Berotzen hasteko…

GORA BORROKA FEMINISTA!

Eskutitz publiko bat komunikabideei

2014ko abenduaren 23an

Nire izena Assata Shakur da, eta XX. mendeko esklabo iheslari bat naiz. Gobernuaren jazarpena dela eta, koloreko pertsonekiko AEBko gobernu politiketan gailentzen diren errepresio, arrazakeria eta biolentzia politikotik ihes egitea beste aukerarik ez nuen izan. Preso politiko ohia naiz, eta Kuban bizi naiz erbestean 1984tik.

Ekintzaile politikoa izan naiz ia bizitza osoan, eta AEBko gobernuak ni kriminalizatzeko ahal izan duen guztia egin badu ere, ez naiz gaizkile bat, eta ez naiz sekula izan. 1960ko hamarkadan, hainbat borrokatan parte hartu nuen: beltzen askatasunerako mugimenduan, ikasleen eskubideen aldeko mugimenduan eta Vietnamgo gerra bukatzeko mugimenduan. Pantera Beltzen Alderdian hasi nintzen. 1969an jada FBIren COINTELPRO programak Alderdia zuen lehen jomuga. Pantera Beltzen Alderdiak pertsona beltzen askatasun osoa eskatzen zuenez, J. Edgar Hooverrek esan zuen «herrialdearen barne-segurtasunaren kontrako mehatxurik handiena» zela, eta promes egin zuen alderdia bera eta horren ekintzaile nahiz buruak suntsituko zituela.

Nire kasua, besteak beste, Nazio Batuen Erakundean eztabaidatu zuten 1978an Abokatu Beltzen Nazio Batzordeak, Errepresio Arrazista eta Politikoaren kontrako Nazio Aliantzak eta Arraza Justiziarako Jainkoaren Eliza Batzordeak hala eskatuta; Estatu Batuetan preso politikoak bazirela, jazarpen politikoa egiten zitzaiela eta AEBko espetxeetan tratu bihozgabe eta krudela ematen zitzaiela jakinarazten zuen txostenak. Honela zioen:

«FBIk eta New Yorkeko Poliziak (NYPD) bereziki, Assata Shakur akusatu zuten poliziaren kontrako erasoetan parte hartzeagatik, eta lau haizetara zabaldu zituzten akusazio eta kargu horiek polizia sail eta unitateetan. FBIk eta NYPDk Beltzen Askapenerako Armadaren burua izatea ere egotzi zioten, zeina poliziak tirokatzen dituen erakundea baita gobernuaren eta horren batzordeen arabera. Beltzen Askapenerako Armadaren deskribapen hori eta horrekiko Assata Shakurrek izan lezakeen harremanaren akusazioa lau haizetara zabaldu zuten gobernuko batzordeek polizia sail eta unitateetan. Gobernuaren jarrera horren ondorioz, Shakur anderea harrapakin bihurtu zen: polizia-etxe eta banketxeetan jarritako afixek ekintza kriminal larrietan parte hartu zuela zioten; FBIk bilatutakoen zerrendan lehenetarikoen artean zegoen; eta askotariko poliziarentzat hiltzeko-tiro-egin moduko jomuga bihurtu zen».

Beren artean loturarik ez zuten sei “krimen” egotzi zizkidaten, bidegabeki, eta sei kasuetan absolbitu edo kargugabetu egin ninduten azkenean. Horrek, absolbitzeak eta karguak kentzeak ez du esan nahi epaitegiek justizia egin zutela, ez baitzen horrela izan. Nire aurkako “frogak” hain ziren ahulak eta faltsuak, nire errugabetasuna agerian geratu baitzen. Poliziaren jazarpen hori aurkari politikoak ezabatzeko gobernuaren politikaren parte besterik ez zen, politika horrek bitartekotzat baitarabil aurkariak akusatzea eta atxilotzea karguen oinarri egiazkoari kasurik egin gabe.

1973ko maiatzaren 2an, Zayd Malik Shakur eta Sundiata Acolirekin batera, New Jerseyko bidesarian geratu ninduten, ustez “atzeko argi hondatu” batengatik. Sundiata Acoli autotik atera zen geldialdiaren arrazoia begiratzera joateko. Zayd eta biok autoan geratu ginen. Harper polizia autora hurbildu, atea ireki eta galdekatzen hasi zen. Beltzak ginelako, eta Vermonteko matrikuladun auto bat gidatzen genuelako, “susmoa piztu” zitzaion. Orduan arma atera, guri zuzendu, eta besoak altxatzeko eskatu zigun, eskuak aurrean jartzeko, ikus zitzakeen tokian. Hala egin nuen, eta segundo batetik bestera, auto kanpotik zarata bat entzun zen, bat-batean mugimendu bizi bat gertatu zen eta tiro egin zidaten besoak oraindik jasota nituela, eta gero berriz egin zidaten tiro bizkarretik. Gero Zayd Malik Shakur hil egin zuten, Werner Foerster polizia hil zuten; nahiz eta Harper poliziak onartu egin zuen berak tiro egin eta hil zuela Zayd Malik Shakur, nire lagun min eta burkidea, neuri egotzi zizkidaten bai haren heriotza bai Foerster poliziarena ere, New Jerseyko hilketen delitu legearen pean. Sekula ez dut halako saminik sentitu. Zaydek promes egin zuen babestuko ninduela, eta leku seguru batera alde egiten lagunduko zidala, eta argi dago bere bizia galdu zuela Sundiata eta biok babestu nahian. Armarik ez zuen arren, eta Foerster polizia hil zuen arma Zayden hankapean aurkitu zuten arren, Sundiata Acoliri ere ―geroago atxilotu zuten― bi heriotzak leporatu zizkioten. Ez berak ez nik ez dugu epaiketa duin bat izan. Komunikabideek erruduntzat jo gintuzten epaiketak hasi baino askoz lehenago. Albistegiek ez zuten baimenik izan guri elkarrizketa bat egiteko, nahiz eta New Jerseyko poliziak eta FBIk egunero elikatzen zituzten komunikabideak istorioez. 1977an, epaimahai guztiz zuri batek epaitu eta bizitza osorako gehi 33 urterako kartzela-zigorra ezarri zidaten. 1979an, espetxean hilko ninduten beldurrez eta justiziarik jasoko ez nuela jakinda, kartzelatik atera ninduten, hurbileko zenbait batzordek lagunduta, zeinek nire kasuko injustizia sakonak ulertzen baitzituzten eta nire bizitza arriskuan zegoela baitzekiten.

Estatu Batuetako Senatuaren Eliza Batzordearen 1976ko txostenak, AEB barruko inteligentzia-eragiketei buruzkoak, honela zioen: «FBI ezkutuan saiatu da pertsonei eta taldeei buruzko iritzi publikoa baldintzatzen; horretarako, komunikabideetan mespretxuzko informazioa zabaldu du, bai anonimoki bai kontaktu berri “lagunkoi” bidez». Politika hori agerikoa da gaur egun ere.

1997ko abenduaren 24an, New Jerseyko estatuak prentsaurreko batera deitu zituen komunikabideak; bertan esan zuenez, New Jersey Estatuko Poliziak gutun bat idatzi zion Joan Paulo II.a Aita Santuari, poliziaren izenean jarduteko eta New Jerseyko espetxetara estradita nintzaten laguntzeko eskatzen. New Jersey Estatuko Poliziak uko egin zion gutuna publiko egiteari. Banekien gertatutakoa erabat desitxuratuko zutela eta saiatuko zirela Aita Santuak erlijioaren izenean deabruaren lana egin zezan; horregatik, Aita Santuari idaztea erabaki nuen, New Jerseyko estatuan eta Estatu Batuetan benetan jende beltzari zer-nolako “justizia” dagokion jakinarazteko.

1998ko urtarrilean, Aita Santua Kuban bisitan zela, Ralph Penza NBCko kazetariarekin elkarrizketa egitea onartu nuen, Aita Santuari idatzitako gutunari, New Jerseyko epaitegi sisteman izandako esperientziei eta azken hogeita bost urteetan Estatu Batuetan ikusitako aldaketei eta hango jende beltzaren tratuari buruzkoa. Elkarrizketa hura egitea onartu nuen Aita Santuari bidalitako gutun ezkutua New Jerseyko Estatu Poliziaren azpijoko biziotsu, oies eta propagandistikoa iruditu zitzaidalako, eta Joan Paulo II.a Aita Santua manipulatzeko saiakera zinikotzat hartu nuelako. Kuban bizi nintzen aspaldi zela, eta erabat galdua nuen sistemaren komunikabideen izaera sentsazionalista eta zikina. Okerragoa zen orduan 30 urte lehenago baino. “Sistemaren” komunikabideen erasoak urtetan jasan eta gero, inozoki pentsatu nuen azkenean “historiaren nire bertsioa” kontatzeko aukera izanen nuela. Nirekin elkarrizketa bat izatetik urrun, “emanaldi taularatu” bat egin zuten, hiru zatitan, distortsioz, zehaztasun faltaz eta gezur lotsagabez betea. NBCk nahita desitxuratu zituen gertatutakoak. “Elkarrizketa bilduma bakan” hori NBCn iragartzeko milaka dolar xahutzeaz gainera, dirutza ikaragarria gastatu zuen “elkarrizketa bakana” irrati beltzetan eta tokiko egunkaritan iragartzeko.

Estatu Batuetako jende txiro eta zapaldu gehienak bezala, nik ez dut ahotsik. AEBko beltzek, txiroek ez dute benetako hizketa-askatasunik, ez egiazko adierazpen-askatasunik, eta komunikabidetarako askatasun oso mugatua. Prentsa beltzak eta komunikabide progresistak justizia sozialerako borrokan rol garrantzitsua jokatu dute historian. Tradizio horri jarraitu behar gatzaizkio eta zabaldu egin behar dugu. Bitartekoak sortu behar ditugu gure herria eta umeak hezten lagunduko digutenak, haien pentsamendua suntsitu beharrean. Emakume bat baizik ez naiz. Ez naiz inolako telebista kateren jabe, ez irrati ez egunkariren jabe. Baina uste dut jendeak hezkuntza behar duela gertatzen ari denaz jabetzeko, eta Amerikan komunikabideek eta errepresio-bideek duten lotura ulertzeko. Dudan bakarra nire ahotsa da, nire kemena eta egia kontatzeko borondatea. Baina zintzotasunez eskatzen dizuet, komunikabide beltzetan zaudeten horiek, komunikabide progresistetan zaudetenok, egiazko askatasunean sinesten duzuenok, adierazpen hau argitaratzeko, jendeak jakin dezan zer ari den gertatzen. Ez dugu ahotsik, beraz, izan zaitezte ahots gabeon ahotsa.

Askatasuna Preso Politiko guztientzat; Maitasuna eta Agur Iraultzaileak bidaltzen dizkizuet Kubatik, Planeta honetan inoiz izan den Palenque (Esklaboen Gordelekua) Handienetako, Erresistenteenetako eta Ausartenetako batetik.

Assata Shakur Havana, Kuba

The New Yorker aldizkaritik hartutako testu bat dakarkizuegu, Margaret Atwoodek 2012an idatzitakoa. Zientzia-fikzioarekin izandako lehen hartu-emana azaltzen du bertan kanadarrak, eta haurtzarora jotzen du generoaren mugak nola eraiki zituen kontatzeko. Euskaraz deus ez dugula-eta (argitaratzaileei deia!), Atwood eta bere ipuingintza ekarri nahi genuen hona, baina denbora faltagatik, zientzia-fikzioa ekarri dugu, gurean ahaztuxe izan dugun generoa, apika; horra hor gure mugen ondorio gazi-gozoa. On egin!

Armiarma-emakumeak

Irakiten jarritako ur hotzez beteriko lapiko batean dagoen otarrainak ez daki jateko prestatzen ari direnik beranduegi izan arte. Antzera, gaur egun zientzia-fikzioaren saldan gaudenok ez genekien zopa-ontzi jakin horretara igotzen ari ginenik: goizegi hasi ginen. Umeek ez dute “genero” bat edo beste irakurtzen; istorioak irakurtzen dituzte. Adin batetik behera, ez dute bereizten “egia” eta “ez egia”, zeren ez dute ulertzen zergatik ez duen untxi zuri batek poltsiko-erloju bat izanen, zergatik ez diren baleak mintzatuko, zergatik ez diren izaki sentibera horiek beste planeta batzuetan bizi eta espazio-ontzietan ibiliko. Zientzia-fikzioko tropoak ez dira “zientzia-fikzio”tzat hartzen; fikziotzat hartzen dira. Eta fikzioa errealitatetzat hartzen da. Eta batzuetan errealitatea ohe azpian bizi da eta hortz zorrotz-zorrotzak ditu, eta ezin du bestela izan.

