1938an sortu zen Lockport-en (New York). Bere arbasoei buruzkoa da gaur dakarkizuegun narrazioa, duela bi urte The New Yorker-en kaleratutakoa. Amaren arbasoak AEBra migratutako hungariarrak ziren. Aitaren ama bere buruaz beste egindako gizonaren alaba zen, aitaren suizidioaz geroztik judua zela isilean gorde zuena; haren bizitzari buruzko zertzeladak ematen ditu The Gravedigger’s Daughter (2007) nobelan. Hain zuzen aitaren amak oparitu zion idazmakina bat, eta orduan, hamalau urterekin, hasi zen idazten. Lewis Carrollen Aliceren abenturak izan ziren «haurtzaroko altxorrik handiena», eta gaztaroan irentsi omen zituen Ernest Hemingway, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Henry David Thoreau, Fyodor Dostoevsky eta William Faulkner. Bere obran maiz agertzen da landa-eremuko pobrezia, klaseen arteko tentsioa, emakumeen kontrako bortxa, boterea lortzeko desira, arrazen arteko gatazka, umezaroa eta naturaz gaindikoa. Biolentzia ere ia idatzi gehienetan azaltzen da, eta “Zergatik da zure idazketa hain bortitza?” galderari erantzuten dion saiakera bat ere idatzia du. Baina Oatesek dio bizitzari ispilu bat baino ez diola jartzen, zeren bizitzako esparru askotan, guztietan ezpada, biolentzia egon badagoela. 1980an genero gotiko eta horrorezkoa idazten hasi zen, eta horregatik dute askok ezagun; Kafka eta James Joyce horretarako eredu izan zituela esan zuen Oatesek. Sylvia Plathen zale amorratua ere bada, nahiz eta suizidioarekiko eta pertsonaiekiko Plathen erromantizismoarekin ez datorren bat.

Euskaraz ez dugu Joyce Carol Oates handiaren deus. Testu labur bat dakarkizuegu gaurkoan, haren idazkerara eta bizitzara lehen urrats bat. Ea gurean ere bidea egiten duen. On egin!

 Black Rock eta gero

Hau guztia 1917an gertatu zen, ni sortu baino askoz lehenago, hungariar komunitate batean, Black Rock-en, New Yorken. Nire amaren aitak berrogeitaka urte zituen orduan, Budapest inguruko landatik etorritako immigrantea zen, Buffaloko fabrika batean lan egiten zuena; gau batez, taberna batean, beste hungariar immigrante batek hil zuen, dirudienez, «pala batez hiltzeraino jipoituta». Ekintza zuzen eta argi horiez gainera, gutxi gehiago dakigu. Hiltzailea identifikatuko zuten, beharbada atxilotu eta zigortu ere bai; agian hilketa bere buruaren defentsan egin zuela esanen zuten; eta baliteke hori egia izatea. Amaren aitari buruz inoiz jakin dudan bakarra zera da, familiako beste gizonezko hungariarrak bezala, azkar asko haserretzen zela eta zurrutero amorratua zela. “Laborari” baztertu beharreko hitza da orain, baina amaren familiakoak deskribatzeko modurik objektiboena izanen da segur aski, 1900 hasieran New York mendebaldera migratutakoak.

Amaren aitaren bat-bateko heriotzak babesgabe utzi zuen familia. Amaren gurasoek zortzi seme-alaba izan zituzten; haietako batzuk ordurako lanean ari ziren (gogoan izan 1917az ari garela eta ume immigranteak nekez zihoazela eskolara, eta horren ordez fabriketan, lantegietan eta hiltegietan lan egiten zutela, helduena baino askoz ordainsari txikiagoagatik). Nire amonak —sekula ezagutu edo argazkian ikusi gabea naiz— ume bat behintzat eman zuen garai hartan: gazteena, nire ama, Carolina, bederatzi hilabeteko haurra.

