Elearazle agurgarriok:

Gaur, martxoaren 11n, hiru urte egin ditu elearazi atariak. Urteotan hamaika testu, hitz, solas, ideia euskaratu, kopiatu, itxuraldatu ditugu, eta biziki kontent gaude egindako ibilbidearekin. Guretzat oso aberasgarria izan da, eta uste dugu ekarpen polita egin diogula literaturaren eta itzulpenaren arteko amodio-gorroto harremanari. Guztiak omen du amaiera bat, ordea, eta urteurrenarekin batera iritsi da elearazirena.

Erdi lotsagabe erdi itsu ekin genion, ur handitan sartzen ari ote ginen erreparatu gabe, baina esanen genuke ez garela hain gaizki ere atera putzu lokaztu horretatik. Lokatzez blai, nahi bada. Orotara 264 posta jarri ditugu. 80 autoretik gora ekarri ditugu gurera, erdia fikziozko testuekin eta erdia ez fikziozkoekin. Saiatu gara genero guztiak lantzen: ipuina, nobela (zatiak), prentsa artikuluak, poesia, hitzaurreak, gazte literatura, autobiografia, saiakera (atalak), hitzaldia, manifestua, antzerkia… Ikus-entzunezkoa ere bazen elearaziren ataletako bat eta, zehazki, 29 izan dira azpidatzitako bideo, abesti eta bestelako ikus-entzunezkoak. Itzultzaile, literaturlari, idazle eta pentsalariei ahotsa eman diegu, prestuki erantzun dizkiguten galderen bidez; zehazki, 31 elkarrizketa egin ditugu, bakoitzean hamaika hausnarketa. Mila esker, bihotzez, elkarrizketatu guztiei. Hasierako asmoetan ez bazegoen ere, kronikak izan da blogeko atalik arrakastatsuenetako bat; hitzaldi, eskola, ikastaro eta beste saioetako 45 kronika idatzi ditugu. Saiatu gara itzulpenetan hizkuntza aniztasuna egon zedin, eta 7 izan dira zuzeneko sorburu-hizkuntzak edo, ezagutzen ez genituenetan, zubi-hizkuntzak: italiera, alemana, katalana, galegoa, gaztelania, frantsesa eta ingelesa. Hala ere, autoreen jatorrietan aniztasun handiagoa izan da, eta arreta handiagoz saiatu gara hizki larriko Historian isilarazitako ahotsak ekartzen. Sorkuntza lan batzuk ere idatzi ditugu, konparazioan gutxi badira ere, eta itzulpengintza nahiz literatur hausnarketari ere lekua egin diogu. Astero-astero jarri dugu zerbait. Blogeko eduki gehienekin taula batzuk egin ditugu (azpian dituzue), argiago ikus zedin zer eman duen atariak.

Zorionez, ez dugu bidea bakarrik egin. Kolaboratzaile zorrotz izan ditugu: Galder Ruiz, Itxaro Borda, Xabi Aizpurua, Joxe Austin Arrieta, Iraitz Urkulo, Maria Colera Intxausti, Garazi Ugalde, Txerra Rodriguez, Elixabet San Sebastian Lasa, Miren Ibarluzea, Irene Hurtado de Saratxo, Nerea Eizagirre, Elizabete Manterola eta Maialen Berasategi. Postaren bat idatzi ez baina iruzkina utzi dutenak ere ez dira gutxi izan; eta, noski, are gehiago izan dira irakurle isilak. Batera zein bestera, nahi gabe ere arrastoren bat utzi duzue gurean, eta zordun gara zuokin guztiokin; harra esnarazi badugu inoiz zuongan, lanak merezi izan du.

Hiru urte bete ditugun honetan, puntuorg izatetik puntueus izatera pasatu gara. Hemendik aurrera, bada, www.elearazi.eus atarian izanen dituzue eduki guztiak. Urtebetez egonen dira helbide horretan, eta gero domeinurik gabe baina sarean segituko du, nahi duenak materiala erabil dezan. Hala ere, beste bide bat ere urratuko dugu. Urte amaierarako paperezko argitalpen bat prestatuko dugu, hiru urteotan kaleratutako zenbait idatzi bildu eta ukitzeko moduan gordetzeko. Aurrerago jakinaraziko dizuegu zer eta nola.

Duela hilabete eman genien agur honen berri kolaboratzaile zein iruzkingileei, eta batek baino gehiagok galdetu zigun ixtearen arrazoiaz. Sinpleki, etapa bat bukatu da. Ez zaizkigu agortu esateko ditugunak, mundu zabaleko autore, sortzaile eta gatazkak agortu(ko) ez direnez. Orain arte bezala jarrai genezakeen beste bi, hiru urtez, baina bizirauteko ez ginen sortu, ekiteko baizik. Plaza hau agortu zaigu, edo, bestela esateko, gu handitu gara plaza honetan ezin kabitzeraino. Plazer handien emailea, plaza, alderik alde urratu eta txiki geratu zaigu. Jarraituko dugu literaturaren eta itzulpenaren bidean, segur aski zuekin ere elkartuko gara inoiz, beste borroka, proiektu, amets edo barraren bueltan.

Bihotz-bihotzez eskertzen dugu irakurle, kolaboratzaile eta adiskideen babesa, zuek izan zaituztegu hauspo. Bidelagun fin edo ez fin izan zareten guztioi, beraz,

Besarkada estu bana.

danele&garazi

DANELEREN HITZAK:

Sarritan gertatzen zait bide bat aukeratzen dudala bestela bezala, hausnartuta baina benetan neurtu gabe, hori posible den heinean, hautatutako bide zehatz horrek zer-nolako aldaketak ekarriko dizkidan, zer-nolako penak eta pozak. Jakin gabe etorkizunean nire egunerokoaren puska funtsezko bilakatuko dela, nire buru-bihotzetan hain sakon txertatutako puska, ezen, nekez imajina ditzakedan, zehaztasunez, puska hori artean sortu gabea zeneko garaiak. Oroitzen ditut, oroitzen ditudanez, baina gaur dakidanaz bereizi ezinda, gaur dakidanaz kutsatuta.

Elearazik bete-betean eragiten dit sentimendu hori. Galdetu izan didatenean ea nondik ateratzen ditudan orduak blogerako gauzak prestatzeko (izan ere, bota ditugu bota beharrekoak), beti erantzun izan dut antzekoa, ataria erabat zegoela nire errutinan txertatua, kasik ezin nuela irudikatu zer zen bizitza bat Elearazirako idatzi gabe. Elearazi elikatzeak ezin aurreikusizko moduetan eman diolako nire gogoari eta jarrerari bazka, eta ezin dudalako ulertu nire gaur egungo ni Elearaziri lotuta emandako azken hiru urteok gabe.

Garaziren amuari kosk egin eta blogean buru-belarri sartzea erabaki nuenean noraez ikaragarri batean nengoen, eta, orain, leihoa ixtera goazen honetan, nire bizitzako orekatuena eta oparoenetakoa irizten diodan bolada bat bizi dut. Urte bixiak izan dira, onean eta txarrean, eta hala ere, Elearazi hor eduki dut beti, buruan bueltaka, akuilu paregabe. Hiriz aldatuagatik, maitalez, ohiko tabernaz, lanbidez aldatuagatik, hiru urteotan Elearazik tinko eutsi dio, etenik gabe (barka lartxo erromantikotzen banaiz), irmo itsasargi baten moduan.

Nirekin batera bidea egin duenaz zer esan. Garazirekin eskuz esku lan egiteak adiskide bat ekarri ez ezik lan egiteko modu bat hartzen eta diziplina sendotzen lagundu dit, eta bazkalondo luzeetan edo ordu txikitan baino ateratzen ez zaidan xamurtasunez esango nituzkeen beste hamaika kontu ere eman dizkit. Irakurtzen ari naizen eleberriari hasiera ematen dion aipuarekin amaitu nahi nuke, nahita bilatuta ere nekez topatuko bainuke azken hiru urteotako elkarlanean sumatutako zerbait: “Gizonak lokartzeko joera handia du; berehala errenditzen da oztoporik gabeko atsedenera; horregatik, lagun bat eman behar zaio, kitzikatzeko, bizkortzeko, beretzat demonioarena egiteko” (J.W. Goetheren Faustotik, Elena Ferranteren Adiskide paregabean irakurria –Fernando Rey itzultzaile).

GARAZIREN HITZAK:

Idatzitakoak interes handiz irakurri dituzuenoi. Idatzitakoek gogoeta eragin eta kalean eztabaidatu dituzuenoi. Gogoeta eragin eta kimua noiz aterako barruan gorde dituzuenoi. Interesez irakurtzen dituzuela sotilki aditzera eman didazuenoi. Interesik gabe, nik idatziak direlako irakurri eta sotiltasunik gabe behin baino gehiagotan esan didazuenoi. Irakurri ez baina zabaltzen lagundu diguzuenoi. Urteotan ondoan izan zaituztedan guztiei. Segitzeko adorea eman didazuenoi. Idatzitakoetan beste zerbait sortzeko oinarria ikusi duzuenoi. Beste zerbait proposatu didazuenoi. Egindakoa hiltzen utziko ez duzuenoi. Eta batez ere, zuri, Dane, izena laburtu arren elerik gabe sekula geratuko ez zarelako. Mila esker guztioi, bihotz-bihotzez.

Edukien taulak

“Gauzak izendatuko ditut”, Las dos D

Las dos D (bi Deak) taldea osatzen dute Danieuris eta Daniellis Moya Avila ahizpa kubatarrek. Duela bi urteko udan Euskal Herrian izan ziren, eta bi hilabete pasatxotan berrogei kontzertutik gora egin zituzten. Urretxun emandako kontzertuaren harira erreportajea idatzi zuen Berrian Gorka Erostarbek. Kubako musika genero propioak ekarri zituzten gurera, habanerak, salsa eta sona kasurako, baina baita zenbait euskal kantu ere. Oraingoan, ordea, Eliseo Diego poeta kubatarraren hitzei jarritako musika dakarkizuegu, “Voy a nombrar las cosas” (Gauzak izendatuko ditut) kantua. Son en sus poemas (2014) da diskoaren izena; EGREM (Habana) estudioetan grabatu eta Ibon Larrañagak nahastu zuen Rock Izar Studion (Durango).

Uste eta espero dugu laster izanen ditugula berriz gure artean.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=GfQ5PiI5W9Q?list=UUxhicNHj5fM8zneHakXDscw]

“Min”, Johnny Cash

Nine Inch Nails taldearena da jatorrizko bertsioa; hala ere, Johnny Cashen ahots zahartu, zartatu eta hunkigarriak harrapatu gintuen. Musikari indar gehiago emateko, soil-soilik dakarkizuegu, bideorik gabe. Letra bihotz-urragarriaren euskarazko itzulpena azpian irakur dezakezue.

http://www.ivoox.com

/player_ek_4188318_2_1.html?data=lZalmpiVfI6ZmKiakpiJd6KnmZKSmaiRdo6ZmKiakpKJe6ShkZKSmaiRjNbm1ZCaja%2FTrM%2Fi2pCww9jMcYarpJKxw9PJsMaftMbf1M7Zq8Lm1cqah5yncZU%3D&

Nire buruari min eman diot gaur

ikusteako ea oraindik sentitzen dudan

Oinazean jarri dut arreta,

hori baita benetako gauza bakarra

Orratzak zulo bat egin dit

betiko ziztada ezaguna

Guztia akabatzen saiatu naiz

baina dena oroitzen dut

Zer bilakatu naiz?

Ene lagun laztana

Ezagutzen dudan orok alde egiten du,

amaieran

Eta den-dena eduki zenezake:

nire hondakin-inperioa

Kale egingo dizut

Min emango dizut
Arantza-koroa hau daramat buruan

gezurteroaren aulkian

hautsitako gogoetez beteta

ezin baititut konpondu

Denboraren orbanen azpian

sentimenduak desagertzen dira

zu beste norbait zara

ni hemen nago oraindik ere

Zer bilakatu naiz?

Ene lagun laztana

Ezagutzen dudan orok alde egiten du

amaieran

Eta den-dena eduki zenezake

nire hondakin-inperioa

Kale egingo dizut

Min emango dizut

Berriz hasterik banu

hemendik milioka miliatara

neure burua zainduko nuke

topatuko nuke bidea

“Mugarik ez”, Ilinx

Ilinx taldea Lviv eta Kopenhageko bi neska gaztek sortu zuten. “Gure musika sinplea da, politikoa, laguntasunean eta DIY (do it yourself) filosofian oinarritua hezurretaraino. Auto-stopean goaz gure kontzertuetara, lagunen gitarrekin jotzen dugu, eta gaztelu bat okupatzearekin amesten dugu…” diote web orrialdean. Berlinen zuzenekoak eskaini dituzte azken hilabete hauetan eta plazera da haien musika zuekin partekatzea. Informazio asko ez dagoen arren bandcamp orrialdea dute:

http://ilinx.bandcamp.com/album/demo-2012

 
[youtube https://www.youtube.com/watch?v=SUX0HhfTTNA]

Hasi aurretik, esan dezagun ez genuela Sautrelakoen asmoen berri honako elkarrizketa hau prestatzeari ekin genionean. Denboran ezin atzera dezakegu, ordea, eta, beraz, barka norbaitek nolabaiteko saturazioa sentituko balu.