Baina, adin batera iristerakoan, konturatzen gara irakurtzen dugunetik zenbait —hara, nola esan hau sotilki?— apainduegi dagoela. Noiz ohartu nintzen zientzia-fikzioa bestelako zerbait zela, demagun, Oliver Twisten aldean? Hamar urte inguru nituenean; apur bat berandu, beharbada, baina inozoagoak ginen orduan (ia hamahiru urte nituen jakin nuenean “child molester” [pederasta] ez zela umeentzako zeregin berezi bat satorrak [moles] biltzean zetzana —jendeak arrantzarako zizareak biltzen dituen bezala, nolabait—).

Zientzia-fikzioa, beraz: hamar urte ditut, adibidez, baten bat gehiago agian. Familiako etxolan nago Quebeceko iparreko baso bakartuetan. Ez da elektrizitaterik. Irakurtzeko aukera zabala dago, baina ez da erraza dagoenari deus gehitzea, ez baitago liburutegi edo saltokirik, hortaz, irakur zitekeen guztia irakurria dut, batzuk behin baino gehiagotan. Aldizkari bat lortzen dut. Nola? Bisitariren batek utziko zuen. Zientzia-fikziozko aldizkari bat da. Zein? Ñabardura hori galdu da, eta, nolanahi ere, aldizkariak ez du azalik.

Aldizkari horretan istorio hau irakurtzen dut: espazio-ontzi batek planeta urrun baten kontra jo du eta ontziko gizonezko guztiak bizirik atera dira. Itxuraz emakume ederrez baizik osatuta ez dagoen jendarte batek harrera egiten die. Emakume horiek oso atseginak dira haiekin, goxoki hartzen dituzte eta oturuntza ederrak prestatzen dizkiete (berrogeiko urteen amaiera edo berrogeita hamarren hasiera denez, ez dago sexu-aipamen espliziturik). Gizonak kontent daude. Patxada ederrean dabiltza, ariketarik egin gabe, eta gizendu egiten dira. Elkar zoriontzen dute inoiz baino hobeki daudelako.

Egun batean, ezustean, kaiola batean sartzen dituzte beste gizon batzuekin. Gizon horiek mehe-meheak dira. Istripua izandako beste espazio-ontzi bateko bidaiariak dira ―hala balitz, jendea erruz dabilen galaxiaren txokoren batean egonen da planeta―, edo planetako bertako gizonezkoak dira? Ñabardura hori ere galdua da.

–Ergel halakoak –diote gizon meheek, edo antzeko zerbait–. Ez dakizue zer gertatuko den bihar?

Potolo dauden gizonak urduri daude. Badirudi estaltze-garaia dela, eta biharamunean gizonak kaiolatik aterako dituztela. Korrika bizian ihes egiten saiatuko dira, eta emakume ederrak haien atzetik abiatuko dira. Emakume batek gizon bat harrapatzen duenean —eta, jakina, gizon potoloak motelagoak izanen dira, eta baita emakumeentzat erakargarriagoak ere, segidan argituko ditugun arrazoiengatik—, lepoan hozka eginen dio, bertan geldiaraziz. Orduan arrautzak jarriko dizkio gizonari.

Tripontziek beranduegi ulertzen dute burugabe jardun dutela. Hurrengo egunak ere argitzen du. Atea zabaltzen da. Zer beste egin dezakete ahalik eta lasterren ibiltzea baino, gizenegi daudelako ahateen pare eta arnasestuka? Bitartean, mutil lerdenak ziztu bizian ari dira, beste egun batez biziraun eta korrika egiteko, itxuraz.

Istorioko azken atala letra etzanez zegoen —lehen aldia zen letra etzana ikusten nuela barne-bakarrizketa aurkezteko—, eta emakumeetako baten gogoeta zuzena zen. Maitasun kantu bat. Desiraz borborka zegoen jarraitzen ari zen gizon zoritxarreko eta izutuarekiko, eta bereziki larba elikatuko zuen haren ehun koipetsuekiko —eta desira aseko zuen, istorioaren bukaeran, estasi eta asetasun hasperen batez—.

Irakurketa liluragarria, zinez, hamar (edo nituenak nituela) urteko norbaitentzat. Irakurle helduek, orduan nahiz etorkizunean, hainbat modutara deskodetu zezaketen istorioa; misoginoa («halakoak dira emakumeak, bizkarroi horiek»), feminista («halakoxetzat dituzte gizonek emakumeak, koldar horiek»), sadomasokista («horri esaten diot nik ederki pasatzea») eta araknidologoa («hara zer iruzkin interesgarria armiarmek kumeak elikatzeko darabilten amarruei buruz»). Baina niri, irakurle honi, bereizgarri on bat eman zidan: segur aski ez zen egiazkoa, edo ez zen egiaz gertatuko. Fantasia hutsa zen. Alta, Orwellen 1984 irakurri nuenean, urte gutxi barru, pentsatu nuen egiaz gerta zitekeela: Gerra hotzaren erdian, halakoxea zen gutxi gorabehera. Bereizketa horiek oraindik ere balio dute. Neuri bai, behintzat.

Margaret Atwood

Hameera Muhammed

Muhammed Khashman, Turkian errefuxiatua den negozio gizona, 45 urte, arrebak adoptatu zuen alabari buruz.

Hameera 1982an jaio zen, bere aita auto istripuan hil eta hiru hilabetera. Amak zailtasunak zituen lau seme-alabek sortzen zituzten gastuei bere kabuz aurre egiteko. Nire arreba Hameeraren amaren laguna zen, eta haurra adoptatu eta Kobanen bere zortzi seme-alabekin batera hezitzeko eskaini zuen bere burua. Hameera umore oneko pertsona alaia zen, eta 18 urte bete zituenean Kobaneko taxi-gidari batekin ezkondu zen.

Orain dela bi urte Hameerak seme gazteena erditzen zuen bitartean, frankotiratzaile batek bere senarra hil zuen Alepora bidaiatzen ari zen bitartean. Siriako armadak errebeldeen kontra Alepon izan zuen gatazka latzaren ondorioz, Hameerak hiru egun behar izan zituen bere senarraren gorpua berreskuratu ahal izateko. Hameerak zailtasunak izan zituen bere bost seme-alaben gastuei aurre egiteko. Egunero bere senarrak zuen behi baten esnekiak saltzen zituen, eta horretaz gain, gurasoek ematen zizkioten diru-laguntzak baino ez zituen. Aitaginarrebak bere etxeko gela bat eskaini zien baina Hameerak ez zuen bere etxea utzi nahi izan. Hainbat liskarren ostean, aitaginarrebak bere bost seme-alabak etxera eraman zituen eta Hameerak bere gurasoen etxera joan behar izan zuen bizitzera.

Seme-alabak galtzea mingarria izan zen Hameerarentzat. Semerik gazteena ikusi nahi zuen bularra eman ahal izateko baina aitaginarrebak ez zion uzten. Hameeraren ama liskarra konpontzen ahalegindu zen, baina ez zuen lortu. Seme-alabekin batzeko zuen desiraren ondorioz Hameerak depresioa pairatu zuen. Iragan irailean ISIS eta Kobaneko borrokalarien arteko gatazka areagotu zenean, Hameeraren familiak Turkiarako muga zeharkatu zuen, beste milaka familiek bezala. Izua eta beldurraren ondorioz, Hameeraren amak ez zuen aukerarik izan bere bederatzi seme-alabek berarekin alde egin ote zuten egiaztatzeko. ISISeko soldaduei aurre egiteko Hameera Kobanen gelditu zela esan zion alaba zaharrenak amari Turkiako kanpamentura heldu zirenean. Hameerak erresistentziara lotzeko erabakia hartu zuen.

Astebete beranduago barkamen eske deitu zion amari. Bere ustez, Kobaneko erresistentziarekin bat egin eta ISISen aurka borrokatuz gero, aitaginarrebak iritziz aldatu eta seme-alabak ikusten utziko zion. ISISen kontrako borroka batean sorbaldan eta eskuan zauritu zutela esan zion amari. Amak Turkiara joateko erregutu zion, ondo prestatuta ez egoteaz gain, gerra ez zela jokoa, eta gainera gizonen kontua zela, ez emakumeena.

Turkian Eid al-Adha (sakrifizioaren festa) ospatzen ari zirenez, nire arreba eta familia bisitatzera joan nintzen kanpamentura. Telefono bidez Hameerarekin hitz egiten ari ziren, eta hobeto egon arren haurrak zein familia faltan botatzen zituela esan zion amari. Amak Turkiara bueltatzeko eskatu zion berriz, borrokak geroz eta latzagoak ziren eta kezkatuta zegoen. Ezingo zuela telefonoz gehiago hitz egin erantzun zion Hameerak.

Hamar egun beranduago, Hameeraren ahizpak dei bat jaso zuen. Hizlariaren arabera, Hameera eraikin batean beste bost borrokalarirekin batera ezkutatzen ari zela mortero batek eraikina lehertu zuen. Leherketak sei kideak hil zituen. Eraikina ISISen eskuetan zegoen eta borrokalari guztien gorpuak bertan zeuden.

Hameeraren amak hiletak ospatu nahi izan zituen kanpamentuan eta bertan martiri gisa omendu zuten. Egunen batean gorpua berreskuratzeko esperantza du amak, Kobanen ehortzi eta seme-alabek bere amaren hilobia bisitatzeko aukera izan dezaten.

Hitzeman bezala, hemen dakarkizuegu Samanta Schweblinen hirugarren ipuina, Xabi Aizpurua Ugarte elearazleak itzulia hau ere. Gogoan izan, Schweblinen narrazio gehiago dituzuela irakurgai euskaraz. On egin!

Nire anaia Walter

Nire anaia Walter deprimituta dago. Emazteak eta biok bisita egiten diogu gauero, lanetik itzultzen garenean. Jateko zerbait erosten dugu ̶ asko gustatzen zaizkio patata frijituak oilaskoarekin ̶ eta txirrina jotzen diogu bederatziak aldean. Berehala erantzun eta galdetzen du Nor da? Eta nire emazteak esaten du Gu! Eta berak esaten du a… eta sartzen uzten digu.

Hamar pertsonak deitzen diote egunero nola dagoen jakiteko. Berak ahalegin handiz altxatzen du telefonoa, tona bat pisatuko balu bezala, eta esaten du:

̶ Bai?

Eta nire anaia txorakeriekin elikatuko bailitzan hitz egiten du jendeak. Nor den galdetzen badiot, edo zer nahi duten; bera ez da gauza erantzuteko. Bost axola berari. Hain dago deprimituta, gu hor egotea ere berdin zaio, inor ez egotearen antzekoa delako.

Larunbat batzuetan, nire amak eta izeba Clarisek aretoan egiten dituzten helduentzako festetara eramaten dute, eta Walter eserita egoten da berrogeitaka urte bete berri dituzten andreen, ezkontza aurreko agurren eta ezkonberrien artean. Izeba Clarisek esaten du Walter zenbat eta deprimituago egon orduan eta zoriontsuago sentitzen dela bere inguruko jendea. Onartu beharrekoa da, egia baita, Walter deprimituta dagoenetik familiako kontuek hobera egin dutela. Nire arreba azkenean Galdosekin ezkondu da, eta festan, nire anaiaren mahaian xanpaina edaten eta barrez lehertzen ari zen lagun talde batean, nire amak Kito jauna ezagutu du, eta orain harekin egiten du lo gauero. Kito jaunak minbizia dauka baina indar askoko gizona da. Gainera, zereal konpainia handi baten jabea da, eta izeba Clarisen txikitako laguna. Galdosek eta nire arrebak etxalde bat erosi dute hiritik urrun, eta asteburuak han pasatzeko ohitura hartu dugu. Nire emaztea eta biok Walterren bila joaten gara larunbatean lehen orduan eta eguerdirako etxaldean egoten gara guztiok, haragi errearen zain ardo kopa batekin eta aire zabalean igarotzen diren egun eguzkitsuek ematen duten zoriontasun ikaragarri horrekin. Asteburu bakar batean egin dugu huts, Walter gripearekin dagoelako eta ez duelako autora igo nahi. Bera ez dela joango esanez besteei abisua emateko beharra sentitu dut, eta, hala, mugikorretan deiak gurutzatzen hasi dira, eta Galdos haragi errea zerbitzatzen hasi denerako guztiek uko egin diote irteerari.

Orain, izeba Claris etxaldeko langileburuarekin irteten da eta familian denok dugu bikotea, Walterrek izan ezik, jakina. Parrilatik gertu aulki bat dago, eraman genuen lehen egunean aukeratu zuena; ez da bertatik jaikitzen. Beti inguruan egoten saiatzen gara, animatzeko edo konpainia egiteko. Barre asko egiten dugu, eta zorionak ematen dizkiogu Kitori bere minbizia ia sendatuta dagoelako, Galdosi etxaldearen errentagarritasunagatik, eta nire amari, besterik gabe, biziki maite dugulako. Nire arreba eta nire emaztea zoragarri konpontzen dira, eta irribarretsu entzuten ditugu; izan ere, aktualitateari buruz esaten dituzten kontuek algaraka jartzen gaituzte, malkoak irteteraino.

Baina Walterrek deprimituta jarraitzen du. Oso itxura kaskarra du, gero eta tristeagoa. Galdosek ezaguna duen baserri-mediku bat ekarri du etxaldera eta Walterren kasuak berehala piztu dio jakin-mina. Tipo jatorra da, eta astebururo etortzen hasi da. Ez digu ezer kobratzen; bere emaztea ere etortzen da nire emaztearekin eta nire arrebarekin berriketan egiteko. Orduan, hara non baserri-medikua, Kito eta Galdos berriketa atseginean ari diren Walterren inguruan ̶ erretzen eta tentelkeriak esaten pixka bat animatu dadin ̶ , negozioei buruzko solasaldi luzea izan dute, eta elkarrekin zereal marka berri bati ekin diote Kitoren izenpean, baina Galdosen etxaldean, eta medikuak proposatutako errezeta osasungarriago batekin. Ni egitasmora gehitu naiz eta ia egunero etxaldean egon beharra daukat; beraz, nire emaztea haurdun gelditu denean, gu ere etxaldera joan gara bizitzera, eta Walter geurekin ekarri dugu, nahiz eta halako aldaketei buruz ez duen ia-ia iritzirik ematen. Lasaitu egiten gaitu hemen gurekin edukitzeak, bere aulkian eserita ikusteak, gertu dagoela jakiteak.

Zereal berriak oso ondo saltzen dira eta etxaldea langilez eta handizkako eroslez bete da. Jendea atsegina da. Proiektuan konfiantza itsua dutela dirudi; halako energia baikor bat nabari da, asteburuetan goia jotzen duena, Galdosen haragi errea ̶ geroz eta jende gehiago erakartzen duena ̶   parrilan gorritzen hasten denean eta guztiok irrikaz zain egoten garenean, kopak eskuetan hartuta. Eta dagoeneko hainbeste gara, Walter ez baita segundo bakar batean ere bakarrik gelditzen; beti izaten da norbait lehian haren alboan egoteko, hari alai-alai hitz egiteko, albiste onak kontatzeko, zeinen zoriontsua izan daitekeen erakusteko.

Enpresa hazi egin da. Kitoren minbizia desagertu egin da eta nire semeak bi urte bete ditu. Walterren besoetan uzten dudanean, nire semeak irribarre egin eta txalo jotzen du, eta zoriontsua naiz, oso zoriontsua naiz esaten du. Izeba Claris Europa guztian zehar ibili da bidaian langileburuarekin; itzultzean, kasinora joan dira nire arrebarekin eta Galdosekin; irabazitako diruarekin elkarte bat egin eta konpetentziaren zereal markak erosi dituzte. Urteberriko festara etxaldea inguratzen duen ia herri guztia gonbidatu du enpresak ̶kasik guztiek bertan egiten baitute lan ̶, baita handizkako erosleak, lagunak eta auzokoak ere. Haragia gauez erre dute. Zuzeneko banda batek hogeita hamarreko hamarkadako jazza jotzen du, beltzak bezala dantzarazten zaituen musika hori. Haurrak jolasean dabiltza aulki eta mahai artean girlandak korapilatzen.

Noizean behin anaia jendeagandik apartatzeko joera daukat, edo biok lasai egoteko une bat bilatzen dut, eta zer gertatzen zaion galdetzen diot. Bera isilik egoten da, baina automatikoki uzten dio niri begietara begiratzeari / automatikoki apartatzen/aldentzen du begirada nire begietatik. Zaila da orain galdetzea, dagoeneko hamabiak puntuan direlako eta topa egitearekin batera su artifizialak jaurtitzen ditugulako, zerua osorik argitzen duten horietakoak, eta jendeak eztanda bakoitzeko oihu eta txalo egiten du. Orduan zerbait sentitzen dut: denak leunagoa eta grisagoa dirudi, eta ezin dut burutik kendu zer ote den gertatzen zaiona, hain ikaragarria dirudien hori.

1938an sortu zen Lockport-en (New York). Bere arbasoei buruzkoa da gaur dakarkizuegun narrazioa, duela bi urte The New Yorker-en kaleratutakoa. Amaren arbasoak AEBra migratutako hungariarrak ziren. Aitaren ama bere buruaz beste egindako gizonaren alaba zen, aitaren suizidioaz geroztik judua zela isilean gorde zuena; haren bizitzari buruzko zertzeladak ematen ditu The Gravedigger’s Daughter (2007) nobelan. Hain zuzen aitaren amak oparitu zion idazmakina bat, eta orduan, hamalau urterekin, hasi zen idazten. Lewis Carrollen Aliceren abenturak izan ziren «haurtzaroko altxorrik handiena», eta gaztaroan irentsi omen zituen Ernest Hemingway, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Henry David Thoreau, Fyodor Dostoevsky eta William Faulkner. Bere obran maiz agertzen da landa-eremuko pobrezia, klaseen arteko tentsioa, emakumeen kontrako bortxa, boterea lortzeko desira, arrazen arteko gatazka, umezaroa eta naturaz gaindikoa. Biolentzia ere ia idatzi gehienetan azaltzen da, eta “Zergatik da zure idazketa hain bortitza?” galderari erantzuten dion saiakera bat ere idatzia du. Baina Oatesek dio bizitzari ispilu bat baino ez diola jartzen, zeren bizitzako esparru askotan, guztietan ezpada, biolentzia egon badagoela. 1980an genero gotiko eta horrorezkoa idazten hasi zen, eta horregatik dute askok ezagun; Kafka eta James Joyce horretarako eredu izan zituela esan zuen Oatesek. Sylvia Plathen zale amorratua ere bada, nahiz eta suizidioarekiko eta pertsonaiekiko Plathen erromantizismoarekin ez datorren bat.

Euskaraz ez dugu Joyce Carol Oates handiaren deus. Testu labur bat dakarkizuegu gaurkoan, haren idazkerara eta bizitzara lehen urrats bat. Ea gurean ere bidea egiten duen. On egin!

 Black Rock eta gero

Hau guztia 1917an gertatu zen, ni sortu baino askoz lehenago, hungariar komunitate batean, Black Rock-en, New Yorken. Nire amaren aitak berrogeitaka urte zituen orduan, Budapest inguruko landatik etorritako immigrantea zen, Buffaloko fabrika batean lan egiten zuena; gau batez, taberna batean, beste hungariar immigrante batek hil zuen, dirudienez, «pala batez hiltzeraino jipoituta». Ekintza zuzen eta argi horiez gainera, gutxi gehiago dakigu. Hiltzailea identifikatuko zuten, beharbada atxilotu eta zigortu ere bai; agian hilketa bere buruaren defentsan egin zuela esanen zuten; eta baliteke hori egia izatea. Amaren aitari buruz inoiz jakin dudan bakarra zera da, familiako beste gizonezko hungariarrak bezala, azkar asko haserretzen zela eta zurrutero amorratua zela. “Laborari” baztertu beharreko hitza da orain, baina amaren familiakoak deskribatzeko modurik objektiboena izanen da segur aski, 1900 hasieran New York mendebaldera migratutakoak.

Amaren aitaren bat-bateko heriotzak babesgabe utzi zuen familia. Amaren gurasoek zortzi seme-alaba izan zituzten; haietako batzuk ordurako lanean ari ziren (gogoan izan 1917az ari garela eta ume immigranteak nekez zihoazela eskolara, eta horren ordez fabriketan, lantegietan eta hiltegietan lan egiten zutela, helduena baino askoz ordainsari txikiagoagatik). Nire amonak —sekula ezagutu edo argazkian ikusi gabea naiz— ume bat behintzat eman zuen garai hartan: gazteena, nire ama, Carolina, bederatzi hilabeteko haurra.

Nire ama seme-alabarik gabeko hungariar bikote batek hazi zuen, John eta Lena Bush izenekoak (“Bush” abizena jarri zieten Ellis Islanden, haien hungariar izenaren, Bùs, antza baitzuen), haren amaren ahaide zirenak. Baserri txiki batean bizi ziren Millersporten, landa-komunitate anitz bat Buffalo iparretik hogei milia ingurura, Erie eta Niagara konderrien mugan, non John Bush, sorbalda zabaleko, papar sendoko eta bibote sarriko gizona, errementari ere aritzen baitzen. Garai hartan ez zegoen “adopziorik”; ez, behintzat, gobernuko bulegorik ume immigranteen patuaz arduratzeko, eta, komunitate arras katolikoetan, Black Rocken kasurako, anitz ziren ume immigranteak. Bushdarrek, haur bat nahi izateaz gainera, baserrian lagunduko zuen norbait behar zuten; nire ama aski heldua izan bezain laster, beraz, “lanean jarri” zuten (haren hitzak). Zenbait urtez milia batera zegoen gela bakarreko eskolara joan zen (geroago nire eskola izanen zen bera, bost mailatan), eta gero eskola katoliko batera, mojek zuzendutakoa, baina zortzigarren mailara ailegatzean, hezkuntza bukatu egin zen harentzat.

1935 edo 1936 inguruan, amak hemezortzi edo hemeretzi urte zituenean, eta Millersport Highway-eko jatetxe batean lanaldi erdian zerbitzari zebilela, nire aita ezagutu zuen, Frederic Oates. Fred hiru urte helduagoa zen, Lockport-en sortua zen, hiri txiki bat Millersportetik zazpi milia iparraldera, Erie Canal-en. Berak ere goiz utzi zuen eskola, eta Lockporteko makina-saltoki batean lortu zuen lana. Bere bizitza ere heriotza goiztiar eta bortitz batek baldintzatu zuen umezaroan: amaren aldeko aitona, immigrante aleman judu bat, emaztea eta hamalau urteko alaba tiroz hiltzen saiatu baina azkenean bere burua baino akabatu ez zuena. Familia-historia hura sekretupean gorde zenez, lotsaz gorde ere, ez dakit bi gazte horiek elkarri fidatu zioten edo elkarri errukia ote zioten; familiako bi aldeak zuhurtasun egoskorragatik ziren ezagun. Hamarkadak igaro ziren nire neba Fred Jr. eta biok gertakari haien eskeleto nagusia jakin genuen arte, gurasoen bizitzaren bidea aldatzeaz gainera, gertakari haiek gu sortzea ahalbidetu bazuten ere. John eta Lena Bushekin baserrian bizi ginela, nebak eta biok bagenekien, nolabait, ez zirela gure amaren “benetako” gurasoak; baina, hortik harago, ez genekien deus eta, familiaren zuhurtasunari eusteko, ez genuen galdetu.

Helduaroan ongi sartua nengoen amaren jatorri ezkutua argitara atera zenean, eta orduan ere argi ahul eta apala izan zen, ezin zena ikusi zeharka begira ez bazen. Umezaroko garai traumatikoaren amaren kontaketak ez zuen aitaren hilketa ardatz ―ez zuen hura ezagutu―, “abandonatzearen” gertakari umiliagarria baizik. Nire amak, beti emakume alaia, eskuzabala, beroa eta atsegina izandakoa, familiak eta lagunek oso maitatua, laurogei urte zituen historia kontatu zidanean, behin eta berriz esaten zuela, 1917ko traumatik denbora pasatu ez balitz bezala: «Nire amak ez ninduen nahi. Negar batean egon ohi nintzen».

Krimenek oihartzun egiten dute urtetan eta bizitzetan. Hilketa batek nekez suntsitzen du pertsona bakarra. Bestetik, segur aski hamaika dira nire modukoak, bizia besteen heriotza goiztiarrari zor diotenak, sekula ezagutu gabeko besteak izanik ere, “odola” deitutako patu misteriotsu beraren bidez lotuak daudenak.

Shireen Taher

Mustafa Taher, 30 urte, abokatua eta kurduera irakaslea bere arrebari buruz.

Siriako iraultza hasi eta hilabete batzuetara, Siriako herri kurdu gehienetan kurduera irakasteko baimena eman zuen Siriako erregimenak. Hiri horien artean nire jaioterria zegoen, Kobane. Nire arreba Shireenek 19 urte zituen eta ustez ingeles literatura ikasketak hasi behar zituen Damaskoko Unibertsatean 2012ko udazkenean, baina Sirian hedatu zen indarkeriaren erruz ezinezkoa zen Kobane eta hiriburuaren artean bidaiarik egitea. Unibertsitatean hasteko aukeraren zain zegoen bitartean, Shireenek kurduera ikasi zuen Kobanen. Gure 11 anai-arreben artean, ni nintzen Shireenek gertuen zuena. Neba-arrebak izateaz gain, adiskideak ere baginen. Sentibera izateaz gain festak eta kirola maite zituen. Bartzelona futbol taldeko zale sutsuak ginen. 2010eko Mundu Kopa Johannesburgon izan zenean, Damaskon egiten nuen lan abokatu gisa, eta Shireen bertaraino etortzen zen parke zabaletan egiten zituzten futbol partiduak elkarrekin ikusteko. Shireenen kurduera irakaslea Vian deitzen zen, 29 urte zituen eta Kurdistango Langileen Alderdiko (PKK) borrokalaria zen. Shireenek emakume harengandik jaso zuen bere adorea. Vian 2012ko uztailaren 26an erail zuten Siriako Tel Abyad hirian Jabhat al-Nusrako kideen aurkako borroka batean (Al-Qaedarekin lotura duten jihadista siriarrak), eta Kobaneko herritarrentzat egun goibela izan zen hura. Vian martiria goresteko ospatu zen hiletan, gure aitak bere pistola zaharra eman zion Shireeni eta irakaslearen bideari jarraitu eta borrokalari bihurtzeko esan zion. Nire ama ez zegoen ados. Kobane askatu eta irakaslea mendekatzeko asmoz, Shireen Herriaren Babeserako Unitateetara (YPG) batu zen. Shireenek izena eman izan ez balu, nik egingo nukeen.

Handik gutxira, Irak eta Siriako Estatu Islamikoa (ISIS) Kobane erasotzen hasi zen. Erasoak 2012ko azaroaren 11n hasi ziren Gurutze Gorriaren gunearen aurkako bonba-auto batekin. Nire aita, 67 urtekoa, eta bere lagun bat ondoan zeuden eta eztandak hil zituen beste 12 martirirekin batera. “Betidanik uste nuen nire aita martirien aita izango zela, baina sekula ez ni martiri baten alaba izango nintzenik”, esan zuen Shireenek haren hiletan. Gure aitaren heriotzak bere nahia bete eta borrokalari bikaina izateko adorez bete zuen Shireen. Batez ere gorputegira joan eta aitaren gorpua ikusi genuenean. Eztandak eragindako kalteen eraginez oso zaila zen hura identifikatzea. Gertuko lagunak galdu izanaren ondorioz Shireen lur jota zegoen. Ezin zituen aitaren eta irakaslearen heriotzak gainditu. Bizitzak zentzua galdu zuen Shireenentzat. Egunak igarotzen zituen eremu militarrean entrenatzen, bertan hainbat arma kontrolatzen ikasi zuen: Kalashnikovak, suziri bidezko granadak eta esku-granadak. Bere entrenamenduak bi urte iraun zituen, eta tarteka bisita egitera etortzen zen. Kobaneko kanpoaldean dagoen eremu militarrean eman zuen denbora luzean bere izaera erabat aldatu zen, nik ezin nuen sinetsi. Lehenago, makillaje asko erabiltzen zuen eta lepoan Bartzelonako ikur bat zeraman. Ezin ditut bere eskuak eraztun edo eskumuturrekorik gabe imajinatu. Lehenago perfumeek zein kosmetikoek betetzen zuten zorroa bonba eta balaz beteta zuen orain. Kobaneko biztanle gehienek egin zuten modu berean  ama eta arrebak Turkiara eramateko hautua egin nuen egunean, amak Shireeni deitzeko eskatu zidan. “Kobanetik alde egiten baduzue, ez zara sekula berriro nire ama izango”, esan zion amari. Hiru egun beranduago Shireenek hiritik alde egiteko eskatu zion amari, ISISeko soldaduak hirira gerturatzen ari baitziren.

Shireen Kobaneko mendebaldeko kanpamentu batean zegoen ISISeko soldaduak bere arma eta tanke astunekin hirira sartzeko ahaleginak egiten hasi zirenean. Kurdistango erresistentziaren arma arinekin aurrerapen hura eteten ahalegindu zitezkeen, baina ezingo zituzten betiko geldiarazi. Shireen Kurdistango irratiko egoitzaren ondoko lubaki batean zegoen ezkutaturik. Martiri bihurtu baino bost ordu lehenago deitu nion Turkiatik. “Ez kezkatu, bizirik nago”, esan zidan. Nire beste arreba erizaina zen Kobaneko ospitalean, eta arratsaldeko zortzietan deitu egin zion hilik ote zen beldur zelako. Shireenek gehiago ez deitzeko eskatu zion, borroka lazten ari zela-eta mugikorretik ezingo baitzuen gehiago hitz egin. Entzun genuen ISISek eraso gogorra egin zuela Kobaneren aurka. Gaueko hamarretan arrebaren telefono-dei bat jaso genuen. Gizon baten ahotsa zen. Shireenen familiarekin hitz egiten ari ote zen galdetu zuen. Nire arrebetako batek baietz esan zion. ISISek Shireen akatu zuela eta bere buruaren bila joateko erantzun zion gizonak. Nire arrebak nire amarekin hitz egin aurretik, ISISeko soldaduak amari deitu zion Turkiara, eta Shireenek berarekin hitz egin nahi zuela esan zion. Nire amak telefonoa hartu zuenean, gizonak bere alabaren buruaren bila etortzeko esan zion. Amak konortea galdu zuen eta ospitalera eraman behar izan genuen. Gerra frontean zeuden Shireenen lagunei deitu genien. ISISek Shireen eta beste bost emakume erail zituela esan ziguten. Kobanera itzuli nintzen Shireenen gorpua hartzera, baina haren lagunek esan zidaten gorpua ISISekoek zeukatela eta ezinezkoa zela hil zuten auzoan sartzea. Turkiara bueltatu nintzen beste arrebarekin, krisi bat izan zuen eta ez zuen Kobanera bueltatu nahi. Haren heriotza familiarentzat lazgarria izan bazen ere, harro gaude Shireenez eta bizitza Kobane defenditzen eman duten bere lagun guztiez.

Medikuntza ikasia, psikiatria interesatu zitzaion bereziki, gizartea aldatzeko grina izan zuen betidanik. Karrera amaitu ostean ekin zion idazteari eta editatzeari, eta munduan zehar ibili zen: Kuban, orduko Sobietar Batasunean…

1970 inguruan izan zuen lehen harremana Euskal Herriarekin. ETArekin kolaboratzea egotzita, hiru urte eman zituen espetxean. Kartzelaldi garaiko gutunak eta egunerokoa argitaratu zituen 1975ean: Diario y cartas desde la cárcel. Hiru etxeak 2005ean berrargitaratu zuen. Bildumari Forestek idatzitako hitzaurrea ekarri dizuegu, aise irakurtzen baita gaur egunekotik ere, herrien arteko elkartasunaz eta kafkiarrak diruditen auzietaz baitihardu.

Omenaldi txiki bat: gugan bego, Eva.

HITZAURREA

“Ez naiz isilduko, nahiz eta zuk, atzamarrarekin,

ahoa ukituz edo bekokia,

isiltasuna eskatu ala beldurra mehatxatu…”

Quevedo

Duela zenbait egun, liburu honen argitalpenaz mintzatu zitzaizkidanean, lehen-lehenik, ezetz esateko bulkada sentitu nuen. Izan ere, liburu hau ez baita norberak barruan daraman liburu borrokalaria, hain zuzen orain idatzi nahi nukeena, eta ez horregatik bakarrik, baita ere, gutun-truke hau oso intimoa delako: gutunok ez ziren idatzi, inondik ere, jende gehiagok irakurriko zituela pentsatuta; gutunok baldintza oso larrietan sortu ziren, egun horietatik ez dut asko oroitzen, soilik sekulako ahalegina egin behar izaten nuela adorea bildu eta aurrera jarraitzeko. Ororen gainetik aurrera jarraitu, egunen batean kontatu ahal izateko, “une” sinestezin honen testigantza eman ahal izateko, horren distirak oraindik ere itsutzen bainau eta erabat nahigabetzen. Hainbat hilabetez, gutun hauek salbamendu-ohol baten modukoak izan dira, biltzen gaituen eta bertan parte hartzera behartzen gaituzten eldarnioaren erdian; eskutitz hauek bide bat izan dira errealitate zehatz eta bihotzeko bati eusteko: huts egin ez nezakeen hitzordua, nolabait ere, betebehar gozo bat, egunik uzkurrenetan zutik iraunarazi nauen konpromiso bat. Zalantzarik gabe, gauza sakona zen, argitaletxe bati besterik gabe eskaintzeko sakonegia. Horrexegatik, lehen batean, ezetz esan nahi izan nuen. Ondoren, hobeto pentsatu nuen, patxada handiagoarekin, egoera kontuan hartuta… Ez da egoera berria, inondik ere, are, gehiegitan errepikatu da, duela hainbat urtetatik elkartasunaz arduratzen garenontzat… Eta ez zidan itzuri egin zer-nolako garrantzia izan dezakeen idazki batek, testigantza batek, gutun huts batek zerbait egitera deliberatzeko orduan, alerta-oihua indartuko baitu eta hobeto ulertzen lagunduko. Eta, ikuspuntu horretatik, erresistentziei gailendu nintzaien. Liburua editatuko dutenek uste baldin badute beharrezko tresna dela eta balioko duela buru-belarri dabiltzan borroka horri, modu batera edo bestera, laguntza emateko, orduan, pozarren onartzen du proposamena. Hortxe daukazue: egokien deritzozuen moduan eman dezakezue. Ez dut aurrez irakurtzeko beharrik, ezta nolabait gainbegiratzeko beharrik ere. Jakin badakit nire seme-alabek, azken batean beraienak baitira gutunak, bat egingo dutela erabakiarekin; izan ere, intimitatea dagoeneko urratua baitago, intimitatea urratu zen gutunok zentsuraren harresi bikoitza –militarra eta kartzelakoa– gurutzatu behar izan zutenean argitara ateratzeko.

Hortaz, liburu zirkunstantzial bat dugu hau. Aitzakia liburu bat, talde-arazo bati arreta emateko: elkartasunezko liburu bat, azken batean. Horrela bakarrik har dezake bere benetako balioa, eta soilik ikuspegi horretatik irakurri behar da; liburu honekin beste zerbait egitea horren zentzua desitxuratzea litzateke. Ezaugarri horiek betetzen dituen liburu bat den heinean baino ez nago ados liburuarekin, hein horretan sustatzen dut, eta baita eskertu ere, mugarik gabe, “politika eta psikoanalisi”ko kideen keinua, horiexek hasieratik agertu baitute gu defendatzeko elkartasun aktibo eta suharra. Zer-nolako emozioarekin irakurri nuen, lokutorioko beira lausotuen artean (ez dakit malkoen ondorioz ala hatsaren lurrunaren poderioz), “Le Monde” kazetan argitaratu zuten deialdi hura[1], kanpotik iritsi zitzaigun lehen baikortasun-txertoetako bat berau.

Segurtasuneko zuzendari nagusiak estreinako Prentsa Konferentzia eman zuen egunetik, estatuko hedabide guztiek xehetasun handiz zabaldua, gure inguruan abian jarri da kontrako iruzkin, gezur eta kalumnien kate bat, eta, era berean, arrisku larriak etortzen zaizkigu gainera tirada handiko zenbait argitalpen kaleratzen diren aldiro, legearen babespean kaleratu ere, esate baterako, “Meridiano 2000” aldizkari edo “Puerta del Sol 2.3” liburua, zeintzuetan, printzipio etiko oinarrizkoenak bazter utzita, ontzat ematen diren jatorri oso iluneko informazioak. Niri buruz esan dute botere hipnotiko arraroak ditudala, urrutitik gauzak zuzentzeko gaitasuna daukadala eta eragin gaiztoa dudala nire ingurukoengan… Hainbeste barrabaskeria esan dituzte ezen dagoeneko pauso handi eta ezinago garrantzitsua izango da liburu honen bitartez argi geratzen bada “munstroak” ez dauzkala bi buru eta ez duela ahotik sua botatzen; alderantziz, bere barruan bihozño bat dagoela, taupa-taupa egiten gainontzeko gizakien barruan bezala.

Edonola ere, benetako arazoa horren azpitik doa, eta ez da berria. Duela hainbat urtetatik dator eta bada zerbait askoz sakonagoa eta inolaz ere ez? hain isekagarria: tragedia bat, zinez. Noizbait hobeto ulertuko da bizitzea egokitu zaigun egoeraren konplexutasuna eta gaur gurekiko errukirik agertzen ez duen mendeku moduko honen esanahia. Ulertuko da, halaber, zer-nolako miseria intelektualetara baztertu gaituzten, bertatik abiatuta ezin izan dugula sekula gure gauzetan publikoki esku hartu, eta horrek izugarri markatu gaituela. Nire kidearengan pentsatzen dut orain, Alfonso Sastre, bost urtetik gora daramatza-eta kartzelan, gutun baten bitartez protesta egiteagatik, eta min ikaragarria sentitzen dut beste protesta-eskutitz batekin alderatzen dudanean, gaur egun historikoa dena, hain zuzen, Sartrek Auzitegi Militarrera igorritakoa Aljeriako askapen-gerraren garaian,. Gutako askori ere gustatuko litzaiguke, hala sentitzen baitugu, orduko hartan bezala esan ahal izatea prest gaudela kidearen maleta eramateko, bidezko kausa baten alde borrokatzen denean. Baina beste leku batzuetan gutxieneko duintasun-oihu bat dena, delitu larri bilakatzen da hemen, tankera kafkiarreko prozesu batean sartzen bazaituzte. Ezin diot atsekabeari ihes egin, jabetzen naizenean beti izan garela ezkutuko pertsonak, modu batera edo bestera, eta hemen aitortu nahi dizuet, intelektual gisa, protesta egiten dudala. Eta, akaso, horregatik erabaki dut gaur nire sinadura paratzea hitzaurre konprometitu bilakatzen ari zaidan honetan.

Eva Forest Yeseríaseko espetxean

Era berean, eskatu zidaten hitzaurre honetan niri buruz hitz egiteko apur bat…

Zer esango dizuet ba, une honetan nire bizitzako puska oso garrantzitsu bat nire herriaren historiari lotuta dagoela, eta batzuetan gertakari miragarrien lekuko izan ez ezik, horien parte ere izan garela…? Goiz batean, adibidez, jo egin gintuztela lore gorriak Patino kidearen ehorzketara eramateagatik, eraikuntzako langilea bera, tiroka eraila zapaldutako eskubideak defendatzeagatik, edo jo egin gintuztela, nahiz eta beste modu batean egin, meatzari asturiarren eskubideak defendatu genituenean, edo txakurrak baikinan jazarri zitzaizkigula Baezako kaleetan zehar, herriko poeta Machadori omenaldia egin nahi izan genionean, edo mehatxu ikaragarriak jaso genituela Unibertsitatean hainbat zapalkuntzaren berri eman genuenean, denoi eragiten digutenak? Betidanik, modu batera edo bestera, zapaltzen gaituztela, eta agian horregatik hasten zaigula odoletan bihotza, langile bat tiroka erailtzen duten bakoitzean, dagokiona eskatzeagatik, San Adrián del Besósen, edo Vigon, edo Granadan, edo Bilbon? Sakonki maite dudala Espainiako estatuaren pean dauden herriek osatzen duten giza jarioa, aukeraz bete-betea, orain arte isilaraziak izan diren arren, eta ez dudala ezkutatzen –orain, arrisku larri bilakatu delarik– lagun euskaldunak ditudala, beraien arazoak konpontzearekin amesten dutenak; eta, azken batean, hain dela gauza larria, Puig Antichek kontzientzian min ematen didala, laguntza eskasegia eman genion anai batek bezala, gauez kendu zigutena guk hala baimenduta?

Beti sentitu izan dudala elkartasuna Lurreko zigortu eta esplotatuekiko, nahiz eta ondorio guztiekin beraien alde paratzeko deliberoa une zehatz batean hartu nuen, Bolibiako gerrillari hura hil ondoren? Vietnam eta Palestinako herrien borroka gertutik jarraitzen ditugula, eta, oro har, askapen-borroka oro babesten dudala? Malko mikatzak bota nituela irailaren 11 batez Txilen, nahiz eta poz handiak ere bizi izan ditudan, Angela Davis salbatu genuen egun hartan bezala, herria osorik batuta, hain gure sentitzen genuen Angela Davis hura, ala Portugaleko kartzelak ireki ziren egun hartako poza, hainbeste lagun baikenituen han preso?

Erraldoi izugarri baten antzera hazten zaidala haserrea bidegabekeriak ikusten ditudanean, eta akaso hori haurra nintzen garaitik datorkidala, oroitzapen batetik non hegazkin beltzek umeak metrailatzen zituzten Bartzelona gorriko arrantzale-auzo batean? Nire aita, seguru asko, bihotz zabaleko anarkista bat izan zela, eta ama, bere adorea dela medio, izan zitekeela Vietnamgo ANFko amona bat, estimu handienarekin esanda?

Kezkatzen nauten arazoen zerrendan Iraultza dela lehenetarikoa? Emakumearen askapena babesten dudala, horren forma guztietan, eta pentsatzen dudala iraultza hain beharrezko hau posible izango dela soilik emakumeek botere politikora jauzi egiten dutenean?

Arazo horiek guztiek kezka sortzen didate, gustatuko litzaidake horietaz guztiez mintzatzea noizbait, lasaiago, eta, modu batean edo bestean, ordenarik gabeko oharretan bilduak ditut, ohar horiek Epaitegi Militarren bateko mahai baten gainean pilatzen diren arren, are, ohar horiek erabiliak izan daitezkeen arren salaketa lazgarriren bat frogatzeko…

Baina kontu horiek guztiak kontu txikiak dira, eta horien garrantzia bakarra da guztion bizitzaren parte direla, gure herriaren historia… Inportanteena da hemen gaudela, esna. Munduko beste toki batzuetan gertatzen dena jakin-min biziz jarraitzen dugula eta mundu zabaleko hainbat txokotatik berotasun handia iristen zaigula, eta ikasten dugula, berriro ere, gauza handia dela elkartasuna, Peter Weiss ez dela soilik Stockholmen bizi den idazle bat, Gisèle Halimi ez dela soilik auzietan lan egiten duen abokatu bat, ezta Fernando Arrabal ere, antzokietan estreinaldian egiten dituen abangoardiazko ikertzaile bat… Horiek guztiak, eta baita Italian eta Portugalen dabiltzan adiskide onak, eta Japonian, Eskandinavian, AEBetan, Kuban, Aljerian edo bost kontinenteetako edozein muturretan dabiltzan guztiak, denok batzen gaituela amets handi batek, mundu hobe bat irudikatzekoa non gizakia benetan izango den gizaki… Berriro ere diot, elkartasuna gauza handia da, indarra ematen du, indar bat zeinak baimentzen digun, gaur, erdi irla erdi lubaki den txoko txiki honetan, Yeseríasen, baikor itxarotea amaierari, eta denei bidaltzea besarkada bat eta baita kideak egun batean “kartzelatik kartzelara” helarazi zigun poema ere:

“baina, prozesu guztiak gorabehera,

gaua etsaia da, eguna gurea:

gu aske gara eta beraiek preso daude”

Eva Forest

Yeseríaseko espetxea, 1975eko martxoa

¹ Informazio- eta elkartasun-idazki hori, Prentsak zentsuratu baitzuen, Le Monde kazetako publizitate-atal batean argitaratu behar izan zen, idazkia sinatu zuten lehen emakumeek erositako atal batean, 1974ko urriaren 23an. Hainbat herrialdetako milaka emakumek sinatu zuten. Horren ondoren etorri zen “Quotidien des femmes”en ale berezi bat (1974-11-23), non informazio xehea ematen zen Espainiako borroka iraultzaileei buruz. Emakume espainiarrek eta “politique et psychanalyse” taldeko emakumeek idatzi zuten.

Eva Forest espetxetik irten zen egunean, senar eta alabarekin

«Poetek ez dute biografiarik»

Nicanor Parra

Iaz bete zituen 100 urte poeta txiletar handi honek. Artista sendi bateko nagusiena da (Violeta arrebaren poema bat ere ekarri genuen), matematikaria eta fisikaria, eta antipoesiaren sortzailetzat dute askok. Liburu anitz argitaratu ditu, besteak beste, Cancionero sin nombre (1937), Poemas y antipoemas (1954), Sermones y prédicas del Cristo de Elqui (1977) eta Discursos de sobremesa (2006). Idatzizko lanez gainera, artefaktuak ere sortu eta munduko hainbat galeriatan erakutsi ditu. Urteurrenaren harira Josu Landak poema onenetako batzuk euskaratu zituen arren, guk ere poeta izugarri honi omenaldia egin eta aletxo bat ekarri nahi izan dizuegu, ea pitinka handitzen den haren obra gurean. Hainbat liburutatik hartu ditugu olerkiak, hemen zerrenda. Autorearen baieztapenari kontra eginez, beraz, Parraren biografiarik onena dakarkizuegu: bere obra. On egin!

Nicanor Parraren artefaktuetako bat, Los expresidentes de Chile ahorcados.

HIRU POESIA

        1

Esateko ez dut dagoeneko deus

Esateko neukan guztia

Hamaika aldiz esan izan dute.

        2

Hamaika aldiz galdetu izan dut

Baina inork ez die nire galderei erantzuten.

Behar-beharrezkoa da

Amildegiak behingoz erantzun dezan

Honezkero denbora gutxi geratzen baita.

        3

Gauza bakarra dago garbi:

Haragia zizarez betetzen da.

VII.

(in SERMONES & PRÉDICAS)

Senarrek gutun-bidezko ikastaro bat

                                               egin beharko lukete

ez badira zuzenean egitera ausartzen

emakumeen sexu-organoei buruz

horren inguruko ezjakintasun handia dago

nork esan diezadake adibidez

zer alde dagoen bulbaren eta baginaren artean

hala ere uste dute eskubidea dutela

                                               ezkontzeko

gaian aditu balira bezala

emaitza: bikote arazoak

adulterioa kalumniak banantzea

eta nola geratzen dira seme-alaba gizajo horiek?

IZENA ALDATZEA

Letra ederrak maite dituzten horiei

Nire guraririk onenak helarazten dizkiet

Izena aldatuko diot zenbait gauzari.

Nire abiapuntua hau da:

Poetak ez du hitza betetzen

Ez baditu gauzen izenak aldatzen.

Zer dela eta eguzkiak

Jarraitu behar du eguzki deitzen?

Dei dezagun Micifuz

Berrogei legoatako botak zituen hura!

Nire zapatek hilkutxak al dirudite?

Jakizue gaurtik aurrera

Zapatak hilkutxa deituko direla.

Esan, idatzi eta argitaratu

Zapatek izenez aldatu dutela:

Hemendik aurrera hilkutxak deitzen dira.

Tira, gaua luzea da

Bere burua maite duen poeta orok

Bere hiztegia izan behar du

Eta ahantzi aurretik

Jainkoari berari izena aldatu behar zaio

Nork nahieran dei dezala:

Hori norberaren arazoa da.

KRONOS

Txileko Santiagon

Egunak

            oro

dira

amaigabeki

                                                          luzeak:

Hainbat eternitate egun batean.                               

Luma-bizkarrean ibiltzen gara

Cochayuyo saltzaileen gisan:

Aharrausi egiten da. Berriz egiten da aharrausi.

Eta hala ere asteak laburrak dira

Hilabeteak ziztuan doaz

Etaurteekhegandirudite.

EZ DUT BIDE BAKETSUAN SINESTEN

ez dut bide biolentoan sinesten

nahiko nuke sinetsi

zerbaitetan –baina ez dut sinesten

sinestea da Jainkoan sinestea

nik egiten dudan bakarra

sorbaldak altxatzea da

barka iezadazue zintzotasuna

ez dut sinesten Esne Bidean ere.

PIANO SOLO BAT

Gizakiaren bizitza distantzian egiten den ekintza baizik ez denez,

Edalontzi baten barruan dir-dir egiten duen apar pittin bat;

Zuhaitzak astintzen diren altzariak baizik ez direnez:

Ez dira aulkiak eta mahaiak betiko mugimenduan besterik;

Gu geu izakiak besterik ez garenez

(jainkoa bera jainko baino ez den gisan)

Entzun gaitzaten hitz egiten ez dugunez

Baizik eta besteak mintzo daitezen

Eta oihartzuna berau sortzen duten ahotsak baino lehenagokoa da;

Kaos baten pozbidea ere ez dugunez

Aharrausi egiten duen eta airez betetzen den lorategian,

Hil baino lehen ebatzi beharreko buru-hausgarri bat

Gero lasai asko berpiztu ahal izateko

Emakumea gehiegi erabili denean;

Infernuan ere zeru bat badenez,

Utzidazue niri ere gauza batzuk egiten:

Nik egin nahi dut zarata bat oinekin

Eta nahi dut nire arimak aurki dezan gorputza.

BIDAIA-OHARRAK

Nire postutik urrun ibili nintzen urtetan
Bidaiatzen eman nuen denbora, solaskideekin iritzi-trukean
Lotan eman nuen denbora;
Baina lehengo garaietan bizitako eszenak oroimenera zetozkidan.
Dantzaldia bitartean kontu absurdoetan pentsatzen nuen:
Bezperan, sukalde aurretik pasatzean, ikusitako
letxuga batzuetan pentsatzen nuen,
nire familiarekin lotutako makina bat gauza fantastikotan pentsatzen nuen;
Bitartean ontzia ibaian sartua zen
marmoka-saldo batean zehar egiten zuen aurrera.
Eszena fotografiko haiek nire espirituari eragiten zioten,
Kabinan ixtera ninderamaten;
Behartuta jaten nuen, neure buruaren aurka matxinatzen,
Etengabeko arriskua nintzen ontzirako
zeren edozein unetan bota bainezakeen zentzugabekeriaren bat.

GALDERAK TEAREN ORDUAN

Gizon margul honek
argizari museo bateko eskultura dirudi;
Begiratu errezel apurtuetatik:
Zerk balio du gehiago, urreak edo edertasunak?,
Mugitzen den errekak
edo ur-bazterrean atxikitako askimotzak?
Urrunean kanpai-hotsa entzuten da
zauria gehiago zabaltzen duena, edo ixten:
Benetakoagoa da iturriko ura
edo bertan begiratzen den neskatxa?
Ezin jakin, jendeak denbora ematen du
hareazko gazteluak eraikitzen.
Hobea al da edalontzi gardena
hori sortzen duen gizakiaren eskua baino?
Giro akitu bat arnasten da
Errauts-, ke-, tristura-giroa:
Behin ikusitakoa ez da berriz berdin
ikusten, diote hosto lehorrek.
Te ordua, ogi xigortua, margarina.
Laino moduko batean bilduta dena.

MADRIGAL

Aberats bihurtuko naiz gau batez
Trikimailu bati esker: irudiak izoztu ahalko ditut
ispilu ahur batean. Edo ganbilean.

Uste dut arrakasta erabatekoa izanen dela
Hondo bikoitzeko hilkutxa bat sortzea lortzen dudanean
gorpuak beste munduari ku-ku egin ahal izateko.

Nahikoa erre ditut honezkero betileak
zaldi-lasterketa zentzugabe honetan
non zaldizkoak zelaberetik behera botatzen dituzten
eta ikus-entzuleen artean erortzen diren.

Hain zuzen, orduan, saiatu nintzen sortzen
eroso bizitzen uzten didan zerbait
edo behintzat hiltzen uzten didana.
Seguru dakit hankek dar-dar egiten didatela,
Hortzak erortzen zaizkidala egiten dut amets
eta berandu iristen naizela hileta batzuetara.

ORBANAK PARETAN

Gaua guztiz iritsi aurretik
paretako orbanak aztertuko ditugu:
Batzuek landare-itxura dute
Bestetzuek animalia mitologikoen antza.

Hipogrifoak,
…………… herensugeak,
………….. ………….. arrabioak.

Baina guztietan misteriotsuenak dira
leherketa atomikoak diruditenak.

Paretako zinematografoan
Arimak ikusten du gorputzak ikusten ez duena:
Gizonak belauniko
Amak besoetan umeak dituztela
Zaldizkoen monumentuak
Hostia jasotzen duten apaizak:

Elkartzen diren sexu-organoak.

Baina guztietan apartenak
dira
….. zalantza izpirik gabe
leherketa atomikoak diruditenak.

PENTSAMENDUAK

Zer da gizakia
…………… dio berekiko Pascalek:
Berretzailea zero duen berreketa bat.
Ezereza
……… osoarekin alderatzen bada
Osoa
……… ezerezarekin alderatzen bada:
Jaiotza gehi heriotza:
Hotsa bider isiltasuna:
Batez besteko aritmetikoa osoaren eta ezerezaren artean.

Otsaileren lehen astearekin datorkigu Samanta Schweblinen sortako bigarren alea, autore argentinarraren bilduma sonatuenari izenburua ematen diona, hain justu ere. Berbaratza blogekoek amua eskaini ziguten, eta orain oso-osorik daukagu irakurgai, Xabi Aizpurua Ugartek itzulia. On egin, ahoa bete txori.

Ahoa bete txori

Itzultzailea: Xabi Aizpurua Ugarte

Silviaren autoa etxe aurrean zegoen aparkatuta, lau keinukariak piztuta zituela. Gelditu egin nintzen, txirrinari kasurik ez egiteko benetako aukerarik ba ote zegoen pentsatzen nuen bitartean, baina partida etxe guztian entzuten zen; beraz, telebista itzali eta irekitzera joan nintzen.

            ̶ Silvia ̶esan nion.

            ̶ Kaixo   ̶ esan zuen berak, eta nik ezer esan aurretik sartu egin zen ̶ . Hitz egin beharra daukagu, Martin. ̶ Neure besaulkia seinalatu zuen eta nik obeditu egin nion. Izan ere, batzuetan, iraganak atea jotzen duenean eta duela lau urte bezala tratatzen nauenean, inozo hutsa izaten jarraitzen dut. Bera ere eseri egin zen.

            ̶ Ez zaizu gustatuko. Zera… Gogorra da. ̶ Ordulariari begiratu zion ̶ . Sarari buruz da.

            ̶ Beti izaten da Sarari buruz ̶ esan nuen.

            ̶ Zure alabak arazo larriak ditu. Esango duzu dena puztu egiten dudala, erotuta nagoela, kontu horiek guztiak, baina ez dago horretarako denborarik. Nirekin etorriko zara etxera oraintxe bertan eta zeure begiekin ikusiko duzu. Joango zarela esan diot. Sara zure zain dago.

            ̶ Zer gertatzen da ba?

            ̶ Ez dizkizu hogei minutu ere kenduko. Gero ez dizut entzun nahi berak ez zaituela bere bizimoduan integratzen eta kaka zahar hori guztia.

            Isilik gelditu ginen une batez. Hurrengo pausoa zein izango zen pentsatu nuen, berak kopeta okertu, jaiki eta ateraino joan zen arte. Nik nire berokia hartu eta bere atzetik irten nintzen.

Kanpotik etxea beti bezala ikusten zen, belarra moztu berria eta Silviaren azaleak senar-emazteen balkoitik zintzilik. Bakoitza bere autotik jaitsi eta hitzik egin gabe sartu ginen. Sara besaulkian eserita zegoen. Aurtengo eskolak amaitu arren, lizeoko jertsea zeraman jantzita; aldizkarietako eskolaume pottorbero horiei bezalaxe gelditzen zitzaion. Zurrun zegoen, zangoak elkartuta eta eskuak belaunen gainean zituela, leihoko edo lorategiko punturen batean kontzentratuta, amaren yogako ariketa horietako bat egiten ariko balitz bezala. Nahiz eta beti zurbil samarra eta argala izan, orain osasun betean zegoela konturatu nintzen. Haren zango eta besoek indartsuagoak ematen zuten, hilabete batzuetan kirola egiten jardun duenaren gisan. Ileak distira egiten zion eta masailetan kolore arrosa argia zeukan, margotua bezala baina benetakoa. Sartzen ikusi ninduenean, irribarre egin eta esan zuen:

            ̶ Kaixo aita.

            Nire neskatoa zeharo maitagarria zen, baina bi hitz nahikoa ziren neska harengan zerbait gaizki zebilela ulertzeko, seguru asko amarekin zerikusia zuen zerbait. Batzuetan pentsatzen dut agian neurekin eraman behar nuela… baina gehienetan pentsatzen dut ezetz. Telebistatik metro batzuetara, leiho ondoan, kaiola bat zegoen. Txorientzako kaiola zen ̶ hirurogei, laurogei zentimetrokoa ̶ eta sabaitik zintzilik zegoen, hutsik.

            ̶ Zer da hori?

            ̶ Kaiola bat ̶ esan zuen Sarak, eta irribarre egin zuen.

            Silviak keinu bat egin zidan sukaldera jarrai niezaion. Leihateraino joan ginen eta bera itzuli egin zen Sarak ez gintuela entzuten egiaztatzeko. Besaulkian zurrun zegoen, kalera begira, inoiz iritsi ez bagina bezala. Silviak ahopeka hitz egin zidan.

            ̶ Martin. Hara, hau patxadaz hartu beharko duzu.

            ̶ Nahikoa da, Silvia, ez nazazu gehiago izorra. Zer da?

            ̶ Atzotik baraurik daukat.

            ̶ Adarra jotzen, ala?

            ̶ Zeure begiekin ikus dezazun.

            ̶ Aja… erotuta zaude?

            Keinu bat egin zidan egongelara itzul gintezen eta besaulkia seinalatu zidan. Sararen aurrean eseri nintzen. Silvia etxetik irten zen eta leihatea zeharkatzen eta garajera sartzen ikusi genuen.

            ̶ Zer gertatzen zaio zure amari?

            Sarak sorbaldak altxatu zituen, ez zekiela ulertaraziz. Ile beltz kizkurgabea zeukan, motots batean bilduta, eta ia-ia begietaraino iristen zitzaion kopeta-ilea, ondo zaindua.

            Silvia zapata-kaxa batekin itzuli zen. Artez zekarren, bi eskuekin, zerbait hauskorra bailitzan. Kaiolaraino joan, ireki, eta kaxatik txolarre txiki-txiki bat atera zuen, golfeko pilota baten tamainakoa; kaiola barruan sartu eta itxi egin zuen. Kaxa lurrera bota eta ostiko batez baztertu zuen, idazmahaiaren azpian metatzen ari ziren beste bederatzi edo hamar kaxen ondora. Sara jaiki egin zen orduan, eta, mototsak garondoaren alde batera eta bestera distiratzen ziola, kaiolaraino joan zen brinko bat eginda, bera baino bost urte gutxiago dituzten neskatilek egiten duten moduan. Guri bizkarra emanda, hanka puntetan, kaiola ireki eta txoria atera zuen. Ezin izan nuen ikusi zer egin zuen. Txoriak oihu egin zuen eta berak indarka jardun zuen une batez, agian txoria ihes egiten saiatu zelako. Silviak ahoa estali zuen eskuarekin. Sara gugana biratu zenerako ez zegoen txoririk. Ahoa, sudurra, kokotsa eta bi eskuak odolez beteta zituen. Lotsatuta egin zuen irribarre, haren aho erraldoia okertu eta ireki egin zen, eta haren hortz gorriek salto batean jaikitzera behartu ninduten. Komuneraino korrika joan, itxi eta goitika egin nuen komun-zuloan. Pentsatu nuen Silvia nire atzetik etorriko zela eta errua botatzen eta aginduak ematen hasiko zitzaidala atearen beste aldetik, baina ez zuen halakorik egin. Ahoa eta aurpegia garbitu nituen, eta ispilu aurrean gelditu nintzen entzuten. Goiko solairutik zerbait astuna jaitsi zuten. Sarrerako atea ireki eta itxi zuten hainbat aldiz. Sarak galdetu zuen ea apaleko argazkia eraman zezakeen berekin. Silviak baietz esan zuenerako urrun zegoen haren ahotsa. Atea ireki nuen ahalik eta zarata gutxien ateraz, eta korridorera burua atera nuen. Ate nagusia parez pare irekita zegoen eta Silvia nire autoaren atzeko eserlekuan sartzen ari zen kaiola. Pauso batzuk eman nituen etxetik irten eta haiei kontu batzuk oihukatzeko asmoz, baina Sara sukaldetik kalerantz abiatu zen eta bat-batean gelditu nintzen berak ikus ez nintzan. Besarkada bat eman zioten elkarri. Silviak musu eman zion eta gidariaren alboko eserlekuan sartu zuen. Zain egon nintzaion etxera itzuli eta atea itxi arte.

            ̶ Zer arraio?

            ̶ Zeurekin eramango duzu. ̶ Idazmahairaino joan eta kaxa hutsak zapaldu eta tolesteari ekin zion.

            ̶ Jainkoarren, Silvia, zure alabak txoriak jaten ditu!

            ̶ Ezin dut gehiago.

            ̶ Txoriak jaten ditu! Ikusi al du medikuren batek? Zer demontre egiten du hezurrekin?

            Silvia begira gelditu zitzaidan, harrituta.

            ̶ Horiek ere tragatu egingo dituela pentsatzen dut. Ez dakit txoriek … ̶ esan eta pentsakor gelditu zen.

            ̶ Ezin dut nirekin eraman.

            ̶ Berarekin egun bat gehiago, eta neure burua hilko dut. Lehenengo bera, eta gero neure burua.

            ̶ Txoriak jaten ditu!

            Komuneraino joan eta krisketaz itxi zuen atea. Kanpora begiratu nuen leihatetik. Sarak alaiki agurtu ninduen autotik. Lasaitzen saiatu nintzen. Aterantz pauso baldar batzuk ematen lagunduko zidaten gauzetan pentsatu nuen, errezatuz denbora hura nahikoa izan zedin berriro gizon arrunt eta korriente bat izatera itzultzeko, mutil txukun eta antolatua, supermerkatuan hamar minutuz zutik egoteko gai dena, lataz betetako apalategi baten aurrean, hartu dituen ilarrak egokienak direla ziurtatu nahian. Besteak beste, bururatu zitzaidan, pertsonak jaten dituzten pertsonak baldin badaude, orduan txoriak bizirik jatea ez zegoela hain gaizki. Ikuspegi naturista batetik droga baino osasungarriagoa dela ere bai, eta, ikuspegi sozialetik, ezkutatzeko errazagoa hamahirurekin haurdun gelditzea baino. Baina uste dut autoko maratilara iritsi arte jarraitu nuela neure buruari esaten txoriak jaten ditu, txoriak jaten ditu, txoriak jaten ditu, eta horrela.

            Sara etxera eraman nuen. Bidean ez zuen ezer esan, eta, iritsi ginenean, bakarrik jaitsi zituen bere gauzak. Bere kaiola, bere maleta –maletategian gorde zutena–, eta Silviak garajetik ekarri zuen zapata-kaxa bezalako lau. Ezin izan nion ezerekin lagundu. Atea ireki nuen eta han egon nintzen zain bera autora joan eta gauza guztiekin etorri arte. Sartu ginenean, goiko logela erakutsi nion. Gauzak utzi zituenean, jaitsarazi eta nire aurrean eserarazi nuen, jangelako mahaian. Bi kafe prestatu nituen, baina Sarak bere kikara baztertu eta esan zuen ez zuela infusiorik hartzen.

            ̶ Txoriak jaten dituzu, Sara –esan nuen.

            ̶ Bai, aita.

            Ezpainei hozka egin zien, lotsatuta, eta esan zuen:

            ̶ Zeuk ere bai.

            ̶ Txoriak bizirik jaten dituzu, Sara.

            ̶ Bai, aita.

            Pentsatu nuen zer sentitzen ote den mugitzen ari den zerbait beroa irenstean, lumaz eta hankaz betetako zerbait ahoan izatean, eta eskuarekin itxi nuen ahoa, Silviak egiten zuen gisa berean.

Hiru egun pasatu ziren. Sara eserita egoten zen denbora guztian, besaulkian zurrun, zangoak elkarren kontra eta eskuak belaunburuetan zituela. Ni goizean goiz irteten nintzen lanera, eta Interneten kontsultak egiten pasatzen nuen eguna, konbinazio infinituak eginez “txori”, “gordin”, “sendabide”, “adopzio” hitzekin, jakinik bera eserita zegoela han, ordu luzez lorategira begira. Etxera sartzen nintzenean, zazpiak aldean, eta egun guztian zehar irudikatu nuen bezalaxe ikusten nuenean, ilea lazten zitzaidan garondoan eta gogoa izaten nuen etxetik irten eta bera barruan giltzapetuta uzteko, hermetikoki giltzapetuta, umetan harrapatzen diren xomorro horiek bezala, beirazko ontzietan gordeta airea amaitu arte. Egin al nezakeen? Txikitan, zirkuan, arratoiak ahoratzen zituen emakume bat ikusi nuen. Horrela edukitzen zituen zintzilik tarte batean, ezpain itxien artean isatsa mugituz, ikusleen aurrean oinez zebilen bitartean, begiak arranpalo irekita. Orain ia gauero pentsatzen nuen emakume harengan, ohean batera eta bestera lo hartu ezinik, Sara zentro psikiatriko batean sartzeko aukera aztertuz. Agian astean behin edo birritan bisita nezakeen. Silviarekin txandak egin nitzakeen. Pentsatu nuen kasu batzuetan gaixoa nolabait bakartzea aholkatzen dutela medikuek, hilabete batzuetan familiatik aldentzea. Agian aukera ona izango zen guztiontzat, baina ez nengoen seguru Sara gai izango ote zen horrelako toki batean bizirauteko. Edo bai. Edozein kasutan, haren amak ez luke onartuko. Edo bai. Ezin nuen erabaki.

            Laugarren egunean Silvia gu ikustera etorri zen. Bost zapata-kaxa ekarri zituen eta sarrerako atearen ondoan laga zituen, barrualdean. Biotako inork ez zuen ezer esan hari buruz. Saraz galdetu zuen eta goiko gela seinalatu nion. Jaitsi zenean kafea eskaini nion. Egongelan hartu genuen, isilik. Zurbil zegoen, eta eskuek hainbesteko dardara egiten zioten, baxera tintinka hasten baitzen kikara platertxo gainean jartzen zuen bakoitzean. Biok genekien zer pentsatzen zuen besteak. Nik esan nezakeen “hau zure errua da, hauxe da lortu duzuna”, eta berak esan zezakeen “inoiz arretarik jarri ez diozulako gertatzen da hau”, edo antzeko kontu absurdoren bat. Baina, egia esan, ordurako oso nekatuta geunden.

            ̶ Ni arduratuko naiz honetaz ̶ esan zuen Silviak irten aurretik, zapata-kaxak seinalatuz. Ez nuen ezer esan, baina barru-barrutik eskertu nion.

Supermerkatuan, jendeak zerealez, gozokiz, barazkiz eta esnekiz betetzen zituen bere orgatxoak. Ni nire latetara mugatzen nintzen eta ilaran egoten, isilik. Astean bizpahiru aldiz joaten nintzen supermerkatura. Batzuetan, nahiz eta ezer erosi beharrik ez izan, bertatik pasatzen nintzen etxeratu aurretik. Gurditxo bat hartu eta apalategien artean ibiltzen nintzen neure kolkorako pentsatuz zer ahaztu ote zitzaidan. Gauean elkarrekin ikusten genuen telebista. Sara zurrun, sofaren bere izkinan eserita, ni beste muturrean, aldian behin bera zelatatuz ea programa jarraitzen zuen edo berriz ere begiak lorategian iltzatuta zituen. Nik bi lagunentzat prestatzen nuen janaria eta bi azpiletan eramaten nuen egongelara. Sarari aurrean uzten nion berea, eta hantxe gelditzen zen. Bera ni hasi zain egoten zen eta orduan esaten zuen:

            ̶ Barkatu, aita.

            Jaiki, bere gelara igo eta leuntasunez ixten zuen atea. Lehenbiziko aldian telebistaren bolumena jaitsi nuen eta isilik egon nintzen zain. Intziri zorrotz eta motz bat entzun zen. Segundo batzuk geroago, bainugelako iturria eta ur txorrota. Batzuetan minutu batzuen buruan jaisten zen, ezin hobeki orraztuta eta baretuta. Bestetan dutxatu egiten zen eta zuzenean pijama jantzita jaisten zen.

            Sarak ez zuen atera nahi. Haren jokabidea aztertuta, pentsatu nuen agian agorafobiaren zantzuak pairatuko zituela. Batzuetan aulki bat ateratzen nuen lorategira eta tarte batez irten zedin konbentzitzen saiatzen nintzen. Baina alferrikakoa zen. Hala eta guztiz ere, azala energiaz dirdirka mantentzen zuen eta gero eta ederragoa zegoen, eguna eguzkipean ariketak eginez pasatuko balu bezala. Aldian behin, nire kontuetan nenbilela, luma bat topatzen nuen. Ate ondoan lurrean, kafe lataren atzean, mahai-tresnen artean edo sukaldeko harraskan oraindik bustita. Sarak ez ikusteko moduan jasotzen nuen, eta komun-zulora botatzen nuen. Batzuetan han gelditzen nintzen, urak nola zeraman begira. Batzuetan, komuna berriz betetzen zen, ura baretu, berriz ere ispilu bat bezala, eta nik oraindik han jarraitzen nuen begira, pentsatuz supermerkatura itzultzea beharrezkoa ote zen, benetan justifikatuta ote zegoen gurditxoak hainbeste zaborrez betetzea, Sararengan pentsatuz, zer ote zegoen lorategian.

Arratsalde batez, Silviak deitu zuen: ohean omen zegoen gripe ikaragarri batekin. Esan zuen ezin zigula bisitarik egin. Ezin zigula bisitarik egin esateak esan nahi zuen ezin zuela kaxa gehiago ekarri. Bera gabe konponduko ote nintzen galdetu zidan. Nik ea sukarrik bazeukan galdetu nion, ea ondo jaten ari zen, ea medikuarenera joan zen, eta galderei erantzun beharrarekin aski zeregin jarri nionean moztu beharra nuela esan eta moztu egin nuen. Telefonoak berriro jo zuen baina ez nuen hartu.

            Telebista ikusi genuen. Nire janaria ekarri nuenean Sara ez zen jaiki bere logelara joateko. Lorategira begira egon zen nik jaten amaitu arte; ondoren, telebista ikusten hasi zen berriz.

            Hurrengo egunean, etxera itzuli aurretik supermerkatutik pasatu nintzen. Gurditxoan hainbat gauza jarri nuen, betikoa. Apalategien artean paseatu nuen supermerkatua lehenbizikoz ezagutzen ariko banintz bezala. Etxeko animalien atalean gelditu nintzen; txakurrentzako, katuentzako, untxientzako, txorientzako eta arrainentzako janaria zegoen. Janari batzuk altxatu nituen zer ziren ikusteko. Zerez eginak zeuden irakurri nuen, zenbat kaloria ematen zituzten eta zer kopuru gomendatzen zen arraza, pisu eta adin bakoitzarentzat. Ondoren, lorezaintzako sailera joan nintzen, non landare loredunak edo lorerik gabeak, loreontziak eta lurra besterik ez zegoen. Beraz, atzera etxeko animalien sailera itzuli eta bertan gelditu nintzen, jarraian zer egingo ote nuen pentsatuz. Jendeak bere gurditxoak betetzen zituen eta niri iskin eginez mugitzen zen. Amaren eguna zela-eta esnekietako eskaintza iragarri zuten bozgorailuetatik, eta mutil bati buruzko abesti melodiko bat jarri zuten, emakumez inguratuta egon arren bere lehen maitasunaren miraz zegoen bati buruzkoa. Azkenean, gurditxoari bultzatu eta laten sailera itzuli nintzen.

            Gau hartan, Sara berandu lokartu zen. Nire logela harenaren azpian zegoen, eta sabaian entzun nuen urrats urduriz ibiltzen, etzaten, berriz jaikitzen. Logela zer egoeratan ote zegoen galdetu nion neure buruari; ez nintzen igo bera iritsi zenetik eta agian tokia hondamendi hutsa izango zen, krakaz eta lumaz betetako txoritokia.

            Silviak deitu eta hiru gauera, etxera itzuli aurretik, albaitaritza-denda bateko toldoetatik zintzilik zeuden txori-kaiola batzuk begiratzeko gelditu nintzen. Haietako batek ere ez zeukan Silviaren etxean ikusi nuen txolarrearen antzik. Koloretakoak ziren eta oro har apur bat handiagoak. Han egon nintzen tarte batez, saltzaile bat ea txoriren bat nahi nuen galdetzera etorri zitzaidan arte. Ezetz esan nion, inolaz ere ez, begiratzen soilik ari nintzela. Inguruan gelditu zen, kaxak mugitzen, kalera begira, gero ulertu zuen benetan ez nuela ezer erosiko eta salmahaira itzuli zen.

            Etxean, Sara besaulkian zegoen zain, yoga ariketak egiten, zurrun. Elkar agurtu genuen.

            ̶ Kaixo, Sara.

            ̶ Kaixo, aita.

            Bere masailetako gorritasuna joaten ari zitzaion eta jada ez zeukan aurreko egunetako itxura onik.

            ̶ Aitatxo… ̶ esan zuen Sarak.

            Ahoan nerabilena irentsi eta telebistaren bolumena jaitsi nuen, benetan niri hitz egin ote zidan zalantza eginda, baina han zegoen, zangoak elkartuta eta eskuak belaunburuetan, niri begira.

            ̶ Zer? ̶ esan nion.

            ̶ Maite nauzu?

            Eskuarekin keinu bat egin nuen eta ondoren baiezkoa buruaz. Hark guztiak bere osotasunean esan nahi zuen baietz, horixe baietz. Nire alaba zen, ezta? Eta, hala ere, zalantzengatik, batez ere nire emazte ohiak “zuzentzat” joko zukeena gogoratuta, esan nuen:

            ̶ Bai, maitea. Noski.

            Eta orduan Sarak irribarre egin zuen, beste behin, eta lorategira begira geratu zen telebistako saioak iraun zuen bitartean.

            Berriz ere gaizki egin genuen lo, bera gelan alderik alde (ibili zen,) eta ni ohean jira eta bira lo hartu nuen arte. Hurrengo egunean Silviari deitu nion. Larunbata zen, baina ez zuen telefonorik hartzen. Geroxeago deitu nuen, eta eguerdi aldean ere bai. Mezua utzi nion, baina ez zidan erantzun. Sara besaulkian eserita egon zen goiz guztian, lorategira begira. Ilea apur bat narrastuta zeukan eta jada ez zen hain zurrun esertzen; oso nekatua zirudien. Ea ondo zegoen galdetu nion eta esan zuen:

            ̶ Bai, aita.

            ̶ Zergatik ez zara irteten lorategira pixka batean?

            ̶ Ez aita.

            Aurreko eguneko elkarrizketa gogoratuta, maite ote ninduen galdetzea otu zitzaidan, baina berehala txorakeria hutsa iritzi nion. Silviari deitu nion berriz ere. Beste mezu bat utzi nion. Ahopeka, Sarak entzun ez nintzan, honela esan nion erantzungailuari:

            ̶ Larria da, mesedez.

Bakoitzak bere besaulkian eserita itxaron genuen, telebista piztuta. Ordu batzuk geroago, Sarak esan zuen:

            ̶ Barkatu, aita,.

            Bere logelan itxi zen. Telebista itzali nuen eta telefonoraino joan nintzen. Aparailua beste behin altxatu, tonua entzun eta moztu egin nuen. Autoarekin albaitaritza-dendara joan nintzen, saltzailea topatu eta esan nion txori txiki bat behar nuela, zeukan txikiena. Saltzaileak argazki katalogo bat ireki zuen eta esan zidan espezie batetik bestera prezioa eta elikadura aldatu egiten zirela. Salmahaian kolpe bat jo nuen eskua zabalduta. Gauza batzuek jauzi egin zuten erakusmahaian eta saltzailea isilik gelditu zen, niri begira. Txori txiki bat seinalatu nuen, iluna, kaiolan alderik alde urduri mugitzen zena. Ehun eta hogei peso kobratu zizkidaten, eta kartoizko kaxa berde karratu batean eman zidaten, inguruan zulo txikiekin, eta tapan, haztegiko esku-orri bat txoriaren argazkia zuela; eta onartu ez nuen doako alpiste poltsa bat ere bai.

            Itzuli nintzenean, Sarak itxita jarraitzen zuen. Bera etxean zegoenetik lehen aldiz, igo eta logelara sartu nintzen. Ohean eserita zegoen, zabaldutako leihoaren aurrean. Begiratu egin zidan, baina biotako inork ez zuen ezer esan. Hain zegoen zurbil, gaixo baitzirudien. Logela garbi eta txukun zegoen, komuneko atea erdi irekita. Idazmahaiaren gainean hogeita hamar bat zapata-kaxa egongo ziren, baina tolestuta   ̶ hainbeste toki behar ez izateko ̶ eta bata bestearen gainean arreta handiz pilatuta. Kaiola leihotik zintzilik zegoen, hutsik. Argi-mahaitxoaren gainean, argimutilaren ondoan, amaren etxetik hartutako argazkia. Txoria mugitu egin zen eta haren hankak entzun ziren kartoiaren gainean, baina Sarak geldi jarraitu zuen. Kaxa idazmahaiaren gainean utzi nuen, logelatik irten eta atea itxi nuen. Orduan konturatu nintzen ez nengoela ondo. Hormaren kontra jarri nintzen apur batean atseden hartzeko. Txori-haztegiko esku-orriari begiratu nion, oraindik eskuan baineraman. Atzealdean txoriaren zaintzari eta haren ugalketa zikloei buruzko informazioa zegoen. Espezie hark sasoi epeletan bikotean egoteko beharra zuela azpimarratzen zuen, eta zer egin zitekeen gatibualdiko urteak ahalik eta eramangarrienak izan zitezen. Txilio labur bat entzun nuen, eta gero bainugelako harraskako ur txorrota. Ura jariatzen hasi zenean hobeto sentitu nintzen eta banekien, nola edo hala, asmatuko nuela eskailerak jaisten.

Irudia: Francisco Cañedo

Friedrich Nietzsche

Nietzschek estimu handitan zuen “Bizitzari ereserkia” izenez birbataiatu zuen hori. Franz Overbeck adiskideari 1887an idatzitako gutun batean hala zioen: «Noizbait, etorkizunean, ereserki hori kantatuko da nire omenez: demagun, hemendik ehun urtera, ni nor izan naizen ongi ulertu denean». Ecce homo famatuan ere, Honela mintzatu zen Zaratustra-ri buruzko atalean, ereserkia aipatzen du eta, gaizki-ulertu zabaldu bat zuzendu nahian, kontuak argitzeko beharra ikusten du: testua ez da berea, «garaian lagun nuen errusiar gazte baten inspirazio txundigarria da, Lou von Salome andereñoarena». Nietzscheren esanetan, «poemaren azken hitzei zentzua erauzten dakien horrek igarriko dio nire nahitasunaren eta miresmenaren arrazoiari: hitz horiek handitasuna dute». Beharbada, Nietzsche txunditu eta letra musikatzera eraman zuen hori minaren trataera da; testuan mina ez baita bizitzaren kontrako oztopotzat hartzen, eta sufrimenduaren gainetik adierazten da bizi nahia.

San Petersburgon sortu zen Lou Salome, 1861ean. Hogei urte ere ez zituenean aita hil zitzaion eta, amarekin batera, Errusiatik alde egin zuen, gazteak biriketan gaitzen bat zuela-eta sendatzeko leku aproposago baten bila. Medikuek zioten ez zela luze biziko eta, denbora kontra zuelako edo, buru-belarri ekin zion filosofia, erlijioa eta kulturaren historia ikasteari. Ezaguna da Paul Rée eta Nietzscherekin izandako hiruki intelektuala; bi gizonak maitemindu zituen, baina ezezkoa eman zien ezkon eskakizunei. Carl Friedrich Andreas hizkuntzalariarekin ezkondu zen geroago Berlinen, nahiz eta ezkontzaz kanpoko harreman afektibo-sexualak ez zituen eten. Rainer Maria Rilkerekin harreman bereziki estua izan zuen; Salomek errusieraz irakatsi zion, eta arte eta letren munduko hainbat pertsona esanguratsu aurkeztu zizkion. Rilkek, beste askok bezala, musatzat zuen. Sigmund Freuderekin ere izan zuen harremana, hark artatu eta maisu izan baitzuen. Harreman horien distiraren bestaldean —itzalpean, beharbada—, Lou Salomeren lan handia dugu. Idazle oparo eta laudatua izan zen, eta lehenengo emakume psikoanalistetako bat. Emakumeen sexualitatea ikuspegi psikoanalitikotik aztertu zuen, eta horri buruzko liburu bat baino gehiago idatzi zituen. Salomeren idatziek sona handia izan zuten Gottingenen, azken urteetan bizitoki izandako hirian; hainbeste non hil eta berehala, Gestapok haren liburutegia erre baitzuen. 1937an zendu zen Lou Salome, bizitza osoan jazarri zuen gaitzak jota.

1881ean idatzi zuen Zurichen “Gebet an das Leben” [“Bizitzari otoitza”] poema. Nietzschek melodia jarri nahi izan zion, baina musikarako zuen talentua agortzen hasia zitzaion ordurako. Bederatzi urte lehenago idatzia zuen, ordea, partitura heroiko eta alai bat, eta apur bat moldatu besterik ez zuen behar izan poemaren silaba-kopuruak melodiarekin bat egin zezan. Poema osoaren bi ahapaldi baino ez zituen hartu horretarako. Konposizioa Peter Gast adiskide eta maisuari bidali zion, txukun zezan, jendaurrean jotzeko eta kanturako ere prest utzi nahi baitzuen, «gizakiak nire filosofiara erakartzeko», antza. Azpian duzue emaitza; Lou Salome eta Friedrich Nietzsche betiko elkartu zituen abestia. Salomeren jatorrizkoa dakarkizuegu lehenik, eta Nietzschek moldatu eta musikatutakoa bideoan, azpidatziekin. Bideoa denik ere ezin esan daiteke, biniloaren azala baizik ez baitu erakusten; ezin izan dugu deus hoberik aurkitu. Honenbestez, on egin!

Nietzsche eta Salomé, Grau Santos artista brasildarrarena.

Bizitzari otoitza

Argi denez, lagun batek beste bat maite duen moduan,

hala maite zaitut nik, bizitza ezin asmatuzkoa!

Berdin gozamenez oihukarazi badidazu edo negar eginarazi,

berdin sufrimendua edo zoriona eman badidazu.

Maite zaitut zure saminarekin:

eta ni suntsitu behar banauzu,

zure besoetatik erauziko naiz,

laguna lagunaren bularretik erauzten den moduan.

Nire indar handienaz besarkatzen zaitut!

Utzi zure sugarrak piztu nazan

eta, borrokaren beroan,

erantzuna bila diezaiodan zure izatearen asmakizunari.

Milurtetan izatea! pentsatzea!

Bildu osoki zure babesean:

emateko zoriontasunik geratzen ez bazaizu,

ongi! – Artean baduzu zure sufrimendua.