Nire ama seme-alabarik gabeko hungariar bikote batek hazi zuen, John eta Lena Bush izenekoak (“Bush” abizena jarri zieten Ellis Islanden, haien hungariar izenaren, Bùs, antza baitzuen), haren amaren ahaide zirenak. Baserri txiki batean bizi ziren Millersporten, landa-komunitate anitz bat Buffalo iparretik hogei milia ingurura, Erie eta Niagara konderrien mugan, non John Bush, sorbalda zabaleko, papar sendoko eta bibote sarriko gizona, errementari ere aritzen baitzen. Garai hartan ez zegoen “adopziorik”; ez, behintzat, gobernuko bulegorik ume immigranteen patuaz arduratzeko, eta, komunitate arras katolikoetan, Black Rocken kasurako, anitz ziren ume immigranteak. Bushdarrek, haur bat nahi izateaz gainera, baserrian lagunduko zuen norbait behar zuten; nire ama aski heldua izan bezain laster, beraz, “lanean jarri” zuten (haren hitzak). Zenbait urtez milia batera zegoen gela bakarreko eskolara joan zen (geroago nire eskola izanen zen bera, bost mailatan), eta gero eskola katoliko batera, mojek zuzendutakoa, baina zortzigarren mailara ailegatzean, hezkuntza bukatu egin zen harentzat.

1935 edo 1936 inguruan, amak hemezortzi edo hemeretzi urte zituenean, eta Millersport Highway-eko jatetxe batean lanaldi erdian zerbitzari zebilela, nire aita ezagutu zuen, Frederic Oates. Fred hiru urte helduagoa zen, Lockport-en sortua zen, hiri txiki bat Millersportetik zazpi milia iparraldera, Erie Canal-en. Berak ere goiz utzi zuen eskola, eta Lockporteko makina-saltoki batean lortu zuen lana. Bere bizitza ere heriotza goiztiar eta bortitz batek baldintzatu zuen umezaroan: amaren aldeko aitona, immigrante aleman judu bat, emaztea eta hamalau urteko alaba tiroz hiltzen saiatu baina azkenean bere burua baino akabatu ez zuena. Familia-historia hura sekretupean gorde zenez, lotsaz gorde ere, ez dakit bi gazte horiek elkarri fidatu zioten edo elkarri errukia ote zioten; familiako bi aldeak zuhurtasun egoskorragatik ziren ezagun. Hamarkadak igaro ziren nire neba Fred Jr. eta biok gertakari haien eskeleto nagusia jakin genuen arte, gurasoen bizitzaren bidea aldatzeaz gainera, gertakari haiek gu sortzea ahalbidetu bazuten ere. John eta Lena Bushekin baserrian bizi ginela, nebak eta biok bagenekien, nolabait, ez zirela gure amaren “benetako” gurasoak; baina, hortik harago, ez genekien deus eta, familiaren zuhurtasunari eusteko, ez genuen galdetu.

Helduaroan ongi sartua nengoen amaren jatorri ezkutua argitara atera zenean, eta orduan ere argi ahul eta apala izan zen, ezin zena ikusi zeharka begira ez bazen. Umezaroko garai traumatikoaren amaren kontaketak ez zuen aitaren hilketa ardatz ―ez zuen hura ezagutu―, “abandonatzearen” gertakari umiliagarria baizik. Nire amak, beti emakume alaia, eskuzabala, beroa eta atsegina izandakoa, familiak eta lagunek oso maitatua, laurogei urte zituen historia kontatu zidanean, behin eta berriz esaten zuela, 1917ko traumatik denbora pasatu ez balitz bezala: «Nire amak ez ninduen nahi. Negar batean egon ohi nintzen».

Krimenek oihartzun egiten dute urtetan eta bizitzetan. Hilketa batek nekez suntsitzen du pertsona bakarra. Bestetik, segur aski hamaika dira nire modukoak, bizia besteen heriotza goiztiarrari zor diotenak, sekula ezagutu gabeko besteak izanik ere, “odola” deitutako patu misteriotsu beraren bidez lotuak daudenak.

