Gaur elearazleak kontua estreinatzen dugu, orain arte Danele eta Garaziren izenez etorri dira post gehienak, baina aurreratzean beste izen batek aterpetuko du gurekin kolaboratu nahi duen elearazle ororen lana. Kronika hau Garazi Ugalde lagun eta kideak idatzi du.

Uztailak 11, ostegun buruzuria Baionan. Sargoria iritsi aurretik elkartu ginen ikastaroaren bigarren egunari ekiteko. Gosaritarako, teoria postkolonialak izan genituen Aiora Jakaren eskutik. Hamaiketakoan, Fernando Reyk zuzentzaile baten barne-ahotsa partekatzeko saio praktikoa eskaini zigun. Bazkalondorako ibilbide oso pertsonala prestatu zuen Itxaro Bordak hizkuntzaren, poesiaren eta itzulpenaren zelai zabaletan barrena. Eta, bukatzeko, eztabaida sustatze aldera, mahaiaren inguruan bildu genituen Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda idazle-itzultzaileak, literatur kritikari eta kanonari buruz jarduteko.

Itzulpenaren boterea eta erresistentzia-ahalmena: teoria postkolonialen ekarpena / Aiora Jaka

Teoria postkolonialek itzulpengintzari egindako ekarpena erakutsi eta itzulpenari begiratzeko proposamena egin zigun Aiora Jakak goizeko lehen ekinaldian.

1980ko hamarkadan hasi zen gorpuzten diskurtso postkoloniala, besteak beste, dekonstrukzioa eta hermeneutika, etnografia, antropologia eta ikasketa kulturalak aurrekaritzat hartuta. Hainbat jakintza-arlori begiratzeko betaurreko berriak janztea proposatzen du teoria honek: kolonizatzaileen eta kolonizatuen arteko botere-harremanen arabera mugitzen da mundua, manipulazioaren eta azpiratzearen bitartez. Kultura du aztergai, kultura kontzeptu malgu eta aldakor gisa, eta aniztasuna, identitatearen hibridotasuna zein kultura birdefinitzeko beharra aldarrikatzen ditu.

Itzulpena jarduera kulturala da beste ezeren gainetik, eta hizkuntza bezalaxe botere-tresna ere bada, kolonizatzaileen interesen arabera erabilitako lanabesa. Kulturen arteko ukitze-eremuak eta botere-harremanak agerian geratzen dira itzulpenaren bidez. Horrela, sorburu- edo xede-hizkuntzaz eta kulturaz aritu beharrean, eremu interkultural eta interlinguistiko batean kokatuko litzateke itzulpena. Susan Bassnetten eta Harish Trivediren “Koloniez, kanibalez eta herri hizkuntzez” idatzian irakurri ahal izan genuen moduan, “itzulpena ez da jarduera xalo eta gardena, aitzitik, urrats orok esangura handia dakar”. Ez da inondik inora jarduera neutroa; aldiz, negoziazioan eta manipulazioan oinarritzen da[i].

Teoria orokorraren eta itzulpengintzaren arteko konparazio bat eginez, Europa kolonizatzailea jatorrizko testua litzateke eta herri kolonizatuak, berriz, itzulpena. Itzulpen-teoria tradizionalak batik bat hizkuntzalaritzan, literaturan eta ikasketa kulturaletan oinarritu baziren, horiei buelta ematea proposatzen du marko teoriko postkolonialistak. Batetik, Touryren, Even-Zoharren eta Lefeveren ideietatik abiatuz, polisistemen teoria (zentroa eta periferia bereiziz) eta itzulpen-ikasketa deskriptiboak ditu oinarri. Bestetik, Skopos teoria edota xedearen araberako itzulpena hobetsi duten Vermeer edota Reiss bezalako teorikoen ekarpenak hartu ditu kontuan. Azkenik, hirurogeita hamarreko hamarkadan hasi ziren kultur ikasketei asko zor die teoria postkolonialak.

“Postkolonial” izendapenak kolonizazioaren aro historikora garamatza batetik, baina oro har botere-harremanei erreferentzia egiteko ere balio du, bestetik. Hortaz, edozein harreman asimetriko azter liteke ikuspuntu postkolonialetik, garai eta herrialde guztietan izango baitira modu bateko zein besteko botere-harremanak, menderatzaileak eta azpiratuak. Kolonizaziorako tresna izateaz gainera, ordea, deskolonizaziorako ere baliatu izan da hainbat herrialdetan itzulpena, Aiora Jakak adierazi zuenez. Botereari aurre egin eta errealitatea beste modu batera azaltzeko baliatu dituzte itzulpena eta teoria postkolonialak Indian, Filipinetan edota Brasilen.

1990tik aurrera, herrialde kolonizatuetako errealitatea azaltzeko erabilitako teoria horiek Europako herri menperatuetako errealitatea azaltzeko erabili nahi izan ziren (Irlanda kasu). Irlandaren eta Quebecen egin den bezala, gure errealitatera aplikatzeko modukoak ote dira teoria postkolonialak? Galdera horri erantzun eta oinarri teoriko horri helduta azter liteke, esaterako, itzulpenak euskal literaturan zer nolako funtzioa izan duen eta duen, zer nolako botere-harremanek baldintzatzen ote gaituzten… Ikerketarako hamaika hari solte daude zintzilik, tira egin nahi duenarentzat eskuragarri. [ii]

Ondorio gisa, pare bat ideia: kultura postkolonialak hibridoak izan ohi dira; jatorria, hizkuntzen, kulturen eta literaturen arteko mugak lausotu egiten dira. Lausotze eta hibridazio horrek ezinegona sortuko dio bati baino gehiagori gurera etorrita. Zenbateraino onartu eta bultzatu izaera hibridoa asimilazioan erori gabe? Jakaren iritziz, botere-harreman asimetrikoak eta tokian tokiko berezitasunak kontuan hartu behar dira ezinbestean Euskal Herriko errealitateaz ari bagara. Teoria postkolonialek aukera ematen dute garaileek idatzitako historian ahotsik izan ez duten menperatuen hitza/isilunea ezagutzeko eta historia berrinterpretatzeko.

Zuzentzaile baten barne-ahotsa: saio praktikoa / Fernando Rey

Testu literario bat hartu eta zuzenketa-proposamen bat egin zigun Fernando Reyk eguneko bigarren tartean. Lehen ordu-laurdenean edo, saio praktikoarekin hasi aurretik, zuzenketari buruzko irizpide orokor batzuk argitu nahi izan zituen.

Testu-zuzenketaren helburua, ezer bada, zuzentzailearen beraren gustu eta ohituretan erori gabe testua hobetzea da. Azken testuari mesede egiten dio, batetik, eta elkarrengandik ikasi eta gogoeta jarrera bultzatzeko iturri da, bestetik.

Zuzenketak arrazoitua eta didaktikoa izan behar du. Justifika daitezkeen aldaketak proposatu behar zaizkio egile-itzultzaileari, ahal dela, iturria ere aipatuz. Argigarriago izan daitezen, oharrak hiru mailatan sailkatzea proposatu zuen Fernando Reyk, bakoitza dagokion kolorez: gorria nahitaezko diren aldaketak markatzeko, urdina komenigarriak diren aldaketetarako eta, azkenik, arkatza, iradokizun subjektiboagoetarako. Mailaketa horrek erraztu egiten du lana eta “mamu faltsurik ez zabaltzeko” balio dezake. Hirugarren maila da guztietan ekarpenik handiena egin dezakeena Reyren ustez, nahitaezko izan gabe ere ikuspuntu subjektibotik testua hobetzen laguntzen baitu. Zentzu horretan, ausart jokatu eta jatorrizko testua gaitzetsi gabe proposamenak egitea dagokio zuzentzaileari. Dena den, testu motaren arabera zorrotzago edo laxoago erabili ahal izango dugu luma. Testua zertarako den, horixe da hasiera-hasieratik kontuan hartu behar dena, ez baita gauza bera, esaterako, literatura edo irakaskuntzako materiala zuzentzea.

Lau irizpide mahai gainean utzi ondoren, bakarrizketan murgildu zen Fernando Rey eta aurrez ikasleei bidalitako testua in situ zuzendu zuen ahoz gora, zuzentzailea bere lan-gelan ariko balitz bezala. Papera, koloretako boligrafoak eta arkatza beharrean, guztion aurrean eta ordenagailuaren pantaila aurrez aurre genuela jarraitu genituen burutazioak. Lexikoa, sintaxia, onomastika, puntuazioa… guztiari erreparatu behar izan genion irakurraldian, eta bukaeran partaideon iritziak partekatzeko, iradokizunak egiteko eta gogoetarako tartea izan genuen.