Beste elkarrizketatu batzuei buruz ere esan dugunez, datu biografiko gutxi behar ditu Joseba Sarrionandia Uribelarreak (Iurreta, 1958). Sarean hamaika artikulu eta bibliografia dugu, hala nola, Koldo Izagirrek kaieretarako idatzitakoa eta Amaia Serranok ELHrako egindakoa, eta liburu formatuan aurki dezakegu, besteak beste, Aitzpea Azkorbebeitiaren Joseba Sarrionandia: irakurketa proposamen bat (Labayru, 1997). Elkarrizketak ere ez dira gutxi izan; hor ditugu, esaterako, hAUSnART aldizkarian Gorka Bereziartuak eta Andoni Olariagak egindakoa eta berrikiago Maria Colerak gurera ekarri zuena. Besteak beste.

Alta, guk gureari eutsi eta iurretarraren itzulpen jardunean jarri nahi izan dugu arreta. Bereziki interesgarri zaizkigu egin dituen itzulpenak eta jardunari buruzko gogoetak, hitzaurre, elkarrizketa eta aldizkarietan plazaratutakoak. Horren harira, ezin aipatu gabe utzi Aiora Jakak egindako ikerketa (horri buruzko zertzeladak hemen). Aldizkarietan kaleratutako hamaika itzulpenez gainera, Sarrionandiak hauek euskaratu ditu: Lur eremua (1983), Hamairu ate (1985), Marinela (1985), Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (1985), Hezurrezko xirulak (1991), Galegoz heldutako poemak (1991), Marinel zaharraren balada (1995) eta Manuel Bandeira. Antologia (1999).

Gure eskerrik beroenak helarazi nahi dizkiogu elkarrizketatuari. Irakurleoi, on dagizuela.

Izuen gordelekuetan barrena berrargitaratu dute orain gutxi. «Esaten dute poeten lehen bildumak poeta horren mundu osoa gordetzen duela dagoeneko», esan zuen aurkezpenean Harkaitz Canok. Zurean hala gertatzen dela uste duzu?

Ba, igual bai, intentzioak han daude. Idaztea bilaketa bat da eta asmoak lehenengo liburutik nabarmentzen dira beharbada. Gero, liburu bakoitza zirkunstantzia batzuen ondorioa da, eta poesia idazteko esfortzua aldiro zerbait berri aurkitzeko asmoarekin egiten duzu. Kartzelako poemak beste zirkunstantzia eta plan batekin idatzi ziren, eta berdin ondokoak. Gaur egun, nik Hnuy-ko poemak hurbilago sentitzen ditut.

Atzera egiten badugu, Pott bandarekin poesia soziala baztertu zenuen.

Poesia soziala deitzen zena prebisiblea eta erretorikoa bihurtu zen, eta desintoxikazio apur bat behar zen. Gabriel Arestiren poesia lorpen handi bat izan zen hirurogeiko hamarkadan, lengoaiaren aldetik ere bai, baina hamar urte geroagoko epigonoak nahiko gogaikarriak ziren. Aldaketa politikoen zain geunden denak eta politikatik ez zetorren espero genuena. Orduan, poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, baizik beste alde batetik bilatzea aurrerabidea, poesia espiralean bezala hazten delako.

Niari buruz idazteari ere gaitzesgarri iritzi zenioten.

Gabriel Arestik berak nitasun azkarrarekin idazten zuen, profetaren tonuarekin. Bestelako poesia ere, konfesio sentimentalaren nitasunetik egiten zen. Bernardo [Atxaga] izan zela uste dut ikuspegi hori zeharo aldatu zuena, gure belaunaldiko poesia liburu ederrena den Etiopiarekin. Jainkoaren heriotzaren eta eguneroko bizitza esplikatzeko lengoaiaren ezintasunaren ondorioa da poesia hori. Beste hizkuntza batzuetan idatzita zegoen, nitasun enpirikoa Baudelaire, Rimbaud eta enparauekin arrakalatu zelako, euskaraz Etiopian sentitu nuen nik batez ere lengoaia herratu hori protagonista zela.

Subjektu lirikoa desagertzeaz ari zara, baina zure ahotsa nabarmena da liburuz liburu.

Nitasun negatiboarekin idazten dut poesia, irakurleak bestela interpreta dezakeen arren. Nitasun negatibo hori aniztuz, eta poema gehienak beste batzuek esaten dituzte. Nire subjektu lirikoak Edgar Lee Mastersenenak bezalakoak dira.

Poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, poesia espiralean bezala hazten delako.

Irakurlearen parte hartze aktiboa eskatzen dute zure testuek. Bilatutako zerbait da?

Irakurleak osatzen du liburua. Ni saiatu naiz horren kontzientziarekin idazten, interlokutore aktiboaren ideiarekin, ze testua ez da amaitzen argitaratzen denean.

            Hori nik, idazten dudalako baino gehiago, irakurtzen dudalako dakit, ze besteen liburuak markatzen ditut edo apunteak zirriborratzen ditut orrialde bazterrean. Irakurtzea, idazteko modu bat da. Erosoagoa, gainera, editorearen edo publikoaren presiorik gabe, hainbesteko ardurarik gabe. Idazlearen ikuspegira itzulita, berriz, idazlearen imajinazioan irakurlea da idazlearen benetako pertsonaia bakarra. Eta parekotzat hartu behar du, ezin diozu testua ahora mastekatuta eman tontoa balitz bezala. Pertsona informatu eta inteligentetzat hartu behar duzu, zure jolasa onartzeko prest dagoen arren.

Parte hartze horren adibide bat da erreferentziez eta testuartekotasunez josita daudela zure obrak. Badirudi beti zerbaitek ihes eginen diola irakurleari.

Beste testuekin lotuta sentitzen ditut nireak, dialogoan. Liburuen arteko elkarrizketatzat har daiteke literatura guztia. Topikoa da, idazten norbera hasi orduko, gehiena ja idatzita zegoela, eta hala ere hor ari gara. Egindako material hori guztia erabiltzeko eskubidea dugu eta ahal duguna aportatzeko obligazioa. Lehengoa banintz bezala eta modu naif batean baino, saiatu naiz konplexutasun apur batekin idazten.

Joseba Sarrionandiak euskaratutako lan batzuk.

Idazketak lagun izan du beti itzulpena zure kasuan. Eliot, Coleridge, Pessoa eta Bandeira liburu formatuan ekarri dituzu, adibidez. Zer da gehiago, autore horiek zeureganatzeko modu bat edo euskal letrak janzteko saiakera?

Euskal idazlea behartuta dago itzultzaile izaten. Babaloreak ginateke Charles Péguyren estilokoak bagina, harrotasunez esaten zuenean berak literatura frantsesa besterik ez zuela irakurtzen. Literatura frantsesa edo espainola harrokeria zilegi egiteko moduko handiak dira, beharbada. Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla, eta Brendan Behan eta Mohamed Xukri eta Paul Auster. Beraz, Charles Péguyrekin baino konformeago nago Johann Wolfgang Goetherekin: beste hizkuntzak eta beste literaturak ezagutzen ez dituena bere hizkuntzari eta bere literaturari buruz ere ezin da oso jakituna izan.

Jarraian eman duzun arrazoiketarekin, hasierako baieztapenak baino egokiagoa dirudi “Euskal idazlea behartuta dago munduko literaturen irakurle izaten” esateak; zergatik diozu, bada, “itzultzaile”?

Irakurlea izan behar da, jakina. Baina gurea bezalako kultura txiki atzeratuetan idazlea itzultzailea ere izaten da, eta gauza gehiago, herri pobreetako musikoak musiko-orkestra izaten diren bezala. Igual gero eta gehiago joko da lanaren espezializaziora, ofiziozko itzultzaile asko dago ja, baina euskal idazlea literatura unibertsalaren harreraren arduraduna ere bada oraindik, hurbilketaren eragilea. Beste hizkuntzetako idazleak euskarara ekartzea adeitasuna ere bada, euskal idazleek berez asumitzen duten elkartasun jarrera bat: Gabriel Arestik itzuli zituen Lau Kuarteto eta beste gauza asko, Jon Alonsok Cortazar edo Saramago, Eduardo Gil Berak Odisea, Gerardo Markuletak eta, egunotan ere, poesia kaierak aurkeztu direnean Koldo Izagirrek itzuli du Carlos Drummond de Andrade, Itxaro Bordak Maria Mercé Marçal, Anjel Lertxundik Eugenio Montale, Iñigo Aranbarrik Aimé Cesaire, Harkaitz Canok Anne Sexton, Angel Errok Emily Dickinson…

 Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla.

Anaitasuna aldizkariko artikulu batean honela zenioen 1980an: «POTT 3 aldizkarian ‘Itzulpena eta traizioaren praktika’ deituriko idazlan bat argitaratu zen literatura nazionalaren mitoa salatzen eta euskal literaturaren apologismo berria kritikatzen. Hantxe gogoratzen zen bezala, arras harrigarria da itzulpen literarioen eskasia, izan ere, hamar urte hauetakoak ez dira dozena erdiren bat baino gehiago». Zer iritzi duzu gaur egungo literatur itzulpenen ekoizpenaz?

Berri ona da ikustea euskaraz irakur daitezkeela hainbeste liburu, Mala Stranako ipuinak edo Lisboako setioaren historia bezala, ez dakit zenbat. Eta ez kantitatea bakarrik, kalitatea ere harrigarria da, Queneauren Estilo ariketak ondo itzultzeko behar dena. Badakit gai horretan murgildu eta, modu kritiko batean begiratuz gero, arazoak izango direla hor lanean ari zaretenontzat, eta zeregin asko oraindik, baina kanpotik eta galdetzen didazun moduan, 80tik hona arteko aldaketaz, ba, alde ederra dagoela besterik ezin dizut esan. Gu erdaraz sartu behar ginen literaturaren errepublika horretara, orain euskaraz ere posible da. Literaturaren itzulpen lanean ari dena ezin da autokonplazientea izan, baina nik, kanpotik, ezin dut esan baizik eta asko egin dela aurrera eta irakur dezakedana baino gehiago aurkitu dudala itzulita.

Artikulu berean eta besteren batean «orijinalarekiko begiramena» salatzen zenuen. Zuk itzulpena kreaziotzat duzu, autorearen autoritatea gaitzesten duzu.

Ez, baina idazkera arautu bat ere ez genuen oraindik. Frankismoaren zulotik irtenda, euskal idazlea itzultzailea izatera behartuta zegoen, esan bezala, eta itzulpenaren literaltasuna bai, baina gure hizkera ez zegoen oraindik literaltasun askotarako. Itzulpena derrigorrezkoa eta ezinezkoa zen momentu hartan, beste gauza asko bezala. Idazkera arautu hori eta lengoaia literario zabal hori sortzea zen inportantea eta urgentea. Itzulpena beharrezkoa zen, baina ez hiperhizkuntza nagusien artean egiten zen bezala, teknikoki, euskarara itzultzaileak gehiago ipini behar zuen bere partetik, bere ausardiatik, euskara erregulatu gabe zegoelako. Gabriel Arestik Decamerone Ttipia tipia lapurtera klasikoz itzuli zuenean, esate baterako, euskara literario bat asmatzen ari zen eta heterodoxia ariketa bat egiten aldi berean. Itzulpen literarioak euskararen normalizazioan ezinbestekoak izan dira. Beste literaturei begira hazi da gurea, baina, ondo errepasatzen baduzu, hala hazi dira munduko literatura guztiak. Itzulpena bigarren edo hirugarren gradukoa ere izan daiteke: Homero eta Hesiodo itzuliz egin zituen Virgiliok bere obrak, latina bihurtuz kulturaren hizkuntza. Virgilio, gero, italieraz ipini zuen Dantek. Boccaccio imitatuz legitimatu zuen Geoffrey Chaucerrek ingeles idatzia Ingalaterran frantsesa eta latina nagusi ziren sasoian.

Moroak gara behelaino artean? saiakeraren gaztelaniazko itzulpenean 200 orrialde inguru gehitu zenituen gaztelaniazko irakurlearen ulermenaren mesederako. Ez al da hori autorearen autoritatea baliatzea?

Bai, klaro. Liburu hori euskaraz idatzi nuen lehenengo, irakurle euskaldunarentzat, baina gero erdarazko bertsioa egiteko orduan, gogoan nuen interlokutorea diferentea zela eta, gauza bera adierazteko, beste informazio eta erreferentzia batzuk eman behar nituela sentitu nuen.

Horren harira, noiz arte jarraitu beharko dugu euskaldunok geure burua esplikatzen? Behar bat da edo gaitz endemikoa?

Hola da, ez? Behar endemikoa, baztertua izateko gaitza gure gainetik kentzen ahalegintzeko beharra. Baitezpadakoak gara, prekaritatean bizi den kultura bat egiten dugu eta, seguru asko, luzaroan gertatuko da hori.

