Hasi aurretik, esan dezagun ez genuela Sautrelakoen asmoen berri honako elkarrizketa hau prestatzeari ekin genionean. Denboran ezin atzera dezakegu, ordea, eta, beraz, barka norbaitek nolabaiteko saturazioa sentituko balu.

Beste elkarrizketatu batzuei buruz ere esan dugunez, datu biografiko gutxi behar ditu Joseba Sarrionandia Uribelarreak (Iurreta, 1958). Sarean hamaika artikulu eta bibliografia dugu, hala nola, Koldo Izagirrek kaieretarako idatzitakoa eta Amaia Serranok ELHrako egindakoa, eta liburu formatuan aurki dezakegu, besteak beste, Aitzpea Azkorbebeitiaren Joseba Sarrionandia: irakurketa proposamen bat (Labayru, 1997). Elkarrizketak ere ez dira gutxi izan; hor ditugu, esaterako, hAUSnART aldizkarian Gorka Bereziartuak eta Andoni Olariagak egindakoa eta berrikiago Maria Colerak gurera ekarri zuena. Besteak beste.

Alta, guk gureari eutsi eta iurretarraren itzulpen jardunean jarri nahi izan dugu arreta. Bereziki interesgarri zaizkigu egin dituen itzulpenak eta jardunari buruzko gogoetak, hitzaurre, elkarrizketa eta aldizkarietan plazaratutakoak. Horren harira, ezin aipatu gabe utzi Aiora Jakak egindako ikerketa (horri buruzko zertzeladak hemen). Aldizkarietan kaleratutako hamaika itzulpenez gainera, Sarrionandiak hauek euskaratu ditu: Lur eremua (1983), Hamairu ate (1985), Marinela (1985), Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (1985), Hezurrezko xirulak (1991), Galegoz heldutako poemak (1991), Marinel zaharraren balada (1995) eta Manuel Bandeira. Antologia (1999).

Gure eskerrik beroenak helarazi nahi dizkiogu elkarrizketatuari. Irakurleoi, on dagizuela.

Izuen gordelekuetan barrena berrargitaratu dute orain gutxi. «Esaten dute poeten lehen bildumak poeta horren mundu osoa gordetzen duela dagoeneko», esan zuen aurkezpenean Harkaitz Canok. Zurean hala gertatzen dela uste duzu?

Ba, igual bai, intentzioak han daude. Idaztea bilaketa bat da eta asmoak lehenengo liburutik nabarmentzen dira beharbada. Gero, liburu bakoitza zirkunstantzia batzuen ondorioa da, eta poesia idazteko esfortzua aldiro zerbait berri aurkitzeko asmoarekin egiten duzu. Kartzelako poemak beste zirkunstantzia eta plan batekin idatzi ziren, eta berdin ondokoak. Gaur egun, nik Hnuy-ko poemak hurbilago sentitzen ditut.

Atzera egiten badugu, Pott bandarekin poesia soziala baztertu zenuen.

Poesia soziala deitzen zena prebisiblea eta erretorikoa bihurtu zen, eta desintoxikazio apur bat behar zen. Gabriel Arestiren poesia lorpen handi bat izan zen hirurogeiko hamarkadan, lengoaiaren aldetik ere bai, baina hamar urte geroagoko epigonoak nahiko gogaikarriak ziren. Aldaketa politikoen zain geunden denak eta politikatik ez zetorren espero genuena. Orduan, poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, baizik beste alde batetik bilatzea aurrerabidea, poesia espiralean bezala hazten delako.

Niari buruz idazteari ere gaitzesgarri iritzi zenioten.

Gabriel Arestik berak nitasun azkarrarekin idazten zuen, profetaren tonuarekin. Bestelako poesia ere, konfesio sentimentalaren nitasunetik egiten zen. Bernardo [Atxaga] izan zela uste dut ikuspegi hori zeharo aldatu zuena, gure belaunaldiko poesia liburu ederrena den Etiopiarekin. Jainkoaren heriotzaren eta eguneroko bizitza esplikatzeko lengoaiaren ezintasunaren ondorioa da poesia hori. Beste hizkuntza batzuetan idatzita zegoen, nitasun enpirikoa Baudelaire, Rimbaud eta enparauekin arrakalatu zelako, euskaraz Etiopian sentitu nuen nik batez ere lengoaia herratu hori protagonista zela.

Subjektu lirikoa desagertzeaz ari zara, baina zure ahotsa nabarmena da liburuz liburu.

Nitasun negatiboarekin idazten dut poesia, irakurleak bestela interpreta dezakeen arren. Nitasun negatibo hori aniztuz, eta poema gehienak beste batzuek esaten dituzte. Nire subjektu lirikoak Edgar Lee Mastersenenak bezalakoak dira.

Poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, poesia espiralean bezala hazten delako.

Irakurlearen parte hartze aktiboa eskatzen dute zure testuek. Bilatutako zerbait da?

Irakurleak osatzen du liburua. Ni saiatu naiz horren kontzientziarekin idazten, interlokutore aktiboaren ideiarekin, ze testua ez da amaitzen argitaratzen denean.

            Hori nik, idazten dudalako baino gehiago, irakurtzen dudalako dakit, ze besteen liburuak markatzen ditut edo apunteak zirriborratzen ditut orrialde bazterrean. Irakurtzea, idazteko modu bat da. Erosoagoa, gainera, editorearen edo publikoaren presiorik gabe, hainbesteko ardurarik gabe. Idazlearen ikuspegira itzulita, berriz, idazlearen imajinazioan irakurlea da idazlearen benetako pertsonaia bakarra. Eta parekotzat hartu behar du, ezin diozu testua ahora mastekatuta eman tontoa balitz bezala. Pertsona informatu eta inteligentetzat hartu behar duzu, zure jolasa onartzeko prest dagoen arren.

Parte hartze horren adibide bat da erreferentziez eta testuartekotasunez josita daudela zure obrak. Badirudi beti zerbaitek ihes eginen diola irakurleari.

Beste testuekin lotuta sentitzen ditut nireak, dialogoan. Liburuen arteko elkarrizketatzat har daiteke literatura guztia. Topikoa da, idazten norbera hasi orduko, gehiena ja idatzita zegoela, eta hala ere hor ari gara. Egindako material hori guztia erabiltzeko eskubidea dugu eta ahal duguna aportatzeko obligazioa. Lehengoa banintz bezala eta modu naif batean baino, saiatu naiz konplexutasun apur batekin idazten.

Joseba Sarrionandiak euskaratutako lan batzuk.

Idazketak lagun izan du beti itzulpena zure kasuan. Eliot, Coleridge, Pessoa eta Bandeira liburu formatuan ekarri dituzu, adibidez. Zer da gehiago, autore horiek zeureganatzeko modu bat edo euskal letrak janzteko saiakera?

Euskal idazlea behartuta dago itzultzaile izaten. Babaloreak ginateke Charles Péguyren estilokoak bagina, harrotasunez esaten zuenean berak literatura frantsesa besterik ez zuela irakurtzen. Literatura frantsesa edo espainola harrokeria zilegi egiteko moduko handiak dira, beharbada. Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla, eta Brendan Behan eta Mohamed Xukri eta Paul Auster. Beraz, Charles Péguyrekin baino konformeago nago Johann Wolfgang Goetherekin: beste hizkuntzak eta beste literaturak ezagutzen ez dituena bere hizkuntzari eta bere literaturari buruz ere ezin da oso jakituna izan.

Jarraian eman duzun arrazoiketarekin, hasierako baieztapenak baino egokiagoa dirudi “Euskal idazlea behartuta dago munduko literaturen irakurle izaten” esateak; zergatik diozu, bada, “itzultzaile”?

Irakurlea izan behar da, jakina. Baina gurea bezalako kultura txiki atzeratuetan idazlea itzultzailea ere izaten da, eta gauza gehiago, herri pobreetako musikoak musiko-orkestra izaten diren bezala. Igual gero eta gehiago joko da lanaren espezializaziora, ofiziozko itzultzaile asko dago ja, baina euskal idazlea literatura unibertsalaren harreraren arduraduna ere bada oraindik, hurbilketaren eragilea. Beste hizkuntzetako idazleak euskarara ekartzea adeitasuna ere bada, euskal idazleek berez asumitzen duten elkartasun jarrera bat: Gabriel Arestik itzuli zituen Lau Kuarteto eta beste gauza asko, Jon Alonsok Cortazar edo Saramago, Eduardo Gil Berak Odisea, Gerardo Markuletak eta, egunotan ere, poesia kaierak aurkeztu direnean Koldo Izagirrek itzuli du Carlos Drummond de Andrade, Itxaro Bordak Maria Mercé Marçal, Anjel Lertxundik Eugenio Montale, Iñigo Aranbarrik Aimé Cesaire, Harkaitz Canok Anne Sexton, Angel Errok Emily Dickinson…

 Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla.

Anaitasuna aldizkariko artikulu batean honela zenioen 1980an: «POTT 3 aldizkarian ‘Itzulpena eta traizioaren praktika’ deituriko idazlan bat argitaratu zen literatura nazionalaren mitoa salatzen eta euskal literaturaren apologismo berria kritikatzen. Hantxe gogoratzen zen bezala, arras harrigarria da itzulpen literarioen eskasia, izan ere, hamar urte hauetakoak ez dira dozena erdiren bat baino gehiago». Zer iritzi duzu gaur egungo literatur itzulpenen ekoizpenaz?

Berri ona da ikustea euskaraz irakur daitezkeela hainbeste liburu, Mala Stranako ipuinak edo Lisboako setioaren historia bezala, ez dakit zenbat. Eta ez kantitatea bakarrik, kalitatea ere harrigarria da, Queneauren Estilo ariketak ondo itzultzeko behar dena. Badakit gai horretan murgildu eta, modu kritiko batean begiratuz gero, arazoak izango direla hor lanean ari zaretenontzat, eta zeregin asko oraindik, baina kanpotik eta galdetzen didazun moduan, 80tik hona arteko aldaketaz, ba, alde ederra dagoela besterik ezin dizut esan. Gu erdaraz sartu behar ginen literaturaren errepublika horretara, orain euskaraz ere posible da. Literaturaren itzulpen lanean ari dena ezin da autokonplazientea izan, baina nik, kanpotik, ezin dut esan baizik eta asko egin dela aurrera eta irakur dezakedana baino gehiago aurkitu dudala itzulita.

Artikulu berean eta besteren batean «orijinalarekiko begiramena» salatzen zenuen. Zuk itzulpena kreaziotzat duzu, autorearen autoritatea gaitzesten duzu.

Ez, baina idazkera arautu bat ere ez genuen oraindik. Frankismoaren zulotik irtenda, euskal idazlea itzultzailea izatera behartuta zegoen, esan bezala, eta itzulpenaren literaltasuna bai, baina gure hizkera ez zegoen oraindik literaltasun askotarako. Itzulpena derrigorrezkoa eta ezinezkoa zen momentu hartan, beste gauza asko bezala. Idazkera arautu hori eta lengoaia literario zabal hori sortzea zen inportantea eta urgentea. Itzulpena beharrezkoa zen, baina ez hiperhizkuntza nagusien artean egiten zen bezala, teknikoki, euskarara itzultzaileak gehiago ipini behar zuen bere partetik, bere ausardiatik, euskara erregulatu gabe zegoelako. Gabriel Arestik Decamerone Ttipia tipia lapurtera klasikoz itzuli zuenean, esate baterako, euskara literario bat asmatzen ari zen eta heterodoxia ariketa bat egiten aldi berean. Itzulpen literarioak euskararen normalizazioan ezinbestekoak izan dira. Beste literaturei begira hazi da gurea, baina, ondo errepasatzen baduzu, hala hazi dira munduko literatura guztiak. Itzulpena bigarren edo hirugarren gradukoa ere izan daiteke: Homero eta Hesiodo itzuliz egin zituen Virgiliok bere obrak, latina bihurtuz kulturaren hizkuntza. Virgilio, gero, italieraz ipini zuen Dantek. Boccaccio imitatuz legitimatu zuen Geoffrey Chaucerrek ingeles idatzia Ingalaterran frantsesa eta latina nagusi ziren sasoian.

Moroak gara behelaino artean? saiakeraren gaztelaniazko itzulpenean 200 orrialde inguru gehitu zenituen gaztelaniazko irakurlearen ulermenaren mesederako. Ez al da hori autorearen autoritatea baliatzea?

Bai, klaro. Liburu hori euskaraz idatzi nuen lehenengo, irakurle euskaldunarentzat, baina gero erdarazko bertsioa egiteko orduan, gogoan nuen interlokutorea diferentea zela eta, gauza bera adierazteko, beste informazio eta erreferentzia batzuk eman behar nituela sentitu nuen.

Horren harira, noiz arte jarraitu beharko dugu euskaldunok geure burua esplikatzen? Behar bat da edo gaitz endemikoa?

Hola da, ez? Behar endemikoa, baztertua izateko gaitza gure gainetik kentzen ahalegintzeko beharra. Baitezpadakoak gara, prekaritatean bizi den kultura bat egiten dugu eta, seguru asko, luzaroan gertatuko da hori.

            Maratoi korrikalariak gara ezinbestean. Askatasunak esfortzua eskatzen du alor guztietan. Gogoratu Sadeko markesak esaten omen zuena Frantziako iraultzaren kariaz: «Encore un effort si vous voulez être vraiment républicains!».

            Homosexuala bazara, zeuk esplikatu behar duzu zeure arazoa, besteak normalak direlako, normalak direla pentsatzen dutelako behintzat, eta eroso bizi direlako zu baztertuz. Zeu zara beraz berezia eta markatua. Konpentsazioa da, jende normal horrek ezagutuko ez dituen plazer batzuk ezagutzen dituzula beharbada.

            Euskaldunok ere badugu atsegin sekretu bat, Prahako beste idazle hark Caramabluko urrea deitu zuena, baina altxorrari ez zaio ahaleginik gabe eusten. Mirabetza onartzen baduzu bakarrik sentituko zara eroso, arduragabezian.

Argitaratu gabe geratu zen poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren.

Kolaborazioan ere egin duzu zenbait testuren itzulpena, hala nola, Hamairu ate liburukoak Mitxel Sarasketarekin batera, eta Susa aldizkarian kaleratutako Bobby Sandsen poemak Ruper Ordorikarekin. Nolakoa izan da kolaborazio-lan hori?

Mitxel Sarasketarekin, preso geundela Herreran, denbora-pasa bat izan zen umore beltzezko ipuinok itzultzea, berak batzuk nik beste batzuk, batak bestearena errebisatuta. Ruperrekin ere gustura egin ditut gauzak, Bobby Sandsen hori ez dut gogoratzen, igual nik poema batzuk itzuli nituen eta berak beste batzuk, ez dut liburu hori ezagutzen, baina Ruperrekin asko ikasi nuen Memoriaren mapan egiten, detaile asko seinalatzen dituelako. Nik itzulpen lana kolaborazioan Moroena egin dut batez ere, Javi Rodriguezekin, bera pertsonalki ezagutu gabe, baina gaia interesatzen zitzaion eta laguntzaile ona izan zen testua bera osatzeko orduan. Gero, liburu horren bertsio katalana Ainara Muntek egin zuen, itzuli ahala datu guztiak konprobatzen dituena eta, uste dut, berari esker liburuaren edizio hoberena katalana dela.

Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak bilduma aitzindaria da, hala nola autore kanoniko eta bazterrekoak maila berean kokatzen eta itzulpen apokrifoak eta sortzaileak uztartzen dituelako. 2006an berreditatu zuten. Nola ikusten duzu orain liburu hura?

Ba, itzulpen moduan, orain lotsa apur bat ematen dit, zeren itzulpen oso onak argitaratzen dira gaur egun, bestelako oinarri batzuekin, literaltasuna posibleagoa denean, itzultzaileak askoz hobeto prestatzen direlako eta gure hizkuntza arautuak ere asko aurreratu duelako azken hogeita hamar urteotan. Susakoak argitaratzen hasi diren bilduma hori, esaterako.

          Horien alboan, liburuotakoak jolas literario bat dira, autore bakoitzari begirapen handirik gabe, itzulpena beste zerbaiten zerbitzuan erabiltzen delako, eta uste dut euskal idazle bakarti zokoratuaren tradizio unibertsala asumitzeko gogoarekin esplikatzen direla.

          Estilo horretako bi liburu argitaratu nituen, Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak hori eta gero Hezurrezko xirulak. Eta argitaratu gabe geratu zen hirugarren bat itxura berekoa, poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Ruperrek kantatzen duen “Lera zakurren balada“, esate baterako, liburu horretakoa da. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren, eta asko irakurlearekiko josteta literarioarekin, simulakroarekin aurreko biak bezala, gure betebehar ezinezkoekin eta nitasun enpiriko arrakalatuarekin. Hor daude, esandakoa, literatura unibertsalean partaide sentitzea eta idazle bakarzale baztertuaren jendetza bihurtzeko fantasia.