Etxetik etxera itzuliz. Poesia itzulpenaz. / Itxaro Borda

Bazkalondoan Itxaro Bordak hartu zuen lekukoa “Etxetik etxera itzuliz” izenburua eman zion saioan hizkuntzekin, poesiarekin eta itzulpenarekin izandako harreman pertsonalaz hitz egiteko. Babel dorrearen mitoa metafora plastiko polita izaten da hizkuntzen ingurukoez aritu nahi dugunerako. Hitzaldi honen atarikoan ere ez zen aipatu gabe geratu hizkuntza aniztasunaren madarikazio edo bedeinkazio izan litekeen pasarte biblikoa. Handik aurrerako guztia haurtzaroko, gaztaroko eta helduaroko esperientziak poesia eta arte handiz harilkatzeko lana izan zen. Argi geratu zen itzulpena egiazko plazer duela Itxarok, bizitzaren parte eta bizitzako istorio.

Itzulpena hizkuntzak eta literatura ulertzeko modu bat gehiago da. Itzulpenaren bidez lotzen gatzaizkio munduari, itzulpenaren bidez gaude inguruarekiko etengabeko harremanean, edonon dago, baita gure buruan bertan ere. Ideia hori literaturara eraman zuen Bordak: “literatura guztia itzulpena da, jatorrizko mintzairan idatzia barne”. Azken batean, itzuliz, egokituz eta imitatuz egiten dira hizkuntzen eta literaturen arteko joan-etorriak eta korapiloak.

“Itzulpenak beti idaztera bultzatu nau.” Garai batean euskaraz tratatzen ez zen hori itzultzen saiatzen zen idazle baionarra (kantu frantsesak, klasikoak, amodio harremanei buruzko kontu berriak etab.). Itzultzea idazlearentzat aprendizgo moduko zerbait dela aitortu zuen Itxaro Bordak, garai batean itzuli zituen Axularren Gero eta Descartesen Discours de la méthode gogoan. Itzulpenaren bidez egin omen zuen, halaber, poesiatik narraziorako saltoa.

Etsaiarekin baketzeko modua ere izan da hein batean itzulpena Bordarentzat, bizitzaren aro desberdinetan bizi izan duen euskararen eta frantsesaren arteko kinka baretzen lagundu baitio. Idazleak berak itzuli zuen, esaterako, frantsesera Euskadi Saria lortu zuen 100% Basque eleberria eta, egileak adierazi zuenez, bere lana frantsesera itzultzea “frantsesarekin adiskidetzeko modu bat” izan da. Izan ere, hizkuntzak ez du azken batean errurik; sistemak eta ideologiak dira, haren ustez, erotu direnak. Orain frantsesez idazten duenean ere bera da, ez du jadanik lehengo harresirik kausitzen, nahiz eta hizkuntzekiko harremanek emozionalak izaten jarraitzen duten.

Gerora Maria Mercè Marçal idazle katalanarekin izandako harreman bereziaz ere mintzatu zitzaigun. Poeta izateaz gain laboraria, ama eta lesbiana izan zen emakume harekin erabat identifikatua sentitu zen, eta baita obsesioak jota ibili ere. Bolada luze batean, egunero-egunero haren poema bat euskaratu zuen lanera joan aitzin.

Denboraren orratza ziztaka zuela eman behar izan zion amaiera hitzaldiari. Jakin-mina duen irakurleak Maiatz aldizkarian aurkituko ditu, maiz izenpetu gabe, Bordak egindako hainbat eta hainbat itzulpen.

Kritikaz eta kanonaz, mahaiaren bueltan / Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda

Ikastaroari bukaera emate aldera, Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda izan genituen kritikari eta kanonari buruzko mahai-inguruan. Danele Sarriugarte moderatzaileak literatur kritikaren egoeraz hausnarketa laburra eskatu zien mahaikideei giroa berotzen hasteko.

Eman berri den Rikardo Arregi kazetaritza sariaren harira, Hedoi Etxartek egun balioesten den kritika moldearen antipodetan kokatu zuen bere burua hasi eta berehala: “agian, akaso, apika” gehiegi erabiltzen duen kritikarik gabeko kritika egiten da gurean. Ignacio Echevarría kritikariaren ildoarekin bat eginez, kritikak zerbitzu publikoa eskaintzeko bokazioa behar du; iritzi soila ematetik harago, kritikariz jantzi eta autoritate posiziotik hitz egin behar luke kritikariak. Gaur egungo kritikak funtsean bi gauza behar dituela nabarmendu zuen Etxartek: bertutea (aparatu analitikoa) eta terrorea (zorroztasuna). Itxaro Bordak bat egin zuen aurrekoarekin zentzu batean: euskal kritikaria kontuz ibiltzen da, ez da urrunegi joaten. Publiko orokorrak liburu bat irakurri edo ez jakiteko baliagarri den informazioa bilatzen du, hortik aurrerako kritika berezituagoa unibertsitate mailako irakasleentzat gelditzen delarik. Bordak gaineratu zuen, itzulpenak euskal literaturan duen pisua handia izan arren, garrantzia hori ez dela gehiegi azpimarratzen, itzulpenak maiz anonimatuan geratzen direla. Zera eskatuko lioke Euskal kritikari, zein itzulpen irakurri aholkatzea.

Mikel Garmendia kritika motak bereiztetik hasi zen: kritika berezitua zein dibulgaziozkoa, biak hala biak behar ditu euskal literaturak eta literatura itzuliak. Nola uztartu, ordea, dibulgaziorantz lerratzen den kritika eta kritika akademikoa? Non bilatu erdibidea? Dibulgazio mailan maiz terminologia berezituegia erabiltzea arazo izan daitekeela azpimarratu zuen Garmendiak. Etxartek, aldiz, gehiegizko sinplifikazioa gaitzetsi zuen. Ekonomiari buruzko testuetan dagoen espezializazio mailarekin gertatzen den bezalaxe, literatura atalera jotzen duenak ere badaki zertara doan eta kritikariak ez luke literaturan ezjakin direnentzako idatzi behar. Bordak bi kritika motak eskertzekoak direla azpimarratu zuen, baina, aldi berean, egunkari-aldizkarietako kritikari bitsa falta zaiola aitortu zuen. Merkatuaren legeak aplikatzearekin, kritika epelerako joera dago gaur egun. Harginak pareta gaizki egin duela onartzen duen gisan berean onartu behar luke idazleak ere bere lanari egindako kritika. Literaturari mesede besterik ez lioke egingo zorroztasun dosi horrek.

Kanonera igaroz, oinarrizko galdera bat jaurti zen mahaira: ba al da kanonik euskal literaturan eta euskal itzulpengintzan?

Garmendiak uztar ezintzat jo zituen itzulpengintza eta kanon kontzeptuak. Itzulpena bera bazterreko jarduera den heinean, itzulpenaren kontrakoa litzateke kanona bilatu nahia. Ez genuke, beraz, halakorik behar: gure “desnormalizazioa” kanonaren ideia kolokan jarri eta beste bide bat egiteko probestu behar genuke Garmendiaren esanetan. Hedoi Etxarte zertxobait ezkorrago agertu zen puntu honetan, kanona badagoenik ere ukatu egin baitzuen. Literatura itzuliaren kasuan hainbat joera ageri dela dirudien arren, oraindik ezingo genuke kanonaz hitz egin. Bordaren iritziz bada euskal literaturan emeki-emeki sendotzen ari den kanon bat, gaiak eta moldeak berdintzera egiten duena: gatazka, metafikzioa, emakumetasuna… behin eta berriz agertzen diren gaiak dira eta finkatze bidean doazela dirudi. Bordaren ustez, kanonaren izatea garrantzitsua da merkatuarentzat, baina kritikariek aniztasuna bultzatu behar lukete, desagertuko ez bada.

Sarriugarte moderatzaileak euskal literatur kanona batik bat gizonezkoen eta eleberriaren inguruan mugitzen dela nabarmendu zuen, eta kanporanzko itzulpenaren bidez gure literaturaren errealitate partzial hori ari garela ezagutarazten. Ez ote gara antzeko jarrera hartzen ari beste literaturetatik itzultzen dugunean ere?

Etxartek gaur egun zer itzuli erabakitzerakoan irizpide falta nabarmena dagoela azpimarratu zuen. Bingen Ametzaga edo Jon Mirande bezalako itzultzaileengan proiektu bat bazela ikusten zen, “honek egon behar du euskaraz” pentsatuz itzultzen zutela. Azken hamarkadetan, aldiz, ez da halakorik nabari Etxarteren ustez.

Bordak ausardia edo konfiantza faltari egotzi zion hainbat autore eta obra erreferente oraindik euskaraz ez egotea. Itzulpenak hizkuntza eta literatura finkatzeko balio dezakeela kontuan hartuta, harrigarria da nolatan ez dagoen euskaraz irakurtzea gustatuko litzaigukeen hori.

“Unibertsala ala partikularra” eztabaida gailendu zen mahai-inguruaren azken minutuetan. Ez ote litzateke ez-normaltasuna aldarrikatu behar sasi-normaltasuna baten ordez? Unibertsaltasunik ez da Bordaren iritziz, unibertsaltasuna ez baita botere politikodun partikulartasuna besterik. Goizean aipatutako ideia postkolonialen ildotik, maila subalternoa, azpiratua, herri-mailakoa lehenetsi zuen Garmendiak.

GARAZI UGALDE

 Eskolari hasiera emateko, doktore donostiarrak azaldu zigun ikertzaile gisa Sarriren itzulpenetarainoko bidea nola garatu zen. Izan ere, iurretarraren lana aski ezaguna bada ere, oraino akademian behintzat alderdi horri ez zaio arreta berezirik eman. Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (Pamiela, 1985) liburua irakurtzea izan zen aurreneko pausoa. Poesia antologia bat da eta mundu zabaleko poeten lanak biltzen ditu, horietariko asko anonimoak edo oso hizkuntza txikietatik datozenak izanik. Jakari hitzaurrea aski jakingarria gertatu zitzaion, izan ere bertan Sarrionandiak itzulpenarekiko duen ikusmoldea azaltzen baitu eta kurioski, ez duelako egundo aipatzen jatorrizkoarekiko fideltasuna (itzultzaile askotxoren itzal luzeko sufrikarioa); haatik, areago berridazketa gisa definitzen du itzulpen-lana. Gainera, hitzaurrean ere azpimarratzen du ezein poeta ez dela hutsetik hasten, etengabe egiten duenez edoski duen tradizioaren translazioa/transformazioa.

 Ondoren, tesiaren azterketan barneratu ginen buru-belarri. Ikerketa hiru ataletan banatzen da, lehenik itzulpen teoriaren nondik-norakoak azaltzen dira, bigarrenik euskal itzulpenaren bilakaera begiratzen da eta azkenik Sarrionandiaren beraren lanari ekiten zaio. Itzulpen teoriaren historian hiru garai finkatzen ditu Jakak, 1) aro enpirikoa, ofizioaren hastapenetatik (Mesopotamia eta erromatarren garaietik) XX. mendera arte iraun duena, 2) aro modernoa XX. mende hasieratik 1970eko hamarkadara arte (beti gutxi gorabehera noski) doana, eta 3) aro postmodernoa 70etatik egun arteko itzulpenaren teorizazioarekin bat egiten duena. Jakak bere tesian adierazten du Sarrionandiaren itzulpenak gertuago daudela teoria postmodernotik, artean postmodernotasunaren definizioa korapilatsua eta eztabaidarako bazka izan arren, ukaezina delako aldaketa bat eman dela azken hamarkadetako arrazoimendu-ildoan, eta hain zuzen, horretarantz lerratzen direlako Sarrionandiaren euskaratzeak eta euskaratzeari buruzko gogoetak.

Teorizazioa: aurremodernoa, modernoa eta postmodernoa

Aro enpirikoko hausnarketa nagusiki itzultzaile bakoitzak bere jardunaz egindako gogoetek osatzen dute eta gaur arte bizirik dirauen dikotomia bat ernaltzen da bertan, hain zuzen, itzultzerakoan garrantzizkoena jatorrizkoaren forma ala zentzua den zedarritzearena. Forma hertsiki mantentzeko, noski, hitzez hitzezkora jo behar da eta garaiko pentsalariek aise ondorioztatu zuten ez zela bideragarria, hizkuntzen egitura desberdinak aintzat hartuta, hitz hitzez ematerakoan ez zelako piperrik ulertzen. Bestetik, zentzu finko egiazko betikoa ekartzearen inportantzia goresten da eta zentzuaren izaera jainkotiar hori ez da askoz beranduago arte, in fact duela 50 urtera arte, zalantzan jarriko. Berpizkundean irizpide bitarrak bere horretan darrai, eta katolikoek hitzez-hitzezkoaren aldeko apustua egiten duten bitartean (Jainkoaren hitza ezin baita ukitu) sortu berri diren protestanteek dogmaren aurkako itzulpen librea aldarrikatuko dute, Luterok Biblia aleman xehera daramanean. Ezin aipatu gabe utzi XVII. mendean Frantzian eraturiko “belle infidèles” itzulpen libre muturrekoak eta XIX. mendean itzulgarritasun/itzulezintasun kontzeptuen agerpena.

Aro modernoan zenbait berritasun jazo arren, hala nola, hizkuntza aniztasunak hauspoturik itzultzaile eta interprete eskolak eta ondorioz gida-liburuak sortzea eta itzulpegintza hizkuntzalaritza edo literaturaren azpi-diziplina gisa lantzen hastea, funts teorikoa antzekoa da, hona itzulpen-jardunaren ezaugarri modernoetako batzuk: 2. mailako izaera, hizkuntza aniztasuna deituriko gaitz hori arintzeko baliagarria den komunikazio tresnatasuna, bere horretan transferitzearen eta ez transformatzearen garrantzia, zentzuaren finkotasun/aldaezintasuna, adierazi eta adierazlearen arteko ezberdintasun markatua eta itzultzailea onena itzultzaile ikusezina denaren baieztapena.

 Diskurtso posmodernoak guzti horrekin hausten du, pentsamendu eta artearen beste esparru teoriko guztietan egin duen bezala eta modernitateak aldarrikatutakoetako asko kolokan jartzen ditu, adibidez, objektibotasun aratzaren existentzia bera, subjektuak egia absolutua antzemateko ahalmena izatea eta aurrerapen teknologikoek ezinbestean zibilizazio hobea sortzeko gaitasuna. Kontrara, honakoak aldarrikatzen ditu: pluraltasuna, errealitatearen eraikuntza subjektiboa, kulturaren dekanonizazioa eta oroz gain, den-denaren zalantzagarritasuna. Ezaugarri horiek itzulpenera ekarriz, itzulpenaren funtzio sortzailea azpimarratzen da, hots, gehiago dela transformazio eta berridazketa translazio hutsa baino, halaber, baieztatzen da zentzua aldakorra eta irekia dela, adierazi eta adierazlearen artean muga lausoa dagoela, ez delako sinonimo erabatekorik existitzen eta ondorioz, itzultzailearen ausardia eta presentzia nabarmena sustatu behar direla, horren rola ez baita nolanahikoa.

Euskaraz

Euskarazko itzulpenaren historian ere nabaritzen dira deskribatutako aro teoriko horien aztarnak. Lehenik eta behin, XX. mendearen ingurumarietara arte, oro har testu erlijiosoak izan ziren itzulgai nagusiak, alegia, euskaldun jator kristauari bidea erakutsiko ziotenak, eta halaber jatorrizkoarekiko fideltasunak irizpide ezin garrantzizkoago zirauen. Aro modernoan literatur itzulpena abiatzean klasikoak ekartzea lehenesten da, normala ere badenez, testuinguru historikoa eta euskara gutxiesteko joera nagusia kontuan hartuta, beharrezkotzat jotzen baitzen euskararen gaitasuna frogatzea. Alderdi teorikoan, dagoeneko aipatu den moduan, itzultzaile modernoak ez ziren, oro har, berritzaileegiak izan eta euskaldunen kasuan ere halaxe gertatu zen, hona bi zertzelada erakusgarri: Orixeren Tormesko itsu-mutilla (Verdes-Atxirika, 1929) obraren hitzaurrean Kristo Aurreko Zizeronen aipua dakusagu eta Ibinagabeitiak zentzu-forma eta fideltasun-edertasun bikoteen arteko betiko lotura historikoak birformulatzen ditu aipu misogino maitagarri baten bitartez (hemen, besterik gabe, erreproduzituko ez duguna). Mende erdialdean gauzak mugituz doaz eta Aresti eta Mirande jaiotzazko haustaileek, klasikoak baztertu eta gustuko dutena euskaratzeari ekiten diote. Pott bandakoek beraien aldizkariko hirugarren alean hari horri egiten diote tira, libreki itzultzea traizioa bada dudarik gabe traizio egitea aukeratzen dutela aldarrikatuz. Joseba Sarrionandiak ere ikusmolde bertsua jorratuko du bere ibilbide osoan.