            Maratoi korrikalariak gara ezinbestean. Askatasunak esfortzua eskatzen du alor guztietan. Gogoratu Sadeko markesak esaten omen zuena Frantziako iraultzaren kariaz: «Encore un effort si vous voulez être vraiment républicains!».

            Homosexuala bazara, zeuk esplikatu behar duzu zeure arazoa, besteak normalak direlako, normalak direla pentsatzen dutelako behintzat, eta eroso bizi direlako zu baztertuz. Zeu zara beraz berezia eta markatua. Konpentsazioa da, jende normal horrek ezagutuko ez dituen plazer batzuk ezagutzen dituzula beharbada.

            Euskaldunok ere badugu atsegin sekretu bat, Prahako beste idazle hark Caramabluko urrea deitu zuena, baina altxorrari ez zaio ahaleginik gabe eusten. Mirabetza onartzen baduzu bakarrik sentituko zara eroso, arduragabezian.

Argitaratu gabe geratu zen poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren.

Kolaborazioan ere egin duzu zenbait testuren itzulpena, hala nola, Hamairu ate liburukoak Mitxel Sarasketarekin batera, eta Susa aldizkarian kaleratutako Bobby Sandsen poemak Ruper Ordorikarekin. Nolakoa izan da kolaborazio-lan hori?

Mitxel Sarasketarekin, preso geundela Herreran, denbora-pasa bat izan zen umore beltzezko ipuinok itzultzea, berak batzuk nik beste batzuk, batak bestearena errebisatuta. Ruperrekin ere gustura egin ditut gauzak, Bobby Sandsen hori ez dut gogoratzen, igual nik poema batzuk itzuli nituen eta berak beste batzuk, ez dut liburu hori ezagutzen, baina Ruperrekin asko ikasi nuen Memoriaren mapan egiten, detaile asko seinalatzen dituelako. Nik itzulpen lana kolaborazioan Moroena egin dut batez ere, Javi Rodriguezekin, bera pertsonalki ezagutu gabe, baina gaia interesatzen zitzaion eta laguntzaile ona izan zen testua bera osatzeko orduan. Gero, liburu horren bertsio katalana Ainara Muntek egin zuen, itzuli ahala datu guztiak konprobatzen dituena eta, uste dut, berari esker liburuaren edizio hoberena katalana dela.

Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak bilduma aitzindaria da, hala nola autore kanoniko eta bazterrekoak maila berean kokatzen eta itzulpen apokrifoak eta sortzaileak uztartzen dituelako. 2006an berreditatu zuten. Nola ikusten duzu orain liburu hura?

Ba, itzulpen moduan, orain lotsa apur bat ematen dit, zeren itzulpen oso onak argitaratzen dira gaur egun, bestelako oinarri batzuekin, literaltasuna posibleagoa denean, itzultzaileak askoz hobeto prestatzen direlako eta gure hizkuntza arautuak ere asko aurreratu duelako azken hogeita hamar urteotan. Susakoak argitaratzen hasi diren bilduma hori, esaterako.

          Horien alboan, liburuotakoak jolas literario bat dira, autore bakoitzari begirapen handirik gabe, itzulpena beste zerbaiten zerbitzuan erabiltzen delako, eta uste dut euskal idazle bakarti zokoratuaren tradizio unibertsala asumitzeko gogoarekin esplikatzen direla.

          Estilo horretako bi liburu argitaratu nituen, Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak hori eta gero Hezurrezko xirulak. Eta argitaratu gabe geratu zen hirugarren bat itxura berekoa, poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Ruperrek kantatzen duen “Lera zakurren balada“, esate baterako, liburu horretakoa da. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren, eta asko irakurlearekiko josteta literarioarekin, simulakroarekin aurreko biak bezala, gure betebehar ezinezkoekin eta nitasun enpiriko arrakalatuarekin. Hor daude, esandakoa, literatura unibertsalean partaide sentitzea eta idazle bakarzale baztertuaren jendetza bihurtzeko fantasia.

Eider Rodriguezek bere tesian dio itsasoa darabilzula borroka armatuaz mintzatzeko, itsasoarekin lotura duen iruditeriaren atzean ezkutatzen dela nia. Irakurri duzu tesia? Zer irizten diozu irakurketa horri?

Orrialde batzuk bai, baina ez dut irakurri oraindik, sentsazio arraroa ematen didalako. Eiderrek bidali zidanean idazlana, bere ipuin liburu berri bat zela pentsatu nuen, oso onak iruditu zaizkit aurrekoak, eta irakurriko nukeen. Niri behatzailea izatea gustatzen zait, enfokatzen banaute deserosoa egiten zait. Itsasoa erabili dudala borroka armatuaz hitz egiteko, ez dut uste, alegoriarik ez dut idatzi nahi izan behintzat, baina Eiderrek narradore sena du eta badaki zertaz ari den. Bere ipuinetan bi istorio daude, kontatzen dena eta kontatzen ez dena. Ipuin literario klasikoan bikoitza izaten da, istorio bat kontatzen da beste istorio bat estaliz, harik eta, Poeren ipuinetan esate baterako, istorio ezkutua deskubritzen den arte ustekabean, amaieran, eta halaxe ixten da ipuinaren egitura. Ipuin modernoagotan, Eiderrenetan adibidez, kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa mantentzen da, baina sorpresarik gabe, amaierarik gabe, ezkutatzen dena ez delako akaberan ere esplizituki adierazten. Inpresio hori ematen didate behintzat Eiderren ipuinek, eta interesatzen zaizkidan beste narrazio askok, inportanteena ez zaidala esplikatu, hitzez hitz behintzat. Lagun izoztuan ez da borroka armaturik aipatzen, testuan ez dago alegoriarik, kontzienterik behintzat, baina gai horren ausentzia oso presente dago beharbada. Irakurleak hor borroka armatua azalduko dela jakin-mina duela jakinda, laurehun eta piko orrialdetan ia ez aipatzea, kabronada hutsa dela pentsatuko du baten batek, igual. Niri kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa interesatzen zait, eta irakurle horrek gai horri buruz ere hausnartzea eta horixe, galderak egitea.

Badituzu “Itsaso debekatuak”eko galderen erantzunak?

Ez dakit, baina horrela galdetuz gero, hirugarren pertsonan ematen diren arren galderetako subjektuak, horiek geu izan gaitezkeela pentsa daiteke. Gu nor garen? Gu asko izan gaitezke aldi berean, subjektu politiko edo kultural desberdinak, idazkeraren eta irakurketaren subjektuak ere izan gaitezke, geure bidaiaz galderak egiten.

Duela gutxi Larraitz Ariznabarretak, Martin Ugalderi buruzko Literatura eskola batean, esan zuen Euskal Herria erbesterik gabe beste zerbait izanen zela; gauza bera esan daiteke literaturaz ere, ezta?

Egia da, gure historia kartzelarik eta erbesterik gabe ezin da konprenitu. Ez gara oso bereziak horretan, zoritxarrez, hala-hola ibili da beste herri asko ere munduan.

Hizkuntzaz ere gogoeta franko egin duzu, eta hein batean zeure hizkuntza sortu duzu, hibridoa eta aldi berean propioa.

Bazterketaren kontrako eta normalizazioaren aldeko borrokaren sasoia tokatu zitzaidan, hizkuntza arauturik ez zegoen oraindik, hatxeak zirela eta ernegatzen zen jendea, eta, eraren batean, idazkera literarioa zabaltzen ahalegindu gara, jende askoren lana izan da hori. Gustatu zait material horrekin behar egitea, kontsumismoaren sasoian: produktu guztiak agortzeko modukoak, pribatuak eta garestiak diren artean, hizkuntza ezin agortuzkoa da, komunala eta dohainekoa…

Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. (…) Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

Literaturari buruzko jardun zabalean ugariak dira bai euskal autoreei buruzko aipamenak bai euskaldunak ez direnei egindakoak. Maila berean agertzen zaizkigu, ez dira bi plano.

Ados nago Harold Bloomekin dioenean idazle bakoitzak bere aurrekariak asmatzen dituela. Nik neure kuadrilla daukat, Pierre Topet Etxahun eta Jean Rhys, Salarrue eta Isaak Babel, eta halako beste asko, eta izaten ditugu eztabaida batzuk kuadrillan, baina ez gara aritzen ez norgehiagokan, ez lokalaren eta unibertsalaren arteko elkarrezintasunik bilatzen.

Jendarteak (irakurleek, instituzioek, akademiak…) norgehiagokan jartzen zaituztetela sentitzen duzu, ordea?

Ez dakit, normala halako tentsioak izatea, inpresio desberdinak izatea eta oreka bilatu beharra. Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. Gaur eguneko gizartea oso konpetitiboa da alor guztietara. Darwinismoa zientzia naturala da, gertatzen diren gauzen behaketa, baina ekonomian, politikan edo kulturan gertatzen dena praktika bat da. Norgehiagoka eta kontsumismoa, espektakulua ere ez da oso polita. Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

 Besteak beste, katalanez, ingelesez, alemanez eta espainolez kaleratu dituzte haren liburu batzuk.

Jule Goikoetxeari elkarrizketa

Elkarrizketaren egilea: Maria Colera Intxausti

Elkarrizketa katalanez hemen.

Zure interbentzio eta idatzietan euskal estatu feministaren sorrera eskatzen duzu. Zertan datza estatu feminista hori?

Nik gehien jorratu dudana da estatugintza, estatugintza feminista, estatu feminista baino. Zer zentzutan? Estatua definitu daiteke era estatiko batean edo prozesu bezala, eta nik nahiago dut prozesu bezala ulertu. Eta zertan datza estatugintza feminista? Politika publikoak egiterakoan, diskurtso ofizialak artikulatzerakoan, zer den zer erabakitzerakoan —alegia, zer izango den enplegua, zer lana, nolako politika publikoak egingo diren, lana kobratuko den, edo enplegua bakarrik, edo ezer ez, zer sartuko den merkatuaren logikan eta zer ez, are gehiago, euskal estatu feminista horretan emakumezkoak edo gizonezkoak egongo ote diren, espazio publikoa nola okupatuko dugun, zer puntutaraino izango den etxea eremu publikoa edo pribatua…—, gai horiek guztiak ikuspuntu feministatik zehaztean, hain zuzen. Hori da estatugintza egitea ikuspuntu feminista batetik.

Eta hor ikuspuntu desberdinak daude, noski, ez baitago feminismo bakarra, borroka ideologikoa dago ikuspegi desberdinen artean, baina oro har estatugintza feminista hori da: galdera horiek guztiak mahai gainean jarriz eraikitzea estatua.

Eta praktikara eramanez, nola erantzuten dituzu galdera horiek, adibidez zer da espazio publikoa, zer pribatua, zer ekonomia feminista…?

Zergatik etxeak izan behar du pribatua? Zer zentzutan? Zer esan nahi du pribatu horrek? Ezetz esatea, hori ez dela pribatua, eraldatzailea da, eta ikuspuntu feministatik esan behar dugu ez dugula esanahi hori onartzen, ez dugula onartzen jarduera ekonomikoak eremu pribatukoak izatea. Zeren, berez ez dago eremu pribatu bat publikoarekiko independentea. Alegia, eremu pribatua estatutik egiten da, horregatik, estatugintza feministak errotik eraldatzen du estatua non sartu daitekeen eta non ez. Izan ere, estatu liberalek askotan esaten dute legeak denontzat berdinak izan behar direla, baina estatua ezin dela eremu pribatuan sartu. Zer da eremu pribatua, baina? Hori da gakoa.

Eta, esaten genuen moduan, biolentzia hemen familian dago batez ere, ez da estatua hemen biolentoa dena. Estatuak birsortu egiten du biolentzia, baina gizartean dago biolentzia hori. Horregatik behar dugu estatua, hain zuzen ere, biolentzia hori deseraikitzen hasteko eta beste era batera gauzatzeko beti gauzatu behar den biolentzia hori. Beti egongo baita biolentzia prozesu horretan, kontua da nola hartu estatuaren aparataje hori guztia zure helburuak erdiesteko.

Eta, orduan, zentzu horretan, estatuaren aparataje hori aldatu ezean, independentziak ez die erantzungo emakumeen beharrei, ezta?

Gauza askok erantzuten diete emakumeen beharrei. Ongizate-estatuak, adibidez, emakumeen behar askori erantzuten die: Ni nire amona baino askoz hobeto bizi naiz, eta nire birramona baino ikaragarri hobeto, eta hori ongizate-estatuari lotuta dago. Zer gertatzen da? Ongizate-estatua estatu liberala dela, demokratizatu den estatu liberal bat.

Baina hobeto bizi arren, emakumeen beharrei erantzuten dio estatu liberalak?

Ongizate-estatuak aurretik egon diren estatuek baino hobeto erantzun die nire beharrei. Ez dut esan nahi hurrengo estatuak baino hobeto. Baina ongizate-estatua estatu liberalaren demokratizazioa besterik ez da izan, hau da, pribatu kontsideratzen zen horretan sartzea estatua, gutxieneko berdintasun sozioekonomikoa ziurtatzeko, neoliberalek ziotenari entzungor eginez. Estatua, botere publikoak, kargu egin dira eta hainbat neurri ezarri dituzte indarrez, eduki dugun berdintasun gutxi hori behartua izan baita, estatuak behartu du, alegia, ez dute enpresariek edo gurasoek ekarri, estatuak baizik.

Baina estatuan dagoen indar-korrelazioaren arabera alde batek edo beste batek irabazten du, eta orain dagoen hegemonia neoliberala da: estatua murrizten ari da eta jendea hil dadila gosez. Hori da estatuaren murrizketak berekin dakarrena, ez besterik

Historian zehar, oro har, eta paradigmatikoki, indar publikoak zabaldu eta irmotu direnean indar pribatuen kontra izan da, hots, kapitalaren eta prestigioaren metaketa pribatuaren kontra. Estatuaren zabalkundeak demokratizazioa ekarri du (borroka ideologikoari esker, jakina), eta demokratizazioak emakumeen ongizatea handiagotu du. Baina ez dago demokratizaziorik estaturik gabe. Estatua oso biolentoa izan da emakumearekin, bai, gizartea oso biolentoa delako, eta estatua gizartearen birsorketa eraginkorra besterik ez da. Gizartearen ordena emakumearen menderakuntza ikaragarriaren gainean mantendu da, estatua sortu baino milaka urte lehenagotik.

Zuk, beraz, estatuaren aldeko apustu sendoa egiten duzu. Eta zer erantzuten diezu, orduan, feminista libertario eta anarkistei?

Nik oso harreman txarra daukat anarkismoarekin —ideologikoki, ez pertsonalki—, iruditzen baitzait anarkismoa liberalismoaren erroa dela, hau da, anarkismoa ezkerreko liberalismoa dela, haren oinarria indibiduoa baita, eta indibiduoek nola osatu dezaketen gizarte berdintsuago eta libreago bat autoritaterik gabe. Liberalismoaren ideologia bera, alegia. Liberalismoaren indibiduoa mozkinen eta etekinen araberako homo economicus-a da, eta anarkismoak esaten du ezetz, indibiduoa ez dela homo economicus batean oinarritu behar, eta, aldiz, gizarte libre batean indibiduoen arteko elkartruke ekonomikoek libreak behar dutela, inolako etekin eta mozkin edo diru-metaketarik bilatu gabe, autogestioan oinarrituak, beharrei egokituak, beraz, eta ez espekulazioari edo dirua egiteari. Horretaraino oso ondo. Sozialismoak ere, hein handi batean, horixe bera proposatu baitu, baina estatuak eginda.

Kontua da anarkismoa oso ideologia eta praktika politiko potentea iruditzen zaidala gauzak hausteko, ez ordea gauzak eraikitzeko. Eta hori da anarkismoaren arazoa. Anarkismoaren potentzia egiturak hauste horretan dago, oso ona da horretarako, baina ezin duzu gizarte bat eduki antolakuntzarik gabe.

Gainera, anarkismoak badu sinesmen bat oso liberala, zeinaren arabera egun bat iritsiko den non gizartean bizi diren guztiak biziko diren inolako gatazkarik eta menderakuntzarik gabe. Hori da ideia liberala par excellence. Nik ez dut horretan sinesten. Gizartean beti egongo da gatazka eta menderakuntza. Zergatik? Komunitatea osatzeak esklusioa dakarrelako beti, esklusiorik gabe ez bailitzateke komunitaterik egongo, denok izango ginateke bat eta berdina. Komunitatearen eraikuntzak beti dakar biolentzia. Eta ez hori bakarrik: Estatua existitu baino lehen eta estatua existitu eta gero beti egongo da biolentzia. Estatuak, egitekotan, biolentzia hori era eraginkorragoan birsortu edo deuseztatu egingo du. Ez gehiago, ez gutxiago.

Zer esaten diedan anarkista eta libertarioei, beraz? Ba anarkismoa oso ondo dagoela gaur egun dauzkagun egiturak hausteko, baina komunitate berria osatzerakoan, ni askoz ere gehiago joango nintzateke doktrina sozialistaren bidetik. Zer zentzutan? Jende askok uste du teoria sozialista teoria politiko bat dela, baina ez da hala, teoria ekonomiko bat da. Sozialismoak eraberritu beharra dauka, sozialismo feminista izan behar du, noski, baina antolakuntza mota horrek erakunde-multzo bat behar du ezinbestean. Zergatik? Hasteko, aberatsek ez dituztelako beren ondasunak borondatez banatuko, behartuta baino ez dute egingo, eta nork behartu ditzake? Aparatu potenteenak beti dira erakunde publikoak.

Zentzu horretan, estatua biolentziaren monopolioa duen entitatea edo instituzioa den aldetik, feminista denean zer erabilera egingo du biolentzia horretaz? Edo nola definitu daiteke biolentziaren erabilera feminista?

Berez estatuak ez dauka biolentziaren monopolioa, daukana da biolentziaren legitimitatearen monopolioa. Gauza desberdinak dira. Max Weberrek esan zuenean estatuak duela biolentziaren monopolioa guztiz irakurketa patriarkala egin zuen, emakumeok ederki baitakigu biolentziaren monopolioa ez daukala estatuak, zure senarrak baizik, zure aitak, zure ugazabak… biolentziaren monopolioa ez du inoiz eduki estatuak. Daukana da biolentzia legitimoarena, hau da, polizia, justizia-sistema, eskola eta abarrek gauzatzen dituzten biolentzia guzti horien zilegitasuna. Zergatik? Gizartearen gehiengoak erakunde horiek onartzen dituelako eta zilegitzak dituelako, hala ez balitz, ez bailukete funtzionatuko.

Eta feminismotik zer esaten dugu? Biolentzia ez dela estatuak egiten duena bakarrik. Hori da kontua. Feministok identifikatu duguna da biolentzia estatuak birsortzen duela, bai, baina biolentzia dagoela etxean, kalean, eskolan, gizarte osoan. Eta, orduan, gizarte patriarkala baldin badaukazu, estatu patriarkala edukiko duzu, kito.

Feminismotik nola ulertu beharko litzateke biolentziarena, orduan? Ba biolentziaren analisia egin beharko litzateke, era askotakoa baita: daukazu biolentzia zuzena edo fisikoa, eta gero zeharkakoa, sinbolikoa edo diskurtsiboa alegia, esanahien eta sinesmenen bidez funtzionatzen duena.

Eta ikuspegi feminista batetik ikusi behar dugu gurekiko biolentzia nondik datorren eta aldi berean guk non gauzatzen dugun biolentzia.

Gizarteak eta familiak biolentzia berezkoa duten heinean estatuak ere berezkoa du biolentzia, baina alde anitzekoa da biolentzia hori: sistema patriarkala birsortzen duen aldetik gizartean dagoen biolentzia gauzatzen du, baina, era berean, erregimen fiskalaren eraldaketaren bidez, zergen bidez, alegia, guztiona den dirua ken diezaieke aberatsei.

Eta zer leku dauka biolentzia fisikoak estatuak beharrezko dituen biolentzia horiek gauzatzeko garaian?

Zer da biolentzia fisikoa? Pobre izatea, soldata-diferentziak egotea biolentzia fisikoa baita askotan. Hau da, Manchester ekialdean 50 urterekin hiltzea eta mendebaldean 80 urterekin, hori biolentzia fisikoa da. Alegia, biolentzia sinbolikoak biolentzia materiala eragiten du ongizatean, osasun-mailan… Horregatik da hain garrantzitsua biolentzia sinbolikoa, biolentzia fisiko batzuk legitimatzeko garaian. Horri jarraiki askoz errazago onartzen ditugu zenbait biolentzia subalterno batzuekiko beste batzuekiko baino. Eta hori da identifikatu behar dena. Ez subalternoak desagertuko direlako, baizik eta subalternitatea aldatu nahi dugulako. Ez baita egia estatu feminista batean denok hobeto biziko garela; epe luzera bai, baina epe motzera ez. Estatu feministan batzuek galdu egingo dituzte beren pribilegioak, eta okerrago biziko dira, beraz.

Esaten duzu beharrezkoa dela emakumeak partikularraren parte izateari uztea, sektorea, eranskina, osagarria, gizona ez dena izateari uztea alegia, unibertsalaren erdira pasatzeko.

Egia esan unibertsaltasunaren kontzeptuarekin borroka handi samarra daukat, liberalismoak erabili duen kontzeptua baita azken gizon txuri klase ertainekoaren mundu-ikuskera unibertsal bihurtzeko: haren egia, haren arrazoia. Eta ni guztiz etsaituta nago unibertsaltasun horrekin.

Unibertsaltasuna egun definituta dagoen bezala litzateke hori, baina feminismoaren aspirazioa ez al litzateke unibertsaltasun hori lortzea?

Tira, unibertsaltasuna azken finean hegemonia kontua da: Nork lortzen duen bere egia egia orokorra izatea. Hori da hegemonia. Eta noiz bihurtzen da zerbait hegemoniko? Zerbait partikular orokor bihurtzen denean. Gizona, adibidez. Edo arrazionalitatea. Biak ala biak partikularrak dira, baina hegemoniko.

Orduan, emakumeak ezin du jarraitu sektore bat izaten demokrazian. Emakumea da unibertsala, eta kito. Zergatik? Populazioaren gehiengoa delako. Gu gara herria. Hori da kontua: gu ez gara herriaren parte, gu gara herria. Guk produzitzen dugu herria eta gu gara herria, beraz. Eta kito. Ez garena da hegemoniko.

Gainera, kopuruz ez gara gutxiengoa, gehiengoa gara. Hori da biolentzia sinbolikoa, beraz: munduaren gehiengoa gara, eta, aldi berean, gu gara prekarioenak eta mendez mende esklabizatuta egon direnak, egoera hori anormaltzat perzibitu gabe. Hori da hegemonia.

Horren haritik, Ondarroako Topaketa Feministetan esan zenuen feministok interlokutore legitimoak izan behar dugula gobernuaren edozein politikatan, 50eko hamarkadan ongizate-estatuaren itun soziala ezarri zenean sindikatuek lortu zuten bezala, haren arabera gobernuak sindikatuekin eta patronalarekin ituntzen eta kontsultatzen baititu bere politikak. Horri jarraiki, zuk esaten duzu politika guztiak feministokin kontsultatu eta itundu behar direla.

Nik proposatu nuena izan zen Feministon Estatu Kontseilua eratzea, lobby bat. Mugimendu sozialak eta alderdiak badauzkagu, eta hor jarraitu behar dute, ez daukaguna da lobby bat, denok elkartuko gaituena, bakoitza gure eremutik, presioa egiteko. Lobbya gehigarri bat da, ez du ezer kentzen, eta bertan adostu beharko genituzke aurten feministok zer hiruzpalau proposamen jorratuko ditugun —halako legea, halako diskurtsoa, halako gatazka—, helburu zehatzak lortzeko asmoz. Helburu zehatzak oso garrantzitsuak baitira, eta horien bidez ere egiten baita iraultza edo aldaketa.

Hori da emakumeok interlokutoreak izateko dugun bide bakarra, ez daukagu besterik.

Ba al dago erreferentziarik beste garai edo lekuren batekorik, adibidetzat hartu genezakeena?

Historian ez da inoiz estatu feministarik egon, ez baita inoiz gizarte feministarik egon, patriarkatuan bizi baikara mundu osoan. Gu estatu absolutistatik gatoz, azken hiru mendeetan pixkanaka demokratizatzen joan dena, baina gizonen eskutik betiere. Horregatik da guztiz berritzailea estatu feministaren proposamena, kontuan hartuta ez garela estatu liberalaz ari, edo ez tipikoaz, zeren parlamentuari eutsiko genioke beharbada, baina parte-hartzezko demokrazia sartuta. Edozein kasutan, ezin dugu gure iragana guztiz deuseztatu, dauzkagun erakundeak erabili behar ditugu, guztiz errotuta baitaude gure kultura politikoan.

Eta horregatik hitz egiten dut nik estatugintza feministaz. Ez dezala inork imajinatu estatu feministak gure ametsetako gizarte ideala ekarriko duenik, ordea. Prozesu bat da, eta prozesu horren bidez emakumeak jabetuz eta indartuz joan behar dugu, ez baitugu sinesten zer-nolako indar piloa daukagun.

Gainera, sinetsi dugu kontraboterean egon behar dugula beti, eta ez. Nik boterea nahi dut: ez naiz mundura sortu pringatu hutsa izateko beti. Eta hori da feministok lortu behar duguna: boterea eskuratu behar dugu eta gure gizarteak feministak bilakatu. Eta horretarako hegemonia eskuratu behar dugu.

Estatu komunistek —Sobiet Batasunak, Kubak eta—emakumeei ere erantzuteko borondatea izan dute hasieratik, baina ez dira inoiz estatu feministak izan. Zergatik? Zein da zure diagnostikoa? Zer akats nagusi egin dituzte feminismoaren ikuspegitik?

Bi arazo edo akats nagusi egon dira. Lehenik eta behin, Marxek oso ondo egin zuen distribuzioaren analisia, kapitala nola lortzen den, aberastasuna nola ekoizten den, gainbalioa nondik datorren, eta abar, baina ez zuen aztertu produkzioarena. Ahaztu egin zitzaion emakumeek produzitzen dutela indarra. Gizakia jada eginda dagoela hasi zuen analisia berak, gizon guztiei gertatzen zaien moduan: Hasi da mundua, berak eginda daude jada eta, orduan, gizon heldutzat ikusten dute beren burua. Eta ez, norbaitek produzitu behar ditu gizakiak, gizakia ez baita jaiotzen, egin egiten da, emakumea bezala, eta, beraz, gizonek produzitu ahal izateko, aurrena norbaitek produzitu behar ditu gizonak, eta jainkoa hilik dago, nik dakidala. Marx eta marxismo osoa zentratzen dira gizakiak, eginda dagoela, egin duen horretan. Nork egiten du, baina gizakia? Eta gizartea? Hori da feminismoak marxismoari egiten dion kritika nagusia.

Orduan, estatu komunistak eratu zituztenean gizartearen funtzionamenduak aldatu gabe jarraitu zuen, gizartearen produkzioak ia-ia berdin jarraitu zuen. Gizarte horietako gizakiak jada eginda daudela sortzen duten aberastasun estra banatzeko modua izan zen aldatu zen gauza nagusia, gizarteak nork mantentzen duen aztertu gabe, baina.

Eta horrelako sistema bat martxan jartzean ez zituzten ukitu birsortzearen eta produkzioaren oinarrizko mekanismoak, emakumeak, heziketa eta zaintza, pertsonak ekoizteko eta pertsona horiek zaintzeko emakumeek duten gaitasuna alegia. Gizonek ez baitute hori kontuan hartzen, zikoinak zuzenean Paristik ekarritako izaki arrazional, unibertsal eta autonomoak direla uste dutelako, ez dute ikusten nondik datozen.

Baina autonomotzat dute beren burua dependentzia emakumeekin daukatelako, hau da zaintzen dituztenak emakumeak direlako, baina emakumeak ez dira pertsonak, erizainak, amak, alabak dira…

Hori da, animaliak bezalakoak dira, naturalizatuta daude eta, orduan, pertsonak dira gizon txuri, autonomo, arrazional eta aberatsak. Gaur egun bizi garen sistemetan, liberalismoan, gure mundua ikusteko eran, pertsonak ikusten ditugu izaki indibidual eta arrazionalak balira bezala, eta horrek ez du inolako zerikusirik errealitatearekin.

Zer gertatu zen, beraz? Ba, beste sistema horiek emakumeen esplotazioa berdin utzi zutela, eta beren sistema hori bideragarri izateko modu bakarra zen emakumeek dohainik lan egitea, ezin funtzionatu bestela.

Bestetik, gizartea ez da estatua, eta gizonezkoek ez dituzte beren pribilegioak utzi nahi, eta, orduan, egin dezakezu iraultza, baina gizartea ezin duzu aldatu egun batetik bestera, eta iraultza eginda ere gizarteak aurreko egunean bezain patriarkal izaten jarraitzen badu… Gizarte horiek, beraz, izan dira komunista patriarkalak.

Horregatik esaten dut estatua beharrezkoa dela. Aldaketa horiek guztiak erakunde publikoetatik egin beharra dago, hezkuntza sistema, justizia-sistema, produkzio-erregimena eta erregimen fiskalak eraldatuz, etab. eta oso mantso doa, eta ezin duzu gizartetik egin.

Horregatik zure apustua estatuaren alde, gizarte feminista baterako estatu bat behar delako?

Estatuarena ez da nire apeta: estatuz osatutako Europa batean bizi gara, ez daude tribuak edo klanak, estatuak daude. Hortaz, euskaldunok badugu estatua, bi, kontua da ez direla gureak, baina eduki badugu estatua, galdera ez da beraz, estatua bai edo ez, galdera da: espainiar eta frantziar estatua edo euskal estatua. Eta hor da beharrezkoa azpimarratzea estatu hori feminista behar duela izan. Feministek hartua egotea. Iritsi da unea feministok estatua geure esku hartzeko. Makropolitikaren ordua iritsi da, mikroan bakarrik aritu gabe. Feministok boterea hartzeko garaia iritsi da.

Kontuan izanik gaur egun feminismoez hitz egiten dela, zure estatu feministaren karakterizazioa zein feminismoren araberakoa izango litzateke?

Hori ezin da aldez aurretik erabaki. Ni berez korronte jakin batekoa naiz: feminista erradikala naiz ni, baina estatista moduan badakit ezin dudala estatugintza feminista erradikala egin, feminismoak hegemonikoa izan behar duelako, hor gaudenon gehiengoaren artean erabaki beharko da beraz.

Eta nola definitzen duzu feminismo hegemonikoa? Zein ezaugarri ditu?

Gaur egun feminismo hegemonikoa da liberala. Zergatik? Gure demokraziak liberalak direlako, eta unibertsitatea liberala delako, eta, beraz, horrekin jokatu beharko genuke.

Baina, noski, feminismo desberdinak daude, eta horregatik esaten dut askotan askoz ere errazagoa dela helburu zehatzak markatzea, gure artean eztabaidatzen ibili beharrean. Eztabaida filosofikoak balio du teorikoki gauzak garatzeko, baina intzidentziarako ez du balio. Eta horregatik ni ez naiz batere purua horretan, nahiz eta ni feminista erradikala izan. Niri axola zaidana da helburua zein den, eta helburua lortzeko zer egin behar dugun. Eta adostu beharko dugu ahalik eta jende gehienarekin, eta prozesu bat denez, zenbat eta feminista gehiago konbentzitu erradikalak izan daitezken, estatugintzak gehiago joko du bide horretatik. Baina hori persuasio eta konbentzimendu kontua da: borroka ideologikoa sartzen da hor.

Esan duzu feminismo liberala dela hegemonikoa gaur egun. Espainiako Estatuan 20 urte daramatzagu berdintasun legeekin eta berdintasun teknikariekin. Zein balorazio egiten duzu politika horiei buruz?

Suposatzen dut udalaren arabera izango dela, noski. Instituzionalizazioari dagokionez nik argi daukat ezinbestekoa dela, demokratizazioaren dinamikan. Izan ere, zer da gizarte demokratikoa? Gizarte bat non gizarte antolatuak eskaera batzuk egiten dituen eta instituzioek eskaera horiek hezurmamitu behar dituzten, eta instituzionalizazioa ezinbestekoa da horretarako. Zertarako egiten baita protesta? Zure eskaerak lege bihurtu eta orokor izan daitezen, ezta? Eta dinamika horretan, instituzioetan daukazun indarraren arabera kontua bide batetik joango da edo bestetik.

Feminismoaren eskaera askoren instituzionalizazioak oso emaitza onak ekarri ditu zenbait arlotan eta oso kaltegarriak beste kasu batzuetan, amatasun bajen kasuan esaterako, gizarte patriarkal batean baja horiekin lortzen dena delako emakumeak etxean gelditzea, etxera itzultzea, gutxiago kotizatzea eta abar eta abar.

Horregatik esaten dut arazoa ez dela lege zehatz bat edo neurri zehatz bat… gizarte osoa oso patriarkala dela baizik.

Aldarrikatzen duzu beharrezkoa dela boterea hartzea, baina birsignifikatu eta birkontzeptualizatu egin behar dela botere hori. Zer da boterea zuretzako, eta nola gauzatzen da boterea hartzeko ekintza hori?

Boterea erlazio bat da, hau da, ez da pertsona boterea daukana, pertsona horrek betetzen duen espazioa baizik. Posizio sozialak —edo, Foucaultek esaten zuen bezala, subjektu-posizioak— dira boterea daukatenak, ez indibiduoak. Lehendakariak boterea dauka, bai, baina ez Urkullu delako, lehendakaria delako baizik.

Eta gero zirkuitu batzuk daude: zirkuitu-botereak deitzen direnak. Burtsako espekulazioan paperak papera egiten duen bezala, botereak ere horrelaxe funtzionatzen du, metatuz doa. Eta erlazioa izatearekin batera boterea ezagutza da.

Beraz, pertsonek ez dute boterea besterik gabe, beren erlazioen arabera dute, eta faktore asko sartzen dira hor: kapital ekonomikoa (zenbat diru daukazun), kapital kulturala (zer prestakuntza daukazun), kapital sinbolikoa (prestigioa, familia, kontaktuak, emakumea edo gizona zaren, etorkina edo bertakoa…).

Eta nola definitzen duzu gizon izate hutsak berez dakarren boterea?

Gizon bezala etiketatzen diren gorputzak berentzat eginda dagoen mundu batera jaiotzen dira: prestigioa ulertzeko era, zeri ematen zaion balioa, zer jotzen da ezagutzatzat, zer gorputz normaltzat… horrekin guztiarekin jaiotzen dira. Eta hortik datorkie boterea: beraientzat egindako mundu batean bizitzetik. Gu, berriz, leku berean egonik, justu alderantzizko egoeran gaude, eta hori da haiek identifikatzen ez dutena. Ezta ezkerrekoek ere. Ez dute identifikatzen.

Historikoki feministok ez gara inoiz boterean egon, eta gure lorpen guztiak izan dira antolakuntza eta borroka feministaren emaitza, eta horren bidez lortu dugu abortu-eskubidea, boto-eskubidea… Iruditzen zaizu adibidea izan daitekeela erakusteko instituzioak bakarrik ezin duela aldaketarik ekarri, kanpoan egon gabe antolakuntza bat hegemonia diskurtsiboa duena, bihurtzen duena ezinbesteko neurri politiko batzuk hartzea legislatibotik?

Hori da ideala dena. Zer nahi dute ezkerreko alderdiek? Nahi dute instituzioetara iritsi hor boterea dagoelako beren helburu guztiak aurrera eramateko. Baina instituzioetatik zure helburuak aurrera eraman ahal izateko masa bat behar duzu protestan dagoena, hori guztia eskatzen dagoena etengabean. Horregatik dira ezinbestekoak biak.

Ezin dugu gelditu alde batean edo bestean. Demokratizazioa edukitzeko, gizarte antolatu bat behar duzu, presioa egingo dizuna zure proposamenak gauzatzeko. Hori baita instituzioa: botere hegemonikoa gehi status quoa, gauzak egin ahal izateko. Eta biekin jokatu beharra dago, status quoa beti aldatzen baita kanpotik. Hau da, barruan egonda, baina kanpoko baliabide eta presioekin.

Mobilizaziorik handiena gaur egun mugimendu feministan dago, eta feminismoa da eskaintza politiko zehatzak egiten ari den bakarrenetakoa. Zer deritzozu horri?

Horregatik esaten dut fase honetan proposamen zehatzak egin behar ditugula. Oso testuinguru potentean gaude euskal estatu feministaren sorkuntzan aurrera egiteko, baina oso gauza zehatzen gainean aritu behar dugu, gaur egun ez baitago Che diskurtso potenterik, eta hori baita bizi dugun garaia: makrohistoria pila bat hautsi dira, eta horregatik esaten dut feminismoaren mendea izan daitekeela, serio heltzen badiogu, feminismoa delako dagoen proposamen indartsu bakarra. Gure esku dago, beraz, serio eta modu antolatuan lan egiten badugu, bagarelako masa kritiko bat oso potentea. Kontua da gu martxan jartzea, inoren zain gelditu gabe.

Berotzen hasteko…

GORA BORROKA FEMINISTA!

Eskutitz publiko bat komunikabideei

2014ko abenduaren 23an

Nire izena Assata Shakur da, eta XX. mendeko esklabo iheslari bat naiz. Gobernuaren jazarpena dela eta, koloreko pertsonekiko AEBko gobernu politiketan gailentzen diren errepresio, arrazakeria eta biolentzia politikotik ihes egitea beste aukerarik ez nuen izan. Preso politiko ohia naiz, eta Kuban bizi naiz erbestean 1984tik.

Ekintzaile politikoa izan naiz ia bizitza osoan, eta AEBko gobernuak ni kriminalizatzeko ahal izan duen guztia egin badu ere, ez naiz gaizkile bat, eta ez naiz sekula izan. 1960ko hamarkadan, hainbat borrokatan parte hartu nuen: beltzen askatasunerako mugimenduan, ikasleen eskubideen aldeko mugimenduan eta Vietnamgo gerra bukatzeko mugimenduan. Pantera Beltzen Alderdian hasi nintzen. 1969an jada FBIren COINTELPRO programak Alderdia zuen lehen jomuga. Pantera Beltzen Alderdiak pertsona beltzen askatasun osoa eskatzen zuenez, J. Edgar Hooverrek esan zuen «herrialdearen barne-segurtasunaren kontrako mehatxurik handiena» zela, eta promes egin zuen alderdia bera eta horren ekintzaile nahiz buruak suntsituko zituela.

Nire kasua, besteak beste, Nazio Batuen Erakundean eztabaidatu zuten 1978an Abokatu Beltzen Nazio Batzordeak, Errepresio Arrazista eta Politikoaren kontrako Nazio Aliantzak eta Arraza Justiziarako Jainkoaren Eliza Batzordeak hala eskatuta; Estatu Batuetan preso politikoak bazirela, jazarpen politikoa egiten zitzaiela eta AEBko espetxeetan tratu bihozgabe eta krudela ematen zitzaiela jakinarazten zuen txostenak. Honela zioen:

«FBIk eta New Yorkeko Poliziak (NYPD) bereziki, Assata Shakur akusatu zuten poliziaren kontrako erasoetan parte hartzeagatik, eta lau haizetara zabaldu zituzten akusazio eta kargu horiek polizia sail eta unitateetan. FBIk eta NYPDk Beltzen Askapenerako Armadaren burua izatea ere egotzi zioten, zeina poliziak tirokatzen dituen erakundea baita gobernuaren eta horren batzordeen arabera. Beltzen Askapenerako Armadaren deskribapen hori eta horrekiko Assata Shakurrek izan lezakeen harremanaren akusazioa lau haizetara zabaldu zuten gobernuko batzordeek polizia sail eta unitateetan. Gobernuaren jarrera horren ondorioz, Shakur anderea harrapakin bihurtu zen: polizia-etxe eta banketxeetan jarritako afixek ekintza kriminal larrietan parte hartu zuela zioten; FBIk bilatutakoen zerrendan lehenetarikoen artean zegoen; eta askotariko poliziarentzat hiltzeko-tiro-egin moduko jomuga bihurtu zen».

Beren artean loturarik ez zuten sei “krimen” egotzi zizkidaten, bidegabeki, eta sei kasuetan absolbitu edo kargugabetu egin ninduten azkenean. Horrek, absolbitzeak eta karguak kentzeak ez du esan nahi epaitegiek justizia egin zutela, ez baitzen horrela izan. Nire aurkako “frogak” hain ziren ahulak eta faltsuak, nire errugabetasuna agerian geratu baitzen. Poliziaren jazarpen hori aurkari politikoak ezabatzeko gobernuaren politikaren parte besterik ez zen, politika horrek bitartekotzat baitarabil aurkariak akusatzea eta atxilotzea karguen oinarri egiazkoari kasurik egin gabe.

1973ko maiatzaren 2an, Zayd Malik Shakur eta Sundiata Acolirekin batera, New Jerseyko bidesarian geratu ninduten, ustez “atzeko argi hondatu” batengatik. Sundiata Acoli autotik atera zen geldialdiaren arrazoia begiratzera joateko. Zayd eta biok autoan geratu ginen. Harper polizia autora hurbildu, atea ireki eta galdekatzen hasi zen. Beltzak ginelako, eta Vermonteko matrikuladun auto bat gidatzen genuelako, “susmoa piztu” zitzaion. Orduan arma atera, guri zuzendu, eta besoak altxatzeko eskatu zigun, eskuak aurrean jartzeko, ikus zitzakeen tokian. Hala egin nuen, eta segundo batetik bestera, auto kanpotik zarata bat entzun zen, bat-batean mugimendu bizi bat gertatu zen eta tiro egin zidaten besoak oraindik jasota nituela, eta gero berriz egin zidaten tiro bizkarretik. Gero Zayd Malik Shakur hil egin zuten, Werner Foerster polizia hil zuten; nahiz eta Harper poliziak onartu egin zuen berak tiro egin eta hil zuela Zayd Malik Shakur, nire lagun min eta burkidea, neuri egotzi zizkidaten bai haren heriotza bai Foerster poliziarena ere, New Jerseyko hilketen delitu legearen pean. Sekula ez dut halako saminik sentitu. Zaydek promes egin zuen babestuko ninduela, eta leku seguru batera alde egiten lagunduko zidala, eta argi dago bere bizia galdu zuela Sundiata eta biok babestu nahian. Armarik ez zuen arren, eta Foerster polizia hil zuen arma Zayden hankapean aurkitu zuten arren, Sundiata Acoliri ere ―geroago atxilotu zuten― bi heriotzak leporatu zizkioten. Ez berak ez nik ez dugu epaiketa duin bat izan. Komunikabideek erruduntzat jo gintuzten epaiketak hasi baino askoz lehenago. Albistegiek ez zuten baimenik izan guri elkarrizketa bat egiteko, nahiz eta New Jerseyko poliziak eta FBIk egunero elikatzen zituzten komunikabideak istorioez. 1977an, epaimahai guztiz zuri batek epaitu eta bizitza osorako gehi 33 urterako kartzela-zigorra ezarri zidaten. 1979an, espetxean hilko ninduten beldurrez eta justiziarik jasoko ez nuela jakinda, kartzelatik atera ninduten, hurbileko zenbait batzordek lagunduta, zeinek nire kasuko injustizia sakonak ulertzen baitzituzten eta nire bizitza arriskuan zegoela baitzekiten.

Estatu Batuetako Senatuaren Eliza Batzordearen 1976ko txostenak, AEB barruko inteligentzia-eragiketei buruzkoak, honela zioen: «FBI ezkutuan saiatu da pertsonei eta taldeei buruzko iritzi publikoa baldintzatzen; horretarako, komunikabideetan mespretxuzko informazioa zabaldu du, bai anonimoki bai kontaktu berri “lagunkoi” bidez». Politika hori agerikoa da gaur egun ere.

1997ko abenduaren 24an, New Jerseyko estatuak prentsaurreko batera deitu zituen komunikabideak; bertan esan zuenez, New Jersey Estatuko Poliziak gutun bat idatzi zion Joan Paulo II.a Aita Santuari, poliziaren izenean jarduteko eta New Jerseyko espetxetara estradita nintzaten laguntzeko eskatzen. New Jersey Estatuko Poliziak uko egin zion gutuna publiko egiteari. Banekien gertatutakoa erabat desitxuratuko zutela eta saiatuko zirela Aita Santuak erlijioaren izenean deabruaren lana egin zezan; horregatik, Aita Santuari idaztea erabaki nuen, New Jerseyko estatuan eta Estatu Batuetan benetan jende beltzari zer-nolako “justizia” dagokion jakinarazteko.

1998ko urtarrilean, Aita Santua Kuban bisitan zela, Ralph Penza NBCko kazetariarekin elkarrizketa egitea onartu nuen, Aita Santuari idatzitako gutunari, New Jerseyko epaitegi sisteman izandako esperientziei eta azken hogeita bost urteetan Estatu Batuetan ikusitako aldaketei eta hango jende beltzaren tratuari buruzkoa. Elkarrizketa hura egitea onartu nuen Aita Santuari bidalitako gutun ezkutua New Jerseyko Estatu Poliziaren azpijoko biziotsu, oies eta propagandistikoa iruditu zitzaidalako, eta Joan Paulo II.a Aita Santua manipulatzeko saiakera zinikotzat hartu nuelako. Kuban bizi nintzen aspaldi zela, eta erabat galdua nuen sistemaren komunikabideen izaera sentsazionalista eta zikina. Okerragoa zen orduan 30 urte lehenago baino. “Sistemaren” komunikabideen erasoak urtetan jasan eta gero, inozoki pentsatu nuen azkenean “historiaren nire bertsioa” kontatzeko aukera izanen nuela. Nirekin elkarrizketa bat izatetik urrun, “emanaldi taularatu” bat egin zuten, hiru zatitan, distortsioz, zehaztasun faltaz eta gezur lotsagabez betea. NBCk nahita desitxuratu zituen gertatutakoak. “Elkarrizketa bilduma bakan” hori NBCn iragartzeko milaka dolar xahutzeaz gainera, dirutza ikaragarria gastatu zuen “elkarrizketa bakana” irrati beltzetan eta tokiko egunkaritan iragartzeko.

Estatu Batuetako jende txiro eta zapaldu gehienak bezala, nik ez dut ahotsik. AEBko beltzek, txiroek ez dute benetako hizketa-askatasunik, ez egiazko adierazpen-askatasunik, eta komunikabidetarako askatasun oso mugatua. Prentsa beltzak eta komunikabide progresistak justizia sozialerako borrokan rol garrantzitsua jokatu dute historian. Tradizio horri jarraitu behar gatzaizkio eta zabaldu egin behar dugu. Bitartekoak sortu behar ditugu gure herria eta umeak hezten lagunduko digutenak, haien pentsamendua suntsitu beharrean. Emakume bat baizik ez naiz. Ez naiz inolako telebista kateren jabe, ez irrati ez egunkariren jabe. Baina uste dut jendeak hezkuntza behar duela gertatzen ari denaz jabetzeko, eta Amerikan komunikabideek eta errepresio-bideek duten lotura ulertzeko. Dudan bakarra nire ahotsa da, nire kemena eta egia kontatzeko borondatea. Baina zintzotasunez eskatzen dizuet, komunikabide beltzetan zaudeten horiek, komunikabide progresistetan zaudetenok, egiazko askatasunean sinesten duzuenok, adierazpen hau argitaratzeko, jendeak jakin dezan zer ari den gertatzen. Ez dugu ahotsik, beraz, izan zaitezte ahots gabeon ahotsa.

Askatasuna Preso Politiko guztientzat; Maitasuna eta Agur Iraultzaileak bidaltzen dizkizuet Kubatik, Planeta honetan inoiz izan den Palenque (Esklaboen Gordelekua) Handienetako, Erresistenteenetako eta Ausartenetako batetik.

Assata Shakur Havana, Kuba

The New Yorker aldizkaritik hartutako testu bat dakarkizuegu, Margaret Atwoodek 2012an idatzitakoa. Zientzia-fikzioarekin izandako lehen hartu-emana azaltzen du bertan kanadarrak, eta haurtzarora jotzen du generoaren mugak nola eraiki zituen kontatzeko. Euskaraz deus ez dugula-eta (argitaratzaileei deia!), Atwood eta bere ipuingintza ekarri nahi genuen hona, baina denbora faltagatik, zientzia-fikzioa ekarri dugu, gurean ahaztuxe izan dugun generoa, apika; horra hor gure mugen ondorio gazi-gozoa. On egin!

Armiarma-emakumeak

Irakiten jarritako ur hotzez beteriko lapiko batean dagoen otarrainak ez daki jateko prestatzen ari direnik beranduegi izan arte. Antzera, gaur egun zientzia-fikzioaren saldan gaudenok ez genekien zopa-ontzi jakin horretara igotzen ari ginenik: goizegi hasi ginen. Umeek ez dute “genero” bat edo beste irakurtzen; istorioak irakurtzen dituzte. Adin batetik behera, ez dute bereizten “egia” eta “ez egia”, zeren ez dute ulertzen zergatik ez duen untxi zuri batek poltsiko-erloju bat izanen, zergatik ez diren baleak mintzatuko, zergatik ez diren izaki sentibera horiek beste planeta batzuetan bizi eta espazio-ontzietan ibiliko. Zientzia-fikzioko tropoak ez dira “zientzia-fikzio”tzat hartzen; fikziotzat hartzen dira. Eta fikzioa errealitatetzat hartzen da. Eta batzuetan errealitatea ohe azpian bizi da eta hortz zorrotz-zorrotzak ditu, eta ezin du bestela izan.

Baina, adin batera iristerakoan, konturatzen gara irakurtzen dugunetik zenbait —hara, nola esan hau sotilki?— apainduegi dagoela. Noiz ohartu nintzen zientzia-fikzioa bestelako zerbait zela, demagun, Oliver Twisten aldean? Hamar urte inguru nituenean; apur bat berandu, beharbada, baina inozoagoak ginen orduan (ia hamahiru urte nituen jakin nuenean “child molester” [pederasta] ez zela umeentzako zeregin berezi bat satorrak [moles] biltzean zetzana —jendeak arrantzarako zizareak biltzen dituen bezala, nolabait—).

Zientzia-fikzioa, beraz: hamar urte ditut, adibidez, baten bat gehiago agian. Familiako etxolan nago Quebeceko iparreko baso bakartuetan. Ez da elektrizitaterik. Irakurtzeko aukera zabala dago, baina ez da erraza dagoenari deus gehitzea, ez baitago liburutegi edo saltokirik, hortaz, irakur zitekeen guztia irakurria dut, batzuk behin baino gehiagotan. Aldizkari bat lortzen dut. Nola? Bisitariren batek utziko zuen. Zientzia-fikziozko aldizkari bat da. Zein? Ñabardura hori galdu da, eta, nolanahi ere, aldizkariak ez du azalik.

Aldizkari horretan istorio hau irakurtzen dut: espazio-ontzi batek planeta urrun baten kontra jo du eta ontziko gizonezko guztiak bizirik atera dira. Itxuraz emakume ederrez baizik osatuta ez dagoen jendarte batek harrera egiten die. Emakume horiek oso atseginak dira haiekin, goxoki hartzen dituzte eta oturuntza ederrak prestatzen dizkiete (berrogeiko urteen amaiera edo berrogeita hamarren hasiera denez, ez dago sexu-aipamen espliziturik). Gizonak kontent daude. Patxada ederrean dabiltza, ariketarik egin gabe, eta gizendu egiten dira. Elkar zoriontzen dute inoiz baino hobeki daudelako.

Egun batean, ezustean, kaiola batean sartzen dituzte beste gizon batzuekin. Gizon horiek mehe-meheak dira. Istripua izandako beste espazio-ontzi bateko bidaiariak dira ―hala balitz, jendea erruz dabilen galaxiaren txokoren batean egonen da planeta―, edo planetako bertako gizonezkoak dira? Ñabardura hori ere galdua da.

–Ergel halakoak –diote gizon meheek, edo antzeko zerbait–. Ez dakizue zer gertatuko den bihar?

Potolo dauden gizonak urduri daude. Badirudi estaltze-garaia dela, eta biharamunean gizonak kaiolatik aterako dituztela. Korrika bizian ihes egiten saiatuko dira, eta emakume ederrak haien atzetik abiatuko dira. Emakume batek gizon bat harrapatzen duenean —eta, jakina, gizon potoloak motelagoak izanen dira, eta baita emakumeentzat erakargarriagoak ere, segidan argituko ditugun arrazoiengatik—, lepoan hozka eginen dio, bertan geldiaraziz. Orduan arrautzak jarriko dizkio gizonari.

Tripontziek beranduegi ulertzen dute burugabe jardun dutela. Hurrengo egunak ere argitzen du. Atea zabaltzen da. Zer beste egin dezakete ahalik eta lasterren ibiltzea baino, gizenegi daudelako ahateen pare eta arnasestuka? Bitartean, mutil lerdenak ziztu bizian ari dira, beste egun batez biziraun eta korrika egiteko, itxuraz.

Istorioko azken atala letra etzanez zegoen —lehen aldia zen letra etzana ikusten nuela barne-bakarrizketa aurkezteko—, eta emakumeetako baten gogoeta zuzena zen. Maitasun kantu bat. Desiraz borborka zegoen jarraitzen ari zen gizon zoritxarreko eta izutuarekiko, eta bereziki larba elikatuko zuen haren ehun koipetsuekiko —eta desira aseko zuen, istorioaren bukaeran, estasi eta asetasun hasperen batez—.

Irakurketa liluragarria, zinez, hamar (edo nituenak nituela) urteko norbaitentzat. Irakurle helduek, orduan nahiz etorkizunean, hainbat modutara deskodetu zezaketen istorioa; misoginoa («halakoak dira emakumeak, bizkarroi horiek»), feminista («halakoxetzat dituzte gizonek emakumeak, koldar horiek»), sadomasokista («horri esaten diot nik ederki pasatzea») eta araknidologoa («hara zer iruzkin interesgarria armiarmek kumeak elikatzeko darabilten amarruei buruz»). Baina niri, irakurle honi, bereizgarri on bat eman zidan: segur aski ez zen egiazkoa, edo ez zen egiaz gertatuko. Fantasia hutsa zen. Alta, Orwellen 1984 irakurri nuenean, urte gutxi barru, pentsatu nuen egiaz gerta zitekeela: Gerra hotzaren erdian, halakoxea zen gutxi gorabehera. Bereizketa horiek oraindik ere balio dute. Neuri bai, behintzat.

Margaret Atwood

Hameera Muhammed

Muhammed Khashman, Turkian errefuxiatua den negozio gizona, 45 urte, arrebak adoptatu zuen alabari buruz.

Hameera 1982an jaio zen, bere aita auto istripuan hil eta hiru hilabetera. Amak zailtasunak zituen lau seme-alabek sortzen zituzten gastuei bere kabuz aurre egiteko. Nire arreba Hameeraren amaren laguna zen, eta haurra adoptatu eta Kobanen bere zortzi seme-alabekin batera hezitzeko eskaini zuen bere burua. Hameera umore oneko pertsona alaia zen, eta 18 urte bete zituenean Kobaneko taxi-gidari batekin ezkondu zen.

Orain dela bi urte Hameerak seme gazteena erditzen zuen bitartean, frankotiratzaile batek bere senarra hil zuen Alepora bidaiatzen ari zen bitartean. Siriako armadak errebeldeen kontra Alepon izan zuen gatazka latzaren ondorioz, Hameerak hiru egun behar izan zituen bere senarraren gorpua berreskuratu ahal izateko. Hameerak zailtasunak izan zituen bere bost seme-alaben gastuei aurre egiteko. Egunero bere senarrak zuen behi baten esnekiak saltzen zituen, eta horretaz gain, gurasoek ematen zizkioten diru-laguntzak baino ez zituen. Aitaginarrebak bere etxeko gela bat eskaini zien baina Hameerak ez zuen bere etxea utzi nahi izan. Hainbat liskarren ostean, aitaginarrebak bere bost seme-alabak etxera eraman zituen eta Hameerak bere gurasoen etxera joan behar izan zuen bizitzera.

Seme-alabak galtzea mingarria izan zen Hameerarentzat. Semerik gazteena ikusi nahi zuen bularra eman ahal izateko baina aitaginarrebak ez zion uzten. Hameeraren ama liskarra konpontzen ahalegindu zen, baina ez zuen lortu. Seme-alabekin batzeko zuen desiraren ondorioz Hameerak depresioa pairatu zuen. Iragan irailean ISIS eta Kobaneko borrokalarien arteko gatazka areagotu zenean, Hameeraren familiak Turkiarako muga zeharkatu zuen, beste milaka familiek bezala. Izua eta beldurraren ondorioz, Hameeraren amak ez zuen aukerarik izan bere bederatzi seme-alabek berarekin alde egin ote zuten egiaztatzeko. ISISeko soldaduei aurre egiteko Hameera Kobanen gelditu zela esan zion alaba zaharrenak amari Turkiako kanpamentura heldu zirenean. Hameerak erresistentziara lotzeko erabakia hartu zuen.

Astebete beranduago barkamen eske deitu zion amari. Bere ustez, Kobaneko erresistentziarekin bat egin eta ISISen aurka borrokatuz gero, aitaginarrebak iritziz aldatu eta seme-alabak ikusten utziko zion. ISISen kontrako borroka batean sorbaldan eta eskuan zauritu zutela esan zion amari. Amak Turkiara joateko erregutu zion, ondo prestatuta ez egoteaz gain, gerra ez zela jokoa, eta gainera gizonen kontua zela, ez emakumeena.

Turkian Eid al-Adha (sakrifizioaren festa) ospatzen ari zirenez, nire arreba eta familia bisitatzera joan nintzen kanpamentura. Telefono bidez Hameerarekin hitz egiten ari ziren, eta hobeto egon arren haurrak zein familia faltan botatzen zituela esan zion amari. Amak Turkiara bueltatzeko eskatu zion berriz, borrokak geroz eta latzagoak ziren eta kezkatuta zegoen. Ezingo zuela telefonoz gehiago hitz egin erantzun zion Hameerak.

Hamar egun beranduago, Hameeraren ahizpak dei bat jaso zuen. Hizlariaren arabera, Hameera eraikin batean beste bost borrokalarirekin batera ezkutatzen ari zela mortero batek eraikina lehertu zuen. Leherketak sei kideak hil zituen. Eraikina ISISen eskuetan zegoen eta borrokalari guztien gorpuak bertan zeuden.

Hameeraren amak hiletak ospatu nahi izan zituen kanpamentuan eta bertan martiri gisa omendu zuten. Egunen batean gorpua berreskuratzeko esperantza du amak, Kobanen ehortzi eta seme-alabek bere amaren hilobia bisitatzeko aukera izan dezaten.

Hitzeman bezala, hemen dakarkizuegu Samanta Schweblinen hirugarren ipuina, Xabi Aizpurua Ugarte elearazleak itzulia hau ere. Gogoan izan, Schweblinen narrazio gehiago dituzuela irakurgai euskaraz. On egin!

Nire anaia Walter

Nire anaia Walter deprimituta dago. Emazteak eta biok bisita egiten diogu gauero, lanetik itzultzen garenean. Jateko zerbait erosten dugu ̶ asko gustatzen zaizkio patata frijituak oilaskoarekin ̶ eta txirrina jotzen diogu bederatziak aldean. Berehala erantzun eta galdetzen du Nor da? Eta nire emazteak esaten du Gu! Eta berak esaten du a… eta sartzen uzten digu.

Hamar pertsonak deitzen diote egunero nola dagoen jakiteko. Berak ahalegin handiz altxatzen du telefonoa, tona bat pisatuko balu bezala, eta esaten du:

̶ Bai?

Eta nire anaia txorakeriekin elikatuko bailitzan hitz egiten du jendeak. Nor den galdetzen badiot, edo zer nahi duten; bera ez da gauza erantzuteko. Bost axola berari. Hain dago deprimituta, gu hor egotea ere berdin zaio, inor ez egotearen antzekoa delako.

Larunbat batzuetan, nire amak eta izeba Clarisek aretoan egiten dituzten helduentzako festetara eramaten dute, eta Walter eserita egoten da berrogeitaka urte bete berri dituzten andreen, ezkontza aurreko agurren eta ezkonberrien artean. Izeba Clarisek esaten du Walter zenbat eta deprimituago egon orduan eta zoriontsuago sentitzen dela bere inguruko jendea. Onartu beharrekoa da, egia baita, Walter deprimituta dagoenetik familiako kontuek hobera egin dutela. Nire arreba azkenean Galdosekin ezkondu da, eta festan, nire anaiaren mahaian xanpaina edaten eta barrez lehertzen ari zen lagun talde batean, nire amak Kito jauna ezagutu du, eta orain harekin egiten du lo gauero. Kito jaunak minbizia dauka baina indar askoko gizona da. Gainera, zereal konpainia handi baten jabea da, eta izeba Clarisen txikitako laguna. Galdosek eta nire arrebak etxalde bat erosi dute hiritik urrun, eta asteburuak han pasatzeko ohitura hartu dugu. Nire emaztea eta biok Walterren bila joaten gara larunbatean lehen orduan eta eguerdirako etxaldean egoten gara guztiok, haragi errearen zain ardo kopa batekin eta aire zabalean igarotzen diren egun eguzkitsuek ematen duten zoriontasun ikaragarri horrekin. Asteburu bakar batean egin dugu huts, Walter gripearekin dagoelako eta ez duelako autora igo nahi. Bera ez dela joango esanez besteei abisua emateko beharra sentitu dut, eta, hala, mugikorretan deiak gurutzatzen hasi dira, eta Galdos haragi errea zerbitzatzen hasi denerako guztiek uko egin diote irteerari.

Orain, izeba Claris etxaldeko langileburuarekin irteten da eta familian denok dugu bikotea, Walterrek izan ezik, jakina. Parrilatik gertu aulki bat dago, eraman genuen lehen egunean aukeratu zuena; ez da bertatik jaikitzen. Beti inguruan egoten saiatzen gara, animatzeko edo konpainia egiteko. Barre asko egiten dugu, eta zorionak ematen dizkiogu Kitori bere minbizia ia sendatuta dagoelako, Galdosi etxaldearen errentagarritasunagatik, eta nire amari, besterik gabe, biziki maite dugulako. Nire arreba eta nire emaztea zoragarri konpontzen dira, eta irribarretsu entzuten ditugu; izan ere, aktualitateari buruz esaten dituzten kontuek algaraka jartzen gaituzte, malkoak irteteraino.

Baina Walterrek deprimituta jarraitzen du. Oso itxura kaskarra du, gero eta tristeagoa. Galdosek ezaguna duen baserri-mediku bat ekarri du etxaldera eta Walterren kasuak berehala piztu dio jakin-mina. Tipo jatorra da, eta astebururo etortzen hasi da. Ez digu ezer kobratzen; bere emaztea ere etortzen da nire emaztearekin eta nire arrebarekin berriketan egiteko. Orduan, hara non baserri-medikua, Kito eta Galdos berriketa atseginean ari diren Walterren inguruan ̶ erretzen eta tentelkeriak esaten pixka bat animatu dadin ̶ , negozioei buruzko solasaldi luzea izan dute, eta elkarrekin zereal marka berri bati ekin diote Kitoren izenpean, baina Galdosen etxaldean, eta medikuak proposatutako errezeta osasungarriago batekin. Ni egitasmora gehitu naiz eta ia egunero etxaldean egon beharra daukat; beraz, nire emaztea haurdun gelditu denean, gu ere etxaldera joan gara bizitzera, eta Walter geurekin ekarri dugu, nahiz eta halako aldaketei buruz ez duen ia-ia iritzirik ematen. Lasaitu egiten gaitu hemen gurekin edukitzeak, bere aulkian eserita ikusteak, gertu dagoela jakiteak.

Zereal berriak oso ondo saltzen dira eta etxaldea langilez eta handizkako eroslez bete da. Jendea atsegina da. Proiektuan konfiantza itsua dutela dirudi; halako energia baikor bat nabari da, asteburuetan goia jotzen duena, Galdosen haragi errea ̶ geroz eta jende gehiago erakartzen duena ̶   parrilan gorritzen hasten denean eta guztiok irrikaz zain egoten garenean, kopak eskuetan hartuta. Eta dagoeneko hainbeste gara, Walter ez baita segundo bakar batean ere bakarrik gelditzen; beti izaten da norbait lehian haren alboan egoteko, hari alai-alai hitz egiteko, albiste onak kontatzeko, zeinen zoriontsua izan daitekeen erakusteko.

