutenean bezain itsu eta setati. Asmo oneko zein asmo gaiztoko, erabat jarrera bidegabea iruditu zitzaion argialdi labur hartan aztertu zuenean.

Eta maite izan zuen halere, batzuetan. Ez beste askotan. Axola al zuen bada? Ba ote zuen baliorik maitasunak, argitu gabeko misterioak, bere buruaren aldeko aldarria bat-batean izatearen bulkadarik indartsuena bihurtu zitzaionean?

“Aske! Gorputza eta arima aske!”, jarraitu zuen xuxurlan.

Josephine belauniko zegoen ate itxiaren parean, ezpainak sarraila-zuloan, sartzen uzteko eskatzen. “Louise, ireki atea! Ireki ezazu, arren, gaixotu egingo zara. Zer ari zara Louise? Ireki atea jainkoarren.”

“Alde. Ez naiz gaixotuko.” Ez. Leiho ireki hartatik bizitzaren elixirra bera ari zen xurgatzen.

Irudimena aske utzi zuen aurrean zituen egunetan barrena. Udaberriko egunak eta udako egunak eta gisa guztietako egunak bere-bereak izango ziren. Bizitza luze izan zedin erregutu zuen une batez ahopean. Atzo bertan ikaraz pentsatu zuen bizitza luze izan zitekeela.

Azkenean zutitu eta atea ireki zien ahizparen enbarazuei. Garaipen suharra zuen begietan eta garaipenaren jainkosaren jarrera hartu zuen oharkabean. Ahizparen gerria inguratuta, elkarrekin egin zuten eskaileretan behera. Richards zuten behean zain.

Norbait etxeko atea irekitzen hasi zen giltzaz. Brently Mallard sartu zen, bidean ibili izanak erdi urratuta, eskuko maleta eta aterkia soseguz zekartzala. Istripuaren lekutik urrun ibili zen; ez zekien halakorik izan zenik ere. Harrituta geratu zen Josephinen garrasi erdiragarriekin eta Richardsek gizona emaztearen bistatik kentzeko egindako mugimendu azkarrarekin.

Baina Richards beranduegi ibili zen.

Iritsitakoan medikuek esan zuten Mallard andrea bihotzekoak jota hil zela; bizipoz hilgarriak jota.