Eider Rodriguezek bere tesian dio itsasoa darabilzula borroka armatuaz mintzatzeko, itsasoarekin lotura duen iruditeriaren atzean ezkutatzen dela nia. Irakurri duzu tesia? Zer irizten diozu irakurketa horri?

Orrialde batzuk bai, baina ez dut irakurri oraindik, sentsazio arraroa ematen didalako. Eiderrek bidali zidanean idazlana, bere ipuin liburu berri bat zela pentsatu nuen, oso onak iruditu zaizkit aurrekoak, eta irakurriko nukeen. Niri behatzailea izatea gustatzen zait, enfokatzen banaute deserosoa egiten zait. Itsasoa erabili dudala borroka armatuaz hitz egiteko, ez dut uste, alegoriarik ez dut idatzi nahi izan behintzat, baina Eiderrek narradore sena du eta badaki zertaz ari den. Bere ipuinetan bi istorio daude, kontatzen dena eta kontatzen ez dena. Ipuin literario klasikoan bikoitza izaten da, istorio bat kontatzen da beste istorio bat estaliz, harik eta, Poeren ipuinetan esate baterako, istorio ezkutua deskubritzen den arte ustekabean, amaieran, eta halaxe ixten da ipuinaren egitura. Ipuin modernoagotan, Eiderrenetan adibidez, kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa mantentzen da, baina sorpresarik gabe, amaierarik gabe, ezkutatzen dena ez delako akaberan ere esplizituki adierazten. Inpresio hori ematen didate behintzat Eiderren ipuinek, eta interesatzen zaizkidan beste narrazio askok, inportanteena ez zaidala esplikatu, hitzez hitz behintzat. Lagun izoztuan ez da borroka armaturik aipatzen, testuan ez dago alegoriarik, kontzienterik behintzat, baina gai horren ausentzia oso presente dago beharbada. Irakurleak hor borroka armatua azalduko dela jakin-mina duela jakinda, laurehun eta piko orrialdetan ia ez aipatzea, kabronada hutsa dela pentsatuko du baten batek, igual. Niri kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa interesatzen zait, eta irakurle horrek gai horri buruz ere hausnartzea eta horixe, galderak egitea.

Badituzu “Itsaso debekatuak”eko galderen erantzunak?

Ez dakit, baina horrela galdetuz gero, hirugarren pertsonan ematen diren arren galderetako subjektuak, horiek geu izan gaitezkeela pentsa daiteke. Gu nor garen? Gu asko izan gaitezke aldi berean, subjektu politiko edo kultural desberdinak, idazkeraren eta irakurketaren subjektuak ere izan gaitezke, geure bidaiaz galderak egiten.

Duela gutxi Larraitz Ariznabarretak, Martin Ugalderi buruzko Literatura eskola batean, esan zuen Euskal Herria erbesterik gabe beste zerbait izanen zela; gauza bera esan daiteke literaturaz ere, ezta?

Egia da, gure historia kartzelarik eta erbesterik gabe ezin da konprenitu. Ez gara oso bereziak horretan, zoritxarrez, hala-hola ibili da beste herri asko ere munduan.

Hizkuntzaz ere gogoeta franko egin duzu, eta hein batean zeure hizkuntza sortu duzu, hibridoa eta aldi berean propioa.

Bazterketaren kontrako eta normalizazioaren aldeko borrokaren sasoia tokatu zitzaidan, hizkuntza arauturik ez zegoen oraindik, hatxeak zirela eta ernegatzen zen jendea, eta, eraren batean, idazkera literarioa zabaltzen ahalegindu gara, jende askoren lana izan da hori. Gustatu zait material horrekin behar egitea, kontsumismoaren sasoian: produktu guztiak agortzeko modukoak, pribatuak eta garestiak diren artean, hizkuntza ezin agortuzkoa da, komunala eta dohainekoa…

Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. (…) Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

Literaturari buruzko jardun zabalean ugariak dira bai euskal autoreei buruzko aipamenak bai euskaldunak ez direnei egindakoak. Maila berean agertzen zaizkigu, ez dira bi plano.

Ados nago Harold Bloomekin dioenean idazle bakoitzak bere aurrekariak asmatzen dituela. Nik neure kuadrilla daukat, Pierre Topet Etxahun eta Jean Rhys, Salarrue eta Isaak Babel, eta halako beste asko, eta izaten ditugu eztabaida batzuk kuadrillan, baina ez gara aritzen ez norgehiagokan, ez lokalaren eta unibertsalaren arteko elkarrezintasunik bilatzen.

Jendarteak (irakurleek, instituzioek, akademiak…) norgehiagokan jartzen zaituztetela sentitzen duzu, ordea?

Ez dakit, normala halako tentsioak izatea, inpresio desberdinak izatea eta oreka bilatu beharra. Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. Gaur eguneko gizartea oso konpetitiboa da alor guztietara. Darwinismoa zientzia naturala da, gertatzen diren gauzen behaketa, baina ekonomian, politikan edo kulturan gertatzen dena praktika bat da. Norgehiagoka eta kontsumismoa, espektakulua ere ez da oso polita. Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

 Besteak beste, katalanez, ingelesez, alemanez eta espainolez kaleratu dituzte haren liburu batzuk.

Jule Goikoetxeari elkarrizketa

Elkarrizketaren egilea: Maria Colera Intxausti

Elkarrizketa katalanez hemen.

Zure interbentzio eta idatzietan euskal estatu feministaren sorrera eskatzen duzu. Zertan datza estatu feminista hori?

Nik gehien jorratu dudana da estatugintza, estatugintza feminista, estatu feminista baino. Zer zentzutan? Estatua definitu daiteke era estatiko batean edo prozesu bezala, eta nik nahiago dut prozesu bezala ulertu. Eta zertan datza estatugintza feminista? Politika publikoak egiterakoan, diskurtso ofizialak artikulatzerakoan, zer den zer erabakitzerakoan —alegia, zer izango den enplegua, zer lana, nolako politika publikoak egingo diren, lana kobratuko den, edo enplegua bakarrik, edo ezer ez, zer sartuko den merkatuaren logikan eta zer ez, are gehiago, euskal estatu feminista horretan emakumezkoak edo gizonezkoak egongo ote diren, espazio publikoa nola okupatuko dugun, zer puntutaraino izango den etxea eremu publikoa edo pribatua…—, gai horiek guztiak ikuspuntu feministatik zehaztean, hain zuzen. Hori da estatugintza egitea ikuspuntu feminista batetik.

Eta hor ikuspuntu desberdinak daude, noski, ez baitago feminismo bakarra, borroka ideologikoa dago ikuspegi desberdinen artean, baina oro har estatugintza feminista hori da: galdera horiek guztiak mahai gainean jarriz eraikitzea estatua.

Eta praktikara eramanez, nola erantzuten dituzu galdera horiek, adibidez zer da espazio publikoa, zer pribatua, zer ekonomia feminista…?

Zergatik etxeak izan behar du pribatua? Zer zentzutan? Zer esan nahi du pribatu horrek? Ezetz esatea, hori ez dela pribatua, eraldatzailea da, eta ikuspuntu feministatik esan behar dugu ez dugula esanahi hori onartzen, ez dugula onartzen jarduera ekonomikoak eremu pribatukoak izatea. Zeren, berez ez dago eremu pribatu bat publikoarekiko independentea. Alegia, eremu pribatua estatutik egiten da, horregatik, estatugintza feministak errotik eraldatzen du estatua non sartu daitekeen eta non ez. Izan ere, estatu liberalek askotan esaten dute legeak denontzat berdinak izan behar direla, baina estatua ezin dela eremu pribatuan sartu. Zer da eremu pribatua, baina? Hori da gakoa.

Eta, esaten genuen moduan, biolentzia hemen familian dago batez ere, ez da estatua hemen biolentoa dena. Estatuak birsortu egiten du biolentzia, baina gizartean dago biolentzia hori. Horregatik behar dugu estatua, hain zuzen ere, biolentzia hori deseraikitzen hasteko eta beste era batera gauzatzeko beti gauzatu behar den biolentzia hori. Beti egongo baita biolentzia prozesu horretan, kontua da nola hartu estatuaren aparataje hori guztia zure helburuak erdiesteko.

Eta, orduan, zentzu horretan, estatuaren aparataje hori aldatu ezean, independentziak ez die erantzungo emakumeen beharrei, ezta?

Gauza askok erantzuten diete emakumeen beharrei. Ongizate-estatuak, adibidez, emakumeen behar askori erantzuten die: Ni nire amona baino askoz hobeto bizi naiz, eta nire birramona baino ikaragarri hobeto, eta hori ongizate-estatuari lotuta dago. Zer gertatzen da? Ongizate-estatua estatu liberala dela, demokratizatu den estatu liberal bat.

Baina hobeto bizi arren, emakumeen beharrei erantzuten dio estatu liberalak?

Ongizate-estatuak aurretik egon diren estatuek baino hobeto erantzun die nire beharrei. Ez dut esan nahi hurrengo estatuak baino hobeto. Baina ongizate-estatua estatu liberalaren demokratizazioa besterik ez da izan, hau da, pribatu kontsideratzen zen horretan sartzea estatua, gutxieneko berdintasun sozioekonomikoa ziurtatzeko, neoliberalek ziotenari entzungor eginez. Estatua, botere publikoak, kargu egin dira eta hainbat neurri ezarri dituzte indarrez, eduki dugun berdintasun gutxi hori behartua izan baita, estatuak behartu du, alegia, ez dute enpresariek edo gurasoek ekarri, estatuak baizik.

Baina estatuan dagoen indar-korrelazioaren arabera alde batek edo beste batek irabazten du, eta orain dagoen hegemonia neoliberala da: estatua murrizten ari da eta jendea hil dadila gosez. Hori da estatuaren murrizketak berekin dakarrena, ez besterik

Historian zehar, oro har, eta paradigmatikoki, indar publikoak zabaldu eta irmotu direnean indar pribatuen kontra izan da, hots, kapitalaren eta prestigioaren metaketa pribatuaren kontra. Estatuaren zabalkundeak demokratizazioa ekarri du (borroka ideologikoari esker, jakina), eta demokratizazioak emakumeen ongizatea handiagotu du. Baina ez dago demokratizaziorik estaturik gabe. Estatua oso biolentoa izan da emakumearekin, bai, gizartea oso biolentoa delako, eta estatua gizartearen birsorketa eraginkorra besterik ez da. Gizartearen ordena emakumearen menderakuntza ikaragarriaren gainean mantendu da, estatua sortu baino milaka urte lehenagotik.

Zuk, beraz, estatuaren aldeko apustu sendoa egiten duzu. Eta zer erantzuten diezu, orduan, feminista libertario eta anarkistei?

Nik oso harreman txarra daukat anarkismoarekin —ideologikoki, ez pertsonalki—, iruditzen baitzait anarkismoa liberalismoaren erroa dela, hau da, anarkismoa ezkerreko liberalismoa dela, haren oinarria indibiduoa baita, eta indibiduoek nola osatu dezaketen gizarte berdintsuago eta libreago bat autoritaterik gabe. Liberalismoaren ideologia bera, alegia. Liberalismoaren indibiduoa mozkinen eta etekinen araberako homo economicus-a da, eta anarkismoak esaten du ezetz, indibiduoa ez dela homo economicus batean oinarritu behar, eta, aldiz, gizarte libre batean indibiduoen arteko elkartruke ekonomikoek libreak behar dutela, inolako etekin eta mozkin edo diru-metaketarik bilatu gabe, autogestioan oinarrituak, beharrei egokituak, beraz, eta ez espekulazioari edo dirua egiteari. Horretaraino oso ondo. Sozialismoak ere, hein handi batean, horixe bera proposatu baitu, baina estatuak eginda.

Kontua da anarkismoa oso ideologia eta praktika politiko potentea iruditzen zaidala gauzak hausteko, ez ordea gauzak eraikitzeko. Eta hori da anarkismoaren arazoa. Anarkismoaren potentzia egiturak hauste horretan dago, oso ona da horretarako, baina ezin duzu gizarte bat eduki antolakuntzarik gabe.

Gainera, anarkismoak badu sinesmen bat oso liberala, zeinaren arabera egun bat iritsiko den non gizartean bizi diren guztiak biziko diren inolako gatazkarik eta menderakuntzarik gabe. Hori da ideia liberala par excellence. Nik ez dut horretan sinesten. Gizartean beti egongo da gatazka eta menderakuntza. Zergatik? Komunitatea osatzeak esklusioa dakarrelako beti, esklusiorik gabe ez bailitzateke komunitaterik egongo, denok izango ginateke bat eta berdina. Komunitatearen eraikuntzak beti dakar biolentzia. Eta ez hori bakarrik: Estatua existitu baino lehen eta estatua existitu eta gero beti egongo da biolentzia. Estatuak, egitekotan, biolentzia hori era eraginkorragoan birsortu edo deuseztatu egingo du. Ez gehiago, ez gutxiago.

Zer esaten diedan anarkista eta libertarioei, beraz? Ba anarkismoa oso ondo dagoela gaur egun dauzkagun egiturak hausteko, baina komunitate berria osatzerakoan, ni askoz ere gehiago joango nintzateke doktrina sozialistaren bidetik. Zer zentzutan? Jende askok uste du teoria sozialista teoria politiko bat dela, baina ez da hala, teoria ekonomiko bat da. Sozialismoak eraberritu beharra dauka, sozialismo feminista izan behar du, noski, baina antolakuntza mota horrek erakunde-multzo bat behar du ezinbestean. Zergatik? Hasteko, aberatsek ez dituztelako beren ondasunak borondatez banatuko, behartuta baino ez dute egingo, eta nork behartu ditzake? Aparatu potenteenak beti dira erakunde publikoak.

Zentzu horretan, estatua biolentziaren monopolioa duen entitatea edo instituzioa den aldetik, feminista denean zer erabilera egingo du biolentzia horretaz? Edo nola definitu daiteke biolentziaren erabilera feminista?

Berez estatuak ez dauka biolentziaren monopolioa, daukana da biolentziaren legitimitatearen monopolioa. Gauza desberdinak dira. Max Weberrek esan zuenean estatuak duela biolentziaren monopolioa guztiz irakurketa patriarkala egin zuen, emakumeok ederki baitakigu biolentziaren monopolioa ez daukala estatuak, zure senarrak baizik, zure aitak, zure ugazabak… biolentziaren monopolioa ez du inoiz eduki estatuak. Daukana da biolentzia legitimoarena, hau da, polizia, justizia-sistema, eskola eta abarrek gauzatzen dituzten biolentzia guzti horien zilegitasuna. Zergatik? Gizartearen gehiengoak erakunde horiek onartzen dituelako eta zilegitzak dituelako, hala ez balitz, ez bailukete funtzionatuko.

Eta feminismotik zer esaten dugu? Biolentzia ez dela estatuak egiten duena bakarrik. Hori da kontua. Feministok identifikatu duguna da biolentzia estatuak birsortzen duela, bai, baina biolentzia dagoela etxean, kalean, eskolan, gizarte osoan. Eta, orduan, gizarte patriarkala baldin badaukazu, estatu patriarkala edukiko duzu, kito.

Feminismotik nola ulertu beharko litzateke biolentziarena, orduan? Ba biolentziaren analisia egin beharko litzateke, era askotakoa baita: daukazu biolentzia zuzena edo fisikoa, eta gero zeharkakoa, sinbolikoa edo diskurtsiboa alegia, esanahien eta sinesmenen bidez funtzionatzen duena.

Eta ikuspegi feminista batetik ikusi behar dugu gurekiko biolentzia nondik datorren eta aldi berean guk non gauzatzen dugun biolentzia.

Gizarteak eta familiak biolentzia berezkoa duten heinean estatuak ere berezkoa du biolentzia, baina alde anitzekoa da biolentzia hori: sistema patriarkala birsortzen duen aldetik gizartean dagoen biolentzia gauzatzen du, baina, era berean, erregimen fiskalaren eraldaketaren bidez, zergen bidez, alegia, guztiona den dirua ken diezaieke aberatsei.

Eta zer leku dauka biolentzia fisikoak estatuak beharrezko dituen biolentzia horiek gauzatzeko garaian?

Zer da biolentzia fisikoa? Pobre izatea, soldata-diferentziak egotea biolentzia fisikoa baita askotan. Hau da, Manchester ekialdean 50 urterekin hiltzea eta mendebaldean 80 urterekin, hori biolentzia fisikoa da. Alegia, biolentzia sinbolikoak biolentzia materiala eragiten du ongizatean, osasun-mailan… Horregatik da hain garrantzitsua biolentzia sinbolikoa, biolentzia fisiko batzuk legitimatzeko garaian. Horri jarraiki askoz errazago onartzen ditugu zenbait biolentzia subalterno batzuekiko beste batzuekiko baino. Eta hori da identifikatu behar dena. Ez subalternoak desagertuko direlako, baizik eta subalternitatea aldatu nahi dugulako. Ez baita egia estatu feminista batean denok hobeto biziko garela; epe luzera bai, baina epe motzera ez. Estatu feministan batzuek galdu egingo dituzte beren pribilegioak, eta okerrago biziko dira, beraz.

Esaten duzu beharrezkoa dela emakumeak partikularraren parte izateari uztea, sektorea, eranskina, osagarria, gizona ez dena izateari uztea alegia, unibertsalaren erdira pasatzeko.

Egia esan unibertsaltasunaren kontzeptuarekin borroka handi samarra daukat, liberalismoak erabili duen kontzeptua baita azken gizon txuri klase ertainekoaren mundu-ikuskera unibertsal bihurtzeko: haren egia, haren arrazoia. Eta ni guztiz etsaituta nago unibertsaltasun horrekin.

Unibertsaltasuna egun definituta dagoen bezala litzateke hori, baina feminismoaren aspirazioa ez al litzateke unibertsaltasun hori lortzea?

Tira, unibertsaltasuna azken finean hegemonia kontua da: Nork lortzen duen bere egia egia orokorra izatea. Hori da hegemonia. Eta noiz bihurtzen da zerbait hegemoniko? Zerbait partikular orokor bihurtzen denean. Gizona, adibidez. Edo arrazionalitatea. Biak ala biak partikularrak dira, baina hegemoniko.

Orduan, emakumeak ezin du jarraitu sektore bat izaten demokrazian. Emakumea da unibertsala, eta kito. Zergatik? Populazioaren gehiengoa delako. Gu gara herria. Hori da kontua: gu ez gara herriaren parte, gu gara herria. Guk produzitzen dugu herria eta gu gara herria, beraz. Eta kito. Ez garena da hegemoniko.

Gainera, kopuruz ez gara gutxiengoa, gehiengoa gara. Hori da biolentzia sinbolikoa, beraz: munduaren gehiengoa gara, eta, aldi berean, gu gara prekarioenak eta mendez mende esklabizatuta egon direnak, egoera hori anormaltzat perzibitu gabe. Hori da hegemonia.

Horren haritik, Ondarroako Topaketa Feministetan esan zenuen feministok interlokutore legitimoak izan behar dugula gobernuaren edozein politikatan, 50eko hamarkadan ongizate-estatuaren itun soziala ezarri zenean sindikatuek lortu zuten bezala, haren arabera gobernuak sindikatuekin eta patronalarekin ituntzen eta kontsultatzen baititu bere politikak. Horri jarraiki, zuk esaten duzu politika guztiak feministokin kontsultatu eta itundu behar direla.

Nik proposatu nuena izan zen Feministon Estatu Kontseilua eratzea, lobby bat. Mugimendu sozialak eta alderdiak badauzkagu, eta hor jarraitu behar dute, ez daukaguna da lobby bat, denok elkartuko gaituena, bakoitza gure eremutik, presioa egiteko. Lobbya gehigarri bat da, ez du ezer kentzen, eta bertan adostu beharko genituzke aurten feministok zer hiruzpalau proposamen jorratuko ditugun —halako legea, halako diskurtsoa, halako gatazka—, helburu zehatzak lortzeko asmoz. Helburu zehatzak oso garrantzitsuak baitira, eta horien bidez ere egiten baita iraultza edo aldaketa.

Hori da emakumeok interlokutoreak izateko dugun bide bakarra, ez daukagu besterik.

Ba al dago erreferentziarik beste garai edo lekuren batekorik, adibidetzat hartu genezakeena?

Historian ez da inoiz estatu feministarik egon, ez baita inoiz gizarte feministarik egon, patriarkatuan bizi baikara mundu osoan. Gu estatu absolutistatik gatoz, azken hiru mendeetan pixkanaka demokratizatzen joan dena, baina gizonen eskutik betiere. Horregatik da guztiz berritzailea estatu feministaren proposamena, kontuan hartuta ez garela estatu liberalaz ari, edo ez tipikoaz, zeren parlamentuari eutsiko genioke beharbada, baina parte-hartzezko demokrazia sartuta. Edozein kasutan, ezin dugu gure iragana guztiz deuseztatu, dauzkagun erakundeak erabili behar ditugu, guztiz errotuta baitaude gure kultura politikoan.

Eta horregatik hitz egiten dut nik estatugintza feministaz. Ez dezala inork imajinatu estatu feministak gure ametsetako gizarte ideala ekarriko duenik, ordea. Prozesu bat da, eta prozesu horren bidez emakumeak jabetuz eta indartuz joan behar dugu, ez baitugu sinesten zer-nolako indar piloa daukagun.

Gainera, sinetsi dugu kontraboterean egon behar dugula beti, eta ez. Nik boterea nahi dut: ez naiz mundura sortu pringatu hutsa izateko beti. Eta hori da feministok lortu behar duguna: boterea eskuratu behar dugu eta gure gizarteak feministak bilakatu. Eta horretarako hegemonia eskuratu behar dugu.

Estatu komunistek —Sobiet Batasunak, Kubak eta—emakumeei ere erantzuteko borondatea izan dute hasieratik, baina ez dira inoiz estatu feministak izan. Zergatik? Zein da zure diagnostikoa? Zer akats nagusi egin dituzte feminismoaren ikuspegitik?

Bi arazo edo akats nagusi egon dira. Lehenik eta behin, Marxek oso ondo egin zuen distribuzioaren analisia, kapitala nola lortzen den, aberastasuna nola ekoizten den, gainbalioa nondik datorren, eta abar, baina ez zuen aztertu produkzioarena. Ahaztu egin zitzaion emakumeek produzitzen dutela indarra. Gizakia jada eginda dagoela hasi zuen analisia berak, gizon guztiei gertatzen zaien moduan: Hasi da mundua, berak eginda daude jada eta, orduan, gizon heldutzat ikusten dute beren burua. Eta ez, norbaitek produzitu behar ditu gizakiak, gizakia ez baita jaiotzen, egin egiten da, emakumea bezala, eta, beraz, gizonek produzitu ahal izateko, aurrena norbaitek produzitu behar ditu gizonak, eta jainkoa hilik dago, nik dakidala. Marx eta marxismo osoa zentratzen dira gizakiak, eginda dagoela, egin duen horretan. Nork egiten du, baina gizakia? Eta gizartea? Hori da feminismoak marxismoari egiten dion kritika nagusia.

Orduan, estatu komunistak eratu zituztenean gizartearen funtzionamenduak aldatu gabe jarraitu zuen, gizartearen produkzioak ia-ia berdin jarraitu zuen. Gizarte horietako gizakiak jada eginda daudela sortzen duten aberastasun estra banatzeko modua izan zen aldatu zen gauza nagusia, gizarteak nork mantentzen duen aztertu gabe, baina.

Eta horrelako sistema bat martxan jartzean ez zituzten ukitu birsortzearen eta produkzioaren oinarrizko mekanismoak, emakumeak, heziketa eta zaintza, pertsonak ekoizteko eta pertsona horiek zaintzeko emakumeek duten gaitasuna alegia. Gizonek ez baitute hori kontuan hartzen, zikoinak zuzenean Paristik ekarritako izaki arrazional, unibertsal eta autonomoak direla uste dutelako, ez dute ikusten nondik datozen.

Baina autonomotzat dute beren burua dependentzia emakumeekin daukatelako, hau da zaintzen dituztenak emakumeak direlako, baina emakumeak ez dira pertsonak, erizainak, amak, alabak dira…

Hori da, animaliak bezalakoak dira, naturalizatuta daude eta, orduan, pertsonak dira gizon txuri, autonomo, arrazional eta aberatsak. Gaur egun bizi garen sistemetan, liberalismoan, gure mundua ikusteko eran, pertsonak ikusten ditugu izaki indibidual eta arrazionalak balira bezala, eta horrek ez du inolako zerikusirik errealitatearekin.

Zer gertatu zen, beraz? Ba, beste sistema horiek emakumeen esplotazioa berdin utzi zutela, eta beren sistema hori bideragarri izateko modu bakarra zen emakumeek dohainik lan egitea, ezin funtzionatu bestela.

Bestetik, gizartea ez da estatua, eta gizonezkoek ez dituzte beren pribilegioak utzi nahi, eta, orduan, egin dezakezu iraultza, baina gizartea ezin duzu aldatu egun batetik bestera, eta iraultza eginda ere gizarteak aurreko egunean bezain patriarkal izaten jarraitzen badu… Gizarte horiek, beraz, izan dira komunista patriarkalak.

Horregatik esaten dut estatua beharrezkoa dela. Aldaketa horiek guztiak erakunde publikoetatik egin beharra dago, hezkuntza sistema, justizia-sistema, produkzio-erregimena eta erregimen fiskalak eraldatuz, etab. eta oso mantso doa, eta ezin duzu gizartetik egin.

Horregatik zure apustua estatuaren alde, gizarte feminista baterako estatu bat behar delako?

Estatuarena ez da nire apeta: estatuz osatutako Europa batean bizi gara, ez daude tribuak edo klanak, estatuak daude. Hortaz, euskaldunok badugu estatua, bi, kontua da ez direla gureak, baina eduki badugu estatua, galdera ez da beraz, estatua bai edo ez, galdera da: espainiar eta frantziar estatua edo euskal estatua. Eta hor da beharrezkoa azpimarratzea estatu hori feminista behar duela izan. Feministek hartua egotea. Iritsi da unea feministok estatua geure esku hartzeko. Makropolitikaren ordua iritsi da, mikroan bakarrik aritu gabe. Feministok boterea hartzeko garaia iritsi da.

Kontuan izanik gaur egun feminismoez hitz egiten dela, zure estatu feministaren karakterizazioa zein feminismoren araberakoa izango litzateke?

Hori ezin da aldez aurretik erabaki. Ni berez korronte jakin batekoa naiz: feminista erradikala naiz ni, baina estatista moduan badakit ezin dudala estatugintza feminista erradikala egin, feminismoak hegemonikoa izan behar duelako, hor gaudenon gehiengoaren artean erabaki beharko da beraz.

Eta nola definitzen duzu feminismo hegemonikoa? Zein ezaugarri ditu?

Gaur egun feminismo hegemonikoa da liberala. Zergatik? Gure demokraziak liberalak direlako, eta unibertsitatea liberala delako, eta, beraz, horrekin jokatu beharko genuke.

Baina, noski, feminismo desberdinak daude, eta horregatik esaten dut askotan askoz ere errazagoa dela helburu zehatzak markatzea, gure artean eztabaidatzen ibili beharrean. Eztabaida filosofikoak balio du teorikoki gauzak garatzeko, baina intzidentziarako ez du balio. Eta horregatik ni ez naiz batere purua horretan, nahiz eta ni feminista erradikala izan. Niri axola zaidana da helburua zein den, eta helburua lortzeko zer egin behar dugun. Eta adostu beharko dugu ahalik eta jende gehienarekin, eta prozesu bat denez, zenbat eta feminista gehiago konbentzitu erradikalak izan daitezken, estatugintzak gehiago joko du bide horretatik. Baina hori persuasio eta konbentzimendu kontua da: borroka ideologikoa sartzen da hor.

Esan duzu feminismo liberala dela hegemonikoa gaur egun. Espainiako Estatuan 20 urte daramatzagu berdintasun legeekin eta berdintasun teknikariekin. Zein balorazio egiten duzu politika horiei buruz?

Suposatzen dut udalaren arabera izango dela, noski. Instituzionalizazioari dagokionez nik argi daukat ezinbestekoa dela, demokratizazioaren dinamikan. Izan ere, zer da gizarte demokratikoa? Gizarte bat non gizarte antolatuak eskaera batzuk egiten dituen eta instituzioek eskaera horiek hezurmamitu behar dituzten, eta instituzionalizazioa ezinbestekoa da horretarako. Zertarako egiten baita protesta? Zure eskaerak lege bihurtu eta orokor izan daitezen, ezta? Eta dinamika horretan, instituzioetan daukazun indarraren arabera kontua bide batetik joango da edo bestetik.

Feminismoaren eskaera askoren instituzionalizazioak oso emaitza onak ekarri ditu zenbait arlotan eta oso kaltegarriak beste kasu batzuetan, amatasun bajen kasuan esaterako, gizarte patriarkal batean baja horiekin lortzen dena delako emakumeak etxean gelditzea, etxera itzultzea, gutxiago kotizatzea eta abar eta abar.

Horregatik esaten dut arazoa ez dela lege zehatz bat edo neurri zehatz bat… gizarte osoa oso patriarkala dela baizik.

Aldarrikatzen duzu beharrezkoa dela boterea hartzea, baina birsignifikatu eta birkontzeptualizatu egin behar dela botere hori. Zer da boterea zuretzako, eta nola gauzatzen da boterea hartzeko ekintza hori?

Boterea erlazio bat da, hau da, ez da pertsona boterea daukana, pertsona horrek betetzen duen espazioa baizik. Posizio sozialak —edo, Foucaultek esaten zuen bezala, subjektu-posizioak— dira boterea daukatenak, ez indibiduoak. Lehendakariak boterea dauka, bai, baina ez Urkullu delako, lehendakaria delako baizik.

Eta gero zirkuitu batzuk daude: zirkuitu-botereak deitzen direnak. Burtsako espekulazioan paperak papera egiten duen bezala, botereak ere horrelaxe funtzionatzen du, metatuz doa. Eta erlazioa izatearekin batera boterea ezagutza da.

Beraz, pertsonek ez dute boterea besterik gabe, beren erlazioen arabera dute, eta faktore asko sartzen dira hor: kapital ekonomikoa (zenbat diru daukazun), kapital kulturala (zer prestakuntza daukazun), kapital sinbolikoa (prestigioa, familia, kontaktuak, emakumea edo gizona zaren, etorkina edo bertakoa…).

Eta nola definitzen duzu gizon izate hutsak berez dakarren boterea?

Gizon bezala etiketatzen diren gorputzak berentzat eginda dagoen mundu batera jaiotzen dira: prestigioa ulertzeko era, zeri ematen zaion balioa, zer jotzen da ezagutzatzat, zer gorputz normaltzat… horrekin guztiarekin jaiotzen dira. Eta hortik datorkie boterea: beraientzat egindako mundu batean bizitzetik. Gu, berriz, leku berean egonik, justu alderantzizko egoeran gaude, eta hori da haiek identifikatzen ez dutena. Ezta ezkerrekoek ere. Ez dute identifikatzen.

Historikoki feministok ez gara inoiz boterean egon, eta gure lorpen guztiak izan dira antolakuntza eta borroka feministaren emaitza, eta horren bidez lortu dugu abortu-eskubidea, boto-eskubidea… Iruditzen zaizu adibidea izan daitekeela erakusteko instituzioak bakarrik ezin duela aldaketarik ekarri, kanpoan egon gabe antolakuntza bat hegemonia diskurtsiboa duena, bihurtzen duena ezinbesteko neurri politiko batzuk hartzea legislatibotik?

Hori da ideala dena. Zer nahi dute ezkerreko alderdiek? Nahi dute instituzioetara iritsi hor boterea dagoelako beren helburu guztiak aurrera eramateko. Baina instituzioetatik zure helburuak aurrera eraman ahal izateko masa bat behar duzu protestan dagoena, hori guztia eskatzen dagoena etengabean. Horregatik dira ezinbestekoak biak.

Ezin dugu gelditu alde batean edo bestean. Demokratizazioa edukitzeko, gizarte antolatu bat behar duzu, presioa egingo dizuna zure proposamenak gauzatzeko. Hori baita instituzioa: botere hegemonikoa gehi status quoa, gauzak egin ahal izateko. Eta biekin jokatu beharra dago, status quoa beti aldatzen baita kanpotik. Hau da, barruan egonda, baina kanpoko baliabide eta presioekin.

Mobilizaziorik handiena gaur egun mugimendu feministan dago, eta feminismoa da eskaintza politiko zehatzak egiten ari den bakarrenetakoa. Zer deritzozu horri?

Horregatik esaten dut fase honetan proposamen zehatzak egin behar ditugula. Oso testuinguru potentean gaude euskal estatu feministaren sorkuntzan aurrera egiteko, baina oso gauza zehatzen gainean aritu behar dugu, gaur egun ez baitago Che diskurtso potenterik, eta hori baita bizi dugun garaia: makrohistoria pila bat hautsi dira, eta horregatik esaten dut feminismoaren mendea izan daitekeela, serio heltzen badiogu, feminismoa delako dagoen proposamen indartsu bakarra. Gure esku dago, beraz, serio eta modu antolatuan lan egiten badugu, bagarelako masa kritiko bat oso potentea. Kontua da gu martxan jartzea, inoren zain gelditu gabe.

Maria Mercèren (b)egia

Egilea: Itxaro Borda

Sóc aqui per que tu fores…

Urtea eman dinat hire hitzak biltzen.

Ene mintzairan ere ez hintzen isiltzen.

Elerik samurrenak nitinan ibiltzen

Eskail nagiaz itsu, mirail biribiltzen.

Hire begia zunan, lotsarikan gabe,

Zabaltzen azkorrian, argiaren jabe:

So urratua zohar, batzutan herabe,

Egin dinat munduaz amodio habe.

Gatzaren andereak ditizten girgiltzen

Baina aritzen gaitun tipulak bipiltzen

Heriotzari trufaz, oraindik nerabe.

Dugun kanta bizia, aditzen norabe,

Berma dakigun egi biluzien labe:

Urtea eman dinat hirekilan hiltzen…

Itzultzea bizitzea da, edo behintzat, bizitzea bezala da.

Historia luzea eta ederra da (enetzat…).

2008a aitzin ez nuen Maria Mercè Marçal poetaz sekula ezer entzun. Olerkari katalanak ezagutzen nituen bai eta Galeuska junten karietara gurutzatzen eta solastatzen. Galegoen pare.

Bartzelonara gonbidatu ninduten 2008an. Autobusez joan nintzen eta hango ekitaldiak bukaturik Helena Gonzalez galiziar irakaslearekin En Ravaleko liburutegira zuzendu genituen urratsak zerbait behar nuela etxerako bidean ez aspertzeko. Miquel Marti I Polen eta Merce Rodoredaren sakelako bi best of eskuratzear nituen, Helenak Maria Mercé Marçalen Contraban de Llum argitalpena erakutsi zidala, hau oso ona da erranez. Lluisa Juliaren edizioa zen. Uste dut Tuterara heltzean poema guztiak irakurriak nituela bietan ez bazen behin bederen: i jo, sola, entre albera i alba.

Hiru poema itzuli nituen berehala Laia Nogueraren laguntza linguistikoarekin: per tu retorno de un exili vell (zuregatik exilio zahar batetik itzuli naiz), el meu amor sense casa (etxerik gabeko nire maitasuna) eta covava l’ou de la mort blanca (koloka zegoen herio zuriaren arraultza). 2010ean hirurak irakurri nituen Vall d’Aneuko pirineoetako idazleen topaketaren karietara, Miquel Viladegut Lleidako poetak katalanez eta nik euskaraz. Handizki funtzionatzen zuten.

Ordutik hara, eta urte betez, egunez egun, liburu ezberdinetako eta Aritz Galarragak bidaliriko Llengua Abolida bilduma marduleko olerkiak banan bana itzultzen nituen, itzuli, landu eta Pau Joan Hernandez adiskideari bidali, hark bere aldian itzulpenaren egokitasuna finkatu zezan.

Bizitza bat harilkatzen zihoakidan hitzen eta arkatzaren jomugan. Ukitua nintzen eta batzuetan, identifikazio pertsonalaren ispiluak bete-betean eragiten zidala, begiak hezetzen zitzaizkidan bereziki desglaç eta rao de cor liburu postumako olerkiak euskaratzean.

Lana bukatua nuela iruditu zitzaidanean Maria Mercè Marçalen (b)egia sonetoa izkiriatu nuen. Eskerronez bezain doluminez.

Susako Munduko Poesia Kaierak sailean agertu ziren azkenean nik euskaratu katalandarraren hirurogei bat poema. Itzultzen nenbilala ez nuen pentsatzen ere noizbait plazaren argia dastatuko zuketenik!

Aldatu nintzen MMM-en hitzak euskaratzen.

Lau pareten arteko gerrak

Izenburua: Soldaduaren itzulera

Autorea: Rebecca West

Itzultzailea: Maialen Berasategi Catalán

Argitaletxea: Erein eta Igela, 2015

Literatura Unibertsala bildumaren azken fruituetako bat da gaur hizpide hartuko dudan liburua, Soldaduaren itzulera (Rebecca West/Maialen Berasategi), hain zuzen, EIZIEk munduko literatura sustatzeko, duela hogei urte pasa, martxan jarritako proiektuaren 163. alea baitugu hauxe. Westen obra honek, gainera, bete-betean egiten du bat elkarteak bere buruari, bildumaren 3. aroan, jarritako erronketako batzuekin, liburua klasiko garaikide bat delako. Emakume batek idatzia da, hortaz, kanona zertxobait zabaltzeko helburuari ere egiten dio jaramon.

Nobelaren trama, labur: 1918. 4 pertsonaia harrapatzen ditu, Chris soldadua, haren emazte Kitty, haren lehengusu Jenny eta haren gaztaroko maitale Margaret. Frontean dago Chris, eta Baldry Court etxalde luxuzkoan ditu zain Kitty eta Jenny. Baina kontuak konplikatu egiten dira, egun batez, senitartekoek jakiten dutenean, istripuren baten ondorioz, Chrisek memoria galdu duela, eta 15 urte lehenagoko sasoian bizi dela uste duela. Ez du gogoratzen ezkondua dagoenik; aitzitik, 20 urterekin maite zuen emakumea maite duela uste du: Margaret. Jennyren ahotsean datorkigu kontakizuna.

Abiapuntu horri tiraka hainbat gai aletzen ditu autoreak. Hasteko, nabarmena da esparru pribatuaren eta publikoaren arteko amildegia. XX. mende hasieran, tradizionalki esleitu zaien esparrura zurrun lotuta agertzen zaizkigu pertsonaiak: emakumeak etxean eta gizonak gerran. Etxe-giroko gerrak dira, hala ere, eleberrian nagusi; gerra publiko handiek sutondoetan eragindako kalenturak. Gogora ekarri dit, alde horretatik, eta gaur eguneko euskarazko literaturarekiko lotura posibleak azalerarazi nahian, Lander Garrok argitaratu berri duen Gerra Txikia eleberria (haria: haur batek nola bizi dituen ihesa eta GALaren denborak), eta horri hasiera emateko hautatutako aipua: izan ere, tristea duk gerra, maitea, eta ez gudarientzat soilik (Eider Rodriguez).

Gerrak, ordea, gerta daitezke nor bere barruan ere. Klase sozialen arteko talkak eta horiei, beraien gotorrean, men egin beharrak barne-borroka ugari eragiten ditu: klase oneko gizon batek uko egin behar dio bere gaztaroko ametsei, aitaren hitzari amore eman, eta komeni zaizkion erabakiak hartu, behar den moduan ziurtatzeko etxearen izen ona eta familiaren mantenu oparoa (maskulinitatearen eraikuntza, hortxe). Gaur-gurera etorrita, gaztaroko ametsak bazter uzteaz eta horren aurreko bestelako erreakzio batez dihardu Itxaso Araqueren Damutzen ez direnak lanak.

Itxurakeriaren mundua ere bada baldrytarrena. Liburuak planteatzen dituen biko oposatuetako bat baita eder axalekoaren (jantzi distirantak) eta eder mamikoaren (Margaret eta Chrisen amodioa) artekoa. Dikotomia hori gauzatzen da gizakiak esku hartutako naturaren eta natura basaren arteko konparazioan, gorputza eta arimaren alderaketan, eta baita emakume-ereduen bereiztean ere. Jennyk, une batean, parez pare ipintzen ditu portzelanazko figura baten axalekotasuna (Kitty gogoan) eta hezur-haragizko Margareten sakona, bigarrena “benetakoagotzat” joz.

Westek hori guztia helarazten du narratzailearen ñabardurarako abileziaren bitartez, hitz eta keinuen zama sinbolikoak azaleraraztearen bitartez, botere-harremen adierazleak etengabe agerraraziz. Naturaren deskribapenak ere, hasiera batean atzera eman dezaketen arren, lagungarri dira pertsonaien ikuspegia ulertzeko (adibidez, natura kontrolatu beharraz mintzo direnean).

LU bildumako azalak barrokoegiak gerta daitezke, baina, dudarik gabe, itzultzaileen esleipenak ez du tatxarik. Azpimarratzekoa Maialen Berasategi Catalanen lana, ezinago dotore eta samur eman baititu aise korapilatzeko modukoak behar zuten deskribapen luze eta xeheak. Lehen literatur itzulpena du, eta zenbaitek idazle hasiberriak gertutik segitu nola, hala fitxatu dut nik itzultzaile honen izena, hemendik aurrera eman dezakeenaren esperoan.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=ssbwEuMOCYU]

Iruñeako Katakrak liburu-dendan elkarrizketatu genuen, goiko pisu isilean. Bihoazkie hemendik gure eskerrak bertako langileei eta Xabierri berari. Bide batez, blog honen irakurle prestuei jakinarazi nahi dizuegu Igelak kanpaina berri jarri duela martxan, eta sailka saltzen dituela liburuak. Informazio gehiago hemen.

Makina bat urte daramatzazu literaturaren munduarekin lotuta. Idazten aritu zinen, gero baita ikerketa bat egiteko asmotan ere. 1985ean, ordea, lehen euskarapenak argitaratu zenituen, eta, ordutik buru-belarri jardun duzu zeregin horretan. Zer dela-eta geratu zara “bando” horretan?

Askotan, bizitzan, uste ez duzun bezala gertatzen dira gauzak. Bide batean sartzen zara eta hor segitzen duzu oso ondo jakin gabe zergatik, eta gauzak, gero, asko korapilatzen dira, berez. Momentu hartan banuen idazteko gogoa eta horrelako gauzak. Zortea izan nuen, poesia sariketa batera aurkeztu bainintzen gaztexeagoa nintzela (1970 inguruan), nire gazte-denborako poemarik hoberenen eta potenteenen bilduma batekin, eta ez baitzidaten saritu. Zorte handia izan zen; horri eskerrak, pentsatu nuen agian hobe izango zela beste zerbaitetara dedikatzea.

Miranderi buruzko tesia egiteari buruz, hori beste istorio bat izan zen. Bordelen aritu nintzen hori egiten eta bertan tesia nahitaez frantsesez egin beharko nuen. Orduan, pentsatu nuen hori ez zela ez nire asmoa ez gogoa. Besterik gabe, utzi egin nuen, eta, aldi berean, han nenbilela, hasi nintzen frantsesa eta ingelesa hobetzeko nobela beltza irakurtzen, jatorrizkoan. Han bost xentimotan saltzen zituzten, eta milaka zeudenez bigarren eskuko liburu-dendetan, pilo bat bildu nituen. Lagun batek AEBetatik ekarri zidan The Postman Always Rings Twice, dibertsio bat izan zen niretzat hura itzultzea. Hor ere zortea izan nuen, beste zorte-klase bat: liburuak oso kritika ona izan zuen. Susakoek egin zuten. Orduan, horrek ere ekarri zidan ondorio modu batera desiragarria, eta beste alderdi batetik kristoren zama ezartzen dizuten horietakoa.

Zer ibilbide izan duzu formazioz eta lanean?

Hizkuntza Erromanikoak ikasi nituen, karrera 1971n hasi eta 78a pasata amaitu nuen, amak ultimatum bat eman zidalako amaitu ere. Garai haiek ez ziren hoberenak ikasketa sendoak egiteko eta, orduan, beste gauza batzuetara dedikatzen ginen asko eta asko. Halako batean, zorionez, bukatu nuen karrera, plana aldatu aurretik. Horri esker Magisterio Eskolan sartu nintzen Bilbon, euskal literatura eta euskara irakastera, eta hortik etorri zen, gero, institutuko irakasle izatea.

Irakaskuntza pixka bat pisu egiten hasi zitzaidanean, eskolan behartuta dagoen bati klasea ematea ez baita gauzarik atseginena, pentsatu nuen, beharbada, borroka egiten banuen testuekin eta ordenagailu batekin, ikasleen kontra borrokan aritzea baino bide hobea izango zela. Ordurako banituen literatur arloan itzulpen batzuk eginak. Hemen itzulpen teknikora jarri beharra zegoen eta horretan eman ditut 22 urte-edo.

Eta, zer moduz?

Bueno, dirua ematen dizute, nahiz eta itzulgaia ez den izaten beti oso atsegina. Gehienetan, oso lehorra. Baina, hor ere aurki daiteke borrokan trebatzeko modu bat, testu korapilatsu eta oso lehorrekin jokatu beharra. Nik uste dut horrek askotarako balio duela. Itzulpen teknikoan ari bazara, gero, noizean behin, irteera bat egiten duzu literatura itzultzera eta beste modu batera hartzen duzu. Nafarroako Gobernuan aritu garenotatik mordoxka dira horretan aritu direnak edo ari direnak: Fernando Rey, Matias Múgica…

Eskola ona izan daiteke, orduan?

Bai, nola hartzen duzun… Leku askotara jo behar duzu, gauza askori buruzko informazioa lortu behar duzu itzulpen teknikoa egiteko, ondo egin nahi baldin baduzu behintzat. Ezagupen entziklopediko batzuk ere eskuratzen dituzu, itzultzailearentzat onak izaten direnak. Hori da alde ona.

Itzultzeari ekin eta gutxira sortu zenuten Igela argitaletxea. Ez duzue hori bakarrik jorratu baina argi dago nobela beltzari arreta berezia eman diozuela. Elkarrizketa batean entzun dizugu beharrezkoa iruditzen zitzaizuela. Estrategikoa, akaso?

Hiru sozio gara, horietako bat nire lankidea izana Hernaniko institutuan, Joseba Urteaga, itzulpen mordoxka bat ere eginak badituena, eta, beste lagun bat, gure haurtzaroko lagun bat, alde grafikoez eta abar arduratu zena hasieran.

Gure planteamendua, hasieran, izan zen zerrenda bat osatzea. Josebak egin zuen, berak nik baino nobela beltz gehiago zituen irakurriak eta une hartan elkarrekin lan egiten genuen, ni hona [Iruñera] etorri aurretik. Aukeratuenen zerrenda bat egin zuen, hogei bat jarri zituen. Horiekin batera jarri zituen beste hiru, idazle handienak zirenak baina nobela beltzarekin-edo nolabaiteko zerikusia zutenak. Hori guztia argitaletxea martxan jarri baino lehen. Horiek izan ziren Eskuz landutako hilkutxak (Truman Capote/Xabier Olarra), Hiltzaileak (Francis Macomber eta beste ipuin batzuk bildumaren barruan: Ernest Hemingway/Javi Cillero eta Xabier Olarra) eta Santutegia (William Faulkner/ Xabier Olarra). 20-25 jarri bazituen, horietatik 18 inguru daude eginak, eta gero han ez zeuden beste batzuk ere.

Estrategikoa al zen? Gure planteamendua Gallimardekoena bezalakoa zen, André Gideri esan zioten bezala: “guk behar ditugu hemen dirua ekarriko duten liburu batzuk, horiei esker aterako ditugu beste batzuk”. Gallimarden kasuan, dirua zekartenak Série Noire-koak ziren, eta ni Bordelen nintzela, sail horrek bazituen milaka izenburu. Hortaz, guk ere antzeko zerbait pentsatu genuen: nobela beltzek izango dute tira gehiago guk atera nahi ditugun beste batzuek baino. Esate baterako, Literatura Sailean hasi ginen Lau Bidaiarekin: Matsuo Bashō, poesia japoniarra, budista, eta hamazazpigarren mendekoa. Horri prosazko beste batzuk erantsi genizkion: Rudyard Kipling, Capote eta Dylan Thomas. Joseba Urteagak itzuli zuen hori.

Hori izan zen bidea, baina, noski, gure asmoa ez zen soilik nobela beltza ateratzea, beste gauza batzuk ere atera nahi genituen, eta nobela beltzei adina arreta eman genien beste horiei ere. Horregatik, Bashōrenaren ondoren etorri ziren, urte berean, Alienista, J. Machado de Assis/J. Urteaga, Gatsby Handia (F. S. Fitzgerald/Xabier Olarra), eta Eskuz landutako hilkutxak. Durangora lehendabiziko aldiz joan ginenean sei libururekin joan ginen, Sail Beltzeko lehena, Sherlock Holmesen beste bat, eta Literaturako lau. Denek esan ziguten: oso politak, oso politak… Baina orduan konturatu ginen gauza bat dela literatura eta bestea merkataritza, azoka eta merkatua.

Animo handiarekin gentozenez, hurrengo urtean jarraitu genuen, Literatura Sailean bosgarrena Gauaren muturrerainoko bidaia (L. F. Céline/Matias Múgica), eta seigarrena Odol Hotzean (Truman Capote/ Xabier Olarra), ondoren. Bota genituen bota beharrekoak eta, orduan, oso harro sentitzen ginen. Sail Beltzarekin ere jarraitu genuen. Dena ezin genuen geuk egin, eta hainbat lagun bildu genituen, itzultzaileak. Horrela hasi ginen osatzen sailak. Gero, konturatu ginen erritmoa asko azkartzen bagenuen, kalte izango zela guretzat. Ez zela ibili behar sekulako gauza pila egiten, konstantzia bai behar zen, baina ez sekulako kolpeak eta sekulako pilak. Urteren batean, asko jota, sei atera genituen, baina hori izan zen gehiena, 1991n. Orain dela lau edo bost urte atera genituen zortzi, baina hori ez da ohikoa. Batez beste, 4 edo 5 ateratzen ditugu.

Zer-nolako harrera izan du nobela beltzak gurean? Batzuek diote literatura “erraza” dela, etiketa horri nola egin diezaioke aurre halako genero bateko liburu batek?

Beste nobelak baino errazagoak izaten dira, baina planteamendutik bertatik. Nori zuzendua den eta zer jende-maila harrapatu nahi duzun. Berez, planteamendu gisa ere, nobela beltzak badu jarrera bat salaketarako, eta hori ezin duzu egin hizkera etereo eta ponpoxoarekin, hizkera zorrotza erabili behar duzu. Hori da, hizkuntza aldetik, nobela beltza.

Bestalde, Uzta gorria (Dashiell Hammett/Xabier Olarra) irakurtzen duzu eta zerbait mugitzen dizu barruan. Alde horretatik balioa du nobela beltzak. Badira beste batzuk entretenimendu gisa ateratzen direnak, eta beste batzuk batera edo bestera lerratzen dira. Zergatik hartzen diren batzuk goi-mailakotzat eta besteen parekotzat? Seguru asko, lortu dutelako, beraien literatura gisako planteamenduan, testu indartsuak egitea eta beraien helburua betetzea. Niretzat Chandlerren obra batzuk, edo Hammetten Kristalezko giltza, iristen dira maila horretara. Zer dute berezirik? Hilketa bati buruzkoak direla eta generoko liburuak direla? Bai, baina horrek ez du esan nahi besteen parean egon ezin daitezkeenik.

Guk beti bereizi izan dugu nobela beltza, adibidez, Agatha Christieren planteamendutik. Christierenak hasiera-hasieratik daude jolas modura planteatuta, eta hori ere oso ondo egin daitekeen lana da, baina literaturaren alde sakonenetik pixka bat bazter geratzen dira. Horregatik, guk, hasieran, ez genuen inola ere argitaratu nahi, eman genituen 10 urte Christie kaleratu gabe, baina estatistikei erreparatuta ikusi genuen asko irakurtzen zela. Horrelako liburuak asko irakurri dira institutuetan, gureak ere. Horrelakoak atera genituen lehen esandako planteamenduarekin, alegia, liburu horiek izan zitezen besteen bultzatzaile.

Etekinik eman al dizue estrategia horrek, Gallimardekoei bezala?

Liburu batzuk bai izan dute beste askok baino gehiagoko arrakasta. Hori orain dela bost edo gehiago urte dela. Geroztik, nik uste, beherakada dexentea izan da alde guztietan, 2008tik-edo, krisiarekin. Orain, horiek ere besteak bezain neketsuak dira argitaratzeko, nahiz eta Hammett izan.

Erreserba bereziek edukiontzi bereziak behar omen dituzte. Liburuen itxurari arreta eskaini izan diozue beti.

Bai, liburuen itxurari beti eskaini nahi izan diogu arreta berezia. Horregatik baliatu ginen hasiera batean gure inguruan genituen diseinatzaile eta marrazkilariez: José Manuel Mata komikilaria (igelaren anagrama hark egina da), ZUT taldea (haiena da Sail Beltzaren eta Mintaka Sailaren diseinua). Josema González igelako “hirugarren gizona” arduratzen zen gehienbat horretaz. Eta Iruñean hain hurbil izanik Zaldi Eroarengana jo genuen, eta hark egin ditu Sail Beltzeko eta Enigma Saileko azal gehienak.

Literatura Sailaren diseinua Dulce María Rodríguez eta Maria Cuetori eskatu genien, eta haien oinarrien gainean osatu ditugu sail horretako 50 bat azal. Han eta hemendik eskuratu izan ditugun margolanez baliatu gara, baina orain dela urte batzuk Josemi Goyenak errazten digu lana, oso emaitza txukunekin gainera. Liburua pasatzen diogu, eta berak eskaintzen dizkigu bere proposamenak, guk aukeratzeko.

Ez ditugu banan-banan aletuko euskaratu dituzun liburuak, baina hiru ekarri nahi ditugu hizpidera. Hasteko, Lorenza Mazettiren Zerua gainbehera dator, ezagun batek debozioz hitz egin zuen hartaz eta kuriositate handia sortu zigun.

Niri Joseba Urteagak aipatu zidan liburua. Bera, egun bakarrean etortzen da Durangoko azokara, eta begiratzen du gure standa, eta esaten du: liburu hori baino hobeak ez zeudek ba asko asko ere hemen. Kanpaina berezia egiten dio berak Durangon. Lehengo urtean elkarrekin geuden standean, eta ikusita ez zela asko saltzen, etortzen zen pertsona bakoitzari esaten zion liburua zer ona zen. Pasa ginen bi saltzetik hogei saltzera.

Oso liburu berezia da, eta Lorenza Mazzetti ezagututa, gu propio joan baikinen hura ezagutzera, are gehiago. Batez ere, umeak nola ikusten duen gerra, hori da liburuaren alderdi bereziena. Berak ez zuen izan fikzioa egiteko beharrik, aski izan zuen bere bizipenei begiratzearekin. Bere garaiko bizipenetan eta umetan Mussolinirekiko izandako ia-ia maitemin horretan oinarrituta dago eleberria, eta gero kontatzen du hori guztia nola txikitu zen. Hain da xinplea, eta aldi berean, halako indarra du alde guztietatik. Bera ez da batere idazlea. Horren bi sekuela ere idatzi zituen, interesgarriak dira, baina nik uste dut hobe dela lehenengoarekin geratzea, bere horretan.

Liburua euskaratu eta, gero, Mazetti ezagutzera joan zineten.

Liburuarenganako miresmen horrekin, nik, jubilatu berritan, esan nuen: hau di-da egin behar da. Italiera ez dudanez nahikoa ondo ezagutzen, liburu hori behar adina bermearekin egiteko, Fernando Reyri pasa nion gero, berak begiratu eta gainbegiratu zezan. Elkarrekin egin genuen lana.

Mazzettirengana joateko burutazioaren harira, bagenekien emakumea bizirik zegoela, eta ikusi nahi genuen ea zer kontatzen zigun. Behingoagatik, ni oso lotsatia izanda, animatu nintzen eta hasi nintzen ikusten ea posible izango litzatekeen, agentearen bitartez, zerbait lortzea. Ez nekien emakumearen erantzuna nolakoa izango zen, kontuan hartu 84 urte zituela, eta pentsatzen hasi nintzen ea nola lor nezakeen. Orduan, agenteari esan nion trilogiaren bigarren eta hirugarren liburuak argitaratzeaz pentsatzen ari ginela eta Argia aldizkariarekin harremanetan jarriak ginela, beharbada, elkarrizketa bat egiteko. Denbora puska batera agenteak email-helbidea bidali zigun. Eta handik beste denbora puska batera, autoreak baietz erantzun zuen, baina Ok besterik ez zigun esan, telefono-zenbaki bat emanda.

Ordurako ikusia nuen Mazzettiri El Paísen egin zioten elkarrizketa bat, Periférica argitaletxeak El cielo se cae atera zuenean. Han esaten zuten, gutxi gorabehera, nolakoa zen Mazzettiren etxea: etxe bohemio bat, baina 84 urteko emakume batena. Nik ikusia nuen emakumea oso fresko zegoela, adina gorabehera, erakusketa bat egin berria baitzuen (margolaria ere bada eta), eta horietako batean agertzen zen hizketan. Hortaz, animatu ginen, hiruzpalau egun Erromara joan eta ea nola zihoan ikustera. Oso ondo hartu gintuen, oso urduri joan ginen arren. Ipad-arekin grabatu genuen elkarrizketa, eta oso dibertigarria izan zen. Bera zine-zuzendaria da, eta han joan ginen gu gure Ipad-arekin; azkenean, berak esan zigun nola antolatu behar genituen planoak. Egin genuen elkarrizketa nola-hala, eta sekulako eguna pasa genuen.

Queneauren Estilo-ariketak ekartzen den arren gogora, esan izan duzu Deabruaren hiztegiak ere buruhauste franko sortu zizkizula…

Bai, izan ere ez baita lan erraza. Momentu hartan kasu egin zitzaion eta Euskadi sarietarako hautagai ere izan zen. Kasu egin zitzaion berez oso liburu konplikatua delako itzultzeko, gauza asko ditu. Definizio paradoxiko, korapilatsu horiek zuzen eta taju antzean ematea zaila da. Dena den, hori ez du alde zailena, alde zailena du hori guztia eta dauden txisteak eta dauden hitz-jokoak eta abar, asko eta asko, bertsoz emanak daudela. Garai hartan, espainolezko edizio batzuk ikusiak nituen, bertsozko zati horiek kenduta. Baina grazia bertsotan egina izatean badago, ez litzaioke itzulpenean kendu behar. Orduan horrela ibili nintzen, goizeko 4etan jaiki eta lanera joan aurretik itzultzen aritzen nintzen. Oso neketsua izan zen niretzat, baina entrenamendu ona ere bai, lege gogorren barrenean egin behar izan bainituen gauzak. Bestalde, ingelesez, poema arrunt eta narratibo bat besterik ez bada ere, hori euskarara bihurtzeak askoz pisu gehiago hartzen du nahitaez. Horretaz jabetzeko eskola paregabea izan zen.

Zailtasun formal horiek dituzten liburuak gustuko dituzu, beraz, itzulpen-erronka gisa? Izan ere, Debruaren hiztegia itzultzeko lana LUko lehiaketan esleitu zizuten…

Literatura Unibertsalean ere parte hartu nahi nuen. Asko etortzen ziren, Nathaniel Hawthornenak eta horrelakoak, nik ez nituenak egin nahi. Pentsatu nuen, ordea, beste hau ondo egokitzen zitzaidala, nire umorearekin, gauza guztiei buruzko ikuspegi ziniko horrekin… Azken batean, hau “zinikoaren hiztegia” baita, berez. Pentsatu nuen ondo moldatuko nintzela alde horretatik eta definizioetako batzuk ikaragarriak dira. Dibertsio modura hartu nuen, baina, gero, zailtasunen ondorioz, dibertsioa lan neketsu bilakatu zitzaidan, batez ere epeak zeudelako.

Zerrendak hor jarraitzen du? Nola aukeratzen duzue zer liburu argitaratu?

 Zerrendako gehientsuenak eginak ditugu dagoeneko, nobela beltzen zerrenda bat zen gainera. Gainontzekoak, besterik gabe, elkartu eta urte batetik bestera erabakitzen ditugu, nahiz eta buruan baditugun beste hainbat autore eta komentatu izan ditugun. Truman Capoteren Odol hotzean liburuari buruz Josebari esan nion: nik hau egin behar diat. Nola esango zidan berak ezetz? Akordio bat daukagu, zerbait egin behar dugunean adostuta ateratzea.

Eta ez guk bakarrik, adibidez, Pello Lizarralderekin ere biltzen gara tarteka, edo beste lagun batzuekin. Kanpotik ere iristen zaizkigu makina bat proposamen, baina horiek galbahetik pasa behar dira, adostu.

Igelatik kanpo itzuli dituzun liburuetara bueltatuta, arreta eman digu batek. Oliver Sacksen Antropologo bat Marten.  

Proposamen hori Unibertsitatetik etorri zitzaidan, Juan Garziak egin zidan, justu Deabruaren hiztegia egin eta berehala. Pixka bat ateratzen zen nire ohiko itzulgai literarioetatik, baina edukia oso interesgarria iruditu zitzaidan. Horregatik hartu nuen.

Lan pisua izan zen hori ere. Epeetan ez zen hain zorrotza, baina lanean ari nintzela egindako liburua da, eta lodia. Edukia oso interesgarria da: saiakera zientifikoa, baina aldi berean oso irakurgarria. Kasuak oso ondo aukeratuta daude eta ia narratiba bezala irakur daiteke. Zientzia arlokoa da, baina ia-ia literatura moduko narrazioan kontatua. Oso liburu gomendagarria da, baina, beharbada hor erdibidean geratzen da: zientzietakoek ez zuketen hartuko beren literatur sentsibilitatea ez delako hain garatua, eta literaturzaleek, ordea, ez zuketen hartuko pentsatuta teknikoa izango dela.

 Liburua itzultzeko orduan, medikuntza eta neurologiako kontuekin, laguntza handia eman zidan Fernando Reyk, medikua baita. Hark egin zuen lehen zuzenketa, eta Zio bildumako arduradunek jorratu zuten gero. Kontzeptu horiek ez badituzu ondo menderatzen, oso erraz egin dezakezu irrist, eta bentaja hori izan nuela-eta, beharbada, liburua ez zen bihurtu desastre erabateko bat. Nik oso gustura egin nuen, eta uste dut emaitza ere taju antzean atera zela, gaia kontuan izanda. Liburu entretenigarria da, eta, aldi beran, asko ikasten da.

Autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen.

Igelaren katalogoari erreparatuta Frantziako eta Italiako autore asko topa ditzakegu. Alemanak, esate baterako, ez dituzue hainbeste.

Bai, frantsesari dagokionez, bai Josebak eta bai nik hobeto ezagutzen dugun literatura bat da. Italierarena kasualitate bat izan da, Fernando Rey hor dugulako eta beti oso prest egon izan delako edozein proiektutan, eta horri etekina ateratzen jakin dugulako.

Alemanez Joseph Roth daukagu, horrenak bi baditugu; eta, orain Werther gaztearen arrangurak (Johann Wolfgang von Goethe/ Matias Múgica) egin dugu, baina ez dago Literatura Sailean, baizik eta Bidelagun Sailean. Nik banituen alemanetik ekartzeko liburu bat baino gehiago, baina gure planteamendua ez da sistematikoa: XX. mendeko obren lagin bat edo horrelako zerbait. Alemaneko itzultzaileak ere ez daude hainbeste. Gero, bestalde, Literatura Unibertsala bilduman, adibidez, badago Berlin Alexanderplatz (Alfred Döblin/Anton Garikano). Nik hori oso gustura irakurri nuen eta oso ondo dago dagoen tokian. Guk agian ekarriko genukeen, baina dagoeneko lan hori eginda badago, ba primeran.

Autore batzuk Igelari esker iritsi zaizkio euskarazko irakurleari: Annie Ernaux, Natalia Ginzburg, Amélie Nothomb, edo, berrikiago, Mohammed Xukri, Georges Perec eta Patrick Modiano. Horietako guztien kasuan, eta baita beste zenbaitenean ere, obra bat baino gehiago ekarri dituzue gurera. Autore batzuen lagin zabalagoa, autore-kopuru handiagoaren ordez. Zer dela-eta?

Dispertsio ikaragarrian ez erortzeko modu bat da. Autore horietako batzuk liburu asko dituzte, Modianorenak, adibidez, aterako genituzke dozena erdi, posible bagenu. Berdin Ernaux edo berdin Nothombekin, pentsa, Nothombek liburu bat argitaratzen du urtero, duela 20 urtetik. Batzuekin konplitu dugula iruditzen zaigu, baina beste batzuen kasuan pentsatzen dugu oraindik besteren bat ere ekarri beharko genukeela euskarara. Normalean, autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen. Berdin egin genuen, hasieratik, Capoterekin.

25 urte egin zenituzten iaz, Sail Beltzean 25. alea atera berri duzue. Agur baten hasiera? Aurrera segitzeko indarrez?

Aurten, behintzat, lau liburu ateratzeko asmo badaukagu: Ulysses, Annie Ernauxen beste bat, literatura galegoko lanik inportanteenetako bat, Eduardo Blanco Amor-en A Esmorga, eta Dora Bruder, Patrick Modianoren lan sonatuena. Erabat deshauziatuta ez gaude, beraz.

Elena Ferranteren Adiskide paregabea (Fernando Rey) nobela aurkeztuko duzue etzi. Kuriosoa da Ferranteren istorioa: idazle ezezaguna.

Elena Ferranterengana liburu honen bidez iritsi gara: Adiskide paregabea. Baditu lehendik egindako beste lan aipagarri batzuk. Benetan harrigarria da emakume (?) honena. Estatu Batuetan berak baino lehen Salinger batek edo Pynchon batek jo izan duten bidetik, obrari ematen dio garrantzia, eta bera bere obraren atzean ezkutatzen da. Etzi aurkeztuko dugun liburuaren hegalean honela dio: “Nire ustez, liburuek, behin idatziz gero, ez dute beren egileen inolako premiarik. Esatekorik badute, laster aurkituko dituzte irakurleak; bestela… ez”.

Dabilen Elea jaso zenuen 2013an.

Sektoreak ematen duen zerbait da, alde horretatik, errekonozimendu horrek mesede egiten du normalean, honezkero kalte ezin digu egin. 18 urterekin poesia-sari bat ematen badizute, merezimendu handirik gabe, agian ez dizute sekulako mesedea egiten baina 60 urte betetakoan ematen badizute Dabilen Elea, ongi etorria izan dadila. Bizitza ez dizute konponduko, hain zuzen, askok dioten bezala, sarritan sariak justu iristen dira behar ez direnean. Erabateko erretiroa hartzeko tronpeta-abisu izan bazen, oraindik ez da ailegatu.

Ez diogu elkarrizketari amaiera eman nahi azken bi urtetan buru-belarri euskaratzen ibili zaren Ulysses aipatu gabe.

Joyceren obra nagusiak euskaraz egon beharra zeukan, hori hitz egin genuen orain dela 10 edo 15 urte Arantzazuko mendi santuko taberna batean afalondoko tertulia batean han bildutako batzuk. Baina, hainbeste gauza hitz egiten diren bezala, ez badago zure momentuko kezken artean, behar dela esaten duzu baina gero ez da ezer gertatzen. Egon behar izateaz aparte, niri liburu honekin gertatu zitzaidana izan zen ez nuela lortu liburu hori osorik irakurtzea ingelesezko edizio ohardun bat eskuratu nuen arte. Nire inguruko %95ek esan didate Ulysses hartu eta bazter utzi dutela. Orduan, kontua da, nola lortu hori horrela ez izatea? Baten batek hartu behar du lan hori, eta nik pentsatu nuen egin behar nuela.

Irakurleek ez dute lortuko Ulisesekin ni adina dibertitzea, izan ere, irakurle soil zarenean, ezin diezu gauza askori erreparatu. Itzultzaileak, ordea, testu bati hainbeste buelta emanda, lehenbiziko irakurketan, eta bigarrenean, eta hirugarrenean harrapatzen ez diren makina bat gauza ikusten ditu. Badakit irakurlea ni adina dibertitzea ezinezkoa dela, irakurle batek ezin du, seguru asko, lana gustura egiten duen itzultzaile batek adina dibertitu, baina lortzen baldin badut nire dibertimenduaren laurdena bizi dezan, pozik geratuko naiz.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=HZ-BmUH7DJ4]

Artikulu hau Argia aldizkariko Zirtak sailean argitaratu nuen estreina,  urtarrilaren 25eko alean

Zeu ere izan zaitezke aliatu

Urte berriari hasiera eman genionetik bizpahiru aste pasa diren honetan, eta argi geratu zaizun honetan, berriro ere, temati saiatu ezean, nekez beteko dituzula abenduaren 31n zeure buruari ezarritako helburu horiek guztiak; azken batean data arbitrarioa delako (nolabait neurtu behar baitugu denboraren igaroa), eta erlatiboa, eta hortaz egutegia mudatzearen ekintza ez zaizulako burdin goriaren bortiztasunarekin markatu bihotzean, hala nola trabatzen diren urdailean epifaniak, bidegabekeriak zenbait bidaia eta maitatu izan dituzunen agurra, zure usadioak edo sinesmenak edo birbideratu nahi zenukeen dena delakoa benetan eta derrepentean aldarazteraino (nahiz eta horrek ere diziplina eta buru gogorra eskatzen dituen, gero, egunero); okasio honetan, hain zuzen ere, baliatu nahi nuke zutabe hau geure buruei laguntzeko, besterik ez bada, urte hasierako helburu horietako bat behintzat mamitzen.

Aliatua izateko xede dohatsuaz ari naiz, jakina, aliatua izatea ulertuta modu honetantxe: talde baztertu bateko kideen eskubide-berdintasunaren alde borrokatzen dena, talde baztertu horretako parte ez izanda ere. Adibide batzuekin labur adieraztearren: ni bezalako cis-emakume bat transen alde, ni bezala hemen jaiotako bat paperik ez duen auzoaren alde, zu bezalako aita jator bat ni bezalako neskagazteen alde. Eta abar. Izan ere, Franchesca Ramsey bideoblogariari esker iritsi zaizkit aliatua izateko bost aholku ezinago erabilgarri, eta azpidatzigintzan alfer nabilenez azkenaldi hurbilean baina eskuzabaltasunaren sukar betean natzanez oraindik ere, euskaratu egin ditut, laburtu; funtsean, hitzezko formatu honetara egokitu.

Etxe bat eraikitzearekin konparatzen du kontua Ramseyk: adiskideari lagun egin nahi diozu bere txokoa muntatzen, baina (kasu baterako) igeltseroen jardunaz den mendrena ere ez dakizularik, zimenduak ondo izorra ditzakezu, zeure asmo onenenekin kargatuta ere.

Hortaz, hasteko, 1) jabetu zaitez zeure pribilegioez; eta ez dezazula hitza gaizki uler, pribilegioak edukitzeak ez baitu esan nahi ez duzunik sekula sufritu, ezta ez zarenik sekula borrokatu zerbait lortzeko edo dena emanda jaso duzula ere, ezpada zein zaren dela-eta, ez duzula gauza batzuei buruz sekula pentsatu behar izan, zeure jatorriagatik (adibidez) ez direlako sekula arazotsuak gertatu.

Gero, 2) entzun, eta egin etxeko lanak. Adiskidearen ahotsa entzuteko prest egon behar duzu ikasiko baduzu; gaur egun, sareen bidez, zientoka dira aukerak: aditu, irakurri, galdetu eta egin etxeko lanak sustatu nahi dituzun gai horien berri xehe eta zehatzagoa izateko.

Ondoren, 3) salatu, baina ez dezazula tapatu adiskidearen ahoa. Aliatuaren lana da laguntza ematea, dauzkan pribilegioak erabiltzea beste batzuen kontzientziak iratzartzeko, baina sekula ez adiskidearen ahotsaren gainetik goratuz berea.

Jarraian, 4) jakin noiz edo noiz erratuko zarela, eta eskatu barkamena aldiro. Gauzak desikastea prozesu bat da, bizitza osorakoa eta sarritan zaila, labainak dira lurraldeak, eta aise irristatuko zara. Gogoan izan gakoa ez dela zure asmoa, alegia, asmo onez egin duzun irrist, ezpada eragina, alegia irristatzean zerbait hautsi duzula; beraz, kargu hartzen dizutenean, atzera ere, arretaz entzun, hausnar egin, barkamena eskatu, eta aurrera.

Eta, amaitzeko, guztietan garrantzitsuena, zalantza-izpirik gabe: 5) aliatua zarela esatea baino, aliatua izatea da kontua. Ez da hitz egitea ezpada ekitea, aipatutako lau pauso horiek egunero-egunero egitea.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=_dg86g-QlM0]

Izenburua: Aldamenekoa

Egilea: Ainara Gorostitzu Mujika

Argitalpena: Elkar, 2012

Gelditu eta ingurura begira jartzeko premiak bultzatuta ekin omen zion Ainara Gorostitzu Mujika kazetariak Aldamenekoa izanen zena idazteari. Baita buruan ostatu hartu zuten galdera geroz eta ugariagoei erantzuteko beharrak ere. Bi urte inguru luzatu zen elkarrizketa-, ikerketa- eta idazketa-prozesua bukatu zuenerako, ordea, liburua are eta pertinenteagoa zen, eta hasierako kezka pertsonala kolektibo, sozial bihurtu zitzaion. Neuk ere kezka kolektibo batetik heldu nion liburuari, gurean gripea bezala hedatzen ari den giro, jarrera eta adierazpen arriskutsuek larrituta, eta hemerotekan kritikarik ez zuela ikusteak eraman nau, berriz, iruzkin hau egitera.

Tene Mujika beka jaso zuen saiakera honek hamar historia eta hamaika pertsona migrante biltzen ditu. Hamar historia dira baina, xehetasunak gorabehera, baditu kolektibo bat(zu)en zantzuak agertzen dituzten konstanteak, edozein pertsona migratzailek bizi ditzakeen egoerak, sentipenak. Aliona, Souad, Anwar, Zuriñe, Chelo eta Armando, Pedro, Claudia, Ana eta Omar, hurrenez hurren, Errumania, Maroko, Palestina, Venezuela, Kolonbia, Nikaragua, El Salvador, Espainia eta Senegaletik Euskal Herrira etorri dira; Angele, berriz, belaunaldi oso batek egin bezala, 1964an Bidarrai betiko utzi eta Kaliforniara joan zen lan bila, eta berarekin eraman zuen garaiko Euskal Herri fededun eta tradiziozalea, egun ere harentzat eternal eta aldagaitz dirauena. Ikor Kotx-en erretratuek eta Xabier Aierdiren hitzaurreak osatzen dute liburua.

Batzuetan elkarrizketatuen ahotsa nagusi dela eta beste batzuetan erreportaje itxura handiagoz, autoreak ederki hurbiltzen gaitu migratzaile bakoitzaren testuingurura, sorterriari buruzko datu ekonomiko, politiko eta sozialak emanez; herria utzi zuteneko eta batzuetan gaur egungo egoerara garamatza, lagungarri ez ezik jakingarri ere badena. Tonu hurbila darabil, horretarako bere burua kontaketan txertatuz: «Irribarre egin diot, eta lotsaz aitortu egunen batean ikasiko dudala tea hartzen». Halakoetan, irakurlea sukalde barruraino eramateaz gainera, elkarrizketatuaren fisikoaren, jarreren eta keinuen deskribapenaren bidez, agerikoago egiten du gutako edonork ezagutzen duela Claudia, Omar edo Pedro bat. Nabarmena da bestearen diskurtsoa inplizituki bada ere agertu, ‘gu’ eta ‘haiek’ bloke itxuraz mugiezin eta aurkakoak lausotu eta topikoak apurtu nahia. Datuak eman arren, pertsonez ari garenean estatistikak alde batera utzi eta enpatia bilatzeko ahalegina. Ana Murcia elkarrizketatuak aurkezpen egunean esan bezala, dialogorako hartutako denbora, konfiantzazko eta errespetuzko harreman zintzoa sortzeko ezinbestekoa dena, elkarbizitzarako oinarria.

Konstante batzuk bai, baina aniztasuna aldi berean. Migratzeko arrazoiak politikoak, sexualak, afektiboak eta ekonomikoak dira, Bertolt Brechtek emigrante baino desterratu deituko zituen elkarrizketatuetako batzuk, beraz; gazteenaren eta helduenaren artean berrogeita hamar urteko aldea dago eta sorterria uzten lehenaren eta azkenaren artean lau hamarkada baino gehiago igaro dira. Maila ekonomiko baxukoak dira gehienak, baina bada eroso bizi denik. Azpimarratzekoak dira, besteak beste, Chelo Rincon eta Armando Valbuena errefuxiatu kolonbiarren ekintzailetza itxaropentsua eta erosotasunari arbuioa, aitaren ametsa betetzera Senegaletik etorritako Omar Sarr kale-saltzailearen ibilbide etsigarria, Ana Murciaren begirada zoli eta irribarretsua, Anwar El Hag palestinarraren determinismoa eta koherentzia eta Errumanian farmazia-arduraduna zen Aliona Mocreac literaturazalearen jakin-mina. Migratzaileekiko galderak sortzeaz gainera, haien hitzek euskal herritarron izaerari eta nortasunari buruzko gogoetak ere sustatzen dituzte. Badira kritika zorrotzak etorkinei buruzko aurreiritzi barneratuen, babes instituzional faltaren eta gure ustezko mentalitate ireki eta aurrerakoiaren inguruan. Teoriaren eta praktikaren arteko amildegiaren eta memoria historiko faltaren inguruan. Arrazismoa ez ezik, klasismoa ere gogoetagai izanen dugu, teorizazio espliziturik ez badago ere.

Liburuaren azalean agertzen den asiarraren historia faltan sumatuko du, beharbada, irakurleak, zehazki, txinatar baten hutsunea; idazleak esana da bukaeraraino saiatu zela Txinatik etorritako norbaitekin elkartzen, baina ez zuela lortu. Elkarrizketatuen kontaketa etena eta digresioz betea laburtu, hori formaz eta kohesioz jantzi eta haien ahotik atera ez denik erantsi gabe ematea ez zen prozesu erraza izanen, baina oro har ez da hutsunerik sumatzen, ezpada aurretik aipatu gabeko zerbait agertzen dela. Haria galarazten ez duten txikikeria apurrak dira, ordea, dagoeneko barruraino sartu zaizkigun bizitza horietan sakonago arakatzeko irrikaren adierazle.

Aldamenekoa II egiteko materiala ez da falta liburua kaleratu eta hiru urtera eta, oraingoan, titulitisarekin atzerrira edozein lan egitera joan behar izan duen euskaldunen bat agertuko litzateke segur aski. Liburuan ongi esaten den bezala, aldamenekoaren aldamenekoa norbera baita.

Nola sartu zinen itzulpengintzaren munduan?

Txikitatik sartu nintzen itzulpengintzan. Neure kasa itzuli nuen Marco marrazki bizidunen hasierako abestia, Zeruko Argiara bidali, eta argitaratu egin zidaten. Gero, bitxia da, ikus-entzunezkoak itzultzen ibilitakoa naiz, eta Marco itzultzen-egokitzen aritua. Halako batean, konturatu nintzen nire bertsioa ez zutela kontuan izan telebistarako [txantxatan]. Beti esaten da itzultzaileek kontuan izan behar dituztela aurretiko aldaerak, eta ea itzulita dagoen; ordu hartan, beste itzulpen bat erabili zuten, askoz ere hobea, dena aitortzera. Hala ere, grazia egin zidan. K2000 enpresarentzat jardun nuen azken urteetan izan zen, BERRIAn sartu baino lehen, eta azkenetako marrazki bizidunak Marcorenak izan ziren. Ez ziren nire kuttunenak, nik nahiago nituen Heidirenak, baina grazia egin zidan.

Bada, horrela hasi nintzen. Euskararen mundu honetan, Ikastolatik bertatik hasi ginen sartzen. Ondo irakurtzen omen genuen, eta orduan lotsarik ez neukanez… Neba eta beste baten batzuk aukeratu gintuzten euskaraz ikasteko kasete batzuk grabatzeko, katalanentzat. Antzerki-moduko batzuk grabatu genituen. Ez dakit orduan sartu ote zitzaidan euskararekiko kontzientzia, euskararen alde zerbait egin beharraren kontzientzia. Harrigarria iruditzen zait, oraindik ere, irakurtzen dudanean Zeruko Argia hilabetekarira bidali nuen gutun hura —ez dakit, 11 urterekin-edo—, umeentzako kantuek euskaraz egon behar zutela-eta neukan tema hura.

Artean Ikastolan nenbilela eskaini ziguten Bostak bildumarakoak itzultzeko aukera. Biren artean hasi ginen, eta pare bat itzuli genituen. Gero, Azkoitian norbaitek eskatzen bazidan zerbait itzultzeko, bada, itzuli egiten nuen; Euskal Herrian, asko gara itzultzaileak, batzuk ofizialak eta besteak ez. Ondoren, Euskal Filologia ikasi nuen, eta Itzulpengintzako masterra sortu zen, eta hartan izena eman nuen. Hura bukatu ostean, Gipuzkoako Foru Aldundian jardun nuen uda batez —hiru hilabetean— administrazio-testuak itzultzen, eta, gero Bergarako arau subsidiarioak itzultzeko lehiaketa batean parte hartu nuen, eta, egiteko hura niri eman zidatenez, hartan ere jardun nuen. Hura amaitutakoan, K2000rekin eta ETBrekin lan egiteko ikastaro bat egin nuen, eta etxetik aritu nintzen etxetik itzulpenak egiten: marrazki bizidunak, dokumentalak, telesailak, filmak… Oso ondo pasatzen nuen. Donostiako Prentsa Bulegoarentzako itzulpenak ere egiten nituen aldi hartan. Eta, osterantzean, beti ibili izan naiz gai jakin batzuen inguruan: literatura, artea…

Azkenik, lana gutxituz joan zen, eta orduantxe fortunatu zitzaidan BERRIAn itzultzaile-zuzentzaile aritzeko aukera, eta harrezkero hantxe nabil lanean.

Tartean, literatur itzulpenak ere egin dituzu.

Nik uste dut erreskadan etorri izan zaidala, bata bestearen atzetik. Eta gero, orain, halako batean…

Zenbat denbora daramazu BERRIAn?

Otsailean, bost beteko ditut; 2007an sartu nintzen. Sasoitsu hartan bukatu zen literatur itzulpenen saltsa hori dena. Hain zuzen, lan egiteko modua oso diferentea da bietan ere. Aurreko lanak iraupen luzeagokoak ziren, nolabait esateko; egunkarian berehalakoa da ia dena. Itzulpenak garaiz bidaltzen badizkigute, astiroago ibiltzen gara; batzuetan, atzorakoak ez ezik hurrengo asterakoak ere izaten ditugu. Baina egunean bertan egin beharrekoak ere tokatzen dira. Orain, esan liteke langintza honen bi aldeetan nabilela aldi berean; berezkoak zaizkion horietan, nolabait. Nik esaten dut beti izan naizela oso pribilegiatua, maistra eta maisu oso onak eduki ditudalako. Hori erakutsi zidaten, norberaren jardunean ona den jendeaz inguratu beharra dagoela, horrela ikasten dela —txarra denak ere erakusten dizu, ordea, zer ez gaizki egin—.

Literatura Unibertsala sailaren barruan Dorothy Parkerren ipuin-bilduma bat euskaratu zenuen. Itzuli aurretik ezagutzen al zenuen egilea?

Nik Dorothy Parker ezagutzen nuen Koldo Mitxelenean zegoen ale oso fin bati esker, Una dama neoyorquina izenekoa. Gero, itzulpen-lehiaketarako deialdia egin zuten, eta pentsatu nuen jatorrizkoak hartzea, ikusteko ea zelan moldatzen nintzen. Neure buruari erronka jarri nion. Bi ipuinen laginak aurkeztu behar ziren, eta, ondo zetorkidanez —bolada hartan ez neukan-eta lan gehiegi—, gustura eta ilusio handiarekin aurkeztu nituen. Gerora jakin nuen benetan zein zen Dorothy Parker, eta bi hilabetean-edo egon nintzen shock-egoeran.

Bilduma emanda zetorren dagoeneko?

Bai, horrela zetorren dagoeneko. Berez, gehiago dira, baina dirua horretarako bakarrik zegoen, eta horiek itzuli behar ziren.

Dorothy Parkerrek ematen zidan errespetuaz gain, nire metodoa ere Stanislavski haren nahiko modukoa da. Halakoxea naiz, muturreraino sartzen naiz. Peaceful soldaduarenarekin ere hala ibili nintzen… Nolanahi ere, itzulpen diferenteak izan ziren, desberdina da ipuinak itzultzea edo eleberriak itzultzea; egia esateko, ipuin bakoitzean berriro hutsetik hasi behar duzu, eta berriz abantada hartzea kostatu egiten zitzaidan. Ipuinak somatizatu-edo egiten nituen, eta ez dakit hori oso ona den; ez dakit bete-betean asmatu nuen.

Kritika onak jaso zituen, ordea.

Orain dela gutxi jakin nuen Uxue Alberdik aipatua zuela Ordiziako hizkera-edo erabili nuela. Izan, ni, azkoitiarra naiz, eta, neskame hark ez zuenez ondo-ondo hitz egiten, ez zituenez hitzak oso-osorik esaten —alderantziz, dena janda bezala hitz egiten zuenez—, saiatu nintzen guk azkoitiarrok egiten dugun moduan egiten, geuk ere hitz egiten baitugu pixka bat horrela. Beltz bat Azkoitiko hizkeran!, ez dakit oso ondo asmatua dagoen, baina zerbait egin beharra neukan. Erregistroen kontua hain da bihurria, ñibirri-ñabarra.

Koro Navarrori Senez aldizkarian irakurri berri diot berak egiten duen ariketa bat dela lehengo itzulpenak begiratzea, ikasteko. Eta deitu zenidatenetik bueltaka izan dut buruan, baina erreparoa ematen dit, orain dakidanarekin eta lehen ez nekienarekin liburuak berriro begiratzea. Hala ere, konturatu naiz uste baino gehiagotan ireki ditudala liburuak eta zuzenketak eginak dizkiedala. Kontraesan eta guzti, asko gustatzen zait, esate baterako, orain Urrezko Bibliotekarekin egiten ari direna; Lorategiko Festa eta Harrotasuna eta aurrejuzkuak liburuen ale zaharra eta berria dauzkat, eta gustatzen zait begiratzea nola moldatu dituzten; azkenean, berez, ez dituzte askorik aldatu, oro har ongi iraun dutelako urteen joanean —erabaki batzuk gorabehera—. Ariketa oso interesgarria da, aspaldi egindako itzulpenak begiratzea; beti topatzen duzu lehen ikusi ez zenuen zerbait.

Zenbat denbora eman zenuen Parkerrena itzultzen?

Irailean esleitu zidaten itzulgaia, eta ekainerako entregatu behar nuen. Orrialde-kopuruaren araberakoa izaten da epea, eta, beraz, tarte laburra zen, urtebete eskas. Zorionez, Eskarne Mujika izan nuen zuzentzaile. Hura itzuli nuenean oso ausart (eta aske) aritu nintzen. Noski, lehiaketarako bi ipuinak hobeto zeuden, denbora gehiago izan bainuen, baina gero Eskarne Mujikak lan handia hartu zuen nirekin. Ordura arte nik inori ikasi gabekoak edo inork niri irakatsi gabekoak erakutsi zizkidan. Berez, itzultzaileek eta zuzentzaileek elkarlanean aritu behar dute. Zuzentzaileek, askotan, begiak irekiarazten dizkigute. Ez dago bakarlanik; ezinbestekoak dira elkarrekiko, batak berekin dakar bestea. Kazetariekin, askotan hori gertatzen da. Nik sumatzen dut batzuk ez direla konturatzen zer-nolako luxua den zuzentzailea esku-eskura edukitzea —are gehiago, Irene Arrarats izatea Euskara Zerbitzuko buru—; badakit zer diodan, urteak eman ditut-eta etxe zuloko bakardadean galduta. Asko eskertzen da; niretzat, oso garrantzitsua da zuzentzaileen lana, izugarri ikasten da. Lehenago esan dudan bezala, oso jende ona izan dut inguruan, oso ondo jantzia eta erakustaile bikaina. Ikus-entzunezkoetan ere bagenuen zuzentzailea, Beatriz Zabalondo, eta harengandik ere asko ikasi nuen.

Zerbait zuzentzen dizutenean, lehenengo, amorrua ematen dizu, hain zuzen, lehenago ez ikusi izanak hor zegoen kontu bat. Baina ikusten duzunean, jabetzen zarenean, orduan ikaragarri nabarmena iruditzen zaizu, eta izugarrizko lasaitua ematen dizu jakiteak aurrerantzean zentzatzeko aukera izango duzula. Gero, badugu joera akats berberak aldian-adian errepikatzekoa, baina tira.

Iratxe Retolazak eta Inma Erreak aipatzen dute euskarazko itzulpenak Parkerren freskotasuna gordetzen duela. Horri eustea izan zen zailenetakoa?

Haren hizkuntza-ekonomiara errenditzea izan zen konturik zailena. Askotan esana zuen hizkuntza dela dosi txikietan erabili beharreko tresna bat, edo, hobeto esanda, dosi egoki eta doietan baliatzekoa. Egileak adierazi nahi duen hori berori adieraztea, horixe da zailena, eta, gero, estiloari eusten badiozu, hori areena da, gailurraren gailurra.

Erregistroaren kontuan zerbait aldatuko zenuke gaur egun?

Elkarrizketa honetara etorri aurretik, horixe begiratzen aritu naiz, eta uste dut motz geratu nintzela. Ausartu nintzen pixka bat janda ipintzen pertsonaia beltz haren berbaldia, baina, orain, agian, naturalago-edo ipiniko nuke. Konturatu naiz janda bezala adierazi nahi izan dudana ez dudala oso-osorik horrela egin, alegia, ez dudala azken muturreraino eraman, jan nituela gauzak baina erdibidean geratu nintzela. Naturalago diodanean, esan nahi dut areago ekarriko nukeela Azkoitiko hizkerara. Gaur egun, ez dakit modan dagoen, baina esango nuke onartuago dagoela horrelakoak sartzea.

Gogoan dut frantsesezko eta gaztelaniazko aldaerak eskura izan nituela, arazorik handieneko pasarteak begiratzeko eta, oro har, guztiak elkarrekin alderatzeko. Sarritan ikusi izan dut gaztelaniazko itzulpenetan badutela ohitura —ausardia— arazoren bat ageri duten pasarteak kentzekoa. Eta konturatu nintzen hartan ere bazirela horrelako kasu batzuk.

 Itzulpen-prozesuari buruz zerbait gehiago esango zenuke?

Bada, itzultzen hasi aurretik, lehenengo, gustatzen zait hartu eta lasai irakurtzea, bi edo hiru aldiz irakurtzea, eta, behin istorioan sartzen naizenean —buruz-edo badakidanean—, orduan hastea itzultzen. Egileari buruzkoak, biografiak eta abarrak ere irakurtzen ditut; badakizu, ahalik eta neureena egitearren. Itzuli beharreko horiek grabatuta baldin badaude, gustatzen zait horiek entzutea, aparte zein irakurri ahala; ikus-entzunezkoekin horretara ohituta nengoelako-edo. Eta zortea izan dut, itzulgai izan ditudanetan bazeudelako; oso ondo dator erritmoa kontrolatzeko. Dorothy Parkerrenak, hala ere, gerora topatu nituen; oraindik ez dut eten egile horrekiko zilbor-hestea.

Peaceful soldadua itzuli zenuen hurrengo.

Bai. Eskaini zidatenean, lehenengo, irakurri egin nuen —aktoreek gidoiarekin egiten duten moduan—, ezer erantzuterako, eta baiezkoa eman nien. Ez zegoen gaztelaniara ekarria. Batzuetan, gaztelania denez gertuen daukazuna, uste duzu ona dela hor eskura edukitzea, horretara jo ahal izateko, baina ez du zertan. Kasu horretan, ez zegoen gaztelaniaratua, eta italierazkoa eta frantsesezkoa erabili nituen.

Kartzelan heriotzara kondenatua dagoen bati buruzkoa zen; erail aurreko azken ordu horiek kontatzen ditu Michael Morpurgo idazleak, atzerako kontu baten modura gogora ekartzen ditu pertsonaia nagusiak anaiarekin pasatutako garaiak. Gerrako kontakizunen kasuan, ez nintzen Parkerrekin bezala ibili, eta oraindik ez naiz joan eleberriak kokatuta zeuden tokietara. Hala ere, itzulpen horrekin ere lubakian oso sartuta ibili nintzen, hondo-hondoraino. Hizkuntzaren aldetik, zailena izan zen txilin-dei moduko errepikak zeudela eleberri osoan. Eta baliagarri izango zirenak aurkitzeak eman zizkidan buruhauste handienak.

Pijama marradunaren istorioa ere gerra-kontuez ari da.

Bai, hura ondoren etorri zen, eta, azkenean, pixka bat ahitu ere egin nintzen biekin.

 Urte asko daramazu literatur lanik itzuli gabe.

Jendaurreko euskarrietan argitaratu gabe, bai; euskaratuak ditut, ordea, Raquel Díaz de Regueraren ipuin bat (Gosalaurreko muxua), Olga Guiraoren kontakizun bat (Emakume zahar biluzi bat bezain) eta Miren Alberdiren beste bat (Postal de Navidad). Kontua da itzuli beharrak dakarren adrenalina-puntu hori egunkariko berehalakotasun horrek ematen didala; lehen ere esan dudan bezala, oso diferentea da hango lan egiteko modua. Ohituxe naiz motzean aritzera eta luzean aritzeak bertigo pixka bat ere ematen dit; baina, ez dut etsi, eta, bide luzeko antxintxikalaria naizenez, handik gutxira gaur…

Itzuli zenituenak, ordea, denak oso segidan itzuli zenituen. Garai hartan horretan bakarrik ari zinen?

Batetik, ikus-entzunezkoekin ari nintzen. Bestetik, tartean sartu zen Parkerrena, eta, gero, Diario Vasco-k garai hartan ateratzen zuen gehigarri bat, Zabalik, eta hura ere zuzentzen ibili nintzen, lau hilabetean; arratsaldez aritzen nintzen han. Hurrengo, EHUko Euskara Zerbitzuan jardun nuen, irakasleen testuak-eta orrazten, besteak beste, Juan Garzia Garmendiaren eta Juan Kruz Igerabideren gerizpean. Badirudi urrats guztiek zuzentzaile-lanetara bideratuko nindutela. Haien ondoren harrapatu ninduen soldaduarenak; ingelesezkoa irakurri, eta onartu egin nuen. Bai, hainbat gauzatan nenbilen aldi berean.

 Ikus-entzunezkoetan ere ibilia zara.

Hala da; hamar bat urtean ibili nintzen horretan, bikoiztaileentzako testuak itzultzen eta egokitzen, eta, tarteka, bestelako itzulpen batzuk ere egiten nituen. K2000rentzat, gehienbat, marrazki bizidunak eta dokumentalak itzultzen eta egokitzen aritu nintzen. Bai eta pare bat film ere: Anaconda eta Oxígeno; horietako bat ziztu bizian itzuli behar izan nuen. Batzuetan, ondo dator entregatzeko epea urrutiegi ez egotea; egiatan, sekula ez da urrutiegi egoten, beti iristen delako azkar, baina batzuetan ez dator gaizki zeure buruari presio pixka bat egitea.

Bideokaseteak bidaltzen zizkiguten, bai eta haiei zegozkien gidoiak ere, eta guztia itzulita eta egokituta bidali behar izaten genien. Berez, hiru lan ziren: take-tan banatzea —alegia, bikoiztaileak esateko moduko sekuentzietan—, itzultzea eta egokitzea. Marrazki bizidunetan, adibidez, abesti asko moldatu behar izan nituen; eta, ni, poz-pozik.

Bikoizketaren aferaz zer uste duzu?

Ni horretan bat nator Koro Navarrorekin. Uste dut denetarik egon behar duela: bikoiztuak, jatorrizko bertsioan emanak eta azpidatzitakoak. Batzuei ez zaie gustatzen filmak eta dena delakoak bikoiztuta entzutea; beste batzuek, berriz, nahiago dute jatorrizkoan entzutea. Jende askok ikusten ditu futbol-partidak telebistari bolumena kenduta eta irratia ozen ipinita, edota hotsik batere gabe. Niri ondo iruditzen zait, baterako zein besterako aukera izatea. Lastima da, baina ni neu ez naiz sekula aritu azpidatziak jartzen. Bikoizketak baditu bere berezitasunak: hizketaldiak laburtu beharra, ezpainen mugimenduari egokitu beharra… Marrazki bizidunetan, ordea, ezpainena ez da hainbesteko arazoa. Gogoan dut nola behin bideo bateko pertsonaiak alemanez mintzo ziren, azpidatziak frantsesez zetozen eta gidoiak ingelesez bidali zizkiguten; ariketa ezinago aberasgarria izan zen —telebista-kate frantsesetan ere bat noiznahi treba daiteke frantsesez diotena eta ingelesez azpidatzia datorrena euskarara ekartzen—.

Ez duzu literatura itzultzeko minik? Zer itzuliko zenuke gustura?

Barruko harra baretzeko, egile kuttunak emeki itzultzen hastea onena: Dorothy Parkerren lan gehiago; baita gero eta ezagunagoak egiten ari zaizkigun egileenak ere: Virginia Woolf, Sylvia Plath, Djuna Barnes, Lydia Davis, Grace Paley, Siri Hustvedt, Miranda July… Hainbeste dago itzultzeko, eta hain denbora gutxi ezertarako.

Orriotan daude «munduak bere baitan dituen mundu ugariak; pentsalariak eta sentilariak; jakingurak, galde egiteagatik zigortuta, eta menderakaitzak eta galtzaileak eta ero polittak, lurraren gatza eta piperra izan eta badirenak».

Preso batek baino gehiagok jotzen du hitz artera, kartzela barruko zein kanpoko komunikazio asko eta asko idatziz izaten baita, gutun bidez. Batzuek ale ederrak utzi dizkigute kartzelako idazketa-jardunaren lekuko. Horren adierazlerik argiena dugu Ataramiñe. Azkenetako beste adibide bat da Markel Ormazabalek plazaratutako kronika-liburua, kartzelaren geografiatik abiatuta Ocañan gatibu zutenean idatzitakoa.

Eduardo Galeanoren Espejos, una historia casi universal euskaratu zuen Xabier Alegria lezoarrak. Ispiluak, mundu ia ororen historia liburua, bost urte luzeko lanaren ondorio izan zen eta iaz iritsi zitzaigun Txalaparta argitaletxearen eskutik. Liburu osoa eskuz itzuli zuen Alegriak Puerto III espetxean (Puerto de Santamaria, Cadiz, Espainia) eta eskutitz moduan zatika atera behar izan zuen zuzendu ahal izateko. Kilometro anitz egindakoa da, joan-etorri gehiegi, betiere. Eskutitzez ailegatu zaizkigu guri ere postaz igorritako galderen erantzunak. Bertan, umorez eta lotsa apur batez, Alegriak eskatzen zigun bere burua profesionalen artean ez sartzeko, bera amateurra dela, «helduberria». Itzulpen prozesuan babes eta konplize izan zituenez, esker oneko azaldu da etxekoekiko, beti «ibiltzen baitira ero moduan gure kutixiak bete nahian». Askatasun osoa utzi digu bere hitzekin nahi duguna egiteko, baina saiatuko gara «axota dantza honetan idazkera oso aldrebestu» hori ahalik eta bere horretan ematen, nahiz eta zaila izanen den eskutitzak transmititzen duen indar eta adorea ordenagailu hotzaz adieraztea.

Esan behar dugu ez dela espetxean itzultzaile dabilen preso politiko bakarra. Bakar bat aipatzearren, hor dugu egunotan beste kide batzuekin batera Parisen epaitu duten Zigor Garro. Kolaborazioan egin ditu zenbait itzulpen: Larrua hotz, Lander anaiarekin batera eta Heldu den matxinada, Oier Gonzalezekin; eta gaztelaniara ere itzuli ditu euskarazko liburu batzuk, hala nola, Eider Rodriguezen ipuin-liburu bat baino gehiago autorearekin lankidetzan. Behin baino gehiagotan aipatu da idazketari dagoela lotua presoaren irudia; Sautrelak ere erreportaje bat eskaini zion kartzelako literaturari. Hainbeste aipatzen ez den kartzela barruko itzulpen-lanak beste koska bat du, ordea, eta horri buruz jakin asmoz jo dugu eskuzabalki hartu gaituen Xabierrengana.

Azkenik, «euskaraz aske bizitzearen aldeko matxino blogari zein kalakari guztiei ere EUP! erraldoi xume bana» bidali digu Alegriak. Izan bedi bueltan iritsiko zaion aupada.

Nola sortu zen Galeanoren liburua euskaratzeko ideia?

Lehen aldiz espetxeratu nindutenean, Egin itxi zuteneko hartan, alaba txikiak, Garazik, urte eta erdi ere ez zuen, eta garai haietan arkatza, marrazkiak eta kolorez apaindutako orriak izan ziren espetxealdiak eragindako eten edo zauri hura goxatzeko bide. Txatalez osatutako espetxea izan zen nik bizitakoa orduan: hamaika hilabete barruan, hamalau kalean, Ekinen aurkakoa etorri eta bederatzi barruan, ia bi urte kalean, Egunkaria itxi eta ia beste bi espetxean berriro. Idazteko joera apala zen oso, baina alabarekiko lotura indartze aldera zer edo zer asmatu beharra zegoen, hilean behin aurrez aurrekoetan, ordu eta erdiz, eta telefonoz, tarteka, hari ahulegia dela nabaritzen baituzu.

Soto del Realen aukera zegoen horretarako; Madrilen bizimodu hoberako zirrikituren bat bilatzeagatik ia mundu osoko jendea topa zitekeen ibiltokietan. Nigeriar pasaportea izan arren Ibo zen aldameneko ziegako lagunak ingelesez aletuko zizkidan txikitako oroitzapenak. Iruñean luze ibilitako Makelele kongotarrak bere gaztelania musikariaz amonaren ipuinak oparitzen zizkidan. Eta horiek euskaratuta, gutun ederrak bihurtzen ziren Garazirentzat.

2008an espetxealdi luzea abiatuta, lehenengo ohitura hari atxiki nahi izan nion, eta Garaziren ikastolako gelakideei idazten hasi nintzaien. Isolamenduan ninduten. Pekingo joko olinpikoen hasiera ekitaldiak (oroitzen?) txundituta utzi ninduen guztiz. Eta hantxe nuen Eduardo Galeanoren Espejos; beraz, Txinari buruzko pasarte pare bat, gutuna idatzi ahala —Internetik gabe— euskaratuta, Ikastolako gelakideei bidali nien. Orduko Garaziren irakasleak (egun lagun ona denak) zera esan zidan, bat-bateko itzulpena halakoa izan bazen ea noizko liburu osoarena…

Mundu ia ororen historia, horratx ispiluek dakartena. Zer dago “ia oro” horretatik kanpo? Zer dakar liburuak?

Ispiluak jaso eta irakurtzen hasi orduko, historia hori, istorio horiek euskaraz nola aireratuko liratekeen beharra nozitu nuen, eta ziegako bakardadean ozenki ari nintzen bat-bateko itzulpengintzan murgilduta, ia oharkabean. Iñaki, anaia izan zen liburua bidali zidana, aurreko kartzela aldietan bezala horretan ere fin. Mundu zabalean ibili eta irakurzale iaioa dena anaia eta lagun izatearen abantailak.

Aurkikuntza izan zitzaidan Ispiluak, oso-oso ohikoa baita ahots isilarazi ugariren ahanztura guk geuk ere elikatzea. Eta mundu osoko eta osoarenak bailiran hartu ohi ditugu Mendebaldar zurion kalapitak. Eta akordua bera gizonezkoen ahotsez soilik osatua dugu, oharkabean ia. Bagenuke euskaldunok honekiko sentiberatasun berezirik, Jon eta Aitor Sarasuak kantatu zuten eran, fauna eder hartan, Kantauri aldeko maputxeak baikara beste edozer baino.

Ispiluak ele eta izpi askoren lekukotza bikaina da, mundu honetan mundu ugariak baitira, sortzeko, jakiteko, bizitzeko era anitzez saretutako ahotsek ehunduta. Historia ikasten ere hasi nintzen Sotoko lehen espetxealdian eta isilarazitako ahots horien hutsa, premia nozitu zitekeen hainbat eta hainbat liburutan. Galeanok badaki, jakin, mundu ororen historia biltzerik ez dagoela, handiegia izan baita sarraskia, zibilizazio eta aurrerabidearen izenean, lehengo eta oraingo jainkoen izenean. Bere ahalegin zintzoa, itzela ez da aski izanen isilarazitako ahots haien guztien oihartzunik askatzeko. Baina ekarpen dotorea osatzen du, zinez.

Alaba txikiari eta bere gelakideei gutunak idazten nizkien, ipuinak eta marrazkiak tartean, eta Galeanoren testuren bat ere bidali nien euskaraz. Horrela ekin nion liburua itzultzeari.

Liburu osoa (422 orr) Puerto III espetxean eskuz itzuli eta eskutitz moduan zatika atera duzula irakurri dugu. Nolakoa izan da itzulpen-prozesua, zer baliabide zenituen?

Espetxean itzultzen hastea erokeria zen; eta banekien. Baliabideak, diozu. Ziegan bi liburu eta hiztegia, ozta-ozta. Gu beti bezain bihurri arauen aurrean, eta Elhuyarren sinonimoen kutxa liburuz mozorroturiko hiztegi ia ezkutua ere izan nuen. Itzultzen hasteko garaian zorionekoa izan nintzen, itzulpen bikainez gozatu bainuen: Koldo Izagirrek itzulitako Charles de Coster-en Ulenspiegelen elezaharra, flandriar herriaren askatasunaren aldeko aldarri barrabana; Orhan Pamuken Elurra, Monika Etxebarriak eta Fernando Reyk ederki ekarria; eta Josu Zabaletak euskaratutako Gesualdo Bufalinoren Gaueko gezurrak maisulana, besteak beste. Zertan murgilduko nintzen oldozteko ere, Umberto Ecoren eskarmentuz eta jakinduriaz baliatzea komeni.

Okerrena ez zen eskuz lan egin beharra, zuzentzeko molde bakar dena lardastu zelarik. Behin lehen zirriborroa (lerro hauek eta idazkera trakets hau aski froga) eginda, kalera bidaltzea zetorren —postaz, hamabost egunez ziurtasun-epea beteko zuena—, begiluze-itzultzaile batek zer aurkituko. Hasieran Garazirekin hitzartutako lana, eskuizkribu trakets haiek ordenagailuaren txukuntasunean egokitzearena, Itziarren [Xabierren bikotekidea eta Garaziren ama] esku geratu zen, beste zeregin erantsi bat gehiago. Hasierako itzulpena, behin-behinekoa, lau hilabetean burutu nuen, buru-belarri sartuta zeregin horretara. Lau ordu genituen Sebas Lasak eta biok ibiltoki-trinkete hartan ibiltzeko, eta berriz atera bitartean 14 eta 26 orduko ziegaldia, txandaka. Murgiltze-ariketa izan zen, beraz.

Luze jo zuen, ordea, Itziarrek burututako lana berriz hona bidali, nik berrikusi eta zuzenketak eginda hara bueltatu… Tartean Joxe Austin Arrietaren Terra Sigillata irakurri nuen, hari idatzi, eta bere laguntzarekin kontatu ahal izateko aukera paregabea ireki zitzaidan (gutunez jorratu dugu lagun izatea, hara). Urratsak beti toteltzen zirela-eta, argitaratu bitarteko azken aldia zailena egin zitzaidan, luzatuz joan zelako kontua eta, bidean, hasierako mintzo hura, euskaraz ahoskatuz begiak ekarritako oihartzun haiek galzorian zebilzkidalako sarri.

Txatalez osatutako liburua izateak erraztu zuen itzulpen-prozesua?

Txaplataz osatutako liburu baten itzulpenerako, esan bezala, txaplataz eginiko lana. Zauri horiek nabari direlakoan nago. Berez ahots oso anitzak islatu nahi ditu egileak ispilu horietan, eta bere xumean atal bakoitzak mundu ikuskera oso bat, askatze ahalegin hil ala biziko bat marraztu nahi du hitz zehatz baten baitan, esaldi molde berezi baten arrastoan. Hitzekiko zorroztasun eskola izan dudanez gero, Galeanorekiko neurriz kanpoko leialtasunak lotu ninduen behin baino gehiagotan, agian. Hitzekoa izan nahi eta hitzez-hitzekoan erortzeko amildegian beti.

Euskaraz behar-beharrezko ditugun hamaika liburu klasiko baliatuta, espainolez ikasten nabil azken urteotan, eta itzulpengintza herri-estrategiatzat egituratzeko premiaren tamainaz jabetu naiz.

Preso askok jotzen du idatzizko hitz artera.

Bazebiltzan, bai, beste batzuk zer edo zer idatzi behar nuela esan eta esan. Idaztearena ekiditeko edo, itzultzaile jardutearena hautatu nuen.

Baduzu beste itzulpen asmorik buru-eskuetan?

Ahalegin honek indar handiak xahutu zituen etxean, eta zin egin behar hurrengorik izatekotan bestelako baldintzetan izango zela. Gainera, beste ahots horien xerka abiatzeko modua aurkitu nuen duela hiru urte Antropologia ikasten hasi nintzela, UPVn eta euskaraz ikasteko deiadarra antzu, espainieraz ikasi beharra hola-hala irentsita. Beraz, bestelako moldetan nabil azkeneko hiru urteotan, euskaraz behar-beharrezko ditugun hamaika liburu klasiko baliatuta ikasten, itzulpengintza herri-estrategiatzat egituratzeko premiaren tamainaz jabetu naizela, baita ikaratu ere. Aurreratutakoa berebizikoa izan da, itzela, literaturan zein jakintza arlo ugaritan. Baina nolabait antolatu beharko, metaturiko gaitasun-eskarmentua are eta ausartagoa eta emankorragoa izan dadin.

Ikasketa liburuz lepo dut, beraz, ziega, azterketak burutu berri (irailekoak) hutsarte moduko batean bizi naizen arren. Eta, halere, berton ditut bizilagun hAUSnART aldizkariko 2.a, Sarasuaren Hiztunpolisa, Cesar Renduelesen Sociofobia eta UNEDeko etnohistoriari buruzko bat. Den-dena ez da “buruhauste” hutsa, eta Jose Miguel Varasen Milico daukat une honetan, Galeanoren Los hijos de los días-en ondoan (horren atal batzuk euskaraturik ditut, baina hitza zor, eta gutxienez barrunbe hauetatik atera arte itxaron beharko).

Zalantza ugari izan nuen arren, ahaleginak merezi izan duelakoan nago, eta itzulpen honek Galeanok hain ederki marrazten duen bidean barna munduan diren ikusmira, jakin-min eta borroka ahalegin xume bezain eder horien xerka abiatzeko beta eskaini badio norbaiti, ederra eta aski! Porrot askoren itxaropenez ernamuindu dira mundu ia ororen lorpen behinenak, eta askatasun zantzu gorabeheratsuak. Euskaldunon ahaleginak ere, biziki.

Artikulu hau Argia aldizkariko Zirtak sailean argitaratu nuen estreina,  abenduaren 7ko alean.

Ni banoa

Ez naiz saiatu ere egingo. Iskin egiten. Gaiari. GAIARI. Ebentoari. Munstroari. Eta, hortaz, nire pendulu-izaera onartu, eta kontua ez ebitatzetik harago, erdigunera ekarriko dut euskal kultura delako hori zentro bilakatzen den garaia. Albistegien ardatz, gaztelaniazkoena ere, @aranagoiri-ren bertxiokatze kanpaina masibo eta batzuetan beldurgarri (jendeak botatzen dituenak ikusita) horietako baten merezidun (#kilolitroetan egin zuenaren ildotik)… Durangoko Azokaz ari naiz, noski.

Beste lurralde batzuetan barrena ibiltzeko asmoz nenbilen, baina ordenagailuaren aurrean ipintzerako, edo, ordenagailuaren aurrean ematen ditudan ordu luzeetako puska bat honen idazketari eskaintzerako, beste norbaitek jada esanak zituen nik esan asmo nituenak; gainera, eta larriagoa dena, nik erabili asmo nituen erreferentzia berberez baliatu zen nik idatzi asmo nuena azkenean kaleratu zuena, eta horrekin bai akabo: zein naiz ni aipamenik gabe? Orduan, mirari baten antzera jazo zitzaidan, jaso nuen email hura: Azokaren atariko alean argitaratzekoa zen, hain justu ere, nire Zirta.

Aitzakia tematikoari heldu behar nion, bai ala bai. Dena dela, arrazoiren bat behar nuen hautu hain ez-originala zuritzeko, bazeudelako okasioa kudeatzeko bestelako moduak ere; adibidez, besterik gabe, kasu zipitzik ez egitea, edo, bestela, plaza ezezagunagoei buruz jardutea, esaterako BALA Bilboko Arte Liburuen Azokari buruz (abenduaren 11tik 14ra arte-liburuak, fanzineak, tailerrak eta kontzertuak), edo Emakume Abertzaleon VI. Topaketa Feministez (Ondarroan, abenduaren 13an, mintzaldiak eta hausnarketak). Azkenean, hizpidea berez nahiko estandarra zenez, erabaki nuen, alderdi formala irauli ordez, edukia eta forma banaezinak izatearen kontu hori probestu eta artikulua erabat tradizional eta aurreikusgarriki planteatzea, alegia, hitzorduari hutsik ez egiteko arrazoiak ematea, honako galdera ezin tipikoagoa abiapuntu: zergatik demontre joan beharko luke idazle-gai batek Durangora, neskagazte bat izanda?

Bada, hasi eta buka, literatur jendea bene-benetan ezagutzeko aukera izango duelako. Eta ez beti aipatzen den topiko hori dela-eta, hots, standean liburuak sinatzen/saltzen egongo direnez eurekin aurrez aurre hizketalditxoa egiteko paradarengatik, ezpada Durango delako euskarazko literaturlari gehienak zinez garrantzitsuak izango balira bezala tratatuak izaten diren okasio bakarrenetakoa, gainontzean okindegira edo sendagilearengana joaten direnean, edo nortasun agiria erakutsi behar izaten diotenean bulego ofizialetako langileei, ez baitute sekula errekonozimenduzko bekain-altxaldi edo hitzik aditzen, eta hiruzpalau egunetako aitortza durangarrak, euren tribu-kideez inguratuta, zuzenean jotzen baitie ego minduan, sorbaldak zuzenarazten dizkie eta solasaren kontinentzia laxatzen, batez ere basoa eskutan dutela harrapatzen baditu gure balizko neskagazte idazlegaiak.

Bai, Azoka abagune aparta izango da neskagazte letretan hasiberriarentzat, badaezpada despistatuta bazebilen eta kontrakoa sinesten bazuen, egiaztatzeko literatoen elitea ere gizonez eta gizonki osatuta dagoela funtsean. Aukera itzela, halaber, trapu zaharren batzuk batzeko eta, ondoren, horiekin norbaiti xantaia egiteko, edo, bestela, egon ere badauden konplizeekin elkartuta, euskal literaturaren munduko konbentzioak, hipokresia eta makillatutako matxismoa lau haizetara salatzeko. Pikutara bidaltzeko.