Oso oparoa eta ertz askotakoa izan zen Virginia Woolfen lana, eta hala ikusarazi ziguten Ana I. Moralesek eta Itziar Diez de Ultzurrunek larunbatean emandako eskolan. Txantreako Euskaldunon Biltokira hamar irakurle inguru hurbildu ginen Literatura Eskolako hirugarren saioan, hizlariek “Olatuak hitz, hitzak apar” izendatutakoan. Zazpi ataletan banatu zuten hitzaldia: sarrera biografikoa, Woolfen beraren grabazio bat, “Kew lorategiak” ipuina, Dalloway andrea eleberria, “Emakumeen lanbideak edo etxeko aingerua hiltzea” testua, Gela bat norberarena ezaguna eta Three Guineas (“Hiru Gineak”) saiakera ez hain ezaguna. Bukaeran, denboraz larri genbiltzanez eta aukeratu beharrez, Gela bat norberarena ez genuen jorratu, aski entzuna delakoan.

Aipatutako testuez gain, Virginia Woolfek egunerokoa idazten zuen, bost liburukitan kaleratu zutena, eta hamaika gutun ere idatzi zituen, sei liburukitan kaleratutakoak. Horietaz gainera, idatzitako ipuinak ere asko dira, eta hori gutxi balitz, ezin konta ahala ikerketa eta irakurketa egin dituzte haren obrari eta bizitzari buruz. Horregatik, zerrendatutako zazpi ataletara mugatu behar izan zuten hizlariek kontagaia.

Sarreran esandako datu biografikoei buruz lau gauza baizik ez ditugu aipatuko, autorearen bizitza aski ezaguna baita. Oso ingurune victoriarrean, burgesean sortu, eta giro intelektualean hazi zen, nahiz eta ez berak ez Vanessa ahizpak ez zuten hezkuntza formala jaso, eta etxean hezi zituzten. Idazteko gogoa gaztetxoa zela sortu zitzaion Virginiari. Aita hil eta gero anaia-arrebek erabaki zuten beste auzo batera aldatzea, burgeskeriatik aske bizitzeko. Lagunarteko bilera intelektualak egiten hasi ziren, non ironiaz eta kritikotasunez zalantzan jartzen baitzuten gurasoengandik jasotako mundua. Horrela sortu zuten Bloomsburyko taldea, idazleek eta artistek osatutakoa; tartean zegoen Virginiaren senar bihurtuko zena, Leonard Woolf idazle sozialista eta judua. Taldea gay eta lesbianen mugimenduaren, feminismoaren eta bakezaletasunaren aitzindaritzat har daiteke. Aristokraziaren seme-alabak ziren, baina laboristengana hurbildutakoak. 1917an Virginia eta Leonard Woolfek inprenta txiki bat erosi eta Hogarth Press sortu zuten. Horrek askatasun erabatekoa ematen zien idazteko, argitaletxeen mende egon behar ez zutelako. T.S. Eliot eta Katherine Mansfielden lanak ere argitaratu zituzten. Beti leporatu izan zaie Joyceren Ulysses jaso eta ez argitaratzea erabaki zutela; hizlarien ustez, bikotearen inprenta abangoardista zen estetikari dagokionez, baina ez ziren libre bereziki sexualitateari lotutako zentsuraren mamutik. 1941ean egin zuen Virginia Woolfek bere buruaz beste, senarrari gutun bat idatzi ondoren.

Virginia Woolfen lanari eta bizitzari buruz bi ikuspuntu muturreko azaltzen dira beti: eroa zela (gaur egun bipolar esaten diote) edo paregabeki bikaina zela; txikitan neba baten sexu-erasoa sufritu zuelako edo ingurukoen heriotzek eraginda sortu zitzaiola buruko gaitza; sistemaren barruko idazlea edo erabat apurtzailea zela; apolitikoa zela edo sozialista eta feminista… Azken batean, ertz askotako emakumea izan zen bizitza osoan.

Bigarren atalean, Virginia Woolfen ahotsa entzun genuen, youtubeko esteka honetan. Diez de Ultzurrunek testua euskaraz banatu zigun (gaur zintzilikatu du 31eskutik atarian), eta bideoa ingelesezko azpidatziekin ikus-entzun genuen. Hori da Woolfen ahotsaren grabazio bakarra; 1937ko apirilaren 29koa da, BBC irratian irakurri zuen hitzaldiaren zati bat. Hitzei buruzko testu horretan bi ideia dira nagusi: batetik, hitzek egia esateko eta edertasuna sortzeko balio dute; eta, bestetik, egia horrek ertz asko ditu.

Postinpresionismoa pintzelkadaka idazten

Ana I. Moralesek hartu zuen gero hitza, eta autorearen iturriez eta idazmoldeaz jardun zen fikziozko lanei heldu aurretik. Arte bisualek eta postinpresionismoak eragin handia izan zuten Woolfen estetikan, batez ere Roger Fry eta Clive Bell arte kritikarien teoriek eta Vanessa Bellen (Virginiaren ahizpa) pinturak. Postinpresionismoak errealitatea imitatu baino, sortu egin nahi zuen; beraz, libreagoa da bai koloreen aukeraketan, bai perspektiban. Pinturan, korronte horretan aritu ziren Manet, Van Gogh eta Matisse, besteak beste. Virginia Woolf asko identifikatu zen estetika horrekin, eta mesfidantza zion errealistatzat jotzen zen (literatura) horri. Woolfen literaturaren postulatua zen fikzioak gogoaren nahia adierazi behar duela, eta gogoaren nahi hori fragmentarioa dela. Irakurleei exijitu behar zaie, beraz, fragmentariotasun horrekin eta bukatu gabeko gauzekin bizitzen. Bi ahizpek oso modu bertsuan bizi zuten sormena; elkarrizketa batean, Woolfek esan zuen testura egitura baino garrantzitsuagoa dela, pintzelkadaka idazten zuela, argumentua ez zela inportanteena. Eta hala ikus dezakegu haren testuetan ere. Virginia Woolfen lanaren ezaugarriak, beraz, fragmentazioa, ikuspegi aldaketak, barne-isuria, deskribapen fisiko partzialak, denbora malgua eta ekintza urria lirateke. Hala ere, zatikatua izanik ere, interkonexioa bada pertsonaien eta naturaren artean. Halaber, Ana I. Moralesen ustez, haren estilo formala zeharkakotasuna da, ez baitu deus zuzenean esaten; «horrek kontaketa aberasten du, baina irakurleoi zailagoa jartzen digu».

Literatur lanak xeheki aztertzen hasi ziren jarraian. “Kew lorategiak” hartu zuen Moralesek hizpide lehenik, aurretik aipatutako ezaugarriak eta oro har Woolfen fikzioa, estetika eta ikuspuntua oso ongi adierazten duen ipuina baita. Kew izeneko lorategietan kokatzen da narrazioa: arratsaldea da, lau bikoteren ia ekintza gabeko gogoetak/hitz hartzeak ageri dira, eta barraskilo batek nola lortzen duen hosto gaineko bidea egitea. Maila berean jartzen ditu Woolfek gizakiak eta animaliak: barraskiloak giza ezaugarriak ditu, erabakitsua eta metodikoa da; esan daiteke, nolabait, kanon literarioa bera kolokan jartzen duela umorearen bidez, barraskiloa ere pertsonaia izan daitekeela aldarrikatuko balu bezala.

Pertsonaiak banan-banan aztertu ondoren, ipuineko gaiak aurkeztu zituzten, Woolfen konstanteetako batzuk: inkomunikazioa/pribatutasuna, gizakiak denboraz eginda gaudelako ideia, genero rolei buruzko gogoetak, gerraren horrorea eta desorientazioa, gaixotasun mentalak eta klase diferentziak. Inperioa eta kontrola ere ageri dira; izan ere, inperio osoko espezieak eraman baitzituzten lorategi horietara, eta lorategietan masak kontrolatzea errazagoa da taberna zuloan baino. Genero rolei buruzko gogoetak ez ditu esplizitu egiten, printzak dira, idazleak pistak ematen dizkigu; esaterako, emakumeen diskurtsoa etena, dudazkoa eta ez sendoa da ipuinean. Ezaugarri formalei dagokienez, pintura postinpresionalistaren deskribapen fisikoak ditu. «Kameren begia gogorarazten du», hasierako plano hipergertukotik (barraskiloa) amaierako plano orokorrera (parke osoa, inguruko hiria, zerua). Ahotsa ere in crescendo aurkezten digu, bukaeran guztiak nahasten direla. Teknika horrek badu teorizazioa Woolfengan, zinemari buruzko gogoeta bat ere idatzi baitzuen 1926an, “The Cinema”.

 Vanessa Bellen koadro bat

Clarissa bihozgabea, Clarissa dohakabea

Aurretik esandako guztiak balio omen du Dalloway andrea eleberrirako. Itziar Diez de Ultzurrunek eskatu zigun, beraz, gogoan ongi gordetzeko, baina aldi berean ahanzteko, beste bide batzuk urratu ahal izateko. Virginia Woolfek berak irakurketari buruz ere idatzi zuen; irakurtzeko modurik onena norbere irakurketa propioa egitea zela zioen, ez zaiola inori aholkurik ematen utzi behar. Hala irakatsi zion Virginiari aitak, nork bere irizpideen arabera irakurgaiak hautatzen.

Diez de Ultzurrunek berak euskaratutako eleberriak ez du gauza handirik kontatzen, baina gauza asko kontatzen ditu. Dalloway andrearen ekaineko egun bateko zenbait ordu jasotzen dira. Bi pertsonaia nagusiren eta bidean gurutzatutako beste hamaikaren buruan barneratzen gaitu. Bizitzaren edozein unetan murgilduz gero, bizitza osoa aurkitu dezakegula esanen baligu bezala, nahiz eta itxuraz deus gertatu ez. «Oso argi dago nobela honetan bizitza fragmentatua erakusteko gai den frogatzen ari dela Woolf», esan zuen itzultzaileak. Iraganera jotzen du behin eta berriz narrazioak, autoreak tunelak zulatzearen teknika deitzen zuenaren bidez. Pertsonaien bizitzan, iraganean tunela egiten du. Batzuetan, zulatu eta zulatu, pertsonaia baten eta beste baten tunelak elkartu eginen dira, iraganean zein orainaldian izan. Eleberrian jario asko iristen zaizkigu, baina ez da jario jarraitua, etena baizik, etengabe ari baitira jario horietatik ateratzen, orainak dakarzkigun gertaera edo pentsamenduak direla medio. Barrukoak kanpoarekin duen lotura erakusten digu, beraz. «Uste dut oso begirada antropologikoa dela, subjektibotasun pluralaren bidez egia aletxoak baizik ez ditugu lortzen»; horrela, oso irekiak dira Virginia Woolfen testuen interpretazioak.

Hiru urtez izan zen Dalloway andrea idazten, asko zuzentzen zituelako bere lanak. Liburu honetan ere denborari buruzko gogoeta dago (hasierako izenburua The Hours [Orduak] zen); eta berriz ideia bera: gure oraina iraganez betea dago. Emozioekiko harreman gorabeheratsua ere azaltzen zaigu; adibidez, Septimusen laguna gerran hil zen, baina Septimusek ez zuen penarik sentitu horregatik, eta hain zuzen sufrimendu eza horrek tormentatzen du, ezin baitu iragana atzean utzi. Era berean, emozioak azalerazi nahi eta ezina ere agertzen da liburuan, baita bizitzaren zentzua eta itolarria ere. Narratzaile orojakilearengandik jasotzen d(it)ugu istorioa(k), baina ez da batere sartzen iritzia ematera, salbu eta medikuren bati buruz ari denean, orduan iritzi edo pentsamendu hori ezin zaio kamerari ez den beste pertsonaiei atxiki, eta pentsa dezakegu, beraz, Woolf bera mintzo zaigula. Kasu horietan «ironiatik amorrura» pasatzen da. Gizarte egitura eta genero ikuspegia ere antzeman dezakegu eleberri honetan.

Clarissa, hots, Dalloway andrea, sistemari eta gizarte mailari ongi egokitzen zaion emakume eredutzat har daiteke; hala ere, ez da oso kontent azaltzen horrekin, beti arauek dioten moduan jardun badu ere, ez baitu horregatik inolako saririk jaso. Hutsaren hurrengo sentitzen da gainera, ez baitzaio aski besteei plazer ematearekin. Horrek barne arrangura bat uzten du agerian. Clarissa ez da berak antzezten duen bezain xalo eta sinplea. Hain zuzen, entzuleen artean eztabaida egon zen pertsonaia hori gaiztoa ala zintzoa ote den, poztu egiten baita Septimusek bere buruaz beste egiten duenean. Baina beharbada hain da dohakabea non berak ere egun osoan izan duen suizidioaren burutazioa bueltaka, hain sentitzen baita ezdeusa.

Kafea hartzera atera ginenean, Ezkaba plazan pasieran zegoen agure batek galdetu zigun ea lokal hori (Biltokia) komentu bat ote zen, hainbeste emakume atera baikinen handik. Eskola honek ezin zuen anekdota hoberik izan.

Guztiok berandu baino lehen egin beharrekoa

Ingalaterran, 1919. urtera arte lanpostu kualifikatuak izateko ateak itxita zituzten emakumeek. Urte hartan legea aldatu eta bidea ireki zuten, nahiz eta baldintza askorekin oraindik ere. Lanbideak hartu berri zituzten emakumeen aurrean hitzaldi bat eman zuen Virginia Woolfek, gerora argitaratu zuena, “Emakumeen lanbideak edo etxeko aingerua hiltzea” izenarekin. Gurean Dalloway andrearekin batera kaleratu zuen testua Edo! etxeak. Hitzaldian esan zuenez, Woolf pixka bat lotsatuta zegoen emakume haien aurrean, bere esperientzia ikusita, oztopo asko gainditu beharko zituztelako langile kualifikatu bihurtutako haiek, hau da, entzuleek. Oso hitzaldi arrakastatsua izan zen, eta garaiko prentsaren esanetan, barrez lehertzen bukatu zuten guztiek.

Idazle esperientziatik abiatuta, bi oztopo nabarmendu zituen Woolfek ofizioari ekitean. Batetik, etxeko aingeruaren mamua hil behar izan zuen. Ez zen nolanahiko lana, ez baitzen aingerua, mamua baizik, aro victoriarra igaroa baitzen, emakume eredua aldatzen ari baitzen, baina emakumeek mamua oso barruan zeramaten oraindik. Mamu hori sistema patriarkalaren isla edo ondorio baita, etengabe hil beharrekoa. Ana I. Moralesek lan bilera baten adibidea jarri zuen, non emakume askok ezezko esaldi batekin edo zalantza adierazten eta beren burua gutxiesten hasten baitituzte interbentzioak (“nik ez dakit asko honetaz, baina…” edo “nire iritzia da hau…” edo “agian ez dator harira, baina…”). Gure burua boikoteatzen dugu, etsaia barruan bizi da. Moralesek esan zuen denborarekin konturatu zela Dalloway andrea etxeko aingerua bera dela, klase sozialek agindutakoaren arabera jardun arren, horrek ez baitio inolako satisfakziorik ekartzen. Aingeruaren figura oso tragikoa da: sistemaren biktima da, baina aldi berean behar du eta elikatzen du. Aingerua akabatzea ez da erraza, eta gainera oso posizio txarrean uzten du emakumea, behin liberatuta ez baita gustagarria gizartearen begietara eta, besteak beste, desautorizazio morala baitakarkio. Zorionez, Virginia Woolfek bazuen errenta bat, askatasun ekonomikoa, eta ez zegoen soilik bere xarmaren mende.

Bigarren oztopoa tabu ziren gaiez kezkatu gabe ezin idaztea izan zen. Hori esatean, sexuaz ari zen, horretaz idazten zuenean pentsamendu bera baitzetorkion behin eta berriz burura: gizonak asaldatu eginen dira hau irakurtzean.

Deskubritzeko testu bat

Three Guineas saiakera izan zen Woolfek idatzi zuen azken liburuetako bat. Hiru kapitulutan banatuta dago, eta ohar piloa ditu bukaeran. Etxeko aingeruaren inguruko testua idaztean pentsatu zuen emakumeen lanbideei buruzko materiala bildu behar zuela, eta hala egin zuen. Autorearen esanetan, Saint Paul (Eliza) leherraraziko zuen bolbora bildu behar zuen, «emakumeen bizitza sexualari buruzko» liburua egiteko; “sexual” hitzarekin generoaz ari da, ez sexuaz. Azkenean bi liburu sortu zituen, berak bakartzat zituen arren: The Years [Urteak] nobela eta Three Guineas saiakera. Azken horri buruz jardun zuen xehe-xehe Moralesek.

Guinea hitza lanbide batzuetako ordainsariei deitzeko erabiltzen zen. Woolfek panikoa zion sermoi edo panfleto itxurako orori, eta oso ongi dokumentatzen du liburuan aipatutako guztia. Esan daiteke pusken bilduma bat dela: argazkiak, biografiak, memoriak, gutunak… Horiek guztiak jaso zituen, iturri heterodoxoak, beraz, jakitunen aipamen-bilduma gainditzen zuen saiakera bat idazteko. Woolfek gutun bati erantzunen balio bezala idatzi zuen liburua; gutun horretan gizon batek egindako galderari (“Nola lagun dezakete emakumeek gerra eragozten?”) eta hiru eskaerari erantzuten die. Woolfek maila ertaineko emakumearen posizioan idatzitako erantzunean beste bi gutun ere tartekatzen dira.

Errepikapena darabil testua egituratzeko: gertaerak, esaldiak, irudi literarioak… Ohar ugari eta argazkiak ere bildu zituen liburuan, nahiko modu komikoan baliatutako irudiak. Espainiako gerra zibila ere agertzen da, baina argazkirik ez: oso presente dago, hain zuzen, argazkirik ez dagoelako. Hiru ataletan banatzen da, beraz:

Lehenengoan, hezkuntzaren apologia egiten du. Emakumeek eragimenik ez dutela dio, hezkuntzarik jaso ez dutelako: «emakumeoi hezkuntza lapurtu digute». Emakumeentzat eta gizonentzat gerra zer den hausnartzen du, eta emakumeek egin dezaketen gauza bakarra gerra mespretxatu eta irrigarritzat jotzea dela dio. Jantzien balio sinbolikoa ere aztertzen du argazkien laguntzaz, eta emakumeengan edertasuna eta gizonengan boterea adierazten dutela salatzen du. Historiak erakusten du Oxbridgek gizonen biolentzia sustatzen duela; horregatik, emakumeek beste unibertsitate eredu bat behar dute. Baina ameskeriatan ezin galdu, eta kasuan kasuko unibertsitatean kontzientzia indibidualaz jokatu behar dela dio, kutsaduraz. Besteak beste, literatura ikasi behar da irakurriz, ez eskola magistralen bidez. Etxeko mendekotasunak gerra babestera daramatza emakumeak, modu kontzientean nahiz inkontzientean. Horregatik, eta ordurako jabetu zirelako lanbideetan jarduteak zituen onurez, fokua hezkuntzan jarri behar dela azpimarratzen du lehen atal honetan, horrek baitakartza lanbideak eta askatasuna.

Bigarren atala lanbideei eskaintzen die. Gerra garaian emakumeek lanbideetan jardun zuten, gizonak soldadu abiatu behar zirelako, baina behin gerra bukatuta, emakumeek etxera itzuli behar zutela esaten hasi ziren. Eskaera horretan diktadorearen enbrioia dakusa Woolfek. Lanbideetan sartzen eta horietan gora egiten lagundu behar dela aldarrikatu arren, autoreak arrisku bat ikusten dio horri: emakumeak hor sartuz gero, ez al dituzte gerrara daramaten kualitateak garatuko? Lanbideak bultzatu nahi horretan, bigarren guinea emakume profesionalen elkarteari ematen dio Woolfek, betiere lehia gaiztorik ez birsortzeko eta emakume gazteei bidea errazteko baldintzarekin, eta leialtasun faltsuei (inperioa eta eliza) men egin gabe. Askatasunaren esentzia iritzi propioa izateko ahalmena da Woolfen ustez.

Hirugarren atalean outsider-en elkarteaz mintzo da. Emakumeek euren kultura eta askatasuna defendatu behar dute, baina nola? Idazle posiziotik, adibidez, burmuina ez da saldu behar, eta irakurle posiziotik, besteak beste, ez genuke esklabotasun intelektuala sustatzen duenik erosi behar. Guinea bat emanen dio eskatzaileari (gutuna idatzi dion gizonari), borroka bera baitute, baina ez da haren elkarteko kide eginen, gizonak taldean daudenean egoismoa eta biolentzia maskulinoa azaleratzen eta emakumeen identitatea desagertzen baita. Horren ordez, emakumeek beren elkartea behar dute, outsiderren elkartea: ez egiturarik, ez bilerarik, ez kuotarik. Ez dute gerrarik deklaratuko ezta inongo gerratan kolaboratuko ere. Haien estrategia erabateko indiferentzia izanen da gerraren glorifikazioaren aurrean; «emakume naizen aldetik, ez dut aberririk, mundua da nire aberria» zioen Woolfek. Elkarterik ezean, outsider horiek egon badirela ere azaltzen eta dokumentatzen du azken atal honetan, besteak beste, gerraren alde galtzerdi gehiagorik josiko ez zuten emakumeak eta mezara joaten ez zirenak.

Bukatzeko, Ana I. Moralesek esan zuen Woolf antiinperialista eta bakezale erradikala izan zela azkenera arte; uste zuen patriarkatuaren aurka ezin zela arma berekin borrokatu, erantzun berriak eta kontzientzia indibiduala beharrezkoak zirela. Liburu bukaeran etsipen amiñi bat agertzen du, baliteke ilobaren heriotzak (gerran) eragindakoa. Gehiagoren gogoz geratu ginen entzuleok eta gauza asko esateke hizlariak, baina ezin gehiago luzatu 45 minutu berandu bukatu zen eskola, Biltokiko lagunek egonarriz errespetatu zutena; hurrengo baterako utzi genuen Woolfen tunelak zulatzeko ariketa.

Virginia Woolfen liburu batzuen azalak

Urriko elkarrizketarako Ana I. Moralesen (Bilbo, 1969) atea jo dugu, eta mamitsu erantzun digu. Moralesek Euskal Filologia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean, eta Genero Ikasketak, ondoren, Marylandekoan. Gaur egun, itzultzaile eta interprete lanetan dabil UPV/EHUn, eta Nazio Batuetan ere aritu izan da itzultzaile. Horrez gain, hainbat literatur  lan itzuli ditu euskarara, tartean, Jane Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak (itzulpen horren gorabeheren berri eman genuen duela bi urteko kronika batean), eta Charlotte Perkins-Gilmanen Hormako paper horia (itzulpen horren harira elkarrizketa egin zioten Moralesi Hitzen Uberan atarian). Jasone Larrinagarekin batera literatur podcast bat du Bilbo Hiria irratian: Xerezaderen Artxiboa.

Besterik gabe, zuekin guztiokin, Ana I. Morales.

Nola sartu zinen itzulpengintza eta interpretazioaren munduan?

Itzulpengintzaren ideia erakargarria egiten zitzaidan institutuan nengoenetik, baina ez nuen niretzako aukera erreal bezala ikusten, nahiz eta oso ederra iruditzen zitzaidan kanpotik. Gero, Euskal Filologia ikasi nuen eta karreran nengoenean iragarki bat ikusi nuen tabloian, emakume bat doktore-tesia idazten zegoen eta itzultzaile bat behar zuen, euskaratik gaztelaniara itzultzeko prentsa-artikulu batzuk. Eta orduan aurkeztu nintzen, nire inozentzia eta ilusio guztiarekin. Emakume hau Mercedes Ugalde zen, eta tesia egiten zegoen emakumeek euskal nazionalismoan izandako rolaz, Emakume Abertzale Batzaz. Ez zekien euskaraz eta orduan nahi zuen El día Donostiako egunkarian 30eko hamarkadan argitaratutako hirurogei bat artikulu gaztelaniaratzea. Nitaz fidatu zen eta orduan hori izan zen nire lehenengo harremana itzulpenarekin, eta oso interesgarria egin zitzaidan gaia bera ere. Niretzako ezezagunak ziren idazleak, Tene Mujika, adibidez.

Gero, karrera bukatu nuenean, beka bat atera zuten, IVAPek ateratzen zuen administrazio-itzulpenerako itzultzaileak prestatzeko. Aurkeztu nintzen eta horietako bat eman zidaten. Bertan hartu nuen nire lehendabiziko prestakuntza formala itzulpengintzan. Bekaldia urtebetekoa zen baina ez nuen bukatu, orduan argitaratu baitzuten Literatura Unibertsaleko lanen deialdia eta niri Jane Austenen Pride and Prejudice esleitu zidaten. Buru-belarri ekin nion horri, eta gogoan dut aurreztutako diruarekin bulego bat alkilatu nuela, leku huts eta mortu batean, hara joateko lanera. Izugarrizko plazera izan zen niretzat, ze gu jende asko izan gara etxean eta nik ez nuen eduki nire gela propioa, Woolfen gela famatua. Niretzat oso atsegina izan zen espazio bat izatea bera eta horretan buru-belarri jarri ahal izatea. Sasoi bertsuan aurkeztua nintzen beste itzulpen-lehiaketa batera, HABEkoa, linguistika aplikatuko liburu bat ingelesetik itzultzeko, eta hori ere esleitu zidaten. Orduan biekin ibili nintzen aldi berean urte hartan.

Horrela hasi nintzen. Gero, Austenena bukatu baino lehen oposizioa atera zen Euskal Herriko Unibertsitatean itzultzaile-interprete plazarako. Aurkeztu nintzen eta atera nuen plaza, eta plantillako itzultzaile-interprete bilakatu nintzen.

Bertan jarraitzen duzu lanean?

Bai. Tartean, 2003an-edo aurkeztu nintzen Nazio Batuetako Erakundearen oposizioetara eta atera nuen itzultzaile plaza bat. New Yorkera joan nintzen, unibertsitatean eszedentzia bat hartuta. Bertan egon nintzen lanean bolada batez, urte eta erdi inguru. Betirako zen lanpostua baina itzuli egin nintzen. Gero, hurrengo urteetan, jarraitu nuen tarteka joaten, bolada laburragoetarako, hiru hilabeteko kontratuekin.

Intepretazioa momentuan egiten den gauza bat da, eta orduan zenbat eta gehiago jakin, zenbat eta dokumentatuago eta prestatuago egon, lodiagoa izango da zure koltxoia, baina beti dago adrenalina-igoera hori, amildegiaren ertzetik ibiltzearen sentsazio hori.

Eta nolakoa zen bertako lana?

Niretzat izugarrizko jauzia izan zen, alde batetik, New Yorkera bizitzera joatea. Oso ona, niretzako hiria zoragarria da, hori izan zen gauza onenetariko bat. Han nire lanpostua itzultzailearena zen. Espainoleko departamentuan nengoen eta lana zen ingeles eta frantsesetik gaztelaniara itzultzea. Niretzat oso harrigarriak izan ziren iristean aurkitu nituen kontrasteak. Alde batetik, ni oso ikaratuta nindoan kategoria handiko jendea zegoelako hor, eta oso ingurune berria zelako: sei hizkuntza ofizial daude NBEn, sei horiekin egiten da lan eta itzultzaile bakoitzak hiru hizkuntza eduki behar ditu.

Kuriositate moduan, esango dut heldu nintzenean harritu ninduen gauzetako bat izan zela zera galdetu zidatela: tekleatzen duzu ala diktatzen duzu? Nik ez nuen galdera ulertu, nola diktatu? Aurreneko sorpresetako bat izan zen, beraz, bertan lan egiten zuten itzultzaileetako batzuek ez zutela ordenagailuan tekleatzen, baizik eta ahotsa erabiltzen zutela. Ni aldaketa-garaian iritsi nintzen, justu teknologia berriago batera pasatzen ari zirenean, baina garai batean magnetofoiak erabiltzen zituzten. Izugarrizko abilidadearekin, hori bai, dokumentua hartzen zuten eta hasten ziren ahoz gora itzultzen. Magnetofoian grabatu eta zinta horiek “pool” deitzen zen toki batera bidaltzen zituzten. Bertan, mekanografoek kaskoak jantzi eta itzulpenak tekleatzen zituzten. Hori inprimatu eta zuzentzaileei bidaltzen zieten. Esan dudan moduan, justu ni iritsi nintzen astean edo hurrengoan teknologia berritu zuten eta ahotsaren errekonozimendurako softwarea ipini zuten, Dragon izeneko programa. Oso programa sofistikatua da, oso ondo transkribatzen du ahotsa.

Nik han itzultzaile senior bat eduki nuen, nire ardura zeukana eta erakutsi zidana nola zegoen antolatuta dokumentazio guztia, nola egin bilaketak, zelako signaturak erabiltzen zituzten dokumentuak bereizteko eta abar. Luxu handi bat zen, adibidez, erreferentzia-zerbitzu bat zegoela, orduan, lana banatzeko aplikazioaren bitartez dokumentu bat heltzen zenean zure pantailara, dokumentua heltzen zen baina baita karpetatxo bat ere, dokumentu hori itzultzeko lagungarria izan zitekeen informazioarekin. Bazegoen terminologia zerbitzu bat ere, eta zerbitzu horrek dokumentu bera bidaltzen zizun termino esanguratsuenak eurek dagoeneko emanda, edo haien esangura argitzeko estekaren batekin. Zuk testuinguruagatik eta abar beste erabaki batzuk har zenitzakeen, baina, nolabait, lehen orrazketa-lan bat egiten zuten terminologia-zerbitzukoek zure lana errazteko.

Beste gauza aipagarri bat zen han zuzentzaileak zirela kategoria handieneko itzultzaileak. Batzuetan hemen ematen du zuzentzaileak ez direla hain garrantzitsuak, baina, han, zuzentzaile izateko, lehendabizi pasa behar zenituen itzultzaileen eskala guztiak. Itzultzaileen ibilbideko puntu gorenera iristen zinenean, zuzentzaile bihurtzen zinen, eta sekulako prestigioa zenuen. Sarritan, zuzentzaileak bere bulegora deitzen zizun eta zuzenketak komentatzen zizkizun. Ahozko azterketa bat bezalakoa izaten zen, pasatu beharreko azterketa bat. Zuzentzailearentzat iraingarriak ziren tilde bat ahaztea moduko akatsak, hori ez zen zuzentzailearen mahaira heldu behar, ez zenion denbora galarazi behar. Horrelako akatsak itzultzailearen lotsaria ziren, zuk erabat errepasatuta eraman behar zenuen dokumentua, zuzentzaileak ukitu dibinoa emateko, estilo-zuzenketa bikain hori. Ez zizuten dokumentu guztiekin deitzen, baina berari iruditzen bazitzaion zeozer oso larria zegoela edo zuk ikasi beharreko gauza bat zegoela aurrez ez zenekiena, orduan deitu egiten zizun.

Feminista izatea nire identitatearen parte bat den heinean, uste dut nire lan-eremu guztietan eduki behar duela isla. Problematikoagoa da administrazioan, baina hor ere uste dut zertxobait egin daitekeela.

Itzulpenak ezagutzen dizkizugu batez ere, baina interpretazioan ere aritua zara.

Niretzat zortea da nire lanpostua itzultzaile-interpreterena izatea interpretazioa izugarri gustatzen zaidalako, eta aldi berean interpretazioa asko egiten den erakunde batean nagoelako. Gainera, etengabeko praktika eskatzen duen gauza bat da. EHUn interpreteok egiten dugu lan unibertsitateko organo ofizialetako bileretan. Aldi bereko itzulpena egiten dugu, garai batean esan ostekoa ere egiten genuen, ez zegoelako kabinarik toki guztietan. Gaur egun, oso arraroa litzateke, askoz ere kabina gehiago daudelako. %99an euskaratik gaztelaniara egiten dugu, beste norabidean ez. Nire poz handietako bat da gero eta gehiago egiten dela, alde handiarekin. Euskara erabiltzen da bileretan eta jendea ohitu egin da interpretazioarekin.

Musikaria den lankide batek instrumentu bat jotzearekin konparatzen du interpretazioa. Berak esaten du instrumentu bat jotzen duen musikariak zenbat eta gehiago praktikatu, zenbat eta gehiago ikasi eta zenbat eta gehiago jakin musikaz, probabilitate gehiago dituela ondo egiteko, baina, hala ere, horrek ez duela inoiz bermatzen jo behar duen momentuan akatsik egingo ez duenik. Intepretazioan ere berdin, momentuan egiten den gauza bat da, eta orduan zenbat eta gehiago jakin, zenbat eta dokumentatuago eta prestatuago egon, lodiagoa izango da zure koltxoia, baina beti dago adrenalina-igoera hori, amildegiaren ertzetik ibiltzearen sentsazio hori.

Itzultzaileok oreka zail batean ibiltzen gara beti, ea testua etxekotu edo arrotz utzi. Nik uste dut joan naizela gero eta gehiago lerratzen ez-etxekoturantz. Iruditzen zait, arroztasun-puntu bat eduki behar duela testuak, islatu behar duzula beste kultura batetik datorrela.

Duela ia hogei urte LU lehiaketara aurkeztu eta Jane Austenen Pride and Prejudice lana esleitu zizuten. Nolakoa izan zen esperientzia? Garai hartan ez zenituzten guk gaur egun ditugun baliabideak…

Bai, izugarrizko aldea zen garai hartan itzultzea edo orain egitea, ditugun baliabide guztiekin. Alde batetik, zortea zen Jane Austenena izatea liburua, oso idazle ezaguna delako, oso landua, eta bibliografia pila bat dagoelako. Hala ere, garai hartan erabili behar genituen paperezko iturriak, eta, orduan, alde batetik kargatu nintzen kultur hiztegiekin, soinekoei buruzkoekin… Eta gero bertara joan nintzen, Ingalaterrara, haren liburuak girotutako lekuetara. Papera eta landa-lana, horiek izan ziren nire tresnak.

Iaz berrargitaratu zuten Austenen eleberria Urrezko Bibliotekan, eta oker ez bagaude berrikusketa-lanetan parte hartu zenuen.

Berriro argitaratzea oso pozgarria izan zen, baina, beldur handia ere sortu zidan. Beti gertatzen zait nik egin ditudan lanekin ez ditudala berriro zabaldu nahi izaten. Eta nagia ere ematen zidan, oso potoloa delako liburua, mendi bat egiten zitzaidan. Baina nirekin batera lana egin zuen pertsona, Xabier Mendiguren Elizegi, oso ondo portatu zen nirekin eta asko lagundu zidan. Alde batetik, zuzenketa errazak zeuden, esan dezagun ortografikoak, urteotan aldatu diren arauak aplikatzea, adibidez. Nahiko automatikoak ziren. Beste batzuk zeuden nahiko orokorrak zirenak, kasu askotan aplikatzekoak, eta horiek bien artean adostu genituen aurrez. Horiek guztiak berak aplikatu zituen. Gero, eskatu zidan berari pasatzeko niri beharrezko iruditzen zitzaizkidan bestelako zuzenketa estilistikoak, eta berak zerrenda bat pasako zidala zalantza eragiten ziotenekin, orria eta lerroa markatuta. Berak modu nahiko sistematiko batean antolatu zuen nirekin batera zuzenketak egiten joateko, eta askoz eramangarriagoa izan zen.

Itzulpena egin nuen garaian hiru printzipio jarri nizkion nire buruari, zer tentaziori egin behar nion aurre: 1) ez sinplifikatu, ez egin testua dena baino sinpleagoa; 2) ez zaitez jatorragoa izan idazlea baino, eta horrekin esan nahi dut, alegia, ez aprobetxatu zeure burua luzitzeko motiborik ez dagoenean; eta 3) ez gehiegi azaldu gauzak, hau da, batzuetan ikerketa-lan handia egin behar izan duzu erreferentzia kulturalen bat ulertzeko, eta orduan behin harrapatu duzunean nahi izaten duzu azaldu nola iritsi zaren horraino, baina batzuetan azalpenak ez du ezertan laguntzen, areago oztopo bilakatzen da irakurlearentzat, begia joaten zaiolako garrantziarik ez duen zerbaitera. Berrargitalpenerako liburua hartu nuenean ikusi nuen nire hiru agindu horiek askotan ez nituela bete, eta bigarren honetan saiatu naiz horiek hobeto betetzen.

Ez da bakarrik ez dudala uste itzultzaileak ikusezina izan behar duela, ni ikusgaitasunaren guztiz aldekoa naiz. Nik esan egiten dut: ni nago tartean, ni ez naiz Virginia Woolf.

Hogei urte hauetan zure langintza findu duzulako seinale…

Beno, ikusi dut behintzat kontu horietan erradikalizatu egin naizela. Oro har, honak kontu honetan erradikalizatu naiz: dakizun bezala itzultzaileok oreka zail batean ibiltzen gara beti, ea testua etxekotu edo arrotz utzi. Nik uste dut joan naizela gero eta gehiago lerratzen ez-etxekoturantz. Iruditzen zait, arroztasun-puntu bat eduki behar duela testuak, islatu behar duzula beste kultura batetik datorrela. Adibide hau absurdoa da, baina ulertzeko: fish and chips ez dela marmitako bihurtu behar. Arroztasun horrekin bizi behar dugula, eta batzuetan gutxietsi egiten dugula irakurlea.

Azken bi urteotan Edo! argitaletxearen eskutik iritsi zaizkigu zure itzulpenak. Hasteko, 2012an Charlotte Perkins-Gilmanen Hormako paper horia kontakizun luzea euskaratu zenuen.

Bai, bueno, baina horra heldu orduko beste gauza batzuk egin nituen. Tartean itzulpen ez-literario asko: linguistika aplikatuko zazpi liburu eta artikulu ugari, arte garaikideko hainbat artikulu ere bai, Bulegoa z/g-rentzat eginak… Literatur itzulpegintzaren arloan antzerkia ere itzuli nituen, pare bat obra Maskarada konpainiarentzat, oso esperientzia interesgarria, ze testu bera egokitzen nuen ingelesetik euskarara eta gaztelaniara, bi bertsioak. Bestalde, Margaret Oliphant idazle eskoziarraren The Library Window ere itzuli nuen, baina esango nuke inor gutxi enteratu zela, agian «gazte literatura» sail batean argitaratu zelako, nahiz eta niri ez zaidan iruditzen sail horretakoa denik…

Baina Hormako paper horia-z galdetu didazu. Testua AEBetan ezagutu nuen. Bitxia da, baina ni AEBetara joan nintzen lehen aldia izan zen itzulpengintza graduondoko bat egiteko Georgetown-eko unibertsitatean, eta dagoeneko azterketa eta elkarrizketa eginak nituela, bat-batean erabaki nuen ez zitzaidala gustatzen ez unibertsitatea, ez giroa, eta gainera garestiegia zela… eta ikusi nuen Marylandeko unibertsitatean bazegoela genero-ikasketen graduondoko bat, eta hori egin nuen. Dena dela, Perkins-Gilmanen testua ez nuen ezagutu horko programan zegoelako, baizik eta liburu-denda batean emakume idazle estatubatuar klasikoen antologia bat topatu nuelako kasualitatez, eta bertan zegoelako. Inpaktatuta utzi ninduen testuak: nola ez zidan inork hau aipatu inoiz? Irakurri nuen, baina ez nuen ezer egin horrekin. Gero, 2011n Xerezaderen artxiboa sortu genuenean itzuli egin nuen, eta podcasterako grabatu. Kasualitateekin jarraituz, lankide batek, Iñigo Roquek, topo egin zuen bere aspaldiko ezagun batekin, Harkaitz Zubirirekin. Harkaitzek kontatu zion Edo! argitaletxea sortzeko lanean ari zirela, eta Perkins-Gilmanen testua itzuli nahi zutela, ez baitzegoen euskaraz. Orduan Iñigok esan zion baietz, nik euskaratu nuela, eta horrelaxe egin genuen kontaktua.

Hormako paper horia-ren azaleko ilustrazioa, Aitziber Alonsorena.

Kontakizun hau klasikoa da AEBetako literaturan eta feminismoan. Liburuak hitzostea du, berriki argitaratutako beste obra feminista batek bezala, hain justu, Virginia Woolfen Gela bat norberarena (Consonni, 2013. Itzultzailea: Maria Colera).

Hitzaurreak direla-eta badakit jende askok ez diela kasurik egiten. Askok uste dute irakurlea eta testua, horixe izan behar dela dena. Ni, aldiz, hitzaurreen eta hitzosteen oso fana naiz, gustatzen zaizkit bisita gidatuak, gidari on batekin noski, museo batera-edo joaten naizenean. Gidari on batek laguntzen dit agian bestela ikusiko ez nituzkeen gauzak ikusten, gauzak erlazionatzen edo kontestuan jartzen. Pertsona batek lana hartu badu testuari gertutik begiratzeko eta aurkezten badizkit klabe batzuk, nik eskertu egiten dut. Ez dut esaten irakurketa horrekin bat egin behar duzunik, baina niri neuri oso lagungarriak egiten zaizkit horrelakoak. Nik uste dut Edo!-ren apustua dela beti ateratzea lanak hitzoste batekin, baina beti jartzea atzean, nahi duenak egin ahal izan dezan harreman zuzena testuarekin. Irakurleak testuarekin bere lehenengo harreman hori eduki eta gero kontrastatu ahal izatea beste batekin. Niri oso ideia ona iruditzen zait. Hormako paper horiarena Amaia Serranok eta Saioa Ruizek egin zuten, eta niri oso konpletoa iruditzen zait. Alde batera utzita testuak duen harremana autorearen biografiarekin, hori gutxienekoa da, nik uste dut oso ondo kokatzen duela testuinguruan: XIX. mendeko emakumeen zapalkuntza ezkontzaren eta medikuntzaren bidez, gero psikoanalisiarekin eta abar. Iruditzen zait oso aproposa dela kontestu zabal horretan sartzeko. Irakurleak ez dira tontoak, baina hitzaurrea ondo dago adierazteko kontua harago doala pertsona batek momentu batean eduki dezakeen krisi psikologiko edo momentu bateko gaixoaldi testuinguru gabeko batetik.

Esaldi famatu hori: “hain da itzulpen ona, ezen itzultzailea ez den ikusten”, ez zait meritu bat iruditzen eta gainera ez dut uste egia denik. Hori esaten denean esan nahi dute itzultzaile hori dela korronte nagusi bateko kidea, hain nagusia eta hain hegemonikoa, non ez den bereizten.

Bestalde, ostiralean bertan aurkeztu zenuten Virginia Woolfen Dalloway andrea // Emakumeen lanbideak edo Etxeko aingerua hiltzea (Edo!, 2014). Itziar Diez de Utzurrunek itzuli du eleberria, eta zuk, aldiz, hitzaldia.

«Etxeko aingerua hiltzea» jada itzulita zegoen. Nik itzuli nuen oso gaztea nintzenean, 26 urterekin-edo, gero galdu egin zitzaidan itzulpena… Hori ere berriro itzuli nuen podcasterako. Hormako paper horiaren ostean Edo!-koek galdetu zidaten ea banuen beste testu interesgarririk, eta nik esan nien Woolfen hori neukala. Orduan proposatu zidaten Dalloway andrearekin batera ateratzeko. Asko poztu nintzen, baina gogoratzen naiz pentsatu nuela bi testuek ez zeukatela zerikusirik. Pentsa, gero nire hitzostearen erdigunea da bi obrek sekulako harremana dutela, baina hori nik ez nuen momentuan ikusi.

Kohesioaren harira, nik lehenagotik itzulia neukanez aingeruarena, gogoan dut Itziar Díez de Ultzurrunek esan zidala berak itzulpena egitean neure estilorantz joko zuela, saiatuko zela nirera hurbiltzen. Nik esan nion niri ez zitzaidala beharrezkoa iruditzen. Biok liburu bakarra itzuliko bagenu agian bai irudituko litzaidake beharrezkoa, baina bi obra diferente izanda… Iruditzen zait interpreteak bezalakoak garela itzultzaileak, baina ez kabinetakoak baizik eta musika-interpreteak. Gogoratzen dut esan niola: niri oso ondo iruditzen zait Bach-en CD batean egotea pieza bat Glen Gouldek interpretatua, beste bat pieza bat Landowskak interpretatua, eta abar. Ez da bakarrik ez dudala uste itzultzaileak ikusezina izan behar duela, ni ikusgaitasunaren guztiz aldekoa naiz. Nik esan egiten dut: ni nago tartean, ni ez naiz Virginia Woolf. Uste dut, itzultzaile bakoitzak daukala bere bagajea, bere historiala, bere gustu estilistikoak, bere irakurketak… Bakoitzak ditu pilo bat iragazi eta egin behar duena da iragazi horiek aitortu. Adibidez, esaldi famatu hori: “hain da itzulpen ona, ezen itzultzailea ez den ikusten”, ez zait meritu bat iruditzen eta gainera ez dut uste egia denik. Hori esaten denean esan nahi dute itzultzaile hori dela korronte nagusi bateko kidea, hain nagusia eta hain hegemonikoa, non ez den bereizten. Pianista bakoitza konpositore baten interpretea da, bada itzultzaileak berdin. Gainera, zeure izena agertzen da hor eta zeu zara erantzulea, onerako eta txarrerako. Nik aldarrikatu egiten dut itzultzaileen ikusgaitasuna eta iruditzen zait ikusezintasunarena dela objektibotasunarena bezalakoa. Objektibotasuna ez da existitzen, orduan, esaten duena objektiboa dela onenean xaloa da eta txarrenean ez da zintzoa. Gauza baten kontaketa egiten dugunean saiatu gaitezke zintzoki ahalik eta ertz gehienen ematen, baina beti ipiniko dituzu gauza batzuk erdigunean, beste batzuk itzalean… Hori edozein narraziotan gertatzen da, eta itzulpenean ere bai, esan dudan moduan itzultzaile bakoitzak baduelako bere historiala, eta hori aitortzea iruditzen zait etikoena.

Dena dela, hori guztia kontatu ostean Itziarrek esan zidan berarentzat nirera hurbiltzea ez zela ahalegin handi bat, ez zuela bere burua behartu behar; izan ere, bere etxeko euskaran Bizkaiko eta Nafarroako kutsuak, biak, bizi eta nahastu izan direlako naturalki.

Dalloway Andrea-ren azaleko ilustrazioa, Eider Salaberriarena.

Hitzosteetara bueltatuta, itzulpena egiteaz gainera testu bat ere idatzi duzu, Woolfen bi obren arteko loturak aipatuz.

Hain zuzen, hitzosteak balio izan dit lehen aipatu dizudan horretaz konturatzeko, alegia, hasieran pentsatzen banuen testu batek ez zeukala bestearekin zerikusirik, gero ondorioztatu nuen munduko zerikusi guztia zeukatela. Virginia Woolfek Etxeko aingerua hiltzea hitzaldian planteatzen duena, alegia, nola daukagun emakumeok barneratua autozentsurara bultzatzen gaituen arau-sistema bat, patriarkatuak ezarritako balio batzuk nola dauzkagun hain barneratuta non geure burua anulatzen dugun, hori gorpuzten da Dalloway andrearen pertsonaian. Anfitrioi perfektua, harmonia-sortzailea, bere inguruan maitatua izateko premia izugarri hori daukana, eta, orduan, gatazkarik sor ez dadin edozer egiteko prest dagoena. Baina, aldi berean, auto-anulazio horrek zelako higadura psikologikoa sortzen dion, zelako bakardadea.

Nik aldarrikatu egiten dut itzultzaileen ikusgaitasuna eta iruditzen zait ikusezintasunarena dela objektibotasunarena bezalakoa. Objektibotasuna ez da existitzen, orduan, esaten duena objektiboa dela onenean xaloa da eta txarrenean ez da zintzoa. Gauza baten kontaketa egiten dugunean saiatu gaitezke zintzoki ahalik eta ertz gehienen ematen, baina beti ipiniko dituzu gauza batzuk erdigunean, beste batzuk itzalean… Hori edozein narraziotan gertatzen da, eta itzulpenean ere bai, itzultzaile bakoitzak badu bere historiala, eta hori aitortzea iruditzen zait etikoena.

Twitterreko zure aurkezpenean, besteak beste, queerzalea zarela diozu. Nola uztartzen dituzu (uztartu nahi/behar izatekotan) feminismoa eta itzulpen-jarduna? Agenda edo itzulpen-proiekturik duzu?

Gai honetan, bereizketa bat egingo nuke. Alde batetik, literatura eta autore baten izenarekin argitaratzen diren lanak daude, eta, bestetik, nire egunerokoan itzuli behar izaten ditudan beste testuak. Erakunde batean nago eta itzultzen ditudan testuak herritarrentzat dira, ez daukate autore bat, badago narratzaile bat atzean, baina ez dute autore zehatz bat.

Literaturari dagokionez, edo autore baten izenpean ateratzen diren testuei dagokienez, nire proiektua da argitara ateratzea isilduako ahotsak, nire xumean. Esan nahi dut, ez dut arkeologia-lanik egingo, ez nago horretan sartuta, jende ezezagunaren bila artxiboetara joan, inork irakurri ez dituenen bila… zentzu horretan diot arkeologiarena. Bai, ordea, gurean ez dauden autoreak. Hori oso argi ikusten da gure podcastean. Denetik dago, baina asko dira emakumeek idatzitakoak edo generoaren ikuspegitik ekarpen bat egiten dutenak, generoaren mugak nolabait hautsi dituztenak edo kolokan jarri dituztenak. Nire proiektua, orduan, bada alde batetik argitara ateratzea testigantza horiek, eta beste alde batetik, testu horien bitartez lanabesak jartzea euskaraz pentsatzen lagunduko digutenak. Euskaraz hitz egin ahal izatea eta kontzeptu horiek edukitzea euskaraz: zer da etxeko aingerua, kontzeptu bat da, hitz egin dezakegu horretaz; zer dira nagusiaren lanabesak, nagusiaren lanabesekin ez duzu nagusiaren etxea suntsituko; zer da kristalezko sabaia, edo hormako paper horia… Horiek dira kontzeptu konplexuak laburbiltzen dituzten hitzak. Nire proiektua da hitz horiek euskarara ekartzea guk horretaz hitz egin ahal izateko. Badakizu, euskaraz badugu esaera hori: izena duenak izana du. 

Neure eguneroko lanaz ere esan nahi nuke zerbait. Nik ezin diot feminista izateari utzi, feminista bazara feminista zara eguneko 24 orduetan, batzuetan gauzatu ahal duzu gehiago, bestetan gutxiago, eta denok ere deskantsu pixka bat behar izaten dugu, eta batzuetan ezikusia egiten duzu; baina feminista izatea nire identitatearen parte bat den heinean, uste dut nire lan-eremu guztietan eduki behar duela isla. Orduan problematikoagoa da administrazioan, baina hor ere uste dut zertxobait egin daitekeela. Labainagoa da, eta jende asko ez da ados egongo, baina nire erronka xumea bada. Adibide batekin adieraziko dizut: duela gutxi lanean tokatu zitzaidan osasun-zientzietako ikasleen eginbeharrei buruzko testu bat itzultzea, eta jartzen zuen: “los médicos y las enfermeras…”. Fideltasunaren izenean nik jarri beharko nuke “mediku jaunak eta erizain andreak”, baina nik badakit ez zela asmo kontzientea izan bereizketa hori egitea, aurreiritzi batzuen ondorio dela, orduan nik itzulpenean ez dut bereizketa hori egingo. Nire eskuetara horrelako desoreka sexistak dituzten testuak iristen direnean, desorekak ezabatzen ditut. Are gehiago, interpretazioan aukera daukadanean emakumeen presentzia nabarmentzen dut. Nire lankide bati gertatutako adibidea aipatuko dizut, interpretazioaren arlokoa. Batek esan zuen: “irakasle bat, tesia egin duena arkitekturan…”. Orduan nire lankideak interpretatu zuen: “si una profesora que ha hecho su tesis sobre arquitectura…” Euskaraz ez dago generorik, inork ez daki hizlariak zer zeukan buruan, eta orduan zergatik betikotu behar dut nik maskulinoaren generikotasun hori? Nire hautua bestea da. Batek esan dezake ideologia egiten ari naizela, baina maskulinoa hautatzea ere ideologia egitea da. Nik maskulinoa generiko moduan erabiltzen badut, ideologia jakin baten alde egiten ari naiz.

Kontu linguistiko konkretuetara etorrita, gogoratu naiz podcasterako Mark Twainen testu bat itzuli nuela, duela ez asko: Was the world made for man? Hor berak generikoki erabiltzen du man, eta zalantzan ibili nintzen gizaki jarri edo gizon jarri. Iruditzen zait bi jarrerak defendagarriak direla. Batetik, garai hartako irakurleentzat testuak zeukan efektu bera sortzeko (hau da, generikoa), «gizaki» erabili daiteke. Baina, bestalde, igual gehiago interesatzen zait gaur egungo jendea harritzea. «Gizon» hitza «pertsona» esateko horrela erabilita ikustea gaur egungo irakurleentzat gogorra egiten bada, horrek lagundu egingo dio nire agendari. Kontraste hori sortzea emankorra izango da, gaurko irakurlearentzat etengabe «gizon», «gizon», «gizon» dakarren testu bat gogorra delako.

Zergatik betikotu behar dut nik maskulinoaren generikotasuna? Nire hautua bestea da. Batek esan dezake ideologia egiten ari naizela, baina maskulinoa hautatzea ere ideologia egitea da. Nik maskulinoa generiko moduan erabiltzen badut, ideologia jakin baten alde egiten ari naiz.

Ezin elkarrizketa amaitu Xerezaderen artxiboa aipatu gabe, Jasone Larrinagarekin batera grabatzen duzun literatur podcasta.

Podcasta gure kuttuna da, ilusio handiz (eta ordu asko emanez) egiten dugun gauza. Audioa asko gustatzen zait. AEBetan egon nintzenean ikusi nuen zenbat literatura dagoen han entzungai, eta zenbat irakurketa publiko egiten den, eta asko zaletu nintzen. Betidanik gustatu zait irakurketa ozena, bai irakurtzea eta bai entzutea ere. Badago jende asko kostatu egiten zaiona irakurtzea, edo nagia daukana, edo beldurra ematen diona liburu-denda batera sartzeak. Nahi nuena zen, alde batetik, niri horrelako atsegina ematen didan gauza baten jendearen esku ipintzea, eta, bestetik, ohitura handirik ez daukan jendeak ere gozatu ahal izatea narrazioez eta literaturaz oro har. Gure beste asmo bat da ezagutzera ematea jada eginda dauden gauza pila bat. Guk asko itzultzen dugu podcasterako, baina erabiltzen ditugu baita ere itzulita dauden gauzak. Literatura Unibertsalaren bildumarekin gertatzen da lan pila bat daudela eginda, batzuk oso-oso onak, baina edizioak agortuta daudela, edo jendeak ez dituela ezagutu ere egiten. Gero, inertziak ere gure kontra egiten du. Nire adinerko jendeak, behintzat, gaztelaniaz edo frantsesez ezagutu ditu klasiko gehienak eta ematen du gogorra egiten zaigula euskaraz hartzea. Podcasta da apur bat zera esatea bezala: ez duzu irakurri nahi? Ba nik irakurriko dizut! Eta ikusten duzunean zer ondo, zer xamur, eta zer atsegina den zuk egingo duzu bide hori eta ikusiko duzu zenbat gauza dauden eta zer irakurgarriak diren.

Gauza jakingarri bat da gure podcastean daudela entzungai beste inon euskaraz ez dauden literatur pieza batzuk. Uste dugu primizia horiek ere balio erantsia ematen diotela gure podcastari. Azkenik, beti esaten dut jendea animatzeko eskariak egitera gure blogean, esateko zeintzuk entzun nahi lituzketen. Eta aprobetxatu nahi dut, baita ere, Bilbo Hiria irratiari eskerrak emateko, haiek aukera eman ez baligute ez genukeelako podcasta sortuko. Guk hasieran ez genekien ezer, eta beraiek eman ziguten bertara joan eta grabatzeko aukera. Eta, podcastaren kolaboratzaile guztiei ere gure eskerrik beroena: bai beren itzulpenak edo idazlanak grabatzeko baimena eman diguten itzultzaile eta idazleei, eta bai tarteka gurekin irakurtzera etorri direnei. Sarea da giltzarria!

Iñigo Roque izan zen antolakuntza eta aurkezpen lanetan (baita twitter elikatzen ere), eta bi egunetako hizlariak labur aurkeztu zituen, gutxi gorabehera ikastaroko egitarauan azaltzen den gisara; lehenengo egunean, hilaren 26an, Miren Ibarluzea, Ana I. Morales eta Karlos Zabala aritu ziren, eta 27an, berriz, Gerardo Markuleta, Fernando Rey eta Juan Garzia. Roquek adierazi zuenez, “literatura unibertsala bilduman egin den lan erraldoia gizarteratzeko eta hari dagokion atarramentua ateratzeko oraindik bide luzea dugu”.

Dinosauroek ez zaitzatela kikildu

Miren Ibarluzeak “girotze saioa” egin zuen; horretarako, Literatura Unibertsala (hemendik aurrera LU) bilduma zer den eta horrek euskarazko sisteman zer harrera izan duen deskribatu zuen, hori baitu tesirako gaia. Hasteko, elearazin jarri genuen lehenengo bideoetako bat ikusi genuen (derrigorrezko arazo teknikoak eta guzti), 2010eko itzultzailearen egunaren harira EIZIEk egin zuena. Segidan, bildumaren ezaugarri nagusiak aurkeztu zituen. Ekimen instituzionala eta publikoa da LU bilduma, EIZIE eta Eusko Jaurlaritzaren arteko hitzarmenetik sortua. Hizkuntzaren eta literatur sistemaren normalizazioa du xede, eta horregatik ez da lehiatzen ekimen pribatuarekin (argitaletxeekin, kasu). Orobat, profesionalen sustapena eta munduko literaturak gurera ekartzea du asmo. Itzultzailearen aintzatespena oso present dago bilduman, bai prozesu osoan (tarifa, zuzenketa, datak) bai emaitzan (eskubideak, izena eta biografia). Ez itzultzailearen egoa puzteko, baizik eta irakurleak argi izan dezan eskuartean duena itzulpen lan bat dela. Ibarluzeak adierazi zuenez, argitalpenetik bost urte pasatzen direnean, euskarazkoaren eskubideak itzultzailearenak dira, eta beste argitaletxe batekin berrargitalpenak itzultzailearekin berarekin adostu daitezke. Antza, Maria Garikanok euskaraturiko Stevensonen Altxor uhartea da bildumaz kanpo berriz kaleratu den bakarra (1991ean lehena, Ibaizabal etxearekin, eta 2008an ondoren, Elkarrekin).

Iñigo Roquek ere aurkezpenean aipatu bezala, hiru aro izan ditu LU bildumak. Lehena, 1990-2002 artean; 100 liburu plazaratu zituen, Ibaizabal argitaletxearekin. Aro horren harira Senezen argitaratu zen balorazioak, besteak beste, poesia faltan zela salatzen zuen. Bigarren aroa 2002-2010 artekoa izan zen, eta 52 liburu kaleratu zituen Elkar-Alberdania lankidetzak. Beste balorazio bat kaleratu zen Senez 37 alean, baina oraingoak bigarren aroa ez ezik, lehenengoaren kritika ere biltzen du, beraz, zuzenduriko akats batzuk ez dira islatzen. Halere, oraindik ere poesia liburu bakarra da LU bilduman duguna. Hirugarren aroaren aurretik, nolabaiteko azterketa eta sustapena egin zen 2010ean, eta katalogoa eta Urrezko Biblioteka ere prestatu zuten. Azkenik, hirugarren aroan, 2011n, Erein-Alberdania-Igela elkarlanak deialdi berria ahalbidetu zuen.

LU bilduma 152 liburuk osatzen dute, eta horiek euskaraz eman dituzten 82 itzultzaile. Horietatik itzulpenen zozketan gehien hautatutako laginak Koldo Bigurirenak dira, 8 liburu plazaratu baititu bilduman; hurbiletik jarraitzen dute Jose Morales Belda eta Josu Zabaleta, 7 libururekin. Alta, Ibarluzeak argi utzi bezala, LU bildumako itzultzaile guztiak “ez dira dinosauroak” eta hasiberriak ere badira zerrendan, beraz, beldurrik ez parte hartzeari. Lau eskutara egin den itzulpenik ere bada, 9, hain zuzen. Datuekin bukatzeko, aipatu behar da azken 15 urteotako Euskadi Saria, itzulpenaren alorrean, LU bildumako 10 obrek jaso dutela.

Paratestuen azterketari eta bildumak literatur sisteman izan duen harrerari buruzko iruzkinak egin zituen ondoren Ibarluzeak. Itzulpena baino jatorriz euskaraz idatzia dirudien testua jotzen ei dute egokitzat kritika guztiek, eta maiz euskarari baino ez zaio erreparatzen. Bildumako liburu guztiek kritika bat, behintzat, jasotzen dute, eta EIZIE arduratzen da horretaz. Irakurle txokoetan, oro har, oso itzulpen gutxi lantzen dira, eta Gasteizekoa da joera horretatik nabarmen urruntzen den bakarra. Batxilergoko testuliburuak arakatuta, oso gutxi dira itzulpenetako txatalak, eta orokorrean, itzultzailea idazlea ere badenean baino ez da aipatzen haren izenik. Azkenik, entziklopedietan ere ez du oihartzun handirik bildumak, nahiz eta corpusetan kopurua handitzen den. Ibarluzeak LU bilduma webgune eta blogetan zenbat aipatzen den ere aztertu du, eta ikusi du, gehienetan, EIZIEk bidalitako albisteak argitaratzen direla, eta ez modu sistematikoan.

Orain arteko ikerketatik ondorioztatu duena zera da: LU itzultzaileak zaintzen dituen bilduma da; adituen edo arituen atarietan maizago aipatzen da; eta ez du kasik zabalkunderik eskoletan eta irakurleen artean. EIZIEk eta argitaletxeek sustapen lana egiten dutela gogoan harturik, Ibarluzeak uste du helmen akatsa gehiago dela irakurleena, eta uste du jendeari kritiko izaten irakatsi behar zaiola. Bestela, orain arte bezala, “itzultzaileek itzultzaileentzat egiten duten zerbait” izaten segituko du.

Galde-erantzunetarako tartean, Juan Garziak hartu zuen hitza, eta sarrerako bideoan azaltzen ziren adierazpen batzuk gaitzetsi zituen, hain zuzen, bildumak gaur egungo best sellerei edo bestelako liburuei leku egin behar zitzaiela zioten ekarpenak. Izan ere, Garziaren esanetan, bildumaren irizpideen barruan egin behar da kritika, ez horietatik kanpo; bestela egiten bada, ez da kritika izanen, kexua baizik. Argi izan behar da, beraz, zer bilduma mota den, eta zer irizpideren barruan aritzen den.

Keep calm and read Jane Austen

Ana Moralesek orain 18 urte itzuli zuen LU bildumarako Austenen Harrotasuna eta aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996). Bai, hori da, gaur egun ezin imajina dezakegun egoera itxuraz prekarioan, internetik gabe! Alta, gabezia horrek aukera eman zion autorearen ingurua bisitatzeko, Ingalaterran. Austen erdi mailako familia bateko alaba izan zen XVIII. mende bukaeran, eta giro landu eta irakur zalean hazi zen. Garai hartan, ezkontza zen emakumeek zuten bizirauteko modua, Austenen obren ageriko berezitasuna dena. Estetikaren aldetik, mila xehetasunek osatzen dute lanaren egitura sofistikatua, umorea eta ironia borborka baliatzen ditu eta autoreak berak gehiegikeriei dien higuina pertsonaiaren batean ere adierazi du, hala egoeratan nola hizkuntzan. Izan ere, hizkuntza da Moralesen hitzetan, autoreak darabilen tresna nagusia pertsonaiak eraikitzeko, testuan elkarrizketa baita nagusi, deskribapenen gainetik. Horrela, bada, solasean oinarrituriko gizartea deskribatzen du Austenek, eta hala eman Moralesek 1813ko obra honetan.

Pertsonaia bakoitzaren terminologia, joskera eta jarioa, beraz, haren izaerarekin bat eginen du, eta gisa horretan erabiltzen dira arkaismoak, interjekzioak eta puntuazioa ere. Kontalariaren ahotsak, esaterako, sintaxi sinplea, jario erraza eta orekatua du, eta adjektibo eta adberbioekin zehazten da. Orokorrean, aipatzekoak dira hizkuntzan, baita ere, egitura bitarrak eta paralelismoak, neurrizkotasuna eta zehaztasuna. Moralesek argitu zuenez, itzultzerakoan hiru tentaziori ihes egin behar izan zien: sinplifikatzeari, Jane baino jatorragoa izateari eta gehiegi azaltzeari. Hiru bekatuak egin zituen, antza, eta adibideak ere eman zituen hanka-sartze horiek ilustratzeko. 18 urte eta gero, haren itzulpen ideia ez da aldatu, alderantziz baizik, are muturragokoa bihurtu baita tentaziook saihestu beharreko ustea. Urrezko Bibliotekan berriz argitaratuko diren 20 liburuetako bat da Harrotasuna eta aurrejuzkuak, beraz, zuzenketa eta eguneratze artean Moralesek bigarren aukera du orduko bekatuetatik libratzeko.

Hiztegiari dagokionez, zehaztasun handia darabil Austenek, eta ez da kasualitatea unean-unean zer hitz hautatu duen, horrek lotura izanen baitu ahotsen aniztasunarekin. Besteak beste, Moralesek zioenez, “nobelan lau ezkontza gertatzen direla kontuan izanda, ageri zaigun amodiozko hiztegia oso moderatua da”; horrela, maitasun hitzaren ordez, irakurleak maizago aurkituko ditu beste hauek: isuria, joera, oniritzia, estimazioa, eroria, onginahia, ongura, atxikimendua eta begi argia. Tonu horrek bat egiten du Austenen estetika orekatuarekin. Solasaren artean, kortesiazko formulak ere ugariak dira, zeinak euskarazkoak gorde dituen, nahiz eta gaur egungo irakurlearentzat arrotz samar gertatu batzuetan (I dare you… > Ausartuko nintzateke esatera…). Doinua eta testura sortzen saiatu zela azaldu zuen itzultzaileak, eta maiz konpentsazioaren bidez egin zuela.

Azkenik, kultur erreferentziei buruz mintzatu zen, hala nola, garaiko sozializazio molde, denbora-pasa, joko eta dantza, arropa, auto, otordu, emakumeen hezkuntza, elizgizon eta amodio ez-zilegiez, eta horrek guztiak ekarri zion buruhauste eta dokumentazio beharrari buruz. Azkenik, gainetik aipatu zuen egun sarean dagoen Austen bizitzari eta lanari buruzko bibliografia, lana izugarri erraztu izanen zukeena, eta Xerezaderen artxiboaren berri ere eman zuen itzultzaileak.

Liburuaren hitzaurrean ageri den aipu bat bukatzeko: “Geure eta besteen absurdoak ironiaz hartzen ikasten dugun neurrian erlatibizatzen ikasiko dugu, eta, beraz, geure iritziak baldintzatzen dituzten harrotasun eta aurrejuzkuen kontra borrokatuko”.

Zubiak, taulak eta izerdia

Bazkalondoan, sargori itsaskorrarekin eta kaloriek sortzen duten logurarekin, literatur itzulpenean daramatzan 12 urteek ematen dioten eskarmentutik mintzatu zitzaigun Karlos Zabala. Erlatibismoaren alde egin zuen hitzaldiaren hasieran, eta jatorrizkotasuna ezbaian jarri zuen; hori guztia indartzeko-edo, autore nahiz teorialari handien aipuak eman zituen, Octavio Paz eta Borgesenak kasu. Hala, bada, jatorrizkotik egiten ez diren itzulpenak erlatibismo horretatik begiratu behar zirela aldarrikatu zuen, baita erlatibotasun hori ere erlatiboa dela adierazi: “askok lur gogorra nahiago dugu, zingiratsua baino”. Erlatibotasuna muga batzuen barruan, beraz, eta ahal dela, ez oso zabal. Gainera, gogorarazi zuen egun badirela xede-hizkuntzari berebiziko garrantzia eta nagusitasuna ematen dioten teoria batzuk. Zubi-hizkuntzetatik itzulpena egitea negatibotzat jo ohi dela esan zuen, eta horren gaineko kritika txatalak irakurri zituen, zeinek “ez dira gozagarriak ez onargarriak” gisako loreak baitzioten. Uste eta juzku horiekin, beraz, nork ikertuko ditu zubi itzulpenak sasi-itzulpentzat hartzen badira?

Kontua da, ordea, itzulpen anitz egin direla zubi-hizkuntzak erabiliz, baita literatur sistema eta hiztun handiko hizkuntza boteretsuetan ere; besteak beste, frantsesa izan da urtetan zubi-hizkuntza horietako bat, eta esperantoa zubi-hizkuntza gisara erabiltzeko sortu zen. Zabalaren ustez, literatura orok behar du bai kanpoa bai barrua elikatu, eta, beraz, bi noranzkoko itzulpenak behar dira; jatorrizko hizkuntza jakin ezean, zeharkakora jo behar. Itzulpen galera erlatibotzat du itzultzaileak, ez absolututzat, eta itzulpen kaskar batek ere jatorrizkoari on egiten diola uste du. Antza, nahiz eta kontrakoa pentsa daitekeen, azterketek diote joera dagoela halako itzulpena egiterakoan zubi-hizkuntzari hertsiki lotzeko.

Ivo Adritx-en Zubi bat Drinaren gainean (Alberdania-Elkar, 2010) plazaratu zuen Zabalak LU bilduman, eta horretarako, serbokroazieraz jakin ez eta zubi-hizkuntzak erabili zituen. Azaldu zuenez, hiru liburu baino ez dira euskaratu serbokroazieratik:  Danilo Kis-en Hildakoen entziklopedia (Alberdania-Elkar, 2005), Monika Etxebarriak euskaratua; Miroslav Krleza-ren Adimenaren mugetan (Erroteta, 2012), Hasier Agirreren itzulpenean; eta azkena, Zabalak euskaratua. Hain zuzen, Dubravka Ugresic idazle kroaziarraren gustukoenak, Aritz Galarragaren elkarrizketan dioskunez. Gaur egun egoera soziopolitiko eta administratiboarekin batera aldaerak izan ditu hizkuntzak. Serbia, Kroazia eta Bosnia elkarrengandik urruntze eta bereizte saiatze horretan, aldaerak izan ditu hizkuntzak, eta egun hiru bikoizketa eta hiru bertsio egiten direla azaldu zuen Zabalak, bata bestearengandik oso hurbil badago ere.

Monika Etxebarriak Senezen kaleratu zuen artikuluan, zubi-hizkuntzetatik itzultzeko zailtasunak aipatzen eta aholkuak ematen zituen, eta ahal izanen balu, Zabalak atzera egin eta aholkuoi jarraituko ziela aitortu zuen. Etxebarriak artikuluan gomendatzen zuen zubi-hizkuntza bakarrari atxikitzea eta beste batzuk kontsulta modura erabiltzea, zalantzak argitzeko. Alta, Zabalak kontrakoa egin zuen; itzulpena esleitu ziotenean, gaztelania eta frantsesezko bertsioak hartuko zituela eredu esan zuen, baina berehala ohartu zen gaztelerazkoa frantsesetik itzulia zela, ez jatorrizkotik. Beraz, alderaketa egiteko beste bertsio baten beharrean zegoen. Italierakoa eta ingelesezkoa hartu zituen, alderatzeko eta itzulpenak pixka bat aztertzeko. Baina horiek aski ez eta galego eta katalanezko bertsioak ere erabiltzera ausartu zen. Entzuleon begiak gehiago zabaldu ezin zirela zirudienean, esan zuen Google Translator-ekin egin zuela proba, kroazierako bertsioa gaztelaniara ekarriz, eta itzultzaile automatikoaren bertsioa ere izan zuela eredu eta aztergai; baliagarri izan omen zitzaion errepikapen edo hitz berezi batzuk identifikatzeko. Itzultzaileak ere ikertu zituen, kulturarekin edo hizkuntzarekin nolako harremana zuten jakiteko. Itzulpen prozesua azaltzen zihoan neurrian gelako beroa handitzen zela zirudien, eta apunteak haizemaile bihurtu ziren berehala. Kapituluka itzuli zuen eleberria, bertsio batzuekin eta besteekin probatzen, ea zeinekin moldatzen zen hobekien. Taula bat ere erakutsi zigun, sinestezina, zinez; sei hizkuntzetako bertsioak ageri ziren, bata bestearen ondoan, eta esaldika edo paragrafoka banatuta zegoen liburu osoa. Horretarako, jakina, bertsioetako batzuk eskaneatu behar izan zituen aurretik, eta guzti-guztiak lerrokatu. Ordurako, beraz, gutxi batzuk baino ez ziren asaldatu esan zuenean eleberria itzultzeko hiru pantaila erabili zituela taula ederra beti bistan izateko, eta laugarren pantaila bat euskarazko bertsioa idazteko. Sei hizkuntza horietarik batzuk argitalpen bat baino gehiago dituztela kontuan hartuz, edonor erotzeko moduko hamaika bertsio bildu zituen. Orain eginen balu, italierakoa erabiliko zukeen, ikerketa guztiak onena hori dela dioelako, eta ingelesezkoa erabiliko luke alderatzeko. Jakina, ondorio horretara heltzeko, aurreko prozesua, nahiz eta neurri txikiagoan, beharrezkoa da.

Informazio bila, Bixente Serranoren kritika hau aurkitu dugu armiarma atarian:

Irakurketa atsegina eskaini digu Karlos Zabalak, ez dakigularik, baina, zein bertsiotatik ekarria. Serbokroazierazkotik ez, segurik. Badakigu, jakin, ezin duguna hizkuntza guztietako jatorrizko bertsioetatik euskaratu. Hala izanik ere, ongi etorriak gurera, baiki, mundu osoko altxor literarioak. Baina eskertzekoa izanen litzateke irakurleoi jakinaraztea zer zubi-hizkuntzatatik igaro den ekarpen bakoitza gureganaino iristeko.

Orain Serranok badaki ez zutela zubi-hizkuntza zehaztu hori egitekotan liburuari beste bi orri gehitu beharko zizkiotelako.

Hizkuntzari dagokionez, turkierazko hitzak ageri dira liburuan, eta guztiak ez zituela gorde esan zuen, horretan ere hautatze prozesua egin zuela, garrantziaren arabera. Itzulpena hautapen prozesu etengabea dela jakitun, bestelako erabaki batzuk ere hartu behar izan zituen; hala nola, oin-oharrak atzera pasatu zituen, aunitz baitziren, eta ahal zela, erraztera jo zuen, nahiz eta esaldiak ez mozteko hautu sendoa egin. Gure grafiarekin eman zituen fonema guztiak, autorearena kasu.

Azkenik, Zabalak argitu zigun Adritxen liburua euskaratu zuenetik ez duela beste itzulpenik egiteko adorerik aurkitu. Inor harritzen da horrekin entzundakoak entzun eta gero? Zur eta lur geratu ginen ikastarotik ateratzean, eta itzulpenak eromen hura merezi ote zuen zalantzarik gabe. Osasuna beste guztiaren aurretik. Galderen tartean, Juan Garziak Zabalaren hitzen azalpen edo argitze moduko bat egin zuen; izan ere, hasieran erlatibotasuna eta xede-hizkuntzaren garrantzia aldarrikatzen zuen berak itzulpena justifikatzen bukatu zuen, edo itxura hori hartu genion, behintzat, zubi-hizkuntza eta bertsio guztien eromenezko kontaketari.