Medikuntza ikasia, psikiatria interesatu zitzaion bereziki, gizartea aldatzeko grina izan zuen betidanik. Karrera amaitu ostean ekin zion idazteari eta editatzeari, eta munduan zehar ibili zen: Kuban, orduko Sobietar Batasunean…

1970 inguruan izan zuen lehen harremana Euskal Herriarekin. ETArekin kolaboratzea egotzita, hiru urte eman zituen espetxean. Kartzelaldi garaiko gutunak eta egunerokoa argitaratu zituen 1975ean: Diario y cartas desde la cárcel. Hiru etxeak 2005ean berrargitaratu zuen. Bildumari Forestek idatzitako hitzaurrea ekarri dizuegu, aise irakurtzen baita gaur egunekotik ere, herrien arteko elkartasunaz eta kafkiarrak diruditen auzietaz baitihardu.

Omenaldi txiki bat: gugan bego, Eva.

HITZAURREA

“Ez naiz isilduko, nahiz eta zuk, atzamarrarekin,

ahoa ukituz edo bekokia,

isiltasuna eskatu ala beldurra mehatxatu…”

Quevedo

Duela zenbait egun, liburu honen argitalpenaz mintzatu zitzaizkidanean, lehen-lehenik, ezetz esateko bulkada sentitu nuen. Izan ere, liburu hau ez baita norberak barruan daraman liburu borrokalaria, hain zuzen orain idatzi nahi nukeena, eta ez horregatik bakarrik, baita ere, gutun-truke hau oso intimoa delako: gutunok ez ziren idatzi, inondik ere, jende gehiagok irakurriko zituela pentsatuta; gutunok baldintza oso larrietan sortu ziren, egun horietatik ez dut asko oroitzen, soilik sekulako ahalegina egin behar izaten nuela adorea bildu eta aurrera jarraitzeko. Ororen gainetik aurrera jarraitu, egunen batean kontatu ahal izateko, “une” sinestezin honen testigantza eman ahal izateko, horren distirak oraindik ere itsutzen bainau eta erabat nahigabetzen. Hainbat hilabetez, gutun hauek salbamendu-ohol baten modukoak izan dira, biltzen gaituen eta bertan parte hartzera behartzen gaituzten eldarnioaren erdian; eskutitz hauek bide bat izan dira errealitate zehatz eta bihotzeko bati eusteko: huts egin ez nezakeen hitzordua, nolabait ere, betebehar gozo bat, egunik uzkurrenetan zutik iraunarazi nauen konpromiso bat. Zalantzarik gabe, gauza sakona zen, argitaletxe bati besterik gabe eskaintzeko sakonegia. Horrexegatik, lehen batean, ezetz esan nahi izan nuen. Ondoren, hobeto pentsatu nuen, patxada handiagoarekin, egoera kontuan hartuta… Ez da egoera berria, inondik ere, are, gehiegitan errepikatu da, duela hainbat urtetatik elkartasunaz arduratzen garenontzat… Eta ez zidan itzuri egin zer-nolako garrantzia izan dezakeen idazki batek, testigantza batek, gutun huts batek zerbait egitera deliberatzeko orduan, alerta-oihua indartuko baitu eta hobeto ulertzen lagunduko. Eta, ikuspuntu horretatik, erresistentziei gailendu nintzaien. Liburua editatuko dutenek uste baldin badute beharrezko tresna dela eta balioko duela buru-belarri dabiltzan borroka horri, modu batera edo bestera, laguntza emateko, orduan, pozarren onartzen du proposamena. Hortxe daukazue: egokien deritzozuen moduan eman dezakezue. Ez dut aurrez irakurtzeko beharrik, ezta nolabait gainbegiratzeko beharrik ere. Jakin badakit nire seme-alabek, azken batean beraienak baitira gutunak, bat egingo dutela erabakiarekin; izan ere, intimitatea dagoeneko urratua baitago, intimitatea urratu zen gutunok zentsuraren harresi bikoitza –militarra eta kartzelakoa– gurutzatu behar izan zutenean argitara ateratzeko.

Hortaz, liburu zirkunstantzial bat dugu hau. Aitzakia liburu bat, talde-arazo bati arreta emateko: elkartasunezko liburu bat, