Maria Mercèren (b)egia

Egilea: Itxaro Borda

Sóc aqui per que tu fores…

Urtea eman dinat hire hitzak biltzen.

Ene mintzairan ere ez hintzen isiltzen.

Elerik samurrenak nitinan ibiltzen

Eskail nagiaz itsu, mirail biribiltzen.

Hire begia zunan, lotsarikan gabe,

Zabaltzen azkorrian, argiaren jabe:

So urratua zohar, batzutan herabe,

Egin dinat munduaz amodio habe.

Gatzaren andereak ditizten girgiltzen

Baina aritzen gaitun tipulak bipiltzen

Heriotzari trufaz, oraindik nerabe.

Dugun kanta bizia, aditzen norabe,

Berma dakigun egi biluzien labe:

Urtea eman dinat hirekilan hiltzen…

Itzultzea bizitzea da, edo behintzat, bizitzea bezala da.

Historia luzea eta ederra da (enetzat…).

2008a aitzin ez nuen Maria Mercè Marçal poetaz sekula ezer entzun. Olerkari katalanak ezagutzen nituen bai eta Galeuska junten karietara gurutzatzen eta solastatzen. Galegoen pare.

Bartzelonara gonbidatu ninduten 2008an. Autobusez joan nintzen eta hango ekitaldiak bukaturik Helena Gonzalez galiziar irakaslearekin En Ravaleko liburutegira zuzendu genituen urratsak zerbait behar nuela etxerako bidean ez aspertzeko. Miquel Marti I Polen eta Merce Rodoredaren sakelako bi best of eskuratzear nituen, Helenak Maria Mercé Marçalen Contraban de Llum argitalpena erakutsi zidala, hau oso ona da erranez. Lluisa Juliaren edizioa zen. Uste dut Tuterara heltzean poema guztiak irakurriak nituela bietan ez bazen behin bederen: i jo, sola, entre albera i alba.

Hiru poema itzuli nituen berehala Laia Nogueraren laguntza linguistikoarekin: per tu retorno de un exili vell (zuregatik exilio zahar batetik itzuli naiz), el meu amor sense casa (etxerik gabeko nire maitasuna) eta covava l’ou de la mort blanca (koloka zegoen herio zuriaren arraultza). 2010ean hirurak irakurri nituen Vall d’Aneuko pirineoetako idazleen topaketaren karietara, Miquel Viladegut Lleidako poetak katalanez eta nik euskaraz. Handizki funtzionatzen zuten.

Ordutik hara, eta urte betez, egunez egun, liburu ezberdinetako eta Aritz Galarragak bidaliriko Llengua Abolida bilduma marduleko olerkiak banan bana itzultzen nituen, itzuli, landu eta Pau Joan Hernandez adiskideari bidali, hark bere aldian itzulpenaren egokitasuna finkatu zezan.

Bizitza bat harilkatzen zihoakidan hitzen eta arkatzaren jomugan. Ukitua nintzen eta batzuetan, identifikazio pertsonalaren ispiluak bete-betean eragiten zidala, begiak hezetzen zitzaizkidan bereziki desglaç eta rao de cor liburu postumako olerkiak euskaratzean.

Lana bukatua nuela iruditu zitzaidanean Maria Mercè Marçalen (b)egia sonetoa izkiriatu nuen. Eskerronez bezain doluminez.

Susako Munduko Poesia Kaierak sailean agertu ziren azkenean nik euskaratu katalandarraren hirurogei bat poema. Itzultzen nenbilala ez nuen pentsatzen ere noizbait plazaren argia dastatuko zuketenik!

Aldatu nintzen MMM-en hitzak euskaratzen.

Celosamente gordea irratsaioko guarda izateko amua bota zidaten Manex Agirre eta Gaizka Amondarain Hala Bediko kideek, eta neuk irentsi. Hau da emaitza. Testuak neureak badira ere, abestien aukeraketa Gaizkaren inspirazio itsuari dagokio. Etorkizun luzea opa diogu saioari.

Irratsaio osoa entzungai duzue hemen. Testuak eta abestiak, berriz, azpian.

CELOSAMENTE GORDEA: NOR DUGU GUARDA

[TIN HAT TRIO – Invisible movil]

1.-

Sortzean, zabal-zabal begiratzen diogu munduari. Jaioberriak sortu den ingurua begiez irentsi nahi du. Baina ez du, hasieran, tamaina handiko objektuak baizik ikusten, eskala beltz, gris eta zurian. Argia identifikatzeko gai da, mugimenduan dauden objektuak hautemateko. Sei hilabete igaro arte, ordea, ez du pertzepzio eta ikus gaitasun zehatzagoa izanen. Begiak ikasi egiten du ikusten. Begiari irakatsi egiten diogu ikusten, distantziak, koloreak, espazioa. Esperientziarekin ikasten du begiak, beste zentzumenekin loturak ezartzen ditu, garunak estimuluek diotena ondorioztatzen du aurrez duen ezagutzarekin. Interpretatu egiten dugu.

Zuhaitz baten aurrean gaude. Ikusi egiten dugu. Zergatik dakizu zuhaitz bat dela? Enborra du, adarrak, hostoak. Koloreek bat egiten dute. Badakigu zuhaitzak nolakoak diren. Itxi begiak. Ikusten duzu zuhaitza? Benetan ikus dezakezu? Inoiz zuhaitzik ikusi ez bazenu, nola irudikatuko zenuke? Ez, ikusten dugunok ezin dugu zuhaitza beste modu batera irudikatu. Itsutasuna galera edo gabeziatzat hartzen da maiz; ikusmena gaitasuntzat, dohaintzat. Zalantza egiten dut, batzuetan, alderantziz ez ote den.

[SUPREME CUTS – Ciroc waterfall]

2.-

Antzinako Grezian ikusmena eta itsumena hainbat mitoren ardatz ziren. Ikusteko zenbait modu itsutasunarekin zigortzen zituzten. Ikuskerak. Greziera zaharrean «ezagutza»-k ikusmenean sortutako «pertzepzio mentala» esan nahi zuen. Ikusmena ezagutzea zen, argitasunak balio etikoa zuen bezala. Platonek Eguzkiaren analogiaz deskribatu zuen Ongia: haitzuloaren alegorian, Sokratesek argitasun urriko azpimundua konjuratu zuen. Han bizi ziren gatibuek itzalak baizik ezin ikus zitzaketen; haitzuloan ezin dute errealitatea ikusi, objektuen kopiak eta distirak bakarrik. Iluntasuna lausotzeko eta egiaren argia bereganatzeko haitzuloaren ahora hurbildu behar zuten. Ongia eta Eguzkia, edo argia, jakintza eta ikusmena ahalbidetzen zituzten baldintzak ziren.

Iluntasunaren eta ezagutzaren arteko lotura platoniko hori Argien Garairaino nagusitu zen. Hori da Ilustrazioa: argitasuna eta arrazoiaren batasuna. XX. mendean, ordea, tradizio intelektual frantsesean etengabe ageri zaigu begi-zentrismoaren kontrako diskurtsoa. Ikusmenarekiko lilura itzali egin zen, ikusmenaren edozein adierazpenari eraso egiteraino maiz. Zenbait pentsalarik iluntasunari egin zion gorazarre, ikusmenarekiko gehiegizko konfiantzatik eta mendekotasunetik askatzeko.

[PJ HARVEY – Dear darkness]

3.-

Iluntasuna argitasun eza da. Gabezia bat, itxuraz. Gogoa ilun baduzu, penaturik edo haserre zaude. Mintzoa iluna bada, lausoa edo nahasia da. Garai ilunak ahaztu nahi eta ezin ditugun horiek dira. Iluntasunak beldurra dakar atzetik, iluntasunean bizi dira gugan mamuak. Maitasun itsua arrazoituaren kontrakoa da, galdua, nerabea. Argia, berriz, inteligentzia da, ezin ukatua, fidatzekoa. Gauaren iluntasunari egozten dizkiogu gure ekintzak eta lotsak, hark babesten gaitu besteen begiradetatik, epaietatik. Baina erabateko belztasunak izutzen gaitu, norberak kontrolatzen ez duenean. Ez dagoenean geure esku. Beste zentzumen bati fidatu behar diozu orduan begiak ematen ez dizuna. Mesfidantzaz.

Iluntasuna da itsuak ikusten duen hori. Itsu ez garenok, iluntasun eza ikusten dugu. Geurea, gabezia. Djuna Barnesek idatzi zuen emakume batek sekula ez dakiela zer ikusten duen, beraz, dakiena ikusten ahalegintzen dela. Neure begiez ikusi arte ez dut sinetsiko, diogu. Nondik dator geure begiekiko fede hori? Aliceren lurralde miresgarrian[1], deus ez da dirudiena, begiek huts egiten dute hizkuntzaren ilusioaren aurrean:

–Zer esan nahi duzu horrekin? —esan zuen Beldarrak gogorki—. Esplika zaitez!

–Ezin naiz esplikatu, sentitzen dut, jauna —esan zuen Alicek—, ni ez naizelako neu, ikusten duzunez.

–Nik ez dut ezer ikusten —esan zuen Beldarrak.

[PETTI – Itsuak]

4.-

Bahitzaileek gatibuak itsutzen dituzte espazioaren zentzuaz gabetzeko eta mendeko egoera batean uzteko. «Begiak estali zizkidaten Madrilera iritsi orduko. Begiak itxita eramatera behartzen ninduten, eta bestela beraiek estaltzen zizkidaten eskuekin. Berokia guztiz lotuta, begiak estalita eta begien estalkien gainetik beste kaputxa edo trapuren bat jarri zidaten. Beti begiak estalita eduki ninduten galdeketetan, batzuetan belarriak ere…»[2]

Zentzuaz gabetu nahi dituzte. Bahitzaileak identifikatu ezin izateko modua ere bada. Ariel Dorfmanen Herioa eta dontzeilan[3] Paulina Salasek bere torturatzailea ezagutzen du haren ahotsa entzutean. Begiak estalita izan zituen denbora osoan, ordea, eta ezin sala dezake. Emakumeak gatibu hartzen du bere borreroa, justizia bere esku. Miranda doktoreak, torturatzaileak, gaixotzat jotzen du: «ez zaitut inoiz ikusi nire bizitza osoan. Hala ere, oso gaixo zaudela esan diezazuket, anderea»; Gerardok, Paulinaren senarrak, bateratu egiten du emaztearen krisia begiak estalita eduki izanarekin. Erdi Aroan ere itsutasuna zoramenari lotzen zitzaion. Baina Paulina Salasek itsutasuna baliatu eta borroka-tresnatzat erabiltzen du; horrela babesten da, bere barnera bilduz. Itsutasuna bereganatzen du, azpiratzeko modua izatetik menderatzeko modu bihurtzeraino.

[PIANO MAGIC – Vacancies]

5.-

Ensaio sobre la cegueira idatzi zuen Jose Saramagok. Itsutasuna gehiegizko argitasunarekin lotzen da eleberrian, «esne-itsaso» bat da gaixoek jasaten dutena. Ikusteko ezintasunak hausnarrean jartzen ditu pertsonaiak; beren bizitzan nagusi ziren printzipioak berraztertzera daramatza, arrazoimenaren beraren paradoxak agerian uztera. Medikuaren emaztea da ikus dezakeen bakarra. Madarikazio bilakatzen zaio lehen onura zena; komunitatearen parte izan nahi du, besteek sentitzen duten mina ikusi ezin izateko. «Uste dut ez garela itsu geratu —dio medikuak—, uste dut itsuak garela, ikusten duten itsuak, ikusiz, ikusten ez duten itsuak».

Oliver Sacksen liburu batean[4] John Hullen hitz hauek aurkitu ditugu: «Leku batean egotearen sentsazio hori ez da hain nabarmena. Espazioa norberaren gorputzera mugatzen da. Eta gorputzaren posizioa ez da ezagutzen pasatu diren objektuengatik, pasatu den denborarengatik baizik. Posizioa, beraz, denboraz neurtzen da… Zeren, itsuarentzat, jendea, hitz egiten ez duen bitartean, ez dago bertan… mugitu egiten da jendea; denborazkoa da; joan-etorri dabil. Hutsetik sortzen da; eta hutsera itzultzen».

[LOW – Amethyst]

6.-

Ikusten ez duenaren beste aldean dago ikusia ez dena. Gaizki ikusia izatea baino okerragoa da ez ikusia izatea. Ez ezkutuan dagoelako, baizik eta hor egotera ohitu garelako, hainbeste non dagoeneko ez baitugu ikusten. Ez ezkutuan dagoelako, baizik eta deus eragiten ez digulako, ahaztua dugulako, aspaldi erabaki genuelako ez genituela ikusi nahi. Ikusezinak dira gutako gehienontzat. Ez baditugu ikusten, ez daude. Ez badaude, ez digute minik ematen. Ez ikusiak dira, gure bidean jartzen ez diren bitartean.

Umetako ametsetako bat zen ikusezina izatea. Mota guztietako bihurrikeriak bururatzen zitzaizkigun, zigorgabetasuna baitzekarrelako horrek, ikusezina izateak. Baita hormak gurutzatzeko gaitasuna ere. Baina umetako dohain horrek zerikusi gutxi du egun ikusten ez ditugun horiekin. Umetako gaitasunaren irudia aukerazkoa zen, norberak hauta zezakeen noiz izan ikusezin eta noiz ikusgarri. Gaur egungo ikusezinek, gehienetan, ez dute aukeratzerik. Besteok bultzatzen ditugu egoera horretara. Horregatik ez dira ikusezinak, ez ikusiak baizik. Umetako ametsetako bat zen ikusezina izatea. Nirea ez, nik hegan egin nahi nuen.

[BON IVER – Blindsided]

7.-

Duela zenbait urte, venezuelar txiro bati Chavezen gidaritzaz galdetu ziotenean, hala esan zuen: «Nik ez dut Chavez joaterik nahi, ez dudalako berriz ikusezin izan nahi»[5]. Komunikabideen jarreraz ari zen hein handi batean, kolonialismo berriaz; ez izatetik izaterako bideaz. Konkista izan da ikusezintasunaren iturri nagusietakoa. Bortxa, errotik moztea, iluna. Biharamuneko egun argi behartua. Jamaika Kincaidek lotura zuzena ezartzen zuen baratzezaintzaren eta konkistaren artean: deserrotzea, birlandatzea, ongarritzea eta haztea. Kincaidek ikusgarri egiten ditu kolonialismoaren aurreko lurrak eta herri karibeak, baina baita konkistak ekarritako orbainak ere. Min ikusgarria baitira ubeldurak, orbainak; gaizki sendatuz gero inoiz ixten ez direnak. Horien azaleratzea, horien ikusgarritasuna beharrezkoa da behin betikoz sendatzeko, egon badirela oihukatzeko, minaren jatorria sekula ez ahazteko.

Izuaren kultura izenburupean, Eduardo Galeanok dio: «Kolonialismo ikusgarriak disimulurik gabe gabetzen zaitu: esatea debeku da, egitea debeku da, izatea debeku da. Kolonialismo ikusezinak, ordea, sinestarazten dizu morrontza dela zure patua eta ezintasuna zure izatea: sinestarazten dizu ezin dela esan, ezin dela egin, ezin dela izan».

[PETTI – Argitasuna]

8.-

[MARIA RODES – Invisible]

La Malinche esaten zioten Hernán Cortés konkistatzaileak esklabotzat eta maitaletzat hartu zuen emakume amerindiarrari; espainiarren eta azteken arteko interpretea zen, baina ezin bien mesedetan. Hizkuntzaren bidez saldu zuen aberria. Hizkuntza bortxa da maiz, hizkuntzaz erraz egiten dugu zerbait ikusezin. Aski da horretaz ez mintzatzea.

Itzulpenean ere ikusgarria da ikusezintasuna. Zer itzultzen den eta zer ez, nola ekartzen ditugun testuak gurera, zer hitzekin janzten ditugun. Maria Reimóndezek hala dio[6]: «Itsasontzi bat gidatu duen orok badaki iluntasuna arriskutsua dena. Eta badaki ilunaren arrisku handiena ez dagoela itsaso zabalean —han ez baita trabarik uretan—, ozeanoek eta lurrak elkar ukitzen duten tokietan baizik, mundu ezberdinek elkarri eragiten dioten toki horietan, (…). Guztiz arriskutsua da hor iluntasuna, ez baitago jakiterik zer etorriko zaigun, ezta nondik ere, itsasotik, lurretik edo airetik. Badago ilunpean nabigatu nahi duenik, jakina, patxada osoan diren herrixkei eraso egin ahal izateko, edo arrain sardak, ezkutuan, guztiz bereganatzeko. Ilunpetan, posible du norberak gogoak ematen diona egitea, edo iraunaraztea. Posible da inperioak, klaseak eta generoak eraikitzen jarraitzea inork horri aurka egin gabetanik, inork ez baitu ikusten zer gertatzen den. Zenbait kontutan, tema handiz eraikitzen da iluntasuna, eta munduen arteko harremanak ez dira inoiz aipatzen geure bizitzei etengabe eragiten dien zerbait modura (…). Duela oso gutxi arte, berariaz sortutako iluntasun eremu horietako bat izan dira itzulpengintza eta interpretazioa, baina, dagoeneko, ez dira».

[RUBEN PATAGONIA – La maldicion de Malinche]

9.-                                                                                                                                    

Antzokiko egitarau-liburuxka hartu dut. Elebitan agertzen zaizkigu emanaldien azalpenak. Udalaren hizkuntza politika. Euskarazko saioetan, gainera, tituluaren ondoan hitz bat ageri da beste kolore batez: euskaraz. Zergatik ez dago gaztelaniazko saioen ondoan gaztelaniaz hitza? Liburu-dendara joan naiz. Euskal literatura izenarekin apal bat. Euskarazko tituluak denak. Espainol literatura izena bilatu dut. Ez dago. Espainolezko tituluak han-hemenka sakabanaturik daudela esan dit irribarrez dendariak; filosofiaren, nobelaren, poesiaren, eta abarren apaletan. Nahiago nukeen irribarre egin izan ez balit.

Itsutasuna bezala, batzuetan geureganatu behar izaten dugu ikusezin egoera. Ikusezina baita presenteen dagoena maiz. Batzuetan ez baita on ikusgarri izatea, batzuetan mesedegarria baita zerbait ohikotzat jotzea, naturaltzat. Ikusezina izan behar du hizkuntzak batzuetan. Ikusezina izan behar dute mugek, herriak. Geureganatu egin ditugun seinale. Presentzia horren kontzientzia ez da galdu behar. Baina oraingoz darabilgun hizkuntza diferentziazkoa da, ez orokortua, ikusgarria. Kontzeptu, hitz, izate batzuk desegin beharko genituzke, oxigeno bihurtu, ez oztopo den laino. Horrek ere, ikusgarria izateaz gainera, ez baitu ikusten uzten.

[SUPREME CUTS – Val venus]

10.-

Zuhaitza ikusten dugu; adarrak, hostoak, enborra bereizten ahal dizkiogu. Baina maiz horrek ez digu atzeko basoa ikusten uzten. Eta, ez dugu ere enborraren laztasuna ukiaz ikusten, ez dakigu hostoak limoiago edo kafeago diren, udaberrian eta udazkenean zapore bera duten. Zer soinu egiten du zuhaitzak? Haizerik gabe hain garbi ikusten dugun zuhaitzak ba al du mintzorik? Iluntasunean, begiak itxi arren, gauean, zuhaitzak enborra, hostoak eta adarrak izanen ditu beti guretzat, itsuontzat.

Gaua berez bizi da, beregaina da, baina ez da argirik iluntasunik gabe. Iluntasuna egon badago, argiari bilatu behar diogu izateko arrazoi bat. Finean, gehiegizko argiak iluntasunaren efektu bera du: itsugarria da.

 [JOSEBA B.LENOIR – Itsu eta biluzik]

Gasteizen, 2014ko maiatzean

[1] Aliceren abenturak lurralde miresgarrian (itzul. Manu Lopez Gaseni): Pamiela, 1989.

[2] Euskal preso politikoen testigantzetatik hartutako esaldiak.

[3] Herioa eta dontzeila (itzul. Fito Rodriguez): Txalaparta, 2010.

[4] Antropologo bat Marten (itzul. Xabier Olarra): ZIO, 2003.

[5] Eduardo Galeanoren mintzaldi batean ageri da: http://elearazi.org/2013/03/06/ikusezinei-eta-ikusgarri-egiten-zituenari/

[6] Itsasargiak iluntasunean. Ideologia eta itzulpengintza: ikuspegi feministak eta postkolonialak, (itzul. Bego Montorio): Senez 44, 2013.

Bai, berriro ere.

Duela bost urte, gaurko egunez, arratsalde partean (zilegi bekit ordutegi-arloko alde geografikoari jaramonik ez egitea), David Foster Wallacek bi orrialdeko agur-ohar bat idatzi eta The Pale King egun hartara arte jorratzen aritu zen eleberri amaitu-gabea kaxatan antolatu zuen, segidan Karen Green emaztearekin konpartitzen zuen Claremont-eko (Kalifornia, AEB) etxeko patiora jo eta bertan bere burua urkatzeko. DFWren literaturarekiko sukar eta miresmen (ber) betean harrapatu nau urteurrenak eta desosegu handia piztu dit. Batetik, desosegu erabat neurekoia, jada ez duelako gehiago ekoiztuko eta agortzen dihoalako irakurri gabe ditudan orrialde trinkoen kopurua, DFWren literaturarekin hasi nintzenean bera dagoeneko hilda zegoen, eta, hortaz, hasiera-hasieratik izan nuen agortze progresibo horren kontzientzia argia; dena dela, liburu bat amaitzen diodan aldiro indar oldarkorragoz gorpuzten zait dolu-sentipena, irakurritako vs. irakurtzekoaren arteko balantzak gero eta gutxiago gustatzen zaidan profil desorekatua ageri baitu. Bestetik, desosegu enpatikoa ere eragiten dit, 1) DFWren amaiera nahiko tragikoak, depresioak baldekadaka lokaztutako bizitza ilun baten ostean (antzeko sentipena izaten dut Kurt Cobain, Sylvia Plath edo Ian Curtisen heriotzetan pentsatzen dudanean), eta 2) Karen Greenek iluntzeko 9ak inguruan lanetik bueltan etxeratu zenean pertsona maitatu baten lepo tolestuarekin topo egin behar izateak (pertsona maitatu baten heriotzak berez sortzen duen saminaz gain, lepoaren eta oin kulukarien irudi hori betirako iltzatzea gauzak ahaztea baimenduko ez dizun zure burmuin makiabeliko horretan, baliteke oso tetrikoa eta morbosoa izatea gaiari buruz hitz egitea baina nik neuk ezin dut saihestu, ez dago atzera bueltarik badakidalako bere burua urkatu zuela, besterik gabe bere buruaz beste egin zuela jakin izan banu baina moduaren berri izan gabe agian ez nintzateke detaile makabroak aletzen hasiko, hala ere hori jada ez da posible, eta, beraz, okurritzen zait: zergatik erabakiko ote zuen DFWk gisa horretan suizidatzea jakinik Karen Green etxera ailegatuko zela eta urkamenaren eszena sartuko zitzaiola begietatik erraietaraino? Badakit DFWk depresio grabea pairatzen zuela eta izugarri ari zela sufritzen albo-kaltedun medikazioari muzin egin zionetik; dena dela, bazuen, horrez gain, analisirako eta logikarako gaitasun beste-munduko bat eta haren narrazioak/saioak/eleberriak ezagutzen dituen edonork ondorioztatuko du mila eta hamaika buelta emango zizkiola suizidioaren eta hori nola gauzatzearen erabakiari, benetan egitera deliberatu aurretik. Horrez gain, argi dago ez zela beroaldi batean –nolabait adieraztearren– hartutako erabaki bat izan, ezpada luze hausnartutako zerbait, horren lekuko dira justu urkatu aurretik burutu zituen ekintzak, alegia, agur-oharra idaztea eta eleberria argitalpenerako antolatuta lagatzea).

Desosegu horiek eztarrian trabatuta gera ez dakizkidan, beraz, post hau, nahiz eta iazko irailean jada egin genion omenalditxo bat autoreari eta nahiz eta Garaziri esan nion astuna ez suertatzeko facebook bidezko oroigarri bat besterik ez nuela egingo. Azkenean, iritziz aldatu, testu luzeago bat hautatu eta beste mezu bat bidali nion nire blogkide pazientziadunari esanez ezin niola tentazioari eutsi (ez niola eutsi nahi) eta ea irakurriko zuen testua eta ea egingo zizkion ekarpenak, beti bezain fin.

(Mikko Kuorinki artista finlandiarraren lan bat –besteak beste– DFWren literaturan oinarrituta: Wall Piece with 200 Letters. Informazio eta irudi gehiago Kuorinkiren webgunean).

DFW eta ni

(Aldarte erabat auto-an idatzia).

Nahiko memoria ona dut (esaten didatenez; izan ere, niri beti iruditu izan zait memoria arrunta, betidanik funtzionatu dudalako horrekin eta ez naizenez sekula THC-zaleegia izan, urteak pasa ahala ez zaidalako sobera maiztu –esaldi hori idatzi izanaz damutuko naiz noizbait, dudarik gabe–, bai igarri dudan arren ñabarduretarako dexenteko makurra dudala), hori dela-eta, amorru handia ematen dit ezin zehatz-mehatz gogoraratzeak nola ailegatu nintzen DFWrengana, 2011n izan zen seguru, AEBetatik itzuli ostean eta ez bertan nengoela (autorea estatubatuarra izan arren), ziur dakidalako gaztelaniaz irakurri niola lehenengoa eta AEBetan nintzen bitartean den-dena ingelesez irakurriko nuela agindu niolako neure buruari (prentsa, e-maila eta gisakoak salbu, bistan denez), hizkuntza perfekzionatze aldera eta baita agerikoak diren bestelako arrazoi praktikoagoengatik ere. Gero, jada beste kontinente honetan bueltan, hiri handi batean bizi izan nintzen tarte batez eta ia ziurtasun osoz esan dezaket hiri horretako nire auzoko liburutegi publikoan hartu nuela nire estreinako dfw-a, La niña del pelo raro (Mondadori, 2000), Javier Calvoren gaztelaniazko itzulpen beti apartean, eta udazkenean izan zela; izan ere, urte hartako Eguberritan La Broma Infinita (Mondadori, 2011) eleberrikotea erosi nuen Gasteizko megadenda more-laranjan, Kutxak ateratzen duen kultur bonuarekin (–ia osorik gastatu nuen bonua– gaur-gaurkoz, oraindik ere la Broma da nire logelako apalategian daukadan azal gogorreko liburu bakarra eta ziurrenik garestiena ere bai); beraz, logikoki, derrigor behar nuen dagoeneko autorea ezagutu eta gustuko izan gisako inbertsio bat egiteko. Funtsean memoria ondo dabilkit horra arte baina azkura sortzen dit izen harekiko intriga nork/zerk sortu zidan ez jakiteak, oparia eskertu ezin izateak. Hiri handiagoan banituen beste bizitza batzuetako lagunak, hiri handiagokoak bertakoak zirenak, eta haiekin sarritan hitz egiten nuen literaturari buruz, kazetariak ziren (dira), eta baliteke haien bitartez iritsi izana DFWrengana, Mondadori boladan zebilen-eta, edo bestela beste autore/libururen baten bidez (modus operandi literario oso ohikoa), baina ez nuke jakingo esaten zehazki zeinen bidez, eta estrainioa eta sinesgaitza iruditzen zait. Dena dela, (gaurkoagatik) amore emango dut.

La niña del pelo rarok ni harritzea lortu zuen, are, lortu zuen a) nire buruko engranaje analitiko/logikoak klak-klak-klak-klak-klak-klak egin zezan, ohi zuena baino azkarrago, neure buruari sekula planteatu ez nizkion hainbat esangabedoa-baieztapen kolokan jartzeko (esangabedoa-baieztapen horiek sekula erabiltzen ez dituzun giharren antza dute nire baitan: zuk zure eguneroko bizitzan diharduzu eta giharrak hor daude baina ez duzu sekula haiengan pentsatzen, ez haien izatean ez haien egoeran, esan daiteke kasik zuretzat existituko ez balira bezala dela, baina orduan egun batean gaztetxean oso txanda luze bat egiten duzu, edo norbaitek ostiatzen zaitu edo erregularki egiten duzun zortzi orduko bidaia batean lotarako jarrera egokia hartzea ahazten duzu nekatuegi zaudelako, eta orduan ez-ergonomikoki seko lo gelditzen zara, eta hara, orain gihar-mamu hori ozen nabaritzen duzu, nahi dutena lortzen ez badute lurrera botatzen diren ume jasanezin horien gisara txilioka) eta DFWren ehun hitzeko esaldien erronka intelektualari segitu ahal izateko, eta lortu zuen b) narraziogintzaren aukera mugagabeen kontziente izanaraztea berriz, ohartzea lehenbizikoz posible dela edozer kontatzea, prosaikoena, absurduena, ñimiñoena, eta aldi berean irakurle bat katigatzea eztanda egingo duen arte; posible dela hartzea egoera bat, edozein, a priori hutsala eta hori xehatzea xehatzea xehatzea, egoera a priori hutsalaren inplikazio sakonenak eta adar posible guztiak azalerarazi arte, xehatzea hain fin, ezen narrazioaren amaieran egoera a priori hutsala esnifatzeko moduan dagoen, eta lortu zuen c) frogatzea oraindik ere badirela higatu eskukatu izerditu gabeko metaforak.

Ondoren, jada erdi maiteminduta buru-belarri sartu nintzen La Broma Infinitaren erraldoitasunean eta oin-oharrek oratu ninduten begietatik, ezabatu zuten nigan gera zitekeen eszeptikotasun/mesfidantza-arrasto oro; eta the rest is history, gainontzeko liburuak noiz-non-nola irakurri ditudan azaltzen hastea soberan legoke, askotxo luzatu bainaiz dagoeneko, eta, halaber, post honetarako hautu aproposenetarikoa DFWren obraren analisi burutsu bat egitea izango litzatekeen arren, horrek prestaketa eta landa-lan arretatsuagoa egitea eskatuko lidake, gauez hartzen nauten bulkada ero eta erromantiko hauetako bat baino tarte patxadatsuago, serioago eta arrazionalago bat.

Edo ez, agian ez, agian bada alternatiba are egokiagorik, asmakizun pop bat, egiatan moralaren alor labaineko galdera bat, Brief Interviews with Hideous Men narrazio-bildumatik hartutakoa. Adiorik ez, David Foster Wallace.

(Infinite Jest –La Broma Infinita–).

POP ASMAKIZUNA 7

Emakume bat ezkondu egiten da familia oso aberats bateko gizon batekin, ume bat izaten dute elkarrekin eta izugarri maite dute biek umea, baina denborak aurrera egin ahala geroz eta estimu gutxiago diote batak besteari, harik eta, azkenean, emakumeak gizonarengandik dibortziatzeko eskakizun bat aurkezten duen arte.  Hala emakumeak nola gizonak nahi dute umearen zaintza lortzea, baina emakumeak segurutzat jotzen du azkenean berarentzat izango dela, gauzak modu horretan gertatu ohi direlako dibortzio legeari esker. Baina gizonak biziki desio du zaintza. Ez dago argi aitatasun-bulkada ikaragarria sentitzen duen eta egiatan umea zaindu nahi duen, ala, bestela, mendeku hartu nahi duen dibortzioa eskatu diolako eta, beraz, emakumeari egurra eman nahi dion zaintza kenduz. Baina horrek ez du axola; izan ere, garbi dago gizonaren familia aberats eta boteretsua, oso-osorik, gizonaren alde dagoela aspektu horretan, eta familiari iruditzen zaio zaintza gizonari eman behar diotela (familiaren seme bat izanik gizonak nahi duen guztia lortu behar duela uste dute seguru asko; bai, mota horretako familia dira). Gauzak horrela, gizonaren senideak emakumearekin harremanetan jartzen dira eta jakinarazten diote mendekua hartuko dutela baldin eta emakumea haien semearekin borrokatzen bada umearen zaintza lortzeko, eta moztu egingo dutela jaio zenean umearentzat zabaldu zuten funts fiduziario miragarria, zeina nahikoa oparoa baita umeak finantza-segurtasun egokia izan dezan bizitza guztirako. Gizonarentzako zaintzarik ezean, umearentzat funts fiduziariorik ere ez da izango, esaten diote. Hortaz, emakumeak (zeinak, bidenabar esateko, ezkonaurreko akordio bat sinatu baitzuen eta ezin baitu dibortzioaren ondorioz ezer jaso ez ordainsari ez banantze-sari gisa, zaintzaren asuntua nola konpontzen den gorabehera), emakumeak zaintzari buruzko auzia abandonatzen du eta gizonari eta haren familia nazkagarriari uzten dio umearen zaintza, umeak funts fiduziarioa izaten segi dezan.

G: a) Ama ona da?[1]

Celosamente gordea irratsaioko guarda izatea proposatu zidaten duela hilabete batzuk Manex Agirre eta Gaizka Amondarain Hala Bediko kideek. Gustura onartu nuen gonbita, eta joan zen astean mamitu nuen asmoa, kontzertu-dekalogo ezin apetatsuago batekin. Irratsaio osoa entzungai duzue hemen. Testuak irakurtzeko, segi beherantz…

I

Negua ari du aretoan, edo zehatzagoa litzatekeena, kanpoan negua ari duenean gorputzean sentitu nahi izaten duzun giroa da aretoan nagusi, nolabaiteko sutondo haurtzaroko bat, egurrezko sabai baxuak eta harri lodizko hormak. Egiazko hotzik ez, baina bai iruditeriazkoa, gure artilezko jaka eta aterki busti formagabetuak, kanpotik dakargun euri gortina trinkotik ihesi iritsiak eraikinaren azpi-erraietara. Etxetik aretoraino egindako berrehun metro eskasak jaitsiera bat izan dira, beraz, koba intimo batetara, eta barrunbera bidean egin beharreko beheranzko harmailak egiatan hamarrera ere iritsi ez arren harago doan sentipen bat da, eta hemen entzungo ditudan guztiak kondenatuta daude nire buruan zerbait handiagoaren dimentsioa hartzera, egunen batean letra larriz deskribatzera atrebituko naizen zerbaitena, ziurrenik. Denak bat egiten duela uste duzun une horietako bat, Joseba B. Lenoir bere azken diskako aurkezpen birari hasiera ematen gurean, alfonbraz estalitako talaiaren  gainean, instrumentuek eta loop pedalak erabat hartuta eta ikusle guztiok harmonian hari begira, gure aulkietara eroso egokitzeko kokapen aproposenaren kezka musikak aspaldi itota, bata besteari gure eman berriko dutxa arazgarrien xaboi-usaina isurtzen, normalean besaulkian trantzean alperrik xahutzen ditugun igande biharamun horietakoa baitugu gaur. Kanpoan, urruti, berunezko zerua, nahiz eta egiatan grisa baino ez den, astuntasuna falta zaiolako, ez dirudielako bat-batean sorbaldetara abailduko zaizun etxeko sabaia denik, euria hasi duenetik diafanoago dago, jasaren mehatxua beti izaten delako zinezko jasa bera baino beldurgarriago.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=VvtnYlbZRTg]

II

Irratsaio hau grabatzen den hiria, zenbait urte lausoz nirea ere izan zena. Sargori. Eguzkia bere zeruaren erdian absolutu, alde zaharreko kaleen gainean bertikal, minbizi-sortzaile gure masail oreztatuentzat. Lagun batek ezagutzen duen The Avett Brothers taldea da entzutea asmoa baina tabernen izenek oihartzunak dakartzate berehala eta atmosferan badago zerbait, jendeak gargardoen aparren aurrean jesarrita, edo hobeto esanda botata, egoteko duen modua, akaso. Udaldi sentipen kutsakor bat. Existentziaren arrakala sakonenak une batez baztertzera zaramatzan epeltasun gune bat omoplatoen artean. Amore ematen dugu guk ere plastikozko aulki berdeetan, kasik hitzordua erabat ahaztu eta anai folkariengana berandu iritsi arte. Agertoki nagusira igota daude, beraz, mendizorrotzaratzen garenerako eta ikuslegoak forma bitxi bat du, agertokiak proiektatzen duen itzal arnasgarrian gaude guztiok pilatuta, hiruki bat da lehenengo ilaretan duena oinarria eta estutzen doana atzerantz egin ahala, nahiko geometrikoki gaude kokatuta baina ez-perfektuki, helikoptero batek goitik filmatuko bagintu. Udaldi sentipena inoiz baino minagoa da eta aurrekoen atzekoen eta albo banatakoen kontra metatuta egoteak taldetasuna azpimarratzen du, denak dirudi bereziagoa egiatan oso gutxi gauden arren bizardun hauen banjoei so. Talde euskaldun ezagun bateko kantaria ere hemen da, burua astintzen du, esana ziguten gustuko zituela. Katxi izerditu bila noanean rockari batekin egiten dut bidean topo, armiarma-sare bat du tatuatua okotsaren jaiotzatik hasita lepauztaien arteko zuloraino, lepoa osorik estaltzen diona. Horregatik dut nahiago Azkena BBK baino.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=N5OZCKxj158]

III

Zapuztutako kontzertu bat, Kobetamendin beharko lukeena atzerritar horail eta mozkortu artean, azkenean ikusiko ez duguna Amy Winehousek bertan behera utzi duelako Europan egin behar zuen bira osoa arazo pertsonalak argudiatuta, denok dakigun arren drogak direla funtsa, edo, zehatzago esateko, gehiegizko drogen bitartez kudeatzen saiatzea ezinegon psikologiko eta emozionala, eta bide batez esan dezagun, abeslaria inguratzen duten senide eta manager odol-zupatzaileak ere ez dira ikaragarri onuragarriak. Talde ingeles bat jarri dute antolatzaileek bakarlariaren ordez, 90eko hamarkadan distira pixka bat izandakoa eta egun putzak baino apurtxo bat gehiago balio badu ere, ez dena inondik inora eta inoiz ailegatuko Amyren mailara. Itxaropen izpi batekin jarraitzen dut aurrera, hala ere, beste kontzertu batzuk ere etorriko direlakoan, eta zorte pixka batekin eztarriaren egoera osasuntsuago batekin, baina nafar herri txiki bateko udalekuan sukaldari lanetan dihardudala egunkari bat erosten dut, Norvegiako irla batean 80tik gora lagun tirokatu ditu ultraeskuindar batek, eta Amy Winehouse bizitzak jota hil da, 27 urterekin. Jimi eta Janis bezala.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=b-I2s5zRbHg]

IV

Alemanian egin nuen etxetik kanpoko nire lehenengo egonaldi luzea, tamalez ez zena Berlinen izan ekialderago baizik, hiriburua ikusi nuenetik katigatu ninduen arren, uste izan nuelako hizkuntza ikasteko orduan oztopo izango zela hiri handia; kanpotar gehiago, espainiarrez mintzo zitezkeen gehiago, batik bat, geroago konturatu banintzen ere ikaste prozesuaren eraginkortasunak norberarekin izan zezakeela zerikusia, tokiarekin bainoago. Itzul nadin, baina, ondorio horiek baino lehenagoko uneetara, Leipzigen aldeko apustua egina dudanekora, ahalik eta maizen saiatzen naizen arren Berlinera etortzen, eta hain zuzen ere bertan naiz orain, lagun batek eskainitako aitzakia musikala baliatuta.  Autoz etorri gara, autoa partekatzeko webgune alemaniar ezagunenaren bitartez, askorentzat ahoskaezina, mitfahrgelegenheit, gure lehenengo aldia da, desloratzea, beldur ginen eta botila-irekigailu zorrotz bat ekarri dugu zorroan badaezpada, labana ez zaigu taktikoki egokia iruditu, tabernara sartzean kendu diezaguketelakoan. Neskak gara lagun biok, esan gabe doa. Madrilgo taldeaz gain katalanez kantatzen duten valentziar batzuk daude eta kultuzkoa dela urte batzuk barrura arte jakingo ez dugun punk talde italiar bat. Valentziarrek ez dute aldarrikapenik egiten eta zapuztuta nabari dut laguna, eta orduan Boikoteko abeslariak esaten du Kortaturen “Zu atrapatu arte”ren bertsio bat joko dutela, eta konponbidea eta bakea eskatzen dute Euskal Herriko adiskideentzat. Duela astebete hil zen Mikel Laboa. Ni tabernaren erdian ukabilak estututa dantzatzeko egina den kantu batekin malkoetaraino hunkituta, ingurukoek ezer ulertzen ez duten bitartean.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=I9LmLRVXMKE]

V

Ez ziren bi hilabete baino gehiago joango Low taldekoak ezagutu nituenetik, baina dagoeneko ezinbesteko musika-banda bilakatu dira nire goizetako lehen-lehenengo istanteetan, ezinbesteko egunak apurka hasi ditzadan, boteprontoan beharrean. Izugarri pozten nau, beraz, jakiteak Minnesotakoak zuzenean ikusteko aukera izango dudala, guztiok baitakigu zelako amorrua pizten duen talde zirraragarri bat deskubritu berritan norbaitek ponposoki jakinarazteak talde zirraragarrikoak duela gutxi ibili direla zure inguruetan, gutxigatik galdu dituzula, ze pena. Oraingoan izan dugu harrapatzeko astia, baina, eta psikologikoa ez ezik erreala ere baden muga gurutzatu dugu horretarako, eta muga erreala dela diot ondorio errealak eragiten dituen heinean, ezberdina baita peajearen alde banatara inposatzen duten hizkuntza, eta horrek dakarren guztia. Iaz zubian aldatu zuten seinale berdeak samurragoa egiten duen arren kolpea. Lehendabiziko aldiz etorri gara Atabalera, lotsarazten gaitu zein trakets dihardugun erdara ez-hegemonikoan, amultsua da aretoa eta hirukotea izugarriki ari da orain. Atzean pantaila batean etxeko kamera batekin egindakoak diruditen filmak erakusten dituzte, oroitzapen kutsua iradokitzen duen filtro bereziarekin, Paris, Texasen Travisi erakusten dizkioten hondartzako filmaketen antz handia dute. Pantailaren gaineko fokuek ikuslegoa erasotzen dute noizean behin, biluzik morez argituta ikusi ditzaket guztien aurpegiak nire atzeko lerrotik, eta harrigarria da hemen egotea denok, isiltasunean, liturgian, ia. Baina bukatzen da, azken kantua jotzen dute, jendeak txaloka apurtzen du magia, eta aretokoek ska doinu bat isurtzen dute bozgorailuetatik, gela lehenbailehen hustu dezagun.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=gBtJpVY7NkE]

VI

Musika-ekitaldi huts izateaz gain iraganarekin enkontruak ere badiren kontzertuak, pertsonekin, izenekin, tokiekin, ustez betirako utzi nahi izan arren, oraindik ere etengabe bilatzen dituzunekin. Eta bazoaz, beraz, bailarako bikote gogokoena entzutera, mila aldiz ikusi dituzun arren, gaur bestelako formatu batean jardungo dutelako, Napokakoak Band izango dira eta ez Iria, eta gainera, hemen bizi zinenean behar beste aprobetxatu ez zenuen tabernan joko dute, iragana aurrez aurre. Formatu aldaketa ez da oztopo ezpada akuilu, zorrak kitatze, arantza ateratze eta urduri zaude aspalditik baitzenuen gordea banda osoarekiko harra, etxean bakarrik zaudenean bezala askatzeko aukera eskainiko dizulako bi gitarrez gain baxua eta bateria ere lagun izateak, baimenduko dizu nabarmen emozionatzea, ozen abestea mikrofonorik gabe; eta lepoko zaina hanpatzen bazaizu ingurukoek (printzipioz) ez zaituzte gaitzespenez begiratuko benetako musikarien ahotsa hondatzeagatik, ez zaituzte erreprimituko, eta bestela ere noiz axola izan zaizu hori zuri, ahoa zabaldu beharra daukazu iraganaren aurpegiak ernatu damua ez dakizun barrenean usteldu.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=g7u-MqOWoPo]

VII

Groupie hitza erabiliko lukete zenbaitek zer naizen definitzeko willis drummondarren aurrean nagoenetan, duela gutxi jakin dut gainera nondik datorren emakume kolektibo zehatz horren estigmatizazioa, Beatlesekin hasi omen zen, neskatxa masailgorri eta eszitatu horiek guztiak erotuta jauzika, teorian gozamenaren monopolioaren puskarik ez zegokien garaian hankartean zutenagatik, lau mutiko flekillodun ia praketan-kaka-egitear ikusleen indar-oldearen aurrean, herrestan atera behar izaten zituzten (neskatxak) oraindik segurtasun txaleko ilunik ez zeramaten morroi batzuek. Hain muturrera iritsi gabe, dena den, ni drummondarrekin, gainera aspaldi ez ditut ikusi, bolada oso intentso bat izan genuen arren eta, hortaz, zaila zaidan arren kontzertu bakarra hautatzea, agian Durangokoa azpimarratuko nuke, aro baten hasiera markatu zuelako nahiko modu garbian. Gehien oroituko dudana da egun amaigabe horietako bat dela, ohiko 12ak baino askoz ordu kontziente gehiago izango dituena, hogei ia: goizetik eguerdira arte eskola eta ondoren euskararen aldeko manifestazioa eta hotza demasekoa, baina kontzertua bereziegia uko egin ahal izateko eta oraindik zutik eta dantzan eusten diot goizeko lauretan, ez dakit egiazki zer indarrek bultzatuta, alkohola gehienetan, baina ez garagardoa, hori lokarrarazlea baita. Gautxori-trena hartzeko zain horizontal bilakatzea besterik ez dut nahi, gogor.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=AIwOW9pGwrA]

VIII

Egon naizen zuzeneko guztietatik objektiboki antologiagarriena hau da ziurrenik, batez ere abeslariaren tamainagatik eta misantropiagatik eta horiek biak batuta ateratzen den emaitza delako bizi naizen tokitik gertu berriz ere ikusteko aukera ezin murritzagoa. Eta aldi berean, joan nintzen garaian nahiko berria nintzen kontzertuen kontuan, leuna nuen azala nolabait esatearren, eta inpresionagarria nintzen hain, gainera horrelako mito batekin, nire bizitzako aukera zela esaten nion neure buruari azal leunak besterik baimentzen ez duen harrokeriaz. Bakarrik joatea beste erremediorik ez nuen izan, garaian ez nuelako egungoaren gisako sarerik, garaian ez nintzelako egungo ni, esan dut jada, suabeak nituen ipur-masailak. Nire buruari esan nion bakardadeak ezin zuela izan oztopo, eta nire gurasoen adineko pertsona batzuen atzetik behatu nuen, Bob Dylan, edo Bob Dylanena behar zuen cowboy kapelu grisa, hori baitzen argiki bereizi nezakeen bakarra. Sentimendu kontraesankorrez beteta, nire bizitzako aukera hain patetikoa izan zelako lur jota, nire bizitzako aukera izan behar zuenaren aurrean gutxienez koadrilakoen babesean ez gelditzea deliberatu nuelako harro, korrika egin nuen ihes etxera, malkoak aurpegian behera amiltzen lasterka.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=3x3jUIoIVq8]

IX

Kontzertu zibernetikoak, inebitablea bizi ditugun garai hauetan, bizi ditugun garai hauetan, esaldi hori erabiltzen dudan bakoitzean dirua emango balidate aberatsa nintzateke, nahiz eta ziurrenik dirua ez baizik eta ostia bat da eman beharko lidateketena eta lioketena hori errepikatzen duen bakoitzari hori errepikatzen duen bakoitzean, hain astuna eta klixezalea izan ez dadin. Zibernetikoa, beraz, youtube bitartekoa, alegia, eta Musica Nudaren kasuan egiatan kantu bat besterik izan ez zen arren, kontzertu oso bat adina balio izan zuen eman zidan kolpe emozionalagatik. Musika biluzia esan nahi du Musica Nudak eta ezagutzeko modua ere nahiko larrugorritakoa izan zen hasieran kantuaren letra besterik ez baitzitzaidan iritsi, ilargiari buruzko letra erromantiko bat beste hamaika bezalakoa eta ez nuen inondik inora espero esaldi horiek aizkora bilakatuta ikustea Petra Magoniren eztarritik irteten, ez nuen espero Jack Nicholsonek patentatutako Jack Torrancen begirada eroa ikustea oholtza gainean hatsanka bihurkatzen den kantariaren aurpegitik jauzi egiten, inguruko guztia odol bilakatuz.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=J6HEwKERXe8]

X

Irudi dezakeenaren kontrara, edozein dekalogotako piezarik baliotsuena oraindik ez da gertatu, etorkizun dago, atezuan. Niretzat, besteak beste, Anari.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=JbiWp5SM1FA]

Garazi Arrula Ruiz (Tafalla, 1987)

Koadrilako lagunei

Akordatzen naiz nire lehenengo kubata-tragoez. Hemezortzi urte nituen, epilepsiaren aurkako pilulak hartzeari utzi eta bizpahiru hilabete geroago izanen zen.

Akordatzen naiz pinuetako irristaketa-pistan ikasi nuela bi gurpiletako txirrinduaz ibiltzen, eta akordatzen naiz nork irakatsi zidan.

Akordatzen naiz aitonaren ahotsa ahantzi zitzaidala konturatu nintzen egunaz, eta argazkietako aitona baizik ez nuela gogoan konturatu nintzenekoaz.

Akordatzen naiz alua ikuskatu nuen lehenengo aldiaz, amari lapurtu nion poltsikoko ispilu batekin.

Akordatzen naiz institutu garaian hasi nintzela hausnartzen abertzaletasunaz eta euskalduntasunaz, ordura arte berezkoa iruditzen baitzitzaidan.

Akordatzen naiz lagun min eta klase-kide baten aitaren hileta-egunaz. Hurrengo egunean euskara azterketa genuen ikastolan, eta irakasleak bezperan jakinarazi zigun ez genuela izanen. Minaren artean poz printza bat nabaritu nuen barru-barruan, eta, erabat lotsatuta, lagunaren larruan sartzera behartu nuen nire burua, haren oinazea nigan birsortzera. Ordutik beste aldi bakan batzuetan zigortu dut nire burua horrela, baina uste dut ordukoa izan zela lehena.

Akordatzen naiz kartzelara bisitan joan nintzen lehenengoaz.

Akordatzen naiz ikastolan sinetsita nengoela handitan idazlea izanen nintzela bokazioz. Ofizioz masajista izanen nintzen, kazetaria, ballet dantzaria, irakaslea edo irrati esataria.

Akordatzen naiz aita nor nuen amari galdetu nion gauaz.

Akordatzen naiz zinemara Casinora joaten ginenekoaz.

Akordatzen naiz unibertsitatera Donostiara joan nintzenean harrotu egin nintzela Tafallakoa izanik euskaraz oso ongi mintzatzen nintzela harriturik esan zidaten lehenengoan. Hirugarrenean eta gaur egun ere izugarri amorratzen nau.

Akordatzen naiz nerabezaroan koadrilako batek lehenengoz masturbatzen zela aitortu zuenekoa, eta segidan guztiok esan genuela banan-banan ni ere bai.

Akordatzen naiz besarkada jakin batzuen balioaz.

Akordatzen naiz txikitan zapatak erostera joan eta txarolezko zapata gorri batzuk gutiziatu nituela, eta amak saltzaileari keinu egin ziola nire zenbakia ez zutela esan ziezadan.

Akordatzen naiz institutu garaiko dramaz eta hitz mingarriez, gure koadrila hortxe hautsiko ote zen beldur, nukleo hautsiezinaz kanpoko lagunekin ibiltzen hasi baikinen, kapitalean.

Akordatzen naiz ibaian bainatzen ginen udako egunez, eta nola botatzen ginen zuhaitz-adar batean kulunkan pozo redondo horretara, gutako bat eusten zuen zuhaitzeko adarra apurtu, eta biak, laguna eta adarra, uretara erori ziren arte.

Akordatzen naiz euskaldun jatorrekin izandako eztabaidez.

Akordatzen naiz zenbat aldiz lotsagorritu naizen idazle ospetsuren bat ezagutzen ez nuela aitortu behar izan dudanean, eta gero nola joan naizen etxera hari buruzko informazioa bilatu eta zerbait irakurtzera.

Akordatzen naiz amarenganako miresmen biziko uneetako batean esan niola nire lehenengo soldatarekin Alaskara eramanen nuela bidaian, berak nigatik egiten zuen guztiagatik.

Akordatzen naiz ligatzen ongi moldatzen nintzela konturatu nintzen gauaz. Jarraian konturatu nintzen zenbat gustatzen zitzaidan.

Akordatzen naiz txikitan maiz jartzen zituela amak Erramun Martikorenaren diskoak, eta halako batean negar batean joan nintzaiola, polita izanen da, baina oooso tristea da esanez.

Akordatzen naiz aurpegia estalirik pintura gorria eta horia lehenengoz bota genuen eguneko zirraraz.

Akordatzen naiz esan gabeez.

Akordatzen naiz, txikitan, nire urtebetetze egunean, kalera atera ginela elurrarekin jolastera, eta etxera itzultzean putzua egin zela egongelan, lagunetako batek elur bola bat poltsikoan gorde baitzuen.

Akordatzen naiz nerabezaroko estetikaz: praka marradunak, kalentadoreak, palestinoa, mahuka laburreko Cheren kamiseta mahuka luzeko beste baten gainean eta mendiko botak.

Akordatzen naiz 2004ko martxoaren 11z; institutuko irakasle batzuk kalera atera ziren afixekin, kontrakorik frogatu ezean ETArena baitzen errua.

Akordatzen naiz zer azkar maitemindu nintzen lehenengoz maitemindu nintzenean, eta zenbat kostatu zitzaidan bigarrenez maitemintzea.

Akordatzen naiz Iñaki ezagutu nuen egunaz, Belfasten. Akordatzen naiz harritu egin ninduela zeinen zirikatzailea eta txantxazalea zen.

Akordatzen naiz amonaz, loreak mimatzen, eta akordatzen naiz bere eskuez, ni laztantzen.

Akordatzen naiz lehen beti zela betiko; orain, geroz eta gutxiagotan.

Akordatzen naiz Donostiako paseo berriaz.

Akordatzen naiz zutaz.

Akordatzen naiz desio izan nuen lehenengo emakumeaz.

Akordatzen naiz miretsi izan ditudan guztiez, ez hainbeste larrua jo diedan guztiez.

Akordatzen naiz izuez; nekez ahanzten ditut.

Akordatzen naiz amak beti esaten duela eskerrak argazki piloa atera izan dizkidan beti, bestela ez bainintzen sekula deusekin akordatuko.

Akordatzen naiz Elgoibarrek 90ko hamarkadan Europako HIES tasa altuenetarikoa izan zuela.

Akordatzen naiz ez ginela egundo eliza ondoko eskaileretatik jaisten, “drogadituak” bertan zeudelako.

Akordatzen naiz sei urte genituenean M-ren aita asko mehetu zela eta gero hil egin zela.

Akordatzen naiz Gatzagako aldapaz igande iluntzeetan eta Uribarri-Gamboako ur-azalaren distiraz ostiral eguerdietan, AP-1aren aurretik.

Akordatzen naiz Antzar Eguneko gauean beltzek portua kiskali zutela eta kaleak apurtu zituztela eta Gaizka eta ni korrika joan ginela herrikoen hondartzatik udatiarrenera.

Akordatzen naiz S-k pilula bat hartu behar izan zuela aukeratu ez zuen umekia kanporatzeko eta I, aldiz, ezin izan zela erditu agudoegi munduratu nahian sabelaldean hil zitzaion alabatxoaz. Sendagileek erauzi ziotela metalezko lanabes esterilizatuekin.

Akordatzen naiz ezagutu zintudan egunaz.

Akordatzen naiz 17 urterekin eta Edinburgon, B-ek alua jan nahi izan zidanean hankak itxi nizkiola, uste nuelako hori zela egitea zegokidana. Akordatzen naiz gau berean aldatu nuela iritziz.

Akordatzen naiz, lehenagotik jakin banekien arren, euskalduna izatearen kontzientzia lehendabizikoz Cuencan hartu nuela 12 urterekin eta zuria izatearena, aldiz,  AEBetara iristean 21ekin.

Akordatzen naiz emakumea naizela beti jakin izan dudala eta beti jakinarazi izan didatela, subliminalki edo argi eta garbi; eta sistematikoki.

Akordatzen naiz “Instinto Básico” ikusi genuenean I-k galdegin zidala: Zuk ere nabaritzen dituzu kilimak aluan?

Akordatzen naiz 15 urte genituenean mutilak etengabe masturbatzen zirela edo etengabe masturbazioaz mintzo zirela eta gu ez.

Ahaztu ezin ditudanez akordatzen naiz.

Akordatzen naiz udako trenean guardia zibilak sartzen zirenean dokumentazio eske sortzen zitzaidan panikoaz, armei nien erabateko beldurraz. Oraindik hor dirau, sarriegietan.

Akordatzen naiz Scottek esan zidala: “Birjintasuna hamabi urterekin galdu nuen eta ez zen neuk gura nuelako izan”.

Akordatzen naiz liburu bat usaindu nuen estreinakoaz.

Akordatzen naiz astearte goiz batean Lina etorri zela gure eskolara eta kolonbiarra zela; jolasorduan guztiok egon ginela berari begira, animalia ezezagun eta bitxiei bezala.

Ostegunez akordatzen naiz.

Akordatzen naiz kutxa ikusi arte ez nuela aitonaren heriotza sinetsi.

Akordatzen naiz “ez dut sekula gehiago edango”-z. Behin baino gehiagotan.

Akordatzen naiz begirada hartaz.

Akordatzen naiz hoztasun klinikoz erabiltzen ninduela biharamunetan.

Akordatzen naiz txikitan Lekeitiorako bidean botaka egiteko gelditzen ginen bihurguneaz. Ia bidaiaro.

Akordatzen naiz okela jateari uztea erabaki nuen une zehatzaz, ia bestela bezala gertatu zela, eta hala ere, aurreikusitakoa baino galdera inpertinente eta buruhauste askoz gehiago eragin dizkidala.

Akordatzen naiz sekulako grazia egiten ziotela nire komentarioek.

Akordatzen naiz esan zidala: “pentsa zenbat jende pasatu den sukalde honetatik eta zenbat egoeratan, eta zu izan zara banko horretara igota dantza egin duen bakarra”.

Akordatzen naiz ikaragarri berezia nintzela sentiarazten zidala.

Akordatzen naiz bortxaketaren berri izan ostean sentitutako amorruaz. Eta mendeku-goseaz. Gehiegitan.

Akordatzen naiz beti nahi izaten nuela gauzak lortzea bat-batean, berehala, jada. Bestela interesa galtzen nuela.

Akordatzen naiz bakarrik bidaiatzeagatik ausarta nintzela esaten zidatela, baina niri ez zitzaidala ausardia iruditzen, baizik eta beste inor aguantatu behar ez izatearen erosotasuna.

Akordatzen naiz Elgoibarko zapatu arratsaldeetan garai batean ezagututako lagun minez. Gaur egun nonbait topatzen ditudanean beste bizitza batetakoak iruditzen zaizkidala.

Akordatzen naiz ahizpa eta biok txikiagoak ginenean eta kanpoan hotz egiten zuenean, amak berogailuan ipintzen zituela gure barruko arropa eta galtzerdiak, altxatu eta janzteko orduan epel-epel egon zitezen.

Berriki izan dugu Eduardo Galeano erraldoia Euskal Herrian, argitaratutako azken liburuaren karietara derrigorrezko aurkezpenak egiteko (bisitaren inguruko artikulua Berrian). Aspaldion apur bat abandonatuta daukadan arren bizikien maite dudan autoreetako bat da Galeano, koinatuaren apalategiaren bitartez Las venas abiertas de América Latina (Siglo XXI, 2010) irakurri nionetik, hain zuzen. Ikustera joan ez banintzaion ere, bere presentziaren berri izateak gogora ekarri zidan bere obra baten harira iazko udan bururatutako baina burutzeke lagatako ideia. Inspirazio iturria El libro de los abrazos (Siglo XXI, 2008) lana izan zen, ia berrehun testu labur (hitz orokorrena darabilt, sailkaezinak dira-eta) eta beste hainbeste marrazki (guztiak autorearenak) biltzen dituen altxortxoa.

Joan zen uztailean irakurri nuen lehendabizikoz aipatu liburua, tita batean egin ere. Hilabete beranduago Portugalera abiatu ginen lagun bat eta biok hogei egun inguruko oporraldirako, eta bertako hirietako horma sprayz eta erruz izkiriatuek etengabe oroitarazi zizkidaten Galeanoren liburuko zenbait pasarte. “Dicen las paredes” deiturikoak, alegia. Pareten esanak erretratatzea erabaki nuen beraz, uruguaiarraren hitzei nolabaiteko arrapostu edo jarraipen bisuala eman nahian. Halaber, Portugaleko kaleetan inondik ageri ez ziren portugaldarrek ezin zigutenez giro goriaren inguruko informaziorik eman (gaia kazeten azaletara itzuli da-eta, jakingo duzue 2011ko apirilaren 6an eman ziola Nazioarteko Diru Funtsak erreskatea herrialde lusitaniarrari), iruditu zitzaigun hormigoiak berak eman zizkigukeela argibide batzuk. Etxeratzean, facebookeko bilduma bilakatu ziren argazkiok, baina Mark Zuckerbergekiko eskuzabaltasunak ez zidan larregi iraun eta atzera ezkutatu nituen berandu baino lehen.

Orain, blogaren abentura honekin proiektua berreskuratu nahi dut, izan ere, elearaziren hastapenean geure buruei finkatu genizkion helburuen artean bazegoen itzulpenez landa gure sorkuntza lan propioentzat ere tokia egiteko asmoa. Beldur edo lotsagatik luzaroan aparkatuta eduki duguna, bestalde. Hortaz, sorkuntza atala estreinatzeko hibrido bat dakarkit, alde batetik Galeanoren testu inspiratzaileen euskaratzea eta bestetik neure irudi eta hitzak.

Hormek diote/1

Liburu azokako haurrentzako sailean, Bogotán:

Zoropteroa oso azkarra da, baina oso geldoa.

Montevideoko hiribidean, ibai-itsasoaren parean:

Hegodun gizonak nahiago du gaua.

Santiago de Cubako irteeran:

Cómo gasto paredes recordándote.

Eta Valparaísoko garaieretan:

Nik maite gaitut.

Hormek diote/2

Buenos Airesen, La Boca zubian:

Guztiek promestu, inork bete. Bozkatu inorken alde.

Caracasen, krisi garaietan, auzo txiroenetako baterako sarbidean:

Ongietorri klase ertaina.

Bogotán, Unibertsitate Nazionalaren bueltan:

Jainkoa bizi da.

Eta azpian, letra desberdinarekin:

Ozta-ozta.

Bogotán, baita ere:

Mundu osoko langileak, batu zaitezte!

Eta azpian, letra desberdinarekin:

(Azken abisua)

Hormek diote/3

Montevideon, Brazo Oriental auzoan:

Hemen gaude jesarrita, ametsak nola akabatzen dizkiguten behatzen.

Eta uharridean, Buceo portu montevideoarraren parean:

Muxar zaharra: ezin da bizi osoa izututa igaro.

Letra gorriekin, Colón etorbideko bloke oso bat estaltzen duela, Quiton:

Eta guztion artean ostiko bat ematen badiogu burbuila gris handi honi?

Hormek diote/4

Medellíneko erdigunean bertan:

Ikasiko du gogorrak, dantzatzen badu zigorra.

Eta behean, izenpetuta:

Sikario alfabetatzailea.

Melo hiri uruguaiarrean:

Lagundu poliziari. Torturatu zeure burua.

Masatapeko murru batean, Nikaraguan, Somozaren diktadura erori eta denbora gutxira:

Nostalgiaz hilko dira, baina ez dira itzuliko. 

Eduardo Galeano

HORMAK

Portugaleko hormen gibelean etxe ugari jende gabe, jende ugari etxe gabe.

Portugaleko hormak abortu askearen alde,

Leitmotiv sortzaile,

beldur barik,

Saramagoren gorazarrean,

ezintasun kulturalaren biktima.

Portugaleko horma ikonoklastak,

horma mitozaleak,

horma kolonizatzaileak,

horma kafkiarrak.

Portugaleko hormetan, leihoetako barrak urkamendi,

Ratzingerrek baietz pedofiliari eta ezetz abortuari, aski hipokritaki;

lapurrak haurren marrazkietan antzezle,

diktadura liberala jaun eta jabe.

Portugaleko horma aluminiozkoak,

horma erreskatatuak,

horma kresal usaindunak,

fado oihartzunak.

Estatistiken arabera, indarkeria matxistak emakume bat erailtzen du bi astero Portugaleko hormen abaroan.

Portugaleko hormek garrasika diote:

Polizia kanpora!

Nazioarteko Diru Funtsa, zoroki maite zaitut.

Oraingoan iraultza ez da telebistan gertatuko.

Portugaleko hormek (ingelesez) buru egin nahi dute,

(ingelesez) matxinatu, aurre egin, borrokatu nahi lukete;

baina ezin.

Portugaleko hormak George Orwellen irakurle,

Nirvanaren entzule,

zakil propioen amorante,

artilezko baloi aerostatikotan ihes egitearen esperoan.

Portugaleko museoetako hormek zin zegiten ez zutela sekula gehiago arte aspergarririk egingo,

baina Portugaleko karriketako atariek Robert Indianaren maitasuna plagiatu dute.

Portugaleko hormek amorraturik diote:

Feminismoak ez du egundo inor akabatu, matxismoak egunero hiltzen gaitu.

Bortxatu nazazu.

Hiria herriarentzat.

Portugaleko horma zartatuak,

horma zirriborratuak,

horma esanguratsuak.

Portugaleko hormek sentipen izen itzuliezina daukate:

Saudade.