Enpresa hazi egin da. Kitoren minbizia desagertu egin da eta nire semeak bi urte bete ditu. Walterren besoetan uzten dudanean, nire semeak irribarre egin eta txalo jotzen du, eta zoriontsua naiz, oso zoriontsua naiz esaten du. Izeba Claris Europa guztian zehar ibili da bidaian langileburuarekin; itzultzean, kasinora joan dira nire arrebarekin eta Galdosekin; irabazitako diruarekin elkarte bat egin eta konpetentziaren zereal markak erosi dituzte. Urteberriko festara etxaldea inguratzen duen ia herri guztia gonbidatu du enpresak ̶kasik guztiek bertan egiten baitute lan ̶, baita handizkako erosleak, lagunak eta auzokoak ere. Haragia gauez erre dute. Zuzeneko banda batek hogeita hamarreko hamarkadako jazza jotzen du, beltzak bezala dantzarazten zaituen musika hori. Haurrak jolasean dabiltza aulki eta mahai artean girlandak korapilatzen.

Noizean behin anaia jendeagandik apartatzeko joera daukat, edo biok lasai egoteko une bat bilatzen dut, eta zer gertatzen zaion galdetzen diot. Bera isilik egoten da, baina automatikoki uzten dio niri begietara begiratzeari / automatikoki apartatzen/aldentzen du begirada nire begietatik. Zaila da orain galdetzea, dagoeneko hamabiak puntuan direlako eta topa egitearekin batera su artifizialak jaurtitzen ditugulako, zerua osorik argitzen duten horietakoak, eta jendeak eztanda bakoitzeko oihu eta txalo egiten du. Orduan zerbait sentitzen dut: denak leunagoa eta grisagoa dirudi, eta ezin dut burutik kendu zer ote den gertatzen zaiona, hain ikaragarria dirudien hori.

1938an sortu zen Lockport-en (New York). Bere arbasoei buruzkoa da gaur dakarkizuegun narrazioa, duela bi urte The New Yorker-en kaleratutakoa. Amaren arbasoak AEBra migratutako hungariarrak ziren. Aitaren ama bere buruaz beste egindako gizonaren alaba zen, aitaren suizidioaz geroztik judua zela isilean gorde zuena; haren bizitzari buruzko zertzeladak ematen ditu The Gravedigger’s Daughter (2007) nobelan. Hain zuzen aitaren amak oparitu zion idazmakina bat, eta orduan, hamalau urterekin, hasi zen idazten. Lewis Carrollen Aliceren abenturak izan ziren «haurtzaroko altxorrik handiena», eta gaztaroan irentsi omen zituen Ernest Hemingway, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Henry David Thoreau, Fyodor Dostoevsky eta William Faulkner. Bere obran maiz agertzen da landa-eremuko pobrezia, klaseen arteko tentsioa, emakumeen kontrako bortxa, boterea lortzeko desira, arrazen arteko gatazka, umezaroa eta naturaz gaindikoa. Biolentzia ere ia idatzi gehienetan azaltzen da, eta “Zergatik da zure idazketa hain bortitza?” galderari erantzuten dion saiakera bat ere idatzia du. Baina Oatesek dio bizitzari ispilu bat baino ez diola jartzen, zeren bizitzako esparru askotan, guztietan ezpada, biolentzia egon badagoela. 1980an genero gotiko eta horrorezkoa idazten hasi zen, eta horregatik dute askok ezagun; Kafka eta James Joyce horretarako eredu izan zituela esan zuen Oatesek. Sylvia Plathen zale amorratua ere bada, nahiz eta suizidioarekiko eta pertsonaiekiko Plathen erromantizismoarekin ez datorren bat.

Euskaraz ez dugu Joyce Carol Oates handiaren deus. Testu labur bat dakarkizuegu gaurkoan, haren idazkerara eta bizitzara lehen urrats bat. Ea gurean ere bidea egiten duen. On egin!

 Black Rock eta gero

Hau guztia 1917an gertatu zen, ni sortu baino askoz lehenago, hungariar komunitate batean, Black Rock-en, New Yorken. Nire amaren aitak berrogeitaka urte zituen orduan, Budapest inguruko landatik etorritako immigrantea zen, Buffaloko fabrika batean lan egiten zuena; gau batez, taberna batean, beste hungariar immigrante batek hil zuen, dirudienez, «pala batez hiltzeraino jipoituta». Ekintza zuzen eta argi horiez gainera, gutxi gehiago dakigu. Hiltzailea identifikatuko zuten, beharbada atxilotu eta zigortu ere bai; agian hilketa bere buruaren defentsan egin zuela esanen zuten; eta baliteke hori egia izatea. Amaren aitari buruz inoiz jakin dudan bakarra zera da, familiako beste gizonezko hungariarrak bezala, azkar asko haserretzen zela eta zurrutero amorratua zela. “Laborari” baztertu beharreko hitza da orain, baina amaren familiakoak deskribatzeko modurik objektiboena izanen da segur aski, 1900 hasieran New York mendebaldera migratutakoak.

Amaren aitaren bat-bateko heriotzak babesgabe utzi zuen familia. Amaren gurasoek zortzi seme-alaba izan zituzten; haietako batzuk ordurako lanean ari ziren (gogoan izan 1917az ari garela eta ume immigranteak nekez zihoazela eskolara, eta horren ordez fabriketan, lantegietan eta hiltegietan lan egiten zutela, helduena baino askoz ordainsari txikiagoagatik). Nire amonak —sekula ezagutu edo argazkian ikusi gabea naiz— ume bat behintzat eman zuen garai hartan: gazteena, nire ama, Carolina, bederatzi hilabeteko haurra.

Nire ama seme-alabarik gabeko hungariar bikote batek hazi zuen, John eta Lena Bush izenekoak (“Bush” abizena jarri zieten Ellis Islanden, haien hungariar izenaren, Bùs, antza baitzuen), haren amaren ahaide zirenak. Baserri txiki batean bizi ziren Millersporten, landa-komunitate anitz bat Buffalo iparretik hogei milia ingurura, Erie eta Niagara konderrien mugan, non John Bush, sorbalda zabaleko, papar sendoko eta bibote sarriko gizona, errementari ere aritzen baitzen. Garai hartan ez zegoen “adopziorik”; ez, behintzat, gobernuko bulegorik ume immigranteen patuaz arduratzeko, eta, komunitate arras katolikoetan, Black Rocken kasurako, anitz ziren ume immigranteak. Bushdarrek, haur bat nahi izateaz gainera, baserrian lagunduko zuen norbait behar zuten; nire ama aski heldua izan bezain laster, beraz, “lanean jarri” zuten (haren hitzak). Zenbait urtez milia batera zegoen gela bakarreko eskolara joan zen (geroago nire eskola izanen zen bera, bost mailatan), eta gero eskola katoliko batera, mojek zuzendutakoa, baina zortzigarren mailara ailegatzean, hezkuntza bukatu egin zen harentzat.

1935 edo 1936 inguruan, amak hemezortzi edo hemeretzi urte zituenean, eta Millersport Highway-eko jatetxe batean lanaldi erdian zerbitzari zebilela, nire aita ezagutu zuen, Frederic Oates. Fred hiru urte helduagoa zen, Lockport-en sortua zen, hiri txiki bat Millersportetik zazpi milia iparraldera, Erie Canal-en. Berak ere goiz utzi zuen eskola, eta Lockporteko makina-saltoki batean lortu zuen lana. Bere bizitza ere heriotza goiztiar eta bortitz batek baldintzatu zuen umezaroan: amaren aldeko aitona, immigrante aleman judu bat, emaztea eta hamalau urteko alaba tiroz hiltzen saiatu baina azkenean bere burua baino akabatu ez zuena. Familia-historia hura sekretupean gorde zenez, lotsaz gorde ere, ez dakit bi gazte horiek elkarri fidatu zioten edo elkarri errukia ote zioten; familiako bi aldeak zuhurtasun egoskorragatik ziren ezagun. Hamarkadak igaro ziren nire neba Fred Jr. eta biok gertakari haien eskeleto nagusia jakin genuen arte, gurasoen bizitzaren bidea aldatzeaz gainera, gertakari haiek gu sortzea ahalbidetu bazuten ere. John eta Lena Bushekin baserrian bizi ginela, nebak eta biok bagenekien, nolabait, ez zirela gure amaren “benetako” gurasoak; baina, hortik harago, ez genekien deus eta, familiaren zuhurtasunari eusteko, ez genuen galdetu.

Helduaroan ongi sartua nengoen amaren jatorri ezkutua argitara atera zenean, eta orduan ere argi ahul eta apala izan zen, ezin zena ikusi zeharka begira ez bazen. Umezaroko garai traumatikoaren amaren kontaketak ez zuen aitaren hilketa ardatz ―ez zuen hura ezagutu―, “abandonatzearen” gertakari umiliagarria baizik. Nire amak, beti emakume alaia, eskuzabala, beroa eta atsegina izandakoa, familiak eta lagunek oso maitatua, laurogei urte zituen historia kontatu zidanean, behin eta berriz esaten zuela, 1917ko traumatik denbora pasatu ez balitz bezala: «Nire amak ez ninduen nahi. Negar batean egon ohi nintzen».

Krimenek oihartzun egiten dute urtetan eta bizitzetan. Hilketa batek nekez suntsitzen du pertsona bakarra. Bestetik, segur aski hamaika dira nire modukoak, bizia besteen heriotza goiztiarrari zor diotenak, sekula ezagutu gabeko besteak izanik ere, “odola” deitutako patu misteriotsu beraren bidez lotuak daudenak.

Maria Mercèren (b)egia

Egilea: Itxaro Borda

Sóc aqui per que tu fores…

Urtea eman dinat hire hitzak biltzen.

Ene mintzairan ere ez hintzen isiltzen.

Elerik samurrenak nitinan ibiltzen

Eskail nagiaz itsu, mirail biribiltzen.

Hire begia zunan, lotsarikan gabe,

Zabaltzen azkorrian, argiaren jabe:

So urratua zohar, batzutan herabe,

Egin dinat munduaz amodio habe.

Gatzaren andereak ditizten girgiltzen

Baina aritzen gaitun tipulak bipiltzen

Heriotzari trufaz, oraindik nerabe.

Dugun kanta bizia, aditzen norabe,

Berma dakigun egi biluzien labe:

Urtea eman dinat hirekilan hiltzen…

Itzultzea bizitzea da, edo behintzat, bizitzea bezala da.

Historia luzea eta ederra da (enetzat…).

2008a aitzin ez nuen Maria Mercè Marçal poetaz sekula ezer entzun. Olerkari katalanak ezagutzen nituen bai eta Galeuska junten karietara gurutzatzen eta solastatzen. Galegoen pare.

Bartzelonara gonbidatu ninduten 2008an. Autobusez joan nintzen eta hango ekitaldiak bukaturik Helena Gonzalez galiziar irakaslearekin En Ravaleko liburutegira zuzendu genituen urratsak zerbait behar nuela etxerako bidean ez aspertzeko. Miquel Marti I Polen eta Merce Rodoredaren sakelako bi best of eskuratzear nituen, Helenak Maria Mercé Marçalen Contraban de Llum argitalpena erakutsi zidala, hau oso ona da erranez. Lluisa Juliaren edizioa zen. Uste dut Tuterara heltzean poema guztiak irakurriak nituela bietan ez bazen behin bederen: i jo, sola, entre albera i alba.

Hiru poema itzuli nituen berehala Laia Nogueraren laguntza linguistikoarekin: per tu retorno de un exili vell (zuregatik exilio zahar batetik itzuli naiz), el meu amor sense casa (etxerik gabeko nire maitasuna) eta covava l’ou de la mort blanca (koloka zegoen herio zuriaren arraultza). 2010ean hirurak irakurri nituen Vall d’Aneuko pirineoetako idazleen topaketaren karietara, Miquel Viladegut Lleidako poetak katalanez eta nik euskaraz. Handizki funtzionatzen zuten.

Ordutik hara, eta urte betez, egunez egun, liburu ezberdinetako eta Aritz Galarragak bidaliriko Llengua Abolida bilduma marduleko olerkiak banan bana itzultzen nituen, itzuli, landu eta Pau Joan Hernandez adiskideari bidali, hark bere aldian itzulpenaren egokitasuna finkatu zezan.

Bizitza bat harilkatzen zihoakidan hitzen eta arkatzaren jomugan. Ukitua nintzen eta batzuetan, identifikazio pertsonalaren ispiluak bete-betean eragiten zidala, begiak hezetzen zitzaizkidan bereziki desglaç eta rao de cor liburu postumako olerkiak euskaratzean.

Lana bukatua nuela iruditu zitzaidanean Maria Mercè Marçalen (b)egia sonetoa izkiriatu nuen. Eskerronez bezain doluminez.

Susako Munduko Poesia Kaierak sailean agertu ziren azkenean nik euskaratu katalandarraren hirurogei bat poema. Itzultzen nenbilala ez nuen pentsatzen ere noizbait plazaren argia dastatuko zuketenik!

Aldatu nintzen MMM-en hitzak euskaratzen.