Praktika: Sarrionandia itzultzaile

12ak inguruan atsedenalditxoa egin genuen, kafea hartzeko edo Xaian kupel erraldoi batean kokatuta dagoen komuna (detaile doakoa eta prosaikoa baina ezin aipatu gabe utzi! aho bete hortz laga ninduenez) bisitatzeko baliatu genuena ikus-entzuleok. Horren ostean, Sarrionandiaren itzulpen-jardunari berari lotu zitzaion Jaka, hein handi batean, itzulpengintzaren bitartez gauzatutako jostaketa literarioek osatzen dutena. Guztira, 8 liburu itzuli ditu, sarean irakurgai dauden batzuk aipatzearren: Lur eremua (Hordago, 1983), Marinela (Susa, 1985) eta Marinel Zaharraren Balada (Pamiela, 1995). Horrez gain hainbat aldizkaritarako itzulpenak ere prestatu ditu, besteak beste, Oh! Euzkadi, Idatz & Mintz, Maiatz edo Susa-rako. Esanguratsua da, halaber duela 10 urte pasatxotik ez duela itzulpenik argitaratu, 1999koa da azkena. Euskaratu dituen autoreen izaera/jatorria/sona eta landutako gaiak kontuan hartuta, hainbat azpimultzotan finkatu daitezke, besteak beste, mendebaldeko idazle kanonikoak, hizkuntza minorizatuetako idazleak, pertsona edo herri zapalduen poemak edo lurralde urrunetako literaturak. Hautaketa anitza da dudarik gabe, periferikotzat jotzen diren lan asko hartzen dituena, baina aldi berean Baudelaire lako izen handiekin batera datozkigunak, bazterra eta zentroa maila berean jarrita, nolabait esateko.

 Jatorrizko hizkuntzei dagokienez 50 inguru dira denera eta Sarrionandiaren hizkuntza ezagutza aitortuak aintzat hartzen badira (2002ko Bost Idazle Hasier Etxeberriarekin Berbetan lanean emandako erantzunaren arabera, euskara, espainola, portugesa, ingelesa eta frantsesa dakizki), logikoki ondorioztatu daiteke zubi-hizkuntzak erabili behar izan dituela.  Iturriak oso gutxitan aipatzen ditu, halaber zeharkako hizkuntzak erabili izana. Jakak detektibe lana egin du bere ikerketarako, baita zorrotz egin ere, itzulpen asko eta askoren harrobia topatu baitu, maiz espainolezko poesia-antologiatan. Aipagarria da antologia horiek berak sarri itzulpenak (edo itzulpenen itzulpenak) direla aldi berean. Jatorrizkoa aitortze ezaren arrazoi posibleen artean honako hipotesiak nabarmendu zituen Jakak: lehenik gaztelaniaren eraginaren gehiegizko pisua arindu nahia, bigarrenik poesia-liburuak eta ez zientzia-liburuak osatzeko hautua, eta hirugarrenik (eta aurrekoari lotuta) poesia bera nabarmentzeko desira, jatorrizkoa zehazteari hainbeste garrantzia eman gabe. Gainera, kasu honetan bereziki esanguratsua da jatorrizkoaren egiazko izana zalantzan jartzea, hain zuzen ere, alde batetik Sarrionandiak dioen moduan poeta orok idazten duenean itzultzen diharduelako eta bestetik antologietako “jatorrizkoak” ere beste hizkuntzaren batetik ekarriak direlako.

 Ezin aipatzeke utzi itzulpen apokrifoak (agian horietatik sonatuena Mohammed Al-Kalirena izanik) ezta fikziozko itzultzaileak (adibide bat jartzearren: 1991ko Hezurrezko xirulak-en argitaraturiko “Kalevala” poema epiko finlandiarraren itzulpena Helsinkin bizi den Kepa Zenika bati egozten dio Sarrik, Kepa Zenika egiatan Joxemari Iturralderen eleberri bateko protagonista bada ere), baina nik beste istorio polit batekin itxi nahi nuke kronika, entzuleongan O! eta A! eta gisako miresmen oihutxo franko eragin baitzituen. Christine Billard poetaren kasuaz ari naiz, hain zuzen, bere bi poema ageri baitira Izkiriaturik-en, “Horma zati bat” eta “Isiltasun hondarrak” deituak. Jakak susmatzen zuen apokrifoa izan zitekeela hori ere, eta googlen sartu zuen izena egiaztatzeko. Hainbat Christine Billard topatu zituen eta horietako bat idazlea zen, baina kronologia kontuan hartuz gero ez zirudien oso probablea poema misteriotsuen egilea huraxe izatea. Izan ere, Billard 1959an jaio zen, Sarrionandia baino soilik urtebete beranduago, beraz, 1985ean itzulpena argitaratu zenean artean gazte-gaztea zen. Dena dela, Jakak Renarde Rouge editorearen bitartez Billarden helbidea lortu eta mezu bat idatzi zion egoera azalduz. Hori gutxi balitz poemak frantsesera itzuli eta mezuari atxiki zizkion. Eta bai, gertagaitza gertatu zen. Billardek mezuari erantzun zion poema horiek (aspaldi! baina) zalantzarik gabe berak idatzi zituela berretsiz eta esplikatuz Sarrionandiari lagun baten kide batzuen bitartez iritsi zitzaizkiola kartzelara. Bestalde, gaineratu zuen frantsesez ez direla sekula plazaratu eta liluratuta zegoela piezek bizitako peripezia linguistikoarekin, hasteko frantsesetik euskarara itzuliak izan zirenez duela hogeitaka urte, ondoren doktore-tesi baten harira euskarakotik atzera frantsesera eramanak izateko.

Amaitzeko mila esker antolatzaileei zein hizlariari horrelako aukera aberasgarria eskaintzeagatik eta bildu ziren guztiei ere, giro ederra eratzeagatik.

“Es en la literatura donde encontramos la huella profunda de la incurable herida que marcó aquel exilio tan largo, aquel destierro que resultó ser permanente”

Carlos Blanco Aginaga

Ostiralean “Translation Zones, Translation Cities” hitzaldira joateko aukera izan genuen, Gasteizeko Letren Fakultatean Monumenta Linguae Vasconum ikerketa taldeak antolatutako sinposiora. Aiora Jaka itzultzaile eta irakasleak egin zituen antolatzaile eta gidaritza lanak. Iñigo Roquek bere blogean iragarri bezala, hitzaldi interesgarriaren kronikarekin gatozkizue.

Helena Buffery izan zen lehena, “Exile in Translation” hitzaldiarekin. Jakak azaldu zuenez, Cork unibertsitateko irakasle diharduen Bufferyk hizkuntza minorizatuetatik eta minorizatuetara egindako itzulpenak izan ditu urtetan ikergai, identitatea, boterea eta inperialismoa gisako gaiak landu ditu eta azkenaldian antzerkia aztertzen dabil, itzulpenaren ikuspegitik, betiere. Hitzaldian, Espainiako gerra zibilaz geroztik erbesteratutako errepublikanoengan itzulpenak izan duen tokia izan zuen Bufferyk hizpide. Izan ere, 1939tik aurrera, batez ere, espainiar estatuko diaspora izugarrizkoa izan zen, eta horrek, nahitaez, hizkuntza eta kultura aniztasuna ekarri zuen, batez ere erbesteratuak gaztelera ez zen beste hizkuntza baten jabe zirenean.

Gai hori ez da sistematikoki landu, baina Bufferyk beste azterketa batzuen bidez jorratu ditu. Haren esanetan, oso arreta gutxi jarri izan zaio itzulpenari erbeste errepublikanoaren inguruko azterketa berrietan, bereziki ditugun ereduak narratiba nazionalei eta literatur historiografia elebakarrari lotzen zaizkielako, erbesteko subjektibitateen inpaktu transnazionala aztertu beharrean.

Eztabaida teoriko garrantzitsuenak aipatu zituen ondoren. “Mobility Studies” izenekoa azaldu zuen aurrena, Stephen Greenblattek Cultural Mobility (Cambridge, 2009) liburuan aipatua, kontingentzia kontzeptuarekin batera. Bufferyren ustez, ordea, horrek ez ditu hizkuntzak kontuan hartzen, hain beharrezkoak direnak erbestearen eta identitatearen eremuak ikertzerakoan. Beste hainbat autore eta obra[1] aipatu zituen, baina agian interesgarriena itzulpen-eremuaren (translation zone) kontzeptuaren Emily Apteren 2006ko formulazioa da.

Halere, Bufferyren arabera espainiar erbesteratuen lanak ez dira ikuspegi kosmopolita horietatik ikertu zenbait arrazoi direla medio. Hasteko, Frankoren erregimena hasieran nazioartean gaitzetsia izan bazen ere, komunismoa indartzen joan zen heinean, herrialde kapitalistek onargarriagotzat jo zuten Espainiako egoera eta bertatik ihes egindako ezkerreko idazle erbesteratuak baztertu zituzten (Frantzian zenbait salbuespen egon arren). Bigarrenik, hor sartzen da, baita ere, ikusgarritasunaren eta ikusgarritasun ezaren arteko auzia, gatazka batek itzulia izateko ikusgarria behar baitu izan. Izan ere, penintsulan zegoenarekin alderatuta, diasporaren ekoizpena handia izan arren, ez zuen ikusgarritasunik jaso. Azkenik, diktadurako lehenengo hamarkadetan, penintsulara lotuta jarraitzen zuten erbesteratuek, eta, beraz, itzulpena ez zen hain nabarmena, sorterrirako idazten baitzuten. Erbesteari buruz idazten zen batez ere, bestelako istorioak alde batera utziz. Itzulpena bigarren mailako zeregintzat hartzen zen, bazterreko zerbait eta lan faltaren seinale zen, bizirauteko zerbait, antzerkia idaztea bezala. Horrela, bada, itzulpenetan nahiz idatzietan ez dago kultur artekotasunari erreferentzia askorik.

Hain zuzen ere, arrazoi horiengatik da esanguratsua erbesteratuen bigarren belaunaldiak egindako lanak ikertzea, hots, erbesteratuen seme-alabek, identitatean fenomenoak zer leku duen ikusteko.

Bufferyk azaldu zuenez, 1970eko hamarkadaz geroztik arlo honetako ikerketak ugariagoak dira, itzulpena berridazketa eta birsortze gisara aztertzen dutenak. Ikuspuntua ere aldatu da; esaterako, berak Hamlet obra katalanez aztertu duenean, ez du pasarte edo gai politikoetan arreta handiagoa jarri, baizik eta neutralagoak diruditen baina itzulpen eremuaren, manipulazioaren eta erbestearen auzia berdin edo hobeki islatzen duten testuetan.

Bi mikroistorio

Erbestean itzultzeak eta erbestearen itzulpenak duten efektua aztertzeko, hainbat eremuri erreparatu behar izan diola azaldu zuen Bufferyk: erbesteratutako errepublikanoen itzulpen jardunaren azterketa enpirikoa; erbestean eta jatorrian eginiko itzulpenen alderaketa, batez ere bi merkatuek elkarri nola eragiten dioten; penintsulako beste hizkuntzetara eginiko itzulpen jarduna; itzulpen politikoa eta politikaren itzulpena, nor itzuli den beste hizkuntzetara; kanon paraleloen itzulpena eta sorkuntza; itzulpena bizibide modura; mikrohistoriak; itzulpena hezkuntzan; generoa eta itzulpena, bereziki 40ko urteetan emakumeek eginiko itzulpenen ikusgarritasun eza; itzulpen postkoloniala eta berridazketa; eta auto-itzulpena, besteak beste. Itzulpena mugen eta erbestearen metafora esanguratsua bihurtu zela adierazi zuen Bufferyk.

Bukatzeko, bi ikerketa kasu, bi mikroistorio aipatu zituen hizlariak, norbanakoen ibilbideak baitira berari gehien interesatzen zaizkionak. Lehena, José García Lorari buruzkoa, gerra zibilaren bukaeran Erresuma Batura joan zen erbesteratua. Idazlea antzerkigintzan aritu zen batez ere, besteak beste, “La Barraca” izeneko taldean. Birminghamen ikasi zuen beka baten bitartez, eta espainiar estatuko Urrezko Aroko antzerkiaren inguruko tesia egin zuen; horretarako, gazteleratik ingelesera obra bat itzuli behar izan zuen. Izan ere, garaian Erresuma Batuan ez zegoen itzulpen-eremurik, eta Bufferyren ustez, García Lorak irakurle molde bat sortu zuen bere itzulpenetarako, erabilitako hizkuntza jaso eta shakespearetarragatik.

García Lorak Marlowe eta beste autore klasiko britainiarren hainbat lan itzuli zituen gaztelaniara eta autoitzulpenean ere jardun omen zen. Dena den, autoitzulpena kasu honetan ez zetorren besterik gabe irakurle-eremua zabaltzeko desiratik baizik eta frustraziotik, bere lana taularatua ikusteko ezintasunetik, Ingalaterran ezin baitzituen gaztelerazko lanak antzeztu. Halaber, zenbait lan zuzenean inglesez sortu zituen. Bufferyren esanetan, García Lora itzulpen-eremu bat sortzen saiatu zen, eta hortik interesa.

Azkenik, Maruxa Vilaltaren inguruan mintzatu zitzaigun; bigarren belaunaldiko autorea da eta gurasoen erbesteratze bizipenez idazten du. Espainiar estatuan sortua baina Mexikon hezia da, eta bi herrialdeetako kanonek propiotzat hartzen dute. Sarri bigarren belaunaldiko autoreekin gertatzen den bezala, bi eremuetako ezaugarriak biltzen ditu Vilaltaren lanak. Itzulpengintzaren alorrean, besteak beste, aitaren idatziak gaztelaniaratu ditu eta autoitzulpenean ere aritu da, haatik, katalan izaera ukatzen du; esaterako, 1950 hamarkadako Diferència lana jatorriz gazteleraz idatzia eta beste norbaitek katalanerara ekarri zuela dio.

Vilaltak itzulpengintzarekin duen harremanetik aipagarriena Una voz en el desierto (Fce, 1991) lana da, zeinak San Jeronimoren bizitza kontatzen baitu. Arestian aipatu bezala erbesteratuak maiz itzultzaile aritzen ziren, halabeharrez sabela betetzeko. Lan horietako asko apur bat presaka eginikoak ziren, eta dedikazio gutxirekin, itzulpenaren marginaltasuna zela eta. Dena den, Vilaltaren lan hori bestelakoa da, kontu handiz aukeratu baitzituen ekarri beharreko pasarteak. Esanguratsuak dira San Jeronimoren bizitzatik azpimarratu nahi izan zituen aspektuak, hala nola, deserrian emandako garaia, genero berdintasunaren alde egindakoak eta izaera eleanitza eta kulturartekoa. Bufferyren ustez, itzulpenaren inguruko itzulpena da lan hori.

Hiriak itzulpen gune

“The deforming mirrors of Barcelona. Double languages and mixed messages” zuen izena bigarren hitzaldiak. Jakaren hitzetan, Sherry Simon quebectarrak itzulpena ikertu du kultur artekotasun, hibridazio, botere, postkolonialismo eta generoarekin harremanetan. Azken urteotan, hiriak itzulpen eremu gisara aztertu izan ditu, eta horren inguruko bi liburu ere plazaratu ditu: Translating Montreal (McGill-Queen’s University Press, 2006) eta Cities in Translation (Routledge, 2011).

Hasteko, hizlariak aipatu zuen ez zaiela liburuei bakarrik erreparatu behar, gauzei orokorrean itzulpen-ikuspuntu batetik begiratu behar zaiela beste hainbat gai aztertzeko, hizpide dugun erbestea eta historia hobeki ulertzeko kasu. Horrela, bada, Simonek hirietako bizimoldea aztertu nahi du itzulpenaren bidez. Izan ere, hiriak eleanitzak dira, eta “hala ez badira, ez dira hiri”. Interesgarri zaio, batez ere, hizkuntza bat baino gehiago jatorrizkoak diren hiriak, Montreal esaterako, non ingeles eta frantses hiztunek bere sentitzen baitute hiria. Hiri kolonizatuak ere halakoak dira, eta Kalkutaren adibidea jarri zuen, bai kolonoek bai indigenek bertako sentitzen baitira, nor bere hizkuntzaren bidez.

Alta, Simonen esanetan, Bartzelonako eleberrietan, hiri elebakar gisara aurkezten dute, hizkuntza autorearen araberakoa izanik, noski. Eguneroko bizitzari buruz aritzean bakarrik agertzen omen da beste hizkuntza horren aztarna, bitasun hori. Gaztelania hiztun autore anitzek ez dute katalana aipatu ere egiten, eta hori egin omen zitzaion bitxia, eleberrietan ez dagoela hizkuntza tentsioaren arrastorik, alegia. Izan ere, kanpotik, antzekotasun ikaragarria ikusten du berak katalanaren eta gaztelaniaren artean, nahiz eta barrutik bi mundu paralelo diren, bakoitza bere historia, kultura eta identitatearekin. Arroztasun eta hurbiltasun hori nabarmendu zuen.

Azaldu zuenez, bitasuna duten hirietan itzulpena gakoa da, baina zehaztu zuen itzulpenaren esanahia zabaldu behar dela, eta hor sartuko litzateke, beraz, itzulpen eza ere. Batzuetan, bi hizkuntza indartsu daudenean, saiatzen dira bata bestetik aldentzen, eta itzulpena errefusatzen dute.

1960ko hamarkadatik aurrera, itzulpena katalan identitatea berresteko modu bat izan zen. Montrealen eta Bartzelonaren artean antzekotasun handia dagoela esan zuen, identitatea taxutzeko itzulpena erabiltzeari dagokionez. Maria Aurèlia Capmany aipatu zuen, antifrankista, feminista eta idazle katalan entzutetsua. Itzulpen anitz egin zituen ingelesetik, italieratik eta frantsesetik. Woolf eta Beauvoirengandik jaso zuen bere idazkerak; elkarbidean ere aritu zen, miresten zituen obren transposizioak egin baitzituen. Prestigioa eman zion hizkuntza katalanari, eta itzulpena erabili zuen bere literatur sisteman aldaketak sortzeko. Simonen arabera itzulpenak bi funtzio mota nagusi izan ditzake: batetik “furthering” edo zabaltzea, zeinean itzulpena helburu hizkuntza aberasteko erabiltzen baita (hori da, hain zuzen, Capmanyk egindakoa); bestetik “distancing” edo urruntzea, non itzulpena erabiltzen baita jatorrizko eta helburu hizkuntzen arteko aldeak azpimarratzeko eta komunitateek beren identitate bereizia garatzeko.

Krimenezko fikzio asko idatzi da Katalunian, eta dualtasuna ageri da maiz katalan eta gaztelaniadunen artean, hizkuntza eta identitateen bitasun hori. Teresa Solana idazlea da horren adibide, metafora bidez dualtasun kontrajarria agerian uzten baitu. Alta, Simonek Carme Riera ikertu du batez ere, eta horri eskaini zion hitzaldiaren bigarren erdia. Rierak katalanez idazten du, eta bere obrak gaztelaniara itzultzen ditu; Bartzelona hiria darabil bitasunaren gaia lantzeko. Bitasun horrek susmoa, traizioa eta sekretutasuna sortzen du. Mon semblable, mon frère kontakizun laburra jarri zuen adibidetzat, Baudelaireri erreferentzia egiten dion izenburukoa. Ipuin horretan bi lagun idazle dira protagonistak, baina ez dago autorerik, lanak eta itzulpenak nahasten dira, baina ipuinak adierazten du nola gaztelaniaz idatzitako testuak katalanez funtzionatzen duten eta ez gaztelaniaz; itzulpena gailentzen da, beraz, balio berria hartzen du muga zeharkatzean.

Ipuina, ordea, bi poeta katalanengan du oinarria: gazteleraz idazten zuen Jaime Gil de Biedma eta katalanez egiten zuen Gabriel Ferrater. Simonek esan zuenez, bi poetek hizkuntza berean idatzi izan balute, poeta bera lirateke, tonua eta hizkera oso antzekoa baitzuten. Halako zerbait Bartzelona bezalako hirian baino gerta ez daitekeela azaldu zuen hizlariak, Montrealen ezinezkoa litzatekeela, hizkuntza komunitateak bereiziago daudelako.

Esan bezala, Rierak autoitzulpena egiten du, eta polemika handia sortu dute itzulpenek, testua aldatu duelakoan. Simonek beste bi itzulpen polemikoen berri eman zuen: bata Tagorerena, poesia itzuli baitzuen barkuan zihoala, mugimenduan, beraz, Kalkutatik Londresera bidean. Itzulpenean mendebaldea erakarriko zuen indiartasuna adierazi zuen; itzulpenarekin irabazi zuen Nobel Saria, irudi faltsu horretaz baliatuz, jatorrizkoari fidela izan gabe. Ondoren irudi hori ahal bezainbeste iraunarazi zuen. Bestea I.B. Singer izan zen, nobelduna, baita ere, Europatik AEBetara alde egin zuena; idatzi eta itzulpena gainbegiratzen zuen aldi berean, eta bi jatorrizko zituela aldarrikatzen zuen.

Autoitzulpenak traiziorako arriskua dakar Simonen iritziz. Rierak aldi berean idatzi eta itzuli egin izan du, kontzienteki; jardun bikoitza, beraz, idazlearen munduen bitasuna eta itzulpen espazioan batetik besterako mugimendua. Quebectarrak idazle postmodernotzat du Riera, eta dualtasun horrek zuzenean eragiten dio hiria bera definitzeko ariketan.

Azkenik, Simonek esan zuen harritzen zuela katalanek estatuan oihartzun handiagoa ez izatea, nazioartean badutela kontuan hartuta. Guk geuk aski argi ikusten dugu arrazoia, guztiz politikoa dena, baina hizlariek ez zuten horretan “busti” nahi izan. Euskal Herriko egoeraz galdetu zuten bukaeran, eta Atxaga atera zen, aldi berean idazten eta Asun Garikano emazteak itzultzen baititu obrak. Hizlariek ikergaiaren zabaltasun eta aniztasuna nabarmendu nahi izan zuten, han bildu ginenok ikertzera animatuz.

Esan behar dugu halako hitzaldi interesgarri gehiago egin beharko liratekeela fakultatean, eta eskertzen diogula Aiora Jakari ahalegina. Espero dugu hemendik aurrera Letren fakultateak ohiko dituen joera eta arloetatik apur bat urruntzen den bide honek jarraitasuna izatea.

Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, lagungarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa?

Aiora Jaka: Egia da itzultzen ikasteko modurik onena itzultzen hastea dela, orduan ikusten baitira ondoen itzultzean sortzen diren zailtasun eta arazoak, eta arazo horiei irtenbide egokiak bilatu beharrak zailtzen baitu benetan itzultzailea. Dena den, itzulpenaren inguruko teorizazioa beti da lagungarria, praktika hori zein irizpideren arabera egiten duen pentsarazten dio-eta itzultzaileari. Itzulpenak hizkuntza, literatura eta kultura bakoitzaren garapenean izan duen eragina aztertu duen itzultzaileak, itzulpenak botere-harremanetan izan ohi duen zereginaz hausnartu duen itzultzaileak, egiten ari den lanaren kontzientzia handiagoa izango du. Historian zehar zein itzulpen-irizpide nagusitu diren eta “itzulpen ona” nola definitu izan den jakiteak ere asko lagun dezake gaur egungo irizpideak markatzeko eta erabakiak hartzeko orduan.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

A.J: Itzulpena lan bakartia izan daiteke, bai, eta gaur egungo teknologiari esker gero eta gehiago dira etxetik lan egiten duten itzultzaile autonomoak. Dena den, bakardade hori posible egin duen teknologia horrek berak eskaintzen dizkigu gaur egun elkarrengana hurbiltzeko eta elkarrekin lan egiteko hainbat eta hainbat tresna. Blog hau litzateke horren adibide garbia, edota hau bezala azkenaldian sortu diren beste hainbeste. Itzul posta zerrendaren bidez ere etengabeko galdera-trukea egoten da egunero, itzultzaileek badute nori galdetua. EIZIEk eta beste hainbat erakundek antolatzen dituzten ikastaroetan ere izaten dugu itzultzaileok elkarrengandik ikasteko aukera. Hutsunerik handiena, beharbada, literatura-itzulpenen kritikan ikusiko nuke. Egunkarietan, EIZIEren webgunean eta beste hainbat tokitan agertzen diren erreseinak itzulitako obrei eta haren egileei buruzko iruzkinetara mugatzen dira gehienetan, eta iruzkingileek itzultzailea aipatzen dutenetan ere, gutxitan eman ohi dute “itzulpen ona”, “hizkera egokia” eta halako iritzi azalekoak baino ezer zehatzagorik (ondorio horretara iritsi da Miren Ibarluzea bere ikerketan. Ikusi Literatur itzulpenaren kritika. Lehen pausoak: dibulgazio-kritikaren azterketa, 2008, Labayru Ikastegia & Amorebieta-Etxanoko Udala). Itzulpen literarioari buruzko teorizazio eta gogoeta gutxi egin da orain arte, neurri batean euskararen eta euskal literaturaren egoera oraindik ez guztiz normalizatuaren ondorioz. Baina alor horretan ere ari gara aurrerapausoak ematen: unibertsitatean gero eta tesi gehiago egiten dira euskal itzulpengintzaren inguruan.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta itzultzaileak bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

A.J: Bereizketa dualista horiek behin eta berriro egin izan dira itzulpengintzaren historian zehar, batzuek baten alde eginez, besteak bestearen alde, eta beste batzuek bien arteko oreka bilatu behar dela esanez. Baina itzulpengintzaren alorrean azken hiru hamarkadotan egin diren ikerketek erakutsi duten bezala, elkarren aurkako polo gisa aurkezten zaizkigun bi mutur horiek elkar gurutzatuta daude ezinbestean. Esate baterako, dekonstrukzioaren inguruko teoria literario, linguistiko eta traduktologikoek erakutsi duten bezala, testu baten edukia ez dago formatik bereizterik. Luzaroan pentsatu izan denaren kontra, adieraziaren eta adierazlearen arteko bereizketa ez da hain garbia. Testu batek ez dauka kanpoko entitate jakin eta aldaezin bati erreferentzia egiten dion zentzu finko bat; aitzitik, edozein testuren zentzua irekia da, eta aldatu egiten da zenbait faktoreren arabera (forma, hizkuntza, garaia, irakurlearen edo itzultzailearen izaera eta ideologia…). Ondorioz, ezinezkoa da bi mutur horietako bakar baten alde egitea, forma aldatzean edukia ere derrigor aldatuko delako. Testu motaren edo lortu nahi den efektuaren arabera, itzultzaileak modu batera edo bestera itzuliko du testua, baina ezin izango ditu inoiz forma eta edukia guztiz bereizi.

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?

A.J: Gurean dugun arazorik handiena, nire ustez, euskararen egoera bera da. Azken aldian aurrerapen handiak egin diren arren, euskaraz dakitenak gero eta gehiago omen diren arren, eta itzultzaileak ere gero eta prestatuago dauden arren, iruditzen zait jende asko ez dagoela oraindik ohituta euskaraz irakurtzera. Udaletxetik, gobernutik edo bankutik euskaraz eta gaztelaniaz idatzita iristen zaizkien gutunak zuzenean gaztelaniaz irakurtzen ditu hainbat eta hainbat euskaldunek, “itzulpenak irakurtezinak” direla argudiatuz. Ez dut uste hala denik. Aurrerapen handiak egin dira azken urteotan, eta uste dut itzultzaile on asko dagoela. Baina irakurleen aldetik aurreiritzi asko dago oraindik, eta badirudi gaztelaniaz lau lerro dituen esaldia euskaraz zatituta eman behar dela nahitaez. Batzuetan bai, baina ez beti. Gaurko egoerari ikusten diodan beste arazo bat da ia dena gaztelaniaz sortzen dela (bai enpresa pribatuetan, bai administrazio publikoan), eta gero itzultzen dela euskarara; horrek menpekotasun handia sortzen du. Zuzenean euskaraz sortuko balitz, adibidez, ez litzaizkiguke hain arrotzak egingo publizitate kanpainetan irakurri izan ditugun esaldi bitxi horiek, berehala gaztelaniazkoa begiratzera bultzatzen gaituztenak txistea non dagoen ulertzeko. Gainera, euskararako itzulpena eskatzen duena erdalduna izan ohi da askotan, eta ez daki egin dioten itzulpena ebaluatzen. Bidali dioten itzulpena akatsez betea badago ere, horrelaxe argitaratuko du maiz. Eta gaztelaniazko testu txukunaren ondoan euskarazko itzulpen akastun bat ikustean sortzen dira itzultzaileen aurkako aurreiritzi horiek, errua, sarri asko, kanpo-baldintzena izan arren.

Literaturari dagokionez ere, irudipena dut euskaldun askok nahiago duela oraindik literatura frantsesa, ingelesa edo dena delakoa gaztelaniaz irakurri, euskaraz baino, nahiz eta azken urteotan kalitatezko itzulpen literario ugari egin den. Jende gehiena ohituago dago literatura gaztelaniaz irakurtzera, eta beldurra edo ematen dio euskal itzulpenari heltzeak. Itzultzailearen ikusgarritasunaren alorrean oraindik ere lan handia egiteko dagoen arren, uste dut argitaletxeen artean eta gizartean oro har gero eta gehiago baloratzen dela itzultzaileon lana, gero eta ugariagoak diren sariketek erakusten duten bezala (EIZIEk literatura unibertsala itzultzeko antolatzen duen lehiaketa, Elkar argitaletxeak eta Arrasateko AED elkarteak literaturako nobel saridunaren lan bat itzultzeko antolatzen duten lehiaketa, Gasteizko udalak haur eta gazte literaturako euskal itzulpen onenak saritzeko lehiaketa…).

E: Gazte literaturan orain ahoz aho dagoen Cornelia Funkeren Harrizko haragia (Elkar, 2010) ekarri duzu euskarara. Fantasiaren adierazkortasuna izan al da zaintzen zailena? Aurretik ezagutzen genizkion Lapurren burua (Elkar, 2004) eta Tinta-bihotz (Elkar, 2009) eleberriak euskaraz, Pello Zabaleta eta Naroa Zubillagaren itzulpenak, hurrenez hurren. Noraino hartu duzu kontuan aurreko lana?

A.J: Fantasiaren adierazkortasuna baino zailagoa, nire ustez, fantasiazko pertsonaien eta objektuen itzulpena izan da. Reckless. Harrizko haragia idazteko, Grimm anaien ipuinetan oinarritu zen Cornelia Funke. Loti Ederra, Hansel eta Gretel, Mari Errauskin edo Edurne Zuri ezagunak egiten zaizkigu euskaldunoi, baina nola itzuli alemanek berehala Grimm ipuinekin lotzen dituzten baina guretzat hain ezagunak ez diren izakiekin? Zer egin euskarara itzuli ez diren ipuinetako erreferentziekin? Kasu horretan, itzultzaileari dagokio itzulpen bat hautatu edota asmatzea.

Itzulpen honek eragindako buruhausterik desatseginenak, halere, kanpo-faktore batzuen ondoriozkoak izan zirela esango nuke: itzultzen hasi nintzenean, jatorrizko lana (alemanez idatzia) argitaratu gabe zegoen oraindik. Idazlearen asmoa zen jatorrizkoa eta bere itzulpenak egun berberean argitaratzea mundu osoan, eta halaxe egin zen, 2010eko irailaren 14an. Kanpotik begiratuta oso ideia polita zirudien, baina idazlea jatorrizko testuari aldaketak egiten aritu zenez azken unera arte, itzultzaileok ero moduan ibili behar izan genuen itzulpena behin eta berriro aldatzen: hiruzpalau astetik behin, jatorrizko testuaren bertsio desberdin bat jasotzen genuen, idazleak hainbat aldaketa egin zituela eta… Esango nuke itzultzailearen lana ez dela behar besteko seriotasunez hartzen oraindik.

Galderaren bigarren zatiari erantzunez, esango nuke beti laguntzen duela aurrekoen itzulpen-lanak irakurtzeak (Naroa Zubillagaren itzulpena irakurria nuen, ez ordea Pello Zabaletarena). Dena den, Reckless ez da trilogia bateko bigarren liburua, eta, zentzu horretan, ez du zerikusirik Lapurren burua eta Tinta-bihotz eleberriekin. Liburu-sail bateko lehen zatia omen da, gerora etorriko diren lanetan jarraipena izango duena.

E: Orain gutxi defendatu duzu tesia, Itzulpenari buruzko gogoeta eta itzulpen-praktika Joseba Sarrionandiaren lanetan. Aurreneko itzultzaile postmodernotzat jo duzu Sarrionandia, besteak beste, itzuli baino berreraiki egiten duela aitortzen duelako eta itzulpen “fidelaren” zamaz libratzen delako. Zer ondorio eta ekarpen ditu horrek?

A.J: Tesian postmoderno gisa deskribatu dudan itzultzeko modu horrek ikusgarritasuna ematen dio tradizionalki hain ikusezina izan den itzultzailearen figurari. Itzultzea berriro sortzea dela azpimarratzen du Sarrionandiak behin eta berriro, ezinezkoa dela fidela izatea, itzultzaileak nahitaez birsortu behar duela jatorrizko testua, eta, birsorkuntza horretan, hainbat erabaki hartu behar dituela. Erabaki behar horrek ahalmena eta aldi berean erantzukizuna ematen dizkio itzultzaileari, eta hori da ziurrenik Sarrionandiak euskal itzulpengintzari egin dion ekarpen nagusia. Nahiz eta bera baino lehenagoko itzultzaile askok neurri berean birsortu edo manipulatu izan dituzten jatorrizko testuak, itzulpenen hitzaurreetan egin izan dituzten hausnarketa gehienak jatorrizkoa aldatzeagatiko justifikazio edo barkamen-eskaeretara mugatu izan dira. Sarrionandia izan da itzultzea berriro sortzea dela argi esan duen lehen euskal itzultzailea, eta, esan ez ezik, baita ikuspegi hori praktikan jarri duen lehenetakoa ere, itzulpena sorkuntzarako bide bezala erabilita eta, beraz, itzulpena eta sorkuntza maila berean jarrita.

E: Unibertsitatean halako itzulpenak ez zaizkigu erakusten; edo ez dira aipatzeko itzulpen motak edo baliokidetasun tradizionalak pisu handiagoa du oraindik ere. Noraino da zilegi jatorrizko testua moldatu eta birsortzea?

A.J: Itzulpena zein helbururekin eta zertarako egiten den, hor dago gakoa. Ez da gauza bera norberak hautatutako literatura-lan bat itzultzea eta gobernuaren aldizkari ofiziala itzultzea. Bigarrenean, jakina, itzultzaileak ezin du askatasun osoz jokatu, hainbat muga edo faktoreren menpe dagoelako (delako lege, ebazpen edo agindua berdin-berdin erreproduzitu beharra, hizkuntzaren erabileraren inguruan erakundean bertan adostutako erabaki eta arauak errespetatu beharra, testua gaztelaniazkoaren ondoan argitaratzen denean testua espazio-muga batzuen barruan antolatu beharra…). Normala da unibertsitatean muga horien barruan lan egiten irakastea, ikasleak lan merkatura aterako direnean horrelako baldintzekin lan egin beharko baitute.

Besterik da itzulpen literarioa, non itzulpenak sorkuntzarako bideak ireki ditzakeen. Sarrionandiak bezala gustuko testu literario bat hartu eta euskarara itzultzea erabakitzen duenak askatasun osoz birmolda dezake jatorrizkoa testu original berri bat sortzeko. Gertatzen dena da gaur egun egiten diren itzulpen literario gehienak argitaletxe edo erakunderen batek eskatuta eta ordainduta egiten direla, eta itzultzaileek, beraz, haiek ezarritako baldintzetara moldatu behar izaten dutela, eta unibertsitatean ere baldintza horien arabera lan egiten irakatsi ohi dela. Dena den, muga horien barruan ere itzultzaileak askatasun handiz joka dezake. Bere itzulpena jatorrizko testu batekiko lotura bat gordetzen duen obra berri bat izango da, bere-berea, berak birsortua. Garrantzitsua iruditzen zait unibertsitateko ikasleen aurrean ideia hori azpimarratzea, itzultzaile gisa daukaten ahalmenaz, askatasunaz eta erantzukizunaz jakitun izan daitezen.

E: Zer irizpide erabiltzen ditu Sarrionandiak itzultzerakoan eta testuak aukeratzerakoan? Hamaika hizkuntzatik itzultzen duenez, zubi-hizkuntzak erabiltzen dituela pentsatu behar dugu; horrek zer modutan baldintzatzen du haren itzulpen librea?

A.J: Sarrionandiaren itzulgaien ezaugarri nagusiak aniztasuna eta irekitasuna direla esango nuke. Autore klasiko edo kanoniko ezagunen lanak ez ezik, bazterreko literaturetako hainbat eta hainbat lan ere euskaratu ditu. Garaiei dagokienez ere, esan liteke aro guztietako lanak itzuli dituela, hasi K.a. XV. mende inguruko sumeriar eta egiptoar testuetatik eta XX. mende bukaerako autore garaikideenganaino. Esan liteke munduko literaturen ikuspegi berri bat eskaini nahi izan diela euskal irakurleei, orain gutxi arte kultura hegemonikoetara soilik mugatuta egon den kanona hautsiz eta literatura txiki edo ezezagunetako lanak mundu mailan ezagunak diren maisulanen maila berean jarriz. Baudelaire, Pessoa, Joyce, Melville, Bukowski, Pavese, Pushkin eta abarren poemak testu txinatar, pertsiar, japones, tuareg, haussa, sanskrito, kokonuko, swahili, eskimal eta abarren ondoan jarriz, munduko literaturaren ikuspegi edo definizio berri bat ematen du.

Hainbeste hizkuntzatatik itzultzeak (berrogeita hamar bat sorburu-hizkuntza kontatu ditut Sarrionandiaren itzulpenetan), jakina, zubi-hizkuntzak erabiltzera behartzen du. Nire ikerketatik ondorioztatu ahal izan dudanez, Sarrionandiak itzulpen-antologietan aurkitu izan ditu maiz gero euskaratuko dituen testuak. Gaztelaniazko, frantsesezko, ingelesezko eta alemanezko antologiak aipatzen ditu noizbehinka itzulpenerako erabilitako iturri gisa, nahiz eta oro har ez duen aitortzen zein zubi-testu edo zein zubi-hizkuntza erabili duen. Zubi-hizkuntzen erabilerak, jakina, baldintzatu egiten du Sarrionandiaren itzulpena, zubi-testuak jatorrizkoarekiko izandako aldaketak bere egiten baititu askotan, horiei bere interpretazio propioa gehituz. Itzulpen asko, gainera, zubi-hizkuntza batetik baino gehiagotatik igaro dira Sarrionandiaren orrialdeetara iritsi aurretik. Horrek esan nahi du Sarrionandiaren itzulpenak itzulpenen itzulpenak direla askotan, hau da, birsorkuntzen birsorkuntzak. Zubi-hizkuntzen erabilera, zentzu horretan, bat etorriko litzateke Sarrionandiak itzulpenaz eta literaturaz duen ikuspegiarekin: itzulpen oro da birsorkuntza, eta sorkuntza oro da beste obra baten edo batzuen nolabaiteko itzulpen edo birsorkuntza.

E: Aipatu izan duzu, baita ere, Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak obran Mohammed Al-Kali poetarenak omen ziren itzulpenak Sarrionandiak berak idatzi dituela. Halako kasuak hamaika dira literaturaren historian, baina asmoa edo horretara bultzatzen duten arrazoiak ez dira beti berak izango, ezta?

A.J: Ez, jakina. Literaturaren historian hainbat arrazoirengatik egin izan dira sasi-itzulpenak. Idazle askok zentsuratuak izateko beldurrez ezkutatu izan dute beren egiletza. Beste askok, berriz, kultura batean berrikuntzak sartzeko baliabide gisa erabili izan dituzte sasi-itzulpenak, bereziki arauetatik desbideratzea gaizki ikusita dagoen kulturetan, halakoetan errazago onartu ohi zaizkielako aldaketak itzulitako lanei, bertakoek sortutakoei baino. Sarrionandiaren kasuak izan lezake zerbait bigarren arrazoi horretatik, baina esango nuke sasi-itzulpenak jolas moduan erabiltzen dituela batez ere, sorkuntzaren eta itzulpenaren arteko bereizketa zalantzan jartzeko, autorearen autoritate “ukiezinari” barre egiteko, itzultzailea eta autorea maila berera eramateko. Itzultzen ari denean sortzen, eta sortzen ari denean itzultzen ari dela erakusteko.

E: Ikerketa egiten zeundela, Miranderen poema argitaragabe batzuk aurkitu zenituela irakurri dugu Senezen (2010) kaleraturiko artikuluan; Mirande aski berritzailea izan zen eta itzulpen baino, moldaketa anitz eman zizkion euskarari. Zenbateko eragina izan zuen Sarrionandiarengan? Mirande bera ez al da izan lehen aipaturiko aurreneko postmodernoa?

A.J: Bai, neurri batean bai, eta tesian ere ideia hori azpimarratu nahi izan dut; alegia, Jon Mirandek, Sarrionandiaren poetikan ez ezik, haren itzulpengintzan ere eragin handia izan zuela, ez soilik itzulgaiei dagokienez (Miranderi esker ezagutuko zituen Sarrionandiak hainbat eta hainbat egile), baizik eta baita itzulpena eta sorkuntza literarioa ulertzeko moduari dagokionez ere. Euskal literatura garbi eta kutsatu gabe mantendu nahi zuten euskal idazle eta itzultzaileen aurrean, Mirandek aldarrikatu zuen literaturak elkarrekiko harremanei esker garatzen direla, eta ikuspegi hori praktikara eraman zuen bere itzulpen ugarien bidez, intertestualitate-jokoen bidez, atzerriko literaturetako poesia-formen imitazioz sortutako poemen bidez eta abar. Beste hainbeste esan genezake Gabriel Arestiri buruz. Biek izan dute eragin nabarmena Sarrionandiaren itzulpengintzan.

Aiora Jakaren argazkia N.G. batena da, eta liburuenak, bakoitza bere etxekoa.