Artikulu hau Argia aldizkariko Zirtak sailean argitaratu nuen estreina,  abenduaren 7ko alean.

Ni banoa

Ez naiz saiatu ere egingo. Iskin egiten. Gaiari. GAIARI. Ebentoari. Munstroari. Eta, hortaz, nire pendulu-izaera onartu, eta kontua ez ebitatzetik harago, erdigunera ekarriko dut euskal kultura delako hori zentro bilakatzen den garaia. Albistegien ardatz, gaztelaniazkoena ere, @aranagoiri-ren bertxiokatze kanpaina masibo eta batzuetan beldurgarri (jendeak botatzen dituenak ikusita) horietako baten merezidun (#kilolitroetan egin zuenaren ildotik)… Durangoko Azokaz ari naiz, noski.

Beste lurralde batzuetan barrena ibiltzeko asmoz nenbilen, baina ordenagailuaren aurrean ipintzerako, edo, ordenagailuaren aurrean ematen ditudan ordu luzeetako puska bat honen idazketari eskaintzerako, beste norbaitek jada esanak zituen nik esan asmo nituenak; gainera, eta larriagoa dena, nik erabili asmo nituen erreferentzia berberez baliatu zen nik idatzi asmo nuena azkenean kaleratu zuena, eta horrekin bai akabo: zein naiz ni aipamenik gabe? Orduan, mirari baten antzera jazo zitzaidan, jaso nuen email hura: Azokaren atariko alean argitaratzekoa zen, hain justu ere, nire Zirta.

Aitzakia tematikoari heldu behar nion, bai ala bai. Dena dela, arrazoiren bat behar nuen hautu hain ez-originala zuritzeko, bazeudelako okasioa kudeatzeko bestelako moduak ere; adibidez, besterik gabe, kasu zipitzik ez egitea, edo, bestela, plaza ezezagunagoei buruz jardutea, esaterako BALA Bilboko Arte Liburuen Azokari buruz (abenduaren 11tik 14ra arte-liburuak, fanzineak, tailerrak eta kontzertuak), edo Emakume Abertzaleon VI. Topaketa Feministez (Ondarroan, abenduaren 13an, mintzaldiak eta hausnarketak). Azkenean, hizpidea berez nahiko estandarra zenez, erabaki nuen, alderdi formala irauli ordez, edukia eta forma banaezinak izatearen kontu hori probestu eta artikulua erabat tradizional eta aurreikusgarriki planteatzea, alegia, hitzorduari hutsik ez egiteko arrazoiak ematea, honako galdera ezin tipikoagoa abiapuntu: zergatik demontre joan beharko luke idazle-gai batek Durangora, neskagazte bat izanda?

Bada, hasi eta buka, literatur jendea bene-benetan ezagutzeko aukera izango duelako. Eta ez beti aipatzen den topiko hori dela-eta, hots, standean liburuak sinatzen/saltzen egongo direnez eurekin aurrez aurre hizketalditxoa egiteko paradarengatik, ezpada Durango delako euskarazko literaturlari gehienak zinez garrantzitsuak izango balira bezala tratatuak izaten diren okasio bakarrenetakoa, gainontzean okindegira edo sendagilearengana joaten direnean, edo nortasun agiria erakutsi behar izaten diotenean bulego ofizialetako langileei, ez baitute sekula errekonozimenduzko bekain-altxaldi edo hitzik aditzen, eta hiruzpalau egunetako aitortza durangarrak, euren tribu-kideez inguratuta, zuzenean jotzen baitie ego minduan, sorbaldak zuzenarazten dizkie eta solasaren kontinentzia laxatzen, batez ere basoa eskutan dutela harrapatzen baditu gure balizko neskagazte idazlegaiak.

Bai, Azoka abagune aparta izango da neskagazte letretan hasiberriarentzat, badaezpada despistatuta bazebilen eta kontrakoa sinesten bazuen, egiaztatzeko literatoen elitea ere gizonez eta gizonki osatuta dagoela funtsean. Aukera itzela, halaber, trapu zaharren batzuk batzeko eta, ondoren, horiekin norbaiti xantaia egiteko, edo, bestela, egon ere badauden konplizeekin elkartuta, euskal literaturaren munduko konbentzioak, hipokresia eta makillatutako matxismoa lau haizetara salatzeko. Pikutara bidaltzeko.

Pasa den igandean Joseba Sarrionandia idazleari egindako elkarrizketa mardula argitaratu zuen El Punt Avui kazeta katalanak. Maria Colerak euskaratuta bidali dugu, eta pozarren eskaintzen dizuegu gaurkoan. Besterik gabe, on egin!

Herrien espetxe izaten jarraitzen du Espainiak

Elkarrizketatzaileak: David Castillo eta David Paloma

Jatorrizko elkarrizketa hemen.

Itzultzailea: Maria Colera Intxausti

Nahiz eta espetxera eraman zuten delituak dagoeneko preskribatuta egon, Joseba Sarrionandiak (Iurreta, 1958) sasian jarraitu du 1985 aspaldiko hartan Martutenetik Imanolen bafleetan ihes egin zuenez geroztik. Poeta, saiakera-idazlea eta kontalaria, eta obra sendo baten egilea, Sarrionandia aurpegirik gabeko idazlea da. Kuban edo Venezuelan ezkutatu zela zioten batzuek, gertuago zegoela bestetzuek. Nolanahi ere, kontua da desagertuta egon dela. Adeitsu erantzun dizkigu galdera guztiak. Katalanera itzuli dizkioten bere azken liburuez jardun dugu: Moroak gara behelaino artean? [Som com moros dins la boira?, 2012], Euskadi Saria 2011, eta Ni ez naiz hemengoa [Jo no sóc d’aquí, 2014], biak ere Pol·len Edicions-ek eta Pamielak elkarrekin argitaratuak.

Ni ez naiz hemengoa 1984an idatzi zenuen Martuteneko espetxean. Esana duzu ez dela espetxeko egunkari bat, nola definituko zenuke?

Ez nuen Martutenen idatzi [handik ihes egin zuen 1985ean], Herrera de la Manchan baizik, 1984ko urtarrilaren 17a eta uztailaren 22a bitartean, ia oso-osorik zigortuta eman genuen urte batean. Desobedientziagatik geunden zigortuta, txapeo esaten diogunagatik, eta horren ondorioz ziegatik ia atera gabe edukitzen gintuzten. Urte mordoxka batez luzatu zen egoera hura.

Nola gogoratzen duzu garai hura?

Urte haietako politika zen euskal presoak Euskal Herritik kanpoko segurtasun handiko espetxeetan pilatzea, oso urruti, eta Enrique Galavísek [Espetxe Erakundeko zuzendari nagusia] esaten zuen Soria gertuegi zegoela Euskal Herritik. Segurtasun handiko eta erregimen bereziko espetxeak ziren, eta berezi hori eufemismo bat zen. Egoera horretan egon ginen ehundik gora preso Puerto de Santa Marían bizpahiru urtean, denok berriz Herrera de la Manchan pilatu arte, eta ordurako baginen berrehundik gora.

Nola bizi izan zenuen hori guztia?

Presoontzat, 1984ko urtea oso latza izan zen. Agintariei ere ez zitzaien oso ondo joan pilaketa-politika, handik gutxira aurkakoa egitea erabaki baitzuten, eta Estatuko espetxe guztietara sakabanatu gintuzten, eta halaxe jarraitzen dute egun, leku bakoitzean gutako asko elkartu ez gintezen, eta gu ahalik eta bakartuen edukitzeko. Ni ez naiz hemengoa definitu beharko banu, esango nuke saiakera laburren eta saio literarioen bilduma bat dela, espetxearen kronika izateari utzi gabe.

Francisco Urondoren olerki batetik dator izenburua, asko jota oroitzapen bat sentitzen zela esaten zuen olerki batetik. Nola gogoratzen duzu testuen lanketa, itxialdi-urte haietako zure sentimenduak?

Leku biziezin bateko oroitzapen eten moduko bat zen, noski. Oroitzapen haiek berreskuratzea erabaki nuen, eta interesatzen zitzaizkidan gai kultural, politiko eta literarioei buruz hausnartzen hasi nintzen. Etengabe eten behar nuen idazkuntza, jakina. Imajina ezazu egoera desobedientzia-ekintza baten ondoren ziega hutsik ez zeukan espetxe batean, diziplina-erregimen zorrotza ezartzeko beharra zeukatela sentitzen zuten funtzionario batzuekin. Etengabe agintzen ziguten biluzteko, ez zerbait ezkutatzen genuelako, gu umiliatzeko baizik. Gure desobedientziarekin, haiek ziren botoiak askatu behar zizkigutenak, eta sekulako erridikulua egiten zuten. Ateak kolpatzen ibiltzen ginen maiz, burrunba jasangaitza sortuz galerian zeuden funtzionarioentzat. Eta haiek mendekua hartzeko modua bilatzen zuten. Horixe zen liburuaren lehen idazketaren testuingurua, hasierako ataletako batean azaldu nuen moduan.

Zuen Martuteneko ihesaldia, 1985eko San Fermin egunean bafle batzuetan sartuta, ikusgarria izan zen. Azalduko diguzu nola prestatu zenuten?

Martutenera eraman ninduten, neskalaguna koman zegoelako, eta tarteka Euskal Herrira eramaten gintuzten senideren bat hilzorian genuenean. Egun batzuetarako eramaten gintuzten, eta gero atzera Herrera de la Manchara, lehen esan dudanez hantxe pilatzen baikintuzten euskal preso politikoak. Egia esan Euskal Herriko espetxeetan dena zen bestelakoa, eta funtzionarioek gizaki moduan tratatzen gintuzten behintzat. Erregimena preso arrunten ohiko erregimena zen. Martuteneko zuzendaria izan zen bost urte haietan ezagutu nituen espetxe-erakundeko arduradun guztien artean irizpide humanitarioak zeuzkan bakarrenetakoa. Ez zigun ihes egiten lagundu, baina gobernuak ihesaldia aprobetxatu eta kargutik kendu zuen. Martutene Euskal Herrian zegoelako sortu zen espetxetik ihes egiteko aukera, Enrique Galavísek zioen bezala, ezin baitzituzten presoak Euskal Herrian eduki, ezta Euskal Herritik gertu, jendeak babesa ematen zigulako modu aktibo nahiz pasiboan.

Zergatik?

Bada, gure herrian jende asko konturatzen zelako erakunde bidegabe batzuen aurka borrokatzen ginela eta muturreko egoera batean bizi ginela. ETArekin ados egon ala ez, jendea errepresioaren aurka zegoen. Eta presoekiko enpatia hori Martutenen espetxe barruraino iristen zen.

Zure ihesaldiaz geroztiko 30 urteotan, obra literario bat eraikitzen jardun duzu sasian. Cesare Pavesek egin zuen moduan, militantziatik poeta-lanbiderako aldaketa gisa interpretatu genezake?

Nik ez dut militantzia-aldaketa gisa ikusten. Izango da agian diktadurapean jaio nintzela, nazional-katolizismo espainiarra beste askatasunik gabe, gure hizkuntza esparru ofizial guztietan debekatuta, eta gure herria Guardia Zibilak eta gainerako indar armatuek okupatuta. Hidalgo kapitainak Gernikako kuarteletik gobernatzen zuen Bizkaia. Askatasunaren alde eta euskarazko literaturaren alde borrokatzea gauza bera ziren orduan, eta okupazio militarraren aurkako erresistentzia ere bai. Franco ordurako hilda bazegoen ere, 1978an euskaldunok askatasun-gabezia ikaragarria geneukan Espainian. Azken batean, literatura zeuk aukeratutako hizkuntza askatasunez hedatzeko erabiltzea besterik ez da, baina askatasun hori lortu beharra daukazu hainbat esparrutan. Eta ez dakit hori nola lortu daitekeen, baina irudipena daukat inongo herrik ez duela lortu idazlumarekin bakarrik.

Ni ez naiz hemengoak ez du gaurkotasunik galdu, geozentrismoa aipatzen baitu liburuko lehen kapituluan bertan. Hainbeste urtean giltzapean egon eta gero, hori al zen buruan zenerabilen sentsazioetako bat?

Ideologikoki aztoratu samar nenbilen, arrazionalista izateari utzi edo gauzak egiteko ilusioa galdu gabe. Frankismo-garaian kontrako ideologia bat garatu genuen, erreakzionarioa: antikapitalista kapitalismoaren aurka, euskaltzalea espainolismo harroputzaren aurka, ateismoa boterearekin maite-maite zebilen eliza haren aurka, heterodoxoa gai moral eta artistikoetan askatasunari ezartzen zitzaizkion mugen aurka. Korronte ideologiko nagusiak, baina, akatsez josita ikusten nituen: abertzaletasun tradizionala zahar-etxe batean sartzeko moduan zegoen; komunismoek, bai sobietarrak bai txinatarrak, antza handiagoa zeukaten iraganeko inperioekin berdintasun eta askatasunezko etorkizun batekin baino. Ez Allendek ez Chek ez ziguten inolako bidezidorrik utzi zabalik. Gu geu ere, nire ustez erresistentzia-erakunde xume bat baino ez izaki, guztiz aurkako moldeak erakusten hasi ginen, harropuzkeria armatu lotsagarri samarra, alegia. Bien bitartean, demokrazia ginelako diskurtsoa zen nagusi hedabideetan, Euzko Alderdi Jeltzaleak deskubritu zuen eroso zegoela Espainian udalak eta diputazioak kudeatzen, PSOE Manitu gurtzen hasi zen eta Espainia NATOn sartu zuen, Alderdi Komunistak berak borboitar jarrerak zituen, langile-sindikatuak enpresen diru-laguntzetatik bizitzen hasi ziren eta prentsa orain izaten jarraitzen duen horixe bihurtu zen orduan.

Muturreko egoera bat zen?

Beste preso askori bezala bizitzea egokitu zitzaidan 1984ko urte hura guztiz orwelldarra zen, zinez. Eta uste dut dezente idatzi nuela aztoramendu hartatik abiatuta, postmodernotzat jo litezkeen gauzak, nahiz eta garai hartan oso gutxi erabiltzen zen terminoa gerora erabili den zentzuan. Postmodernismoa light dela esaten bada ere, nire testuak hard samarrak dira, halako larrimin batera eramaten zaituztelako. Gogoan izan behar dugu abangoardia artistikoak berak ere agortuta zeudela urte haietan. Seguruenik horregatik igartzen da idazkuntzan estrategien gainbehera bat eta gauzak eraikitzen jarraitzeko asmoa. Hortik dator hizkera berri bat erabiltzeko jarrera, eta unibertsoan dugun posizioa edo darabilgun hizketa-moldea edo XVIII. mendeko zuberotar kanta batean ageri den limoiaren esanahia bezalako gai oinarri-oinarrizko eta xaloak jorratzeko jarrera.

Bada kapitulu bat asko gustatu zaidana: “Zer den esperantza”. “Esperantza ez litzateke itxarotea besterik” da zure ondorioa. Distantziatik begiratuta, zure itxialdi-egoera pertsonalaren interpretaziotzat hartu liteke?

Pandoraren kutxako esperantzaren gaia aipatzen da, zorigaitzak ateratzen uzten dituena. Oso mito misoginoa da, anti-Prometeo moduko bat baita Pandora, baina kutxan, edo anforan, esperantza gelditzen da, baina ateratzen ez denez ez daukagu oso garbi zer den. Greziako mitoek espekulaziorako bidea ematen dute, noski, baina espetxean, espekulaziotan aritu ala ez, itxaron besterik ez duzu izango, irteteko datarik ez baduzu edo oso urruneko data baduzu bereziki.

Ni ez naiz hemengoa artikulu-bilduma baten modukoa da, giltzapean zeunden garai hartan zeneuzkan kezken azalpenen bilduma. Hura idatzi eta 30 urte geroago, kezka haiek dauzkazu oraindik, ala beste arazo batzuek kezkatzen zaituzte orain?

Ez dut uste orain orduko zenbait gairi buruz idatziko nukeenik, modu berean ez behintzat. Euskal literatura asko garatu baita azken hamarkadetan, eta letrek ere badutelako eraikuntzatik zerbait. Lehen bigarren pisu bat baginen, orain hirugarren pisua eraikitzen ari gara seguruenik. Mundua ere aldatu da, baina zenbait gaik ez dute soluzio bideragarririk izan eta, bai, behin eta berriro landu behar dira. Gizakion arazo nagusien zorigaitza da hori: igualitarismoarena, demokraziarena, gerrarena, norberaren askatasunarena, gutxiengoen kulturena…

Izan ere, horretaz diharduzu zure liburuko zenbait kapitulutan, literaturaren, antropologiaren, folklorearen, zientziaren eta soziologiaren bidez. Humanista baten interesak direla esan liteke, eta baten bat harritu liteke ekintza zuzeneko gizona, erakunde armatu bateko kidea zaren aldetik, ezta?

Ni ez naiz inoiz militarra izan, edo antzeko ezer; soldaduskara ere ez nintzen joan. Ez dakit nola agur egin sarjentu bati. Alderantziz, nik espainiar indar armatuen aurkako erresistentziako boluntario gisa parte hartu nuen, antimilitarismo hutsagatik. Eta iruditzen zait ETAren akats bat izan zela diskurtso militarista zertxobait sinetsi eta pixkana-pixkana murgilduz joatea borrokatzen zuen huraxe bultzatzen zuen dinamika batean. Bizi garen gizarteak espezializazioa eskatzen duela alde batera utzita, nire ustez oso arriskutsua da militarren espezializazioa. Baita beren pribilegioei eusteko jarduten duten politikariena ere, beste adibide bat ematearren. Eta are pentsalariena ere, bai hitz arraroa hori, pentsalaria… Buruhandi bat datorkizu burura ezinbestean. Edo idazteko baino idazten ez duten idazleen espezializazioa. Jendeak bere kabuz pentsatzeko eta jarduteko ahalmena izan beharko luke. Badira pailazo batzuk Lasarten, “bihotzarekin sentitu, buruarekin pentsatu eta bi eskuak elkar bilduz egin” leloa darabiltenak horretaz aritzeko. Humanista eta ekintza-pertsona handiak iruditzen zaizkit pailazo horiek, begiak zabal-zabalik dituztenak hainbeste ume ikusita. Gustatuko litzaidake haiek bezain xelebrea izatea, gauzez kezkatzeko, kritikoki pentsatzeko eta arazoak konpontzen laguntzeko gaitasunarekin.

Ni ez naiz hemengoa da zure liburuen artean katalanera itzulitako hirugarrena, Moroak gara behelaino artean ikaragarria katalanez argitaratu eta hilabete gutxira kaleratua. 750 orrialdeko saiakera horretan Pedro Hilarion Sarrionandiaren bizipenetatik abiatuta, pertsonaia horren biografia azaltzen duzu, XIX. mendeaz geroztik moroak espainiar eta frantsesen kopla-buruko izan direla salatzearekin batera. Kultura inperialista horiek asimilaezina zaiena anatemizatzeko joera dute, nahiz eta zenbait gauzatan bat etorri. Zure senideak duela mende bat baino gehiago Rif aldean ikusitako egoera berean gaudela esan liteke?

Baietz uste dut. Politika garaikidea ulertzeko saiakera bat da liburua: konkista koloniala, Marokoko gerrak eta Espainiako gerra zibilak zeharkatu eta gaurko egunera arte luzatzen da, Europara datozen moro etorkinen garai honetara arte, eta bertan islatzen ditu bai moroak bai moro izena ematen diegunok bizi dituguneko gizarte funtsean bidegabe hauek guztiak. Ekialde Ertaineko edo Afrika iparraldeko edozein herrialdetako egungo albisteak irakurri eta ikusten duzu orain dela mende bat bezalaxe daudela. Aberastasun naturalak dauden lekuetan bereziki: haraxe doaz gerrak eta base militarrak, hango baliabideak eskuratzeko mendekotasun kolonialean bizi diren estatu txotxongiloen bidez. Zer aukera uzten diote bere askatasuna maite duen jendeari, armak hartu eta aurre egitea baino? Kolonialismoari dagokionez, harrigarria bada ere, ez da ezer aldatu, deskolonizazio-prozesua amaitu eta, ustez, dena aldatu den arren. Moroei buruzko nire saiakera irakurtzen duenak ikusiko du telebista piztuz gero zaila izango zaiola eguneroko albisteak duela mende bat edo biko kontakizun historikoetatik bereiztea.

Espainiar nazionalismoa ere ez da askorik garatu mundu-mailako espantsionismo urteez geroztik. Gainbehera bati lotutako ideologia bat da, inperioa sortu zenean, XVI. mendean agertu zena.

Espainiar nazionalismoa beste zerbait izan da beti, gainbeheran etorritako inperio bat, oligarkiak, Elizak eta armadak patrimonializatutako botere-sistema handi bat. Nazionalismo modernoa sortu zen gizarteak Jainkoa, erregea eta antzinako erregimen guztia gainetik kendu eta bere burua demokratikoki antolatu zuenean, bere erabakiak bere kabuz hartzeko, herritar guztien onerako. Espainiak beste zerbait izaten jarraitzen du: beste herrialde batzuentzako espetxea, euskaldun eta katalanentzat orain, garai batean latinamerikarrentzat edo riftarrentzat zen bezala, eta baita, aldi berean, bere herritarrentzat ere. Euskaldunok, edo katalanak, edo espainiar herritarrak berak modu zertxobait demokratikoagoan funtzionatzen saiatu direnean, Bigarren Errepublikan esaterako, botere nagusiek eragotzi egin dute. Ea Podemosekoek zer egin dezaketen bankuen aurka, sistema judizialaren aurka, indar armatuen eta erregearen aurka, hedabideen, Elizaren eta gainerako botere guztien aurka.

Kataluniako erreferendumari emandako ezezkoa izaera ukatzaile horren beste adierazpide bat gehiago al da?

Espainiak bere burua nola antolatu nahi duen gizartearen ideiaren aurkakoa da, berez. Espainia dagoeneko antolatuta dago Espainiak nahi duen moduan, eta ezin du demokrazia jasan, dena delako gaiarekin zerikusia duten pertsonen erabaki askean oinarritzen den aldetik. Herritarrek berei dagozkien gauzen gainean erabaki ahal izatea sinesgaitza iruditzen zaio.

Espainiak baditu bere gauza onak, noski, geurea ere baden hizkuntza bat, partekatu dugun kultura bat, eta beti izan da jende ireki eta adeitsua han. Badirudi Podemoseko jendeak sektore horiek azaleratuko dituela. Nazioaren kontzeptu demokratikoa duten espainiarrek katalan, euskaldun, galiziar eta denon erabaki askean oinarritutako bizikidetza-proiektua aurkeztu beharko lukete. Baina Espainiako Francoren ondorengo boterearen banaketa eta soziologia politikoa ez dator 1936tik bakarrik, Errege-erregina Katolikoen garaitik baizik. Dinamika horiek direla eta, ez dago demokraziarik Espainian, ezta espainiarrentzat beraientzat ere. Esaten dute espainiar guztiek erabaki behar dutela katalanak edo euskaldunok bereizten garen, eta horrek ez du inolako zentzurik zeure etxean sartzeko onarpen-eskubidea izan baitezakezu, edo sentitu dezakezu eskubidea duzula zeure etxean bizikidetza-arau batzuk ezartzeko, baina baten batek ez badu bertan bizi nahi desatsegina zarela uste duelako, nahiz eta horrek funtsik ez izan zure iritziz, zer eskubide duzu zuk bertan gelditu dadin behartzeko? Irizpide horrekin ere ez dira kontsekuenteak. Oraintxe bertan, monarkiarena bezalako gai funtsezko batean, amarrua egin dute espainiarrei monarkia mugarik gabe inposatzeko, herritarren iritziari muzin eginez erabat eta, beharbada, errepublikaren alde bozkatuko zuten erreferendum baten aukera galaraziz azpikeria eta iruzurren bidez. Eta modu horretara, izan nahiko luketena gorabehera, espainiarrak ez dira herritarrak, mendekoak baizik.

Katalanek beren erabakitzeko eskubidea gauzatzea onuragarria izango al da espainiarrentzat ere?

Kataluniako erreferenduma gehiago interesatzen zaie espainiarrei katalanei beraiei baino. Ea ba: katalanak Espainiatik bereizi ahal izango dira erreferendum bidez edo beste bideren bat erabiliz. Euskaldunok ere saiatuko gara arrotzak zaizkigun egitura batzuetatik bereizten, lehenago edo geroago, asperduragatik besterik ez bada ere. Baina espainiarrek bertan gelditu beste erremediorik ez dute, ezta? Berak bai daude behartuta pertsonek gauzak erabakitzeko ahamena duten politika bat eraikitzera. Edo oinarri-oinarrizko gauzak ere auzitan jartzeko aukerarik ematen ez duen handikerian eta sofan oinarritutako demokrazia honekin jarraituko dute?

Katalanen aurkako histeria neurrigabea izan da.

Garatu duten antikatalanismoa hain da sutsua eta kriminalizazioa hain muturrekoa Euskal Herritik datorren edozein proposamenaren aurrean, espainiarren gehiengoak ezinezkoa baitu auzi nazionalari buruz modu objektiboan informatzea edo eztabaidatzea. Halako erronka baten moduan ulertzen dute, beren aurkako irain edo mehatxu bat balitz bezala, nahiz eta berez haien aldekoa izan, askatasuna eta denon artean erabakitzeko gaitasuna eskuratzea baita kontua, zerikusia dutenek erabakitzea gauzak eta ez auzi nazionalari dagokionez bakarrik, gauza guztien gainean baizik, eta bakoitzak sentitu dezala egiten denaren gaineko ardura duela.

Nola iruditzen zaizu aterako litzatekeela Katalunia bereizketatik?

Katalunia independentea Espainiakoa baino gizarte askeago eta demokratikoagoa izango litzateke, egun batetik bestera monarkia eta bestelako zama pila kenduko bailituzke gainetik. Badakit arazo guztiak ez liratekeela konponduko, baina gizarte horrek gaitasun handiagoa izango luke erronka berriei erantzuteko. Gauza bera gertatu zen Ameriketan. Espainiarrak sutan jarri ziren eta gerra egin zieten, baina venezuelarrek, argentinarrek, txiletarrek, mexikarrek, kubatarrek-eta monarkia gainetik kendu zuten kolpetik, oligarkia egoskor hura eta Espainiak garapenerako suposatzen zuen zama astuna. Aske sentitu ziren eta inork ez zuen atzera egiterik eskatu, ezta herrialde haietako espainiar herritarrek berek ere. Nola ez ziren aske sentituko, bada? Katalunia independente batek hobeto erantzungo lieke katalanen nahiei, espainiar jatorriko katalanei beraiei ere, Espainiar borboitar, oligarkiko eta kuartelero honen mendean dagoen egungo Kataluniak baino. Itxura batean, euskaldunok ere ez dugu independentzia beste aukerarik izango. Gauzak dauden moduan, XXI. mende betean ere, Espainiak ez daki besterik eskaintzen erreferenduma debekatzea eta, azken aukera bezala, okupazio militarrarekin mehatxatzea baizik.

Nola ikusten duzu ETAren eta bake-prozesuaren egoera? Alde bakarrekoa iruditzen zaizu?

Erabat alde bakarrekoa iruditzen zait. ETAko militanteak aspertu dira indarkeria erabiltzeaz, hainbat arrazoi tarteko, baina bereziki konturatu direlako errazago dela indarkeriak eragindako kalteen auziaz kezkatzen ez den Espainia batetik gauzak bestela lortzen saiatzea. Ikusten denez, aurkariaren ideiak ere kriminalizatzeko betiko diskurtsoarekin jarraitzen du. Guardia Zibilak ez du tregoarik ematen eta ez du atzera egiten. Espainiak Albako dukeak Flandrian izandako espiritu berarekin jarraituko du, alegia, ez dut uste flandriarrak konbentzitzea lortuko duenik. Laurogei urteko gerra egon zen orduan, eta ez zituen konbentzitu, botereak eta indarkeriak jendea bolada batez menderatzeko balio dutelako, baina sekula ez ezertaz konbentzitzeko.

Duela aste batzuk jendaurreko ekitaldi batean parte hartuko zenuela iragarri zen, baina azkenean ezin. Ba al duzu itxaropenik itzaletik atera eta idazle-bizimodu normala egiteko, eta zure irakurleekin aurrez aurreko harremana izateko?

35 urte dira etxetik atera nindutela eta gustatuko litzaidake itzultzea, noski, gurasoei laguntzera, xaharrak baitira, eta lagunak ikustera, ea nola aurkitzen ditudan, eta dena nola aldatu den ikustera, eta gauzetan parte hartzera. Zer egin dezakedan ikustera, alegia.

Jo no sóc d’aquí

J. Sarrionandia

Itzulpena: Maria Colera eta Ainara Munt
Argitalpena:
Pamiela eta Pol·len
Bartzelona, 2014
Orrialdeak: 120
Prezioa: 12 euro

Esan dugu ez garela luzatuko, baina galdera ez ordenatu eta ez argudiatu batzuk eginen ditugu, malaletxea askatzeko bada ere: noren onurarako da itzultzaile-interpreteentzako soldata duina agertzen dituzten erreferentziazko tarifak kentzea? Ez zuten aski kentzeko agintzearekin? Ez zaie diru-iturri hoberik bururatu? Erreferentziarik gabe eta merkatua ezagututa, nola izanen da itzultzaile-interpretea ebazpenean aipatzen den “lehia askearen sisteman eragile beregain”? Noretzat da lehia “askea”? Zer edo nor babesten du Eusko Jaurlaritzari atxikitako Lehiaren Euskal Agintaritzak ebazpen horrekin? Itzultzaileen eta interpreteen lan-baldintzak ez, behintzat. 

TARIFEN AUZIA

EIZIEren adierazpena

Duela bi urte arte, itzulpen, zuzenketa eta interpretazio lanetarako batez besteko tarifa batzuk argitaratu zituen EIZIEk bere webgunean. Hori dela eta, 2012an, EIZIEren aurkako espedientea ireki zuen administrazioak. Urte biko tramitazioaren ondoren, Lehiaren Euskal Kontseiluak zehapen-espedientea ebatzi du eta, tarifa argitaratzea debekatzeaz gain, 8.000 euroko isuna ezarri dio Elkarteari Lehiaren Defentsari buruzko 16/1989 Legearen 1.1. artikuluaren arau-hauste bat egiteagatik, hau da, prezioak gomendatu eta adostu nahi izateagatik.

Horren guztiaren aurrean, EIZIEren Zuzendaritza Taldeak hurrengo hauek azaldu nahi ditu:

Luze eztabaida liteke zehapen honen oinarrian dagoen legeaz eta lege horretaz egiten den interpretazioaz, horren arabera bailirudike kontsumitzaile garen heinean omen ditugun eskubideak lehenetsi behar zaizkiela lanbidea baldintza duinetan garatzeko beharko genituzkeen eskubide eta bermeei, baina, horretan sartu gabe, Zuzendaritza Taldea ebazpenean esaten direnetara mugatuko da.

Ebazpenean aipatzen den jurisprudentzia eta Lehiaren Defentsarako Legeak dioena ikusirik, argi ageri da prezioen edozein aipamen jo daitekeela gomendiotzat, erreferentetzat hartuta lehia librea baldintzatu lezakeen heinean, eta, beraz, ez dagoela zer eginik arrazoibide horren kontra. Hala ere, esan beharra dago ildo horretatik joz gero, Europar Batasuna bera osatzen duten zenbait erakunde ere errudun liratekeela; esate baterako, EBko Itzulpenerako Zuzendaritza Nagusia, 2012an bertan argitaratu baitzuen The status of the translation profession in the European Union, non atal oso bat (5.1 atala) eskaintzen baitzaie prezioei eta prezioen arteko konparaketei.

Zuzendaritza Taldeak adierazi nahi du, halaber, ebazpenak ez duela aintzat hartzen EIZIEren tarifetan hitzez hitz esaten zena eta interpretazio errazena zuena: “batez besteko tarifa hauek ez dute inor behartzen, eta ez dute zeresanik itzultzaileek bezeroekin dituzten harreman komertzialetan“. Hain interpretazio argia ez dutenak, berriz, EIZIEren kontra interpretatzen dira salbuespenik gabe; besteak beste, sensu contrario deduzitzen dena lehenesten du, argi esandakoaren gainetik.

Esate baterako, ebazpenak frogatutzat ematen dituenen artean, 13. Puntuan esaten da “webean argitaratutako taulak agindu moduan emanda” daudela, baina taulak jatorrizkoan –hots, euskaraz– irakurriz gero, hain zuzen kontrakoa ikusten da, ez daudela agindu gisa emanak, deskribapen gisa baizik, inkesta baten ondorioei dagokien bezala. Gaztelaniazko bertsioa irakurriz gero, bai, interpreta daiteke agindu gisa, eta horixe egiten du hain zuzen ere Lehiaren Euskal Agintaritzak, hots, EIZIErentzat kaltegarrien dena interpretatzen du, beste formulazioa existitu ere egingo ez balitz bezala.

Tarifak argitaratzea bezero eta erabiltzaileen askatasunaren kontra jokatzea dela dio ebazpenak, baina, de facto, itzultzailearen bezero edo kontratatzaileak gehienetan Administrazioa, argitaletxeak, itzulpen-agentziak izanik, hark ez du aukerarik izaten bere prezioak proposatzeko ere; lana baldintza horietan onartu ala ez, gehienetan ez du beste aukerarik. Horrenbestez, ezinezkoa da itzultzailearentzat Lehiaren Defentsarako Legeak dioena betetzea: ezin du “lehia askearen sistema batean eragile beregain” gisa jokatu, eta ezin ditu “prezioei buruzko erabakiak era aske eta indibidualean hartu”.

Elkarteari leporatzen zaion arau-haustea dela eta, ebazpenak dio ezin izan dela frogatu EIZIEren argitalpen horrek merkatuan eragina izan duenik; izan ere, argitaletxeetan inork ez zituen kontuan hartu, eta ez da pertsona bat bera ere topatu tarifa horiek aplikatu zituela esaten duenik. Onartzen du, halaber, EIZIEk ez zuela legea hausteko borondaterik, “zabarkeriaz” edo jokatu zuela, eta ez zuela atera inolako diru-etekinik.

Aringarri horiek kontuan hartuta ere, Lehiaren Euskal Agintaritzak proportzionala deritzo 8.000€ko isunari. Gurea bezalako elkarte batentzat, ordea, eragin handia du halako zigor batek. Elkarteak jasotzen dituen diru-sarreretatik, bazkideen kuotak baino ezin ditu erabili isuna ordaintzeko, besteak proiektu jakin batzuk burutzearen truke jasotzen baititu. Hain zuzen ere, azken urteotako martxa dela-eta, zenbait murrizketa eta egokitzapen egin behar izan ditu bere jardunbidean.

Isuna gora-behera, Zuzendaritza Taldeak gogorarazi nahi du EIZIEren estatutuetan honako bi helburu hauek ageri direla:

-Euskal itzultzaileen, zuzentzaileen zein interpreteen babes juridikoa lortzea eta lan-baldintzak hobetzea.

-Euskal itzultzaileen, zuzentzaileen zein interpreteen interes ekonomiko eta sozialak babesteko lan egitea.

Erreferentziazko tarifak argitaratzeak, besteak beste, horri erantzun nahi zion, eta, beraz, EIZIEk, bere eginkizuna bete nahi badu, bilatu beharko du bideren bat itzultzaileen artean pedagogia-lana egin eta oinarrizko auzi honi erantzun bat bilatzen laguntzeko: nola kalkulatu prezio zentzuzko batzuk itzultzailea bere lanbidetik duin bizi dadin?

Zuzendaritza Taldeak adierazi nahi du ezen, ebazpenarekin ados ez badago ere, EIZIEk isuna ordaintzea eta ebazpenean agintzen zaizkionak betetzea erabaki duela, ikusirik errekurtsoaren bidetik jotzeak berak are gastu handiagoetan sartzea dakarrela eta ez dagoela batere ziurtatuta onuraren bat lortuko denik.

Amaitzeko, EIZIEk eskerrak eman nahi dizkie elkartasuna agertu dioten guztiei, elkarte zein norbanako, baita adierazi ere orain artean bezala lanean jarraituko duela, bere ahalen neurrian, euskal itzulpengintzaren eta hori posible egiten duten profesionalen defentsan.

Donostian, 2014ko maiatzaren 15ean

Iazko ereduari jarraitu eta hogei liburu aukeratu ditugu aurten ere Liburuaren egunerako, apirilaren 23 honetarako. Hogei testu euskaraz, geure ustean irakurtzekoak. Iazko eredu bera darabilgula diogu, eta, beraz, orduan esandakoek oraingo honetarako ere balio dute: «gustukoak dira itzulpen ona iruditzen zaigulako, liburu ona, edo beste arrazoi estetiko, linguistiko edo politikorengatik aipagarriak iruditzen zaizkigulako. Ez daude guztiak, segur aski onenak ere ez, hamaika ahantziko genituen eta beste hainbat ez ditugu oraindik deskubritu. Batzuk dira, eta horrela aukezten dizkizuegu, ordena jakinik gabe, burura etorri zaizkigun gisa berean zerrendatuak». Baduzue zer irakurria datorren Liburuaren egunera arte, beraz. Irakurketa on, eta bota zuen proposamenak!

Katilinarenak

Egilea: Amèlie Nothomb

Itzultzailea: Joxan Elosegi

Argitalpena: Igela, 2006

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=234

http://www.igela.com/?product=katalinarenak

Manhattan Transfer

Egilea: John Dos Passos

Itzultzaileak: Marcelo López de Arana eta Iñaxio López de Arana

Argitalpena: Ibaizabal, 1999

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=229

Sumendiaren azpian

Egilea: Malcolm Lowry

Itzultzailea: Karlos del Olmo

Argitalpena: Alberdania-Elkar, 2008

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=395

http://www.alberdania.net/liburua_fitxa.php?id_libro=380

Ispiluak. Mundu ia ororen historia.

Egilea: Eduardo Galeano

Itzultzailea: Xabier Alegria

Argitalpena: Txalaparta, 2013

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=244

http://www.txalaparta.com/libro/7609/ispiluak/

Gela bat norberarena

Egilea: Virgina Woolf

Itzultzailea: Maria Colera Intxausti

Argitalpena: consonni, 2013

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=287

http://www.consonni.org/es/publicacion/gela-bat-norberarena

Ariel eta beste poema batzuk

Egilea: Sylvia Plath

Itzultzailea: Iñigo Astiz

Argitalpenak: Denonartean, 2013

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=602

http://www.cenlit.com/product_info.php?cPath=69_78&products_id=266

Ispilu hautsia

Egilea: Merce Rodoreda

Itzultzailea: Antton Olano

Argitalpena: Alberdania-Erein-Igela, 2013

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=296

http://www.igela.com/?product=ispilu-hautsia

Gauaren muturrerainoko bidaia

Egilea: Louis-Ferdinand Céline

Itzultzailea: Matias Mugika

Argitalpena: Igela, 1992

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=329

http://www.igela.com/?product=gauaren-muturrerainoko-bidaia

Hobe kontatzen ez badidazu

Egileak: Quim Monzó, Inma Monsó, Sergi Pàmies, Empar Moliner, Francesc Serés

Itzultzailea: Gerardo Markuleta

Argitalpena: Pasazaite, 2014

Estekak:

http://www.pasazaite.com/product/hobe/

Zorion handiegia

Egilea: Alice Munro

Itzultzaileak: Aiora Jaka, Itziar Otegi, Nagore Tolosa eta Naroa Zubillaga

Argitalpena: Meettok, 2012

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=1017

http://www.meettok.com/es/libros/zorion-handiegia_32/alice-munro_19/

Lau bidaia

Egileak: M. Basho, R. Kipling, T. Capote eta D. Thomas

Itzultzailea: Joseba Urteaga

Argitalpena: Igela, 1990

Estekak:

http://www.igela.com/?product=lau-bidaia

Poemak pluralean

Egilea: Fernando Pessoa

Itzultzailea eta hautaketa: Iñigo Roque

Argitalpena: Denonartean, 2012

Estekak:

http://kritikak.armiarma.com/?p=5669

http://www.youtube.com/watch?v=LaB-sGj8buw

Borroka kluba

Egilea: Chuck Palahniuck

Itzultzailea: Naroa Zubillaga

Argitalpena: Txalaparta, 2014

Estekak:

http://www.txalaparta.com/seccion/libro.aspx?i=8886&Lang=EU

Gure etxeko kontuak

Egilea: Natalia Ginzburg

Itzultzailea: Fernando Rey

Argitalpena: Igela, 2004

Estekak:

http://www.igela.com/?product=gure-etxeko-kontuak

http://ekarriak.armiarma.com/?i=55

Limoi bat imintziorik egin gabe jaten baduzu

Egilea: Sergi Pàmies

Itzultzailea: Gerardo Markuleta

Argitalpena: Txalaparta, 2011

Estekak:

http://www.txalaparta.com/libro/6817/limoi-bat-imintzorik-egin-gabe-jaten-baduzu/

http://ekarriak.armiarma.com/?i=1042

Frankenstein

Egilea: Mary Shelley

Itzultzailea: Iñigo Errasti

Argitalpena: Erein-Igela, LU, 2013

Estekak:

http://www.uberan.org/?kaia/item/inigo-errasti-itzultzailea-oso-obra-modernoa-da-frankenstein

http://vimeo.com/87756271

Heldu den matxinada

Egilea: Batzorde ikusezina

Itzultzaileak: Oier Gonzalez eta Zigor Garro

Argitalpena: Txalaparta, 2012

Estekak:

http://www.txalaparta.com/libro/6814/heldu-den-matxinada/

http://www.uberan.org/?gatzetan-gordeak/elkarrizketak/item/heldu-den-matxinada-liburuaz-solasean

Zerua gainbehera dator

Egilea: Lorenza Mazzetti

Itzultzaileak: Xabier Olarra eta Fernando Rey

Argitalpena: Igela, 2012

Estekak:

http://www.igela.com/?product=zerua-gainbehera-dator

http://ekarriak.armiarma.com/?i=1074

Gainbehera dator dena

Egilea: Chinua Achebe

Itzultzailea: Alberto Martinez de la Cuadra

Argitalpena: Alberdania-Elkar, LU, 2007

Estekak:

http://www.eizie.org/Argitalpenak/itzulpena/achebe.pdf

https://www.elkar.com/eu/liburu_fitxa/gainbehera-dator-dena/achebe-chinua/9788497835077

Antropologo bat Marten

Egilea: Oliver Sacks

Itzulpena: Xabier Olarra

Argitalpena: UPV/EHU ZIO bilduma, 2003

Estekak:

http://www.euskara-errektoreordetza.ehu.es/p267-content/es/contenidos/libro/zio1/eu_zio/fitxa.html

Pasa den larunbatean, hilak 25, «Euskal literatura erotikoa» izenburupean kaleratu zuen Iraitz Urkulo euskal literaturan doktoregaiak erreportaje bat, El Correoko Territorios gehigarrian. Bertan, Edorta Jimenezi eta bioi egindako elkarrizketak oinarri hartuta, genero horren egungo egoera zein den aztertzen zuen. Kultur gehigarri hori dagoeneko sarean irakur ezin daitekeenez, maiatzeko Itzultzaileak Mintzo atala umezurtz dugunez eta Venusen delta (Txalaparta, 2013) liburuaren irakurketa sustatzeko asmoz, hona ekarri nahi izan dugu jatorrizko elkarrizketa, galdetzailearen baimenarekin. On egin!

Elkarrizketatzailea: Iraitz Urkulo

Elkarrizketatua: Garazi Arrula Ruiz

Beharrak bultzatu zuen Anaïs Nin ipuin erotikoak idaztera; hori gutxi balitz, ordaintzen zion bildumagileak dexente baldintzatu zuen idatzitakoa, gaian eta forman bere apetaren araberako mugak ezarriz. Emaitzan bada irakurlea konturatzeko moduko baldintzapen honen arrastorik, zure ustez? Esate baterako, nik faltan bota ditut istorioen arteko trantsizio-pasarteak, batetik besterako jauziak bortitzegiak iruditu zaizkit.

Hitzaurrean bildumagilearena esanen ez baligute, ez genuke baldintzapenetan pentsatuko, autoreak bere erabakiz hala egin zuela pentsatuko genuke. Hitzaurrean autoreak esaten du bildumagileak eskatzen ziola poesia eta filosofia alde batera uzteko, eta sexuan arreta jartzeko. Alta, nahita edo nahigabe, Anaïsek ez zuen halakorik egin; edo ez hori bakarrik. Askoz harago doa, egoerak analizatzeko joera du, ñabarduretan pausatzekoa. Egia da pasarte batzuk aski pornografikoak direla, baina istorio bat badago, eta ez da azaleko zerbait, ez da itzalean geratzen.

Jauzi bortitzegiei buruz, ipuinak dira, eta pertsonaia batzuk batean baino gehiagotan azaltzen badira ere, ez nuke esanen lotura hori bilatzen zuenik. Pentsatu behar dugu 1940ko hamarkadan idatzi zituela, baina ez eleberri baten gisan guztiak hasi eta buka, baizik eta idatzi, eta bildumagileari bidaltzen zizkiola. Pertsonaiaren batean sakondu nahiak bultzatuko zuen, apika, errepikatzera, baina ipuinak direla ez da ahantzi behar.

Zeintzuk dira Venusen delta euskaratzeko orduan aurkitu dituzun zailtasun nagusiak?

Aurkezpenean esan bezala, itzulpen prozesuko gozagarriena izan da, aldi berean, korapilatsuena: sexuaren ingurukoak. Aurrenekoz irakurtzean, erabaki nuen bai jatorriz euskaraz sortutakoak bai euskaratutakoak begiratu behar nituela, terminologia eta estetika horretan murgiltzeko. Txalapartak badu bilduma bat genero horretan, han eta hemen aurki daitezkeen liburuez gainera: ez gaude umezurtz. Hala ere, esanen nuke ez dagoela batasunik, eta nork bere bidetik egin duela. Fernando Reyk, liburuaren zuzentzaileak, bi artikulu plazaratu zituen horren harira 31eskutik blogean, prentsan eta sarean segida izan zutenak. Gaia azaleratu nahia eta beharra badagoen seinale.

Sexuaren imaginarioaren barruan, garaiko estetika guztia ere sartzen ahal da: zeta, brodatuak, botoidun kuleroak, parpailak, galtzariak, lihoa, belusa, intsentsua… Eta autoreak narrazio pausatua darabil batzuetan, girotzeko; irakurlearengan tentsioa sortu nahia, egonezin bat, batez ere asegabeko desirari dagokionean.

Bestela, edozein liburu euskaratzean sor daitezkeen buruhausteak izan ditudala uste dut, hala nola, kultur erreferentziak eta maileguak (frantsesezkoak, kasu honetan).

Itzultzaileari iristen zaio liburuaren inguruko iritzirik? Ala, topikoari jarraiki, euskaldunok lotsatiegiak gara genero erotikoko lanak irakurtzen ditugula aitortzeko?

 Pentsatu nahi dut goiz dela oraindik, liburuak aste gutxi batzuk baino ez baitarama kalean. Ez nuke esanen lotsa denik, baina agian bada nolabaiteko ezjakintasun bat, isil-gordean egiteko zerbait da. Zentsura urte anitz izan dira, elizaren eta estatuaren aldetik, eta oraindik badugu horren arrastoa, zuzena ez bada, zeharkakoa; orain bestelako zentsurak ere baditugu, gainera, publizitatearena, adibidez. Oraindik ere konnotazio negatiboak lotzen zaizkio pornografiari, zikinari, normatibotik kanpo dagoen praktikari. «Azal horrekin ez dakit autobusean irakurtzekoa den», esan zidan lagun batek. Egia esan nik ez nuke autobusean irakurriko, baina ez azalarengatik, baizik eta intimitate pixka batekin gehiago gozatzen delako.

Durangoko Azokan, Literotura bildumako liburuak erosten dituzten gehienak neska gazteak dira. Nire amaren belaunaldiko gehienek dute Venusen delta gaztelaniaz irakurria. Orain Greyren trilogia hori kaleratu da, eta errebelazioa izan omen da anitzentzat. Kezkagarria da, ez bakarrik trilogiak bultzatzen dituen balioengatik, baizik eta ezjakintasunaren eta gordetako tentsio-askatze beharraren islatzat har daitekeelako.

Zergatik da hain garrantzitsua, genero ikuspegitik, Anaïs Ninek genero honi egindako ekarpena?

1970eko hamarkadan eman zuen baimena kontakizunok kaleratzeko, eta orduan gorenean zegoen iraultza feminista. Mugimendu feministak bat egin zuen Ninen aldarriekin, batez ere egunerokoetan kaleraturikoak, eta erreferentziatzat hartu zuen hainbatek, nahiz eta Anaïsek ez zuen bere burua inongo mugimendutan kokatu. Kaleratu zituen garaia –eta idatzi zituen garaia zer esanik ez– aintzat hartuz, bultzada ederra ematen diote emakumearen figura sexualari, maiz agertzen baitzaigu emakumea boterearen jabe. Alta, egungo genero ikuspegitik begiratuz gero, badu kirrinka eginen digun zenbait gauza; genero kategoriak ez ditu zalantzan jartzen, nahiz eta garaiko rol zurrunak behin baino gehiagotan irauli. Iratxe Esnaolak Berrian liburuari eginiko iruzkinean esandakoarekin bat nator: hitzaurrean esplizituki esaten dena ez dator bat liburuko kontakizunen kutsuarekin. Esan ohi da autore batek adierazi nahi zuen hori maiz ez datorrela bat adierazitako horrekin, eta hau beste adibide bat baino ez da.

Bildumagileak narrazioetatik «poesia» guztia ezabatzeko eskatu zion Anaïs Nini. Esplizitutasuna dela eta, ipuinok, erotismotik baino gehiago, pornografiatik hurbilago daudela esango zenuke?

 Baditu bai, pasarte pornografikoak, baina liburua erotikotzat hartzen da. Ez naiz ni sailkapen horietan aditua, eta, beraz, ezin kategoria batera lerratu. Pasarte batzuen esplizitutasunak ematen du pornografiaren irudi hori, gordina dela diote batzuek, baina, egiaz, aunitz gehiago dira xehetasun eta ñabardurei eskaintzen zaizkien tarteak. Izan daiteke, baita ere, lehen aipatutako ohitura falta hori; esan nahi dut, gorputzaren eta sexuaren erabilera nonahi ikus eta senti dezakegun honetan, oraindik ere eragin egiten digu irakurtzeak, badirudi deseroso zaigula harremanetan, zeresanik ez publikoki adierazteak. Oso progreak gara, bai, baina muga batera arte. Pornografian geratzen gara girotze eta desira mundu bat dagoenean: ez dugu zuhaitzaz harago ikusten; horrek egungo egoera sozialarekin zerikusi zuzena du.

Amaitzeko, euskaldun bat literaturan desira-objektu gisa agertzen den lehen aldia izanik, pertsonaia honen ingurukoak komentatu beharko ditugu, noski. Idazleak euskaldunaz egin duen irudikapenaz harro egon gaitezke, zure ustez?

 Harro ez da hitza. Kuriosoa da; irakurleak etengabe bilatzen edo nahigabe egiten ditu bere inguruarekin erreferentziak eta loturak, eta hain esplizituki ematen dizutenean, kanpoko norbaitek zure herriko norbait deskribatzen duenean, lotura berriak sortzen, alderaketak egiten, aurresuposizioak apurtzen eta uste berriak eraikitzen ditugu. Ez dut uste erotismoa helburu duen kontakizun batean euskaldunak zakil bikain eta nekaezina zuela esatea asko esatea denik; agian esanguratsua izanen da arbasoen antropologia edo fisionomia aztertzen dabilen norbaitentzat. Pertsonaiaren nondik norakoak iruditzen zaizkit niri interesgarriagoak, euskalduna izateaz harago doana. Hala ere, beti dago ongi euskaldun onberaren eta jatorraren arketipoa apurtuko duen figura batekin topo egitea.

(Argazkia: Mikel Soto, Txalapartako editorea)

On egin!

Hatsaren kulunka

Egilea: Herta Müller

Itzultzailea: Ibon Uribarri

Argitalpena: Elkar, 2010

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=996

http://www.elkar.com/eu/liburu_fitxa/hatsaren-kulunka/muller-herta/a000000226621

Munduko Bandarik Txarrena

Egilea: Jose Carlos Fernandes

Itzultzailea: Bego Montorio

Argitalpena: Txalaparta, 2013

Estekak:

http://www.txalaparta.com/prod/eu_ES//////12//3298/Munduko+bandarik+txarrena.html

Ez adiorik

Egilea: Raymond Chandler

Itzultzailea: Xabier Olarra

Argitalpena: Igela, 1991

http://ekarriak.armiarma.com/?i=58

http://www.igela.com/liburuak/SBeltza/SB-06ez.html

Herioa eta dontzeila

Egilea: Ariel Dorfman

Itzultzailea: Fito Rodriguez

Argitalpena: Txalaparta, 2010

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=966#2402

http://www.txalaparta.com/prod/eu_ES/////herioa%20eta%20dontzeila/12//2339/Herioa+eta+dontzeila.html

Hormako paper horia

Egilea: Charlotte Perkins-Gilman

Itzultzailea: Ana I. Morales

Argitalpena: edo!, 2012

http://ekarriak.armiarma.com/?i=1075

http://www.argitaletxeaedo.org/?p=277

Ez da erraza gizon on bat aurkitzea

Egilea: Flannery O’Connor

Itzultzailea: Itziar Otegi

Argitalpenak: Alberdania-Elkar, LU, 2009

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=106

http://alberdania.net/liburua_fitxa.php?str_mod=bus&str_bus=Flannery&int_pas_ini=0&id_libro=477

Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak

Egilea/itzultzailea: Joseba Sarrionandia

Argitalpena: Pamiela, 1995

Estekak:

http://www.pamiela.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=flypage.tpl&category_id=29&product_id=305&vmcchk=1&option=com_virtuemart&Itemid=132

Ogi hutsa

Egilea: Mohamed Xukri

Itzultzailea: Arantzazu Royo

Argitalpena: Igela, 2010

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=997#2574

http://www.igela.com/liburuak/LiteraturS/LS-ogi.html

Poema antologia

Egilea: Charles Bukowski

Itzultzailea: Josu Lartategi

Argitalpena: Susa, 1997

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=151

http://www.susa-literatura.com/cgi-bin/liburuak.pl?lib=erre13

Pereirak dioenez

Egilea: Antonio Tabucchi

Itzultzailea: Fernando Rey

Argitalpena: Igela, 2006

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=377#870

http://www.igela.com/liburuak/LiteraturS/LS-Pereira.html

Berlin, Alexanderplatz

Egilea: Alfred Döblin

Itzultzailea: Anton Garikano

Argitalpena: Ibaizabal, LU, 2000

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=193

http://www.armiarma.com/unibertsala/doblin/

Ezabatuak. Idazle alemanak

Egilea: HHAA

Itzultzailea eta hautaketa: Eduardo Gil Bera

Argitalpena: Pamiela, 1995

Estekak:

http://www.pamiela.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=flypage.tpl&category_id=37&product_id=387&vmcchk=1&option=com_virtuemart&Itemid=146

Hona hemen gu biok

Egilea: Dorothy Parker

Itzultzailea: Mirentxu Larrañaga

Argitalpena: Alberdania-Elkar, LU, 2005

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=370

http://www.alberdania.net/liburua_fitxa.php?lng=ca&id_libro=265

Mari Zipriztinek ez du zorioneko galeperrik nahi

Egileak: Myriam Cameros eta Nunila Lopez

Itzultzaileak: Mikel Garmendia eta Itziar de Blas

Argitalpena: Txalaparta,2009

Estekak:

http://www.txalaparta.com/prod/es_es///1///12//2158/Mari+Zipriztinek+ez+du+zorioneko+galeperrik+nahi.html

Nire amaren autobiografia

Egilea: Jamaica Kincaid

Itzultzailea: Alberto Martinez de la Cuadra

Argitalpena: Alberdania-Erein-Igela, LU, 2012

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=1071

http://www.erein.com/libro/nire-amaren-autobiografia/eu

Tiroa kontzertuaren erdian

Egilea: Belén Gopegui

Itzultzailea: Ainhoa Caballero

Argitalpena: Txalaparta, 2011

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=1033#2639

http://www.txalaparta.com/prod/eu_ES///3///12/12/2649/Tiroa+kontzertuaren+erdian.+Eleberrietan+politikaz+aritzeari+buruz.html

Mila eta bat gauen gauak

Egilea: Nagib Mahfuz

Itzultzailea: Patxi Zubizarreta

Argitalpena: Txalaparta, 2006

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=375

http://www.armiarma.com/emailuak/txalaparta/mahfuz.htm

http://www.txalaparta.com/prod/eu_ES/////nagib/12//1179/Mila+eta+bat+gauen+gauak.html

Koaderno Handia

Egilea: Agota Kristof

Itzultzailea: Eskarne Mujika

Argitalpena: Alberdania, 1997

Estekak:

http://ekarriak.armiarma.com/?i=10#1066

http://www.alberdania.net/liburua_fitxa.php?str_mod=col&id_coleccion=8%26%238747%3B_pas_ini=0&id_libro=164

Antologia. Zenbait poeta katalan

Egileak: HHAA

Itzulpena eta hautaketa: Gerardo Markuleta

Argitalpena: Ibaizabal, LU, 1997

Estekak:

http://www.armiarma.com/unibertsala/katalanak/

Jakitun gara, indarkeria matxista egunero, maila guztietan eta alor guztietatik borrokatu beharreko erasoa dela, aldaketa apurka gauzatzen joango dela eta guk tinko eutsi behar diogula egunez egun jendarte ereduak inposatutako oldarraldiak eta matxisten indarkeria salatzeari, gure eskubideak tai gabe aldarrikatzeari eta orain arte nagusi izan diren eta hein handi batean hala dirauten genero-eskemak deseraikitzeari, pertsona oro izan gaitezen askeago eta burujabeago.

Esan bezala egunero egin beharreko lana da, eta gaur azaroak 25 ez da beste egun bat baino, haatik  egun bat zeina egutegi globaletan esalditxo more batez lagunduta baitator, haatik egun bat zeinean prentsaren fokoek argi borobil bat eskainiko baitiote mugimendu feministari, giza eskubideen aldeko mugimenduari, eszenatokiaren erdi-erdian.

Probestu dezagun, beraz, arreta hori, bat egin dezagun mundu mailan deituriko manifestazioekin, ozen dezagun abestu, oihukatu, salatu: ASKI DA! Eta bihar altxatzen garenean, egutegiak hala markatzen ez badu ere, beste pausu indartsu eta more bat emango dugu askatasunerako bidean.

Elearazitik ekarpena egin nahi izan diogu gaurko efemerideari Equiláteras ekimenekoen manifestua euskaratuz. Egurra!

MANIFESTUA “AZAROAREN 25 FEMINISTA BATEN ALDE”

Badator azaroaren 25a eta horrekin batera salaketa, hainbat frontetatik, hain zuzen, ikusarazteko mundu zabalean emakumeen kontra burutzen den Generoan Oinarritutako Indarkeria[1] (hemendik aurrera GOI).

EQUILÁTERASetik aipatu salaketei gure ekarpena egin nahi diegu, hausnarketa komun eta bateratu batera deituz eta zerbait gehituz egunotan dataren inguruan modu agerikoan batuko diren ikuspuntu guztiei.

Hausnarketa honetan ezinbestekotzat jotzen dugu feminismoaren rola aldarrikatzea mugimendu sozial gisa zeinak hasiera eman baitzion emakumeen kontra sistematikoki (zeharka eta konstanteki) gauzatzen diren indarkerien edo GOIaren aurkako borrokari. Iruditzen zaigu sentimendu feminista hau ozenki entzunarazi behar dela, egoera hau ezabatzeko helburuarekin abiatzen diren apostu diskurtsibo eta proposamen ugarietan.

Hori aldarrikatzen dugu ezinbestean ikusten dugulako nola A25a instituziotzen joan den urteak pasatu ahala eta nola emakumeen aurka gauzatzen diren indarkeria anitzetatik “lehentasuna eman” zaion harreman afektiboen edo bikotearen baitan gauzatzen denari.

Azken horri garrantziarik kendu gabe, iruditzen zaigu beharrezkoa dela halaber salatzea emakumeen kontra gauzatzen diren indarkeria ekintzen aniztasuna, izan ere, horietako asko itzalpean gelditzen direlako edo ez direlako indarkeriatzat hartzen ere.

Ohikoa den sumisio eta pasibotasun kontzeptutik urrun, beharrezkoa da GOIa zentzu bikoitzean ulertzea. Alde batetik, sistema hetero-patriarkalak zilegitu duen indarkeria gisa, genero femeninoaren gutxiagotasuna argudiatuz. Bestetik, gizarte-kontrolerako erabiltzen den indarkeria gisa, zeina preseski gauzatzen baita emakumeak “normatik irteten direnean” debekatu zaizkion espazioetan sartuz eta sistemak berarentzat aurreikusi ez dituen eskubide politiko eta bizitzarenak beretuz.

Ezin dugu ahaztu, azken argudiatze horri tiraka, GOIa hain zuzen sortzen dela emakumeen aldetik diskriminazioarekiko erresistentzia dagoenean eta emakumeak lotzen zaizkionean beraien eskubideak defendatzeari eta berdintasun errekonozimendua bilatzeari. Bestetik, gure erakundeari ezin zaio oharkabean pasatu feministek etengabe jasan izan dituzten eta jasaten dituzten erasoak jazarpenaren aurrean altxatzen diren emakumeen aurkako GOI mota garbia direla, zeintzuek helburu baitute aipatu emakumeen borrokak etetea.

Hain zuzen, arrazoi horiengatik begitantzen zaigu mugimendu feminista nazismoarekin parekatzen duten diskurtso ezagunak (hain errepikakorrak munduko alde batean zein bestean) emakumeen borrokei izen ona kentzeko saio sozial berri bat besterik ez direla.

Mugimendu feministek (beraien arteko ezberdintasunak onartuta) bakegintzatik ekin dute eta ez dira sekula bizitza kentzera makurtu, baizik eta, kontrara, pertsonen bizi-askatasunak zabaldu dituztela. Alderaketa horiek, dudarik gabe, emakumeek jasaten dituzten indarkerien adibide gero eta ohikoagoa dira. Oraingoan, ahotsa altxatu eta entzunak izateko nahi hutsagatik.

Gogoan daukagu Malala Yousafi gazteak pairatutako atentatua bere herrialdean berdintasunezko hezkuntza defendatzeagatik. Gogoan daukagu, baita ere, gure Latinoamerikako kideek eta buruzagiek egunero jasaten dituzten eraso ugariak, izan ere, etengabe arriskuan daude emakumeen eskubideak defendatzeagatik. Halaber, gogoan ditugu gure kideek jaso dituzten eraso zuzenak, genero sistema normatiboak zilegitutako indarkerien kontrako salaketa agerikoaren alde apustu egiteagatik.

Aurrez arrazoitutako guztiagatik EQUILÁTERASek egun hau ospatu nahi du honako kontu hauek ikusaraziz:

1. Berdintasun soziala helburu duten taldeetako kideen kontra eta feministen kontra gauzatzen diren eraso etengabekoak emakumeek jasaten duten GOIaren beste adibide bat direla. 

2. Mugimendu feminista eta mugimendu nazia parekatzen tematzen diren diskurtsoak beste ahalegin bat gehiago direla emakumeen borrokari izen ona eta balioa kentzeko eta irrigarri uzteko.

3. Emakumeak, hala nola, bizitza generoaren aginterik gabe bizi nahi dugun pertsonak ez garela diskurtso horien ezta indarkeria horien beldur, eta urtetan zabaldu dugun mezua askatasun mezu bat izan dela.

4. Horregatik A25ak diskurtso feminista ikusarazi eta erreskatatu dezakeela eta behar duela, GOIaren kontra borroka egin nahi duen lehendabiziko toki gisa.

5. Data honek errekonozitu behar duela mugimendu feminista izan zela egunaren aitzindaria, izan ere, egun honen hautatzea lehenengo aldiz onartu eta definitu zen 1981ean Bogotan (Kolonbia) egindako Latinoamerika eta Karibeko 1. Topaketa Feministan. Egun horretan Dominikar Errepublikako diktadore Trujilloren polizia sekretuak Mirabal ahizpak (ekintzaile politikoak) bortizki erail zituen.

6. Egun honetan jasotzen den babes instituzionala funtsezkoa bada ere indarkeria hauen kontrako borrokan kohesio sendoa lortzeko, pertsonok banakako gisa garrasi egin behar dugu eta kaleak hartu behar ditugu gure sentimendu feministatik abiatuta, aldi berean ikusarazi behar dugu GOI deiturikoaren baitan gauzatzen den indarkeria oro.

Hori guztiagatik proposatzen dugu mundu mailan aurreikusten diren manifestazioetan kontuan hartu behar dugula horien izaera feminista, bete ditzagun kaleak gure borroken ikusgarritasunetik eta beldurrik gabe, hartu ditzagun diskurtso feministak eta mugimenduaren ikusaraztea beste borroka modu bat bezala, hain zuzen aurre egiten diona sistemak gugandik espero duena ez izateagatik emakumeen kontra gauzatzen diren indarkeriei.

EQUILÁTERASek, gure hausnarketarekin bat egin nahi duten pertsona guztiekin batera, apustu egiten du

AZAROAREN 25 FEMINISTA baten alde

Kariñoarekin hautatuak, / arrotzak bertakoak eginak, / pasa daitezen alde batetik bestera letrak, / pasa zaitez zu gure etxera, esaten digu Pasazaite argitaletxe berriko atariak. Xabier Queiruga argitaletxeko sortzailea galegoa da jaiotzez, baina Bilbon ikasi eta Donostian bizi da egun, bookhunter blogean egin zioten elkarrizketan azaltzen denez. Autore garaikideak ekarri nahi ditu gurera, ez best seller-ak, baizik eta hain ezagunak ez diren kalitatezko lanak. Itzulpengintza erdigunean jartzen du, eta hala adierazten du argitaletxeko atarian: “Pasazaiteko liburuetan itzultzailea ez baita kredituetan agertzen den izen bat soilik, merezi duen garrantzia eman nahi baitiogu, leku berezi bat eman nahi baitiogu gure web orrian eta presentzia eraginkorra Pasazaiteren jardueretan”. Itzultzaileoi begiak zabal eta irakurleoi hortzak luze jartzeko moduko aurkezpena.

Orain baino lehen Andrej Longoren Hamar gomendagarria kaleratu du argitaletxeak, eta Josu Zabaletak itzuli du italieratik. Aipatu ikusgarritasuna nabaria da liburuan bertan ere, autorearen biografia laburraren azpian agertzen baita itzultzailearena, esaterako. Itzultzailearen lan baldintzen berri ez dugu, baina ikusitakoa ez da gutxi, eta beren printzipioei eutsiz gero, poztekoa da halako jarrera. Itzulpenari dagokionez, orrazketa bat ez litzaiokeen gaizki etorriko testuari, akats tonto batzuk itzultzailea ez den irakurlearen begiratu batekin zuzentzen ahal baitziren. Aurreratu dutenez, Birgit Vanderbeke alemanaren Muskuiluak afaltzeko izanen da bigarrena, Ainhoa Irazustabarrenak itzulia. Arretaz segituko ditugu argitaletxe interesgarri honen urratsak.

Prentsan gehiago azaldu da, agian, Edo! argitaletxea, segur aski talde eragilean literatur munduko aurpegi ezagun batzuk daudelako edo lan molde berri batekin datozelako edo, agian, itzulpenaz gain sorkuntza lanak ere kaleratuko dituztelako. Urte hasieratik ibili dira harpidedun eta bazkide bila, eta hasieran itxiak ziren bilerak zabalik dira egun, parte hartu nahi duenarentzako. Borondatezko lana da nagusi, eta dagoen eskaintza osatu eta aberastu nahi dute. Ikuspegi kritikoa bultzatzea eta, oro har, argitaratzen dituzten liburuen gaineko dinamika soziala sortzea dute xede.

Esan bezala, Pasazaiteren moduan ardatz eta bakar ez izan arren, Edo!-k itzulpenak ere plazaratuko ditu. Esaterako, hasieran aurreikusitako bost liburuen artean, transfeminismoari buruzko antologia bat kaleratzea dute asmo, eta horko testu batzuk euskarara ekarri beharko dituzte. Gainera, proposamenak egiteko aukera badago, webgunean azaltzen dutenez: “Testu bereziak nahi ditugu, gaurko kanonetik kanpokoak baina beste era bateko kanon bat osatzen lagunduko dutenak”. Hori bai, egile-eskubiderik gabeko obrak beharko lukete.

Ibilbide luzeagoa du (kanpora begira, behintzat) Denonartean etxeak. 2010ean ekin zion Cénlit argitaletxe nafarrak argitalpen-zigilu berri honi, Milena Agusen Kondesa esku-guria eleberriarekin, Fernando Reyk itzulia. Iazko neguko azokara hamabi liburu eraman zituen, guzti-guztiak euskaratutako lanak. Agian arrakastarik handiena (mediatikoki) Inma Erreak itzulitako Haserratu zaitezte “panfletoak” jaso du, Stephane Hessel frantsesarena. Horretaz gainera, saiakerak, eleberriak, poesia eta haurrentzako liburuak kaleratu dituzte orain baino lehen. Ibilbide eta euskaratutako liburu zerrenda luzeagoa gorabehera, deus gutxi aurkitu dugu zigiluari buruz interneten.

Kaleratutako azken liburuen artean dago Mathias Malzieu idazle eta rock kantari ezagunaren Bihotzaren mekanika, Alberto Barandiaranek itzulia. 2007an kaleratu zen Frantzian eta hogei aste eman zituen estatuko liburu salduenen zerrendan. Berriak dioenez, “Frantziako literaturak azken urteotan eman duen best seller-ik arrakastatsuenetako” bat da. Beraz, argitalpen zerrendei erreparatuz gero, esan dezakegu orotariko joerak ditugula, Pasazaite eta Edo! ezezagunagoaren zale eta Denonartean, berriz, mainstreamago.

Badirudi, hortaz, krisia krisi, literaturzaleek argitaletxeen aldeko apustua egiten dutela oraindik ere. Esanguratsua eta pozgarria iruditu zaigu itzulpenei ematen dieten presentzia, baina esan behar dugu joera eta itzulpenen aldeko saiakera antzematen zela lehendik ere, itzulpenen kopurua gero eta handiagoa baita, urte gehiago dituzten etxeetan ere. Horren adierazle argia da Igela argitaletxea, hamarnaka urte baitaramatza bereziki atzerriko autoreak euskaraz plazaratzen.

Luzerako izanen ahal da gorakada hau! Baiezkoan gaude, herri honetan irakurle bezainbeste idazle badaude ere, etxeko ekoizpenak muga bat duelako, eta arrotza onartzera eta euskaraz kontsumitzera ohitzen hasi garelako, bereziki. Esan bezala, beraz, Durangon aurkituko ditugu argitaletxe berriok; alta, azokatik kanpo ere aurkituko ditugu beste irakurgai jakingarri batzuk, hala Lapiko Kritikoa kolektiboaren hAUSnART aldizkaria nola standa ordez mahaitxoa jartzen duten bestelako egitasmoak. Horien bueltan aurkituko dugu elkar; eta, bestela, beti geratuko zaigu Palentinoa.

Joseba Sarrionandiak bidalitako lau poemak

-Bergara 1838-

Liburuaz gehiago honako loturetan: Jon Kortazarren iruzkina, Hasier Etxeberriaren iruzkina, autoreari elkarrizketa Gara-n, autoreari elkarrizketa Sautrela-n.

Askotan egin ohi den galderari buruz berriz, alegia, zergatik ez dituen Martinek berak bere lanak itzultzen, bi ipuinekin izandako esperientziaz baliatzen da ezinezkotzat jotzeko. Lana nekea eta aspergarria egiten zitzaion, egile izateak baimentzen zuenez etengabe traizionatzen zuen testua, eta zailtasunak aldentzearren, edo hobetu asmoz, hainbeste urruntzen zen jatorrizkotik non une batetik atzera birsortze bat bilakatzen zen emaitza, lehenengo bertsioa baino hobea agian, inondik inora ez jatorrizkoa. Ezinezkoa zitzaion, oroz gain, sortzeko ahalmen handiagoa eskatzen zuten lanak zeuzkalako zain. Hori esan zion proposamena onartzeko konbentzitu zuenean. Idazlea da, kaka-idazlea ziur asko, baina idazlea azken finean, eta ez itzultzailea.

(Saizarbitoria, Martutene, 2012: 112)

Noski, itzultzaileon lana, salbuespen bakan batzuk izan ezik, ziur aski inork irakurriko ez dituen testu administratibo aspergarriak gaztelaniatik euskarara ekartzea, besterik gabe elebitasunaren legea betetzeko, ez da izugarri esker onekoa ere.

(113)

Itzulitako testu batean ez omen genuke itzultzaileaz oroitu beharrik, eta honetan edonon dago present, ikusten denez. El texto chirría. (…) TRADUTTORE, TRADITORE.

(161)

Idazlearen iritziz itzulpen arazoa gainditzeko modurik errazena Maxek edozein jaka mota eusten duela esatea omen litzateke. Larruzko bat edo trikotazkoa, kirrinka egingo ez lukeen edozein motatakoa, idazleari ez bailitzaioke axola, jaka shaggy jacket bat izatea, jatorrizko alemanean itsuan aukeratuko baitzuen edo, besterik gabe, perpausaren erritmoari zegokiolako. Jaka motak pertsonaia definitzen lagunduko balu bakarrik izango litzateke beharrezkoa, espainieraz panazko batek bezala adibidez, jaka sozialistaren edo ezformalaren baliokide bat aurkitzea. Belarrian min emango ez lukeen zerbait nolanahi ere. Julia ados legoke originaletan egiten duen aldaketarik txikienak funtsa traizionatzen duela esaten diolako ez balitz. Idazlearen eta itzultzailearen arteko bitarte gaindiezina. Nolako enpeinu alferra materia horretan, berretsi behar izateko argi gera dadila, hori bai, axaleko apaltasunez, bera “piccolo scrittore” dela, idazle mokordo bat menturaz, “un escritor de mierda”, baina idazlea. Eta nolako karra neskarena ere itzultzailearen garrantzia aldarrikatzen. (…) Itzultzailearen zeregina nobletzen eraginkorragoa izatearren ingelesaz baliatu da orain gaztea, eta ustez bere helbururako, alegia itzulpena ere artea dela egiaztatzeko, musikaz baliatu da paradigma errazago baten bila, konpositorearen eta interpretearen funtzio osagarriaz. Dohakabeak ez daki Martinek eraman duela eremu horretara eta jostakin itxaroten diola, aurpegian dakusa, azken argudioa ezartzeko asmoz. Behin baino gehiagotan ikusi izan du Juliak erakustaldi hori, trikimailu bera erabiltzen baitu gaia solaskide berri batekin azaltzen den aldiro. Besteak, orain gazte amerikarrak xaloki bezala, Bach oso handia dela baina Gould ere handia dela dionean, bestela entzungo ez genituzkeen haren bariazioak itzuli zituelako, partiturak irakur ditzakegula esaten du orduan berak, ahots itxuraz apalean, musikaren matematika hor dagoelako partituran, eta gainerakoa ez delako zaborra sentimentala baizik.

(162-163)

Montauk-en fotokopiak astindu ditu airean eta gaztelerazko itzulpenaz hitz egin nahi duela dio salara ia korrika itzuliz. I am so angry. Benetan du haserre egoteko itxura, eta orriak pasatzen dituen indarrarekin badirudi lotzen dituen plastikozko espiraletik aterako dituela atzeman duen traizio barkaezin baten bila, dioenez. Traduttore, traditore. Haserrearen arrazoi nagusia da, bertsio espainolaren arabera, Maxek eta Lynnek Montauk-eko hotela uzten dutenean idazlea gaitzitua dela bere buruarekin neskak ez duelako jakingo egonaldiagatik zenbat ordaindu behar izan duen. Irakurtzea nahi duen lerroa erakutsi dio hatz arinaz Juliari, maistra batek irakasleari bezala, eta Juliak obeditu egin du: “Le irrita, luego, el pensamiento de que Lynn, que se ha encargado de hacer las reservas, apenas tenga idea de lo que él ha tenido que pagar por las dos noches que han pasado aquí”.

Guztiz bestelakoa omen da egia, dolutzen da. Benetan gertatzen dena omen da Maxi min ematen diola, hain zuzen, Lynnek jakiteak nolako disparatea ordaindu behar izan duen. Neskak astebetean irabazten duenaren halako bi kasik. Argi eta garbi ageri da ingelesezko bertsioan, Frischek berak berrikusia, baina ezin die testua gaztelerazkoarekin erkatu liburua Harriri utzi ziolako – amorraziozko aieruz esana – baina ziur da horrela dela. So geratu zaizkie. Hil ala bizi sinetsia izateko beharra dutenetakoa da, era Julia lasaitzen saiatu da. Argi dauka gogoan eszena hori gazteleraz irakurri zuenean harrigarria iruditu zitzaiola, idazlearen sentimendu zikoitz horren aitorpenak – neskak larrua jotzea zenbat kostatu zaion ikustea duena helburu -, agure lizun harroputz bati dagokionak, zerikusirik ez duelako Maxek testuaren luzera guztian Lynnekiko duen jarrera apal eta dotorearekin, ezta istorio osoan diruarekin azaltzen duen harremanarekin, zeinaz, bestalde, luzez jarduten duen. Logikoa da idazlea nahigabetzea edo lotsatzea edo penatzea – hau nahikoa ez eta aberatsa izatearen kontzientzia txarra ere badu – neskak jakin izanak berarentzat diru asko den hori alegeraki gastatu dutela. Bestalde, paragrafoa kontrakarrekoa da, logikoki erreserbak egiteaz arduratu zena, Lynn bera, nahitaez ohartu behar izan zelako prezioaz. Ez al da hala? Neskak erabat esker oneko dirudi oharpenaz, eta Julia berriz nahasi antzean sentitu da itzultzailearen itzalak horren eragin luzea izan dezakeelako (…)

(216-217)

(…) itzulpenak arazo larri bat dauka, alegia, jatorrizko testuan darabilkien euskara eta gaztelera situazioen arabera tartekatzearen jolasa, dena hizkuntza batera ekarriz galdu egiten dela ezinbestez. Lost in translation. Hizkuntza bakarreko testuak berdindu egiten ditu xehetasunak, hizkuntza bat ala bestea erabiltzea, esaten diren hitzak baino garrantzitsuago gerta bailiteke giro bat adierazteko, eta galera hori ez da konpontzen oinean “en castellano en el original” jarrita.

(227)

Abaituari esker txarrekoa iruditzen zaio itzulpen lana, testu itzuli bat erraztasunez irakurtzerakoan inor gutxi oroitzen delako itzultzaileaz, halaxe dio. Sendagileei, zorionez, alderantziz gertatzen zaiela, Normalean, gauzak ondo badoaz, naturak horrela nahi duelako izan ohi dela, eta beroriek hartzen dituztela merituak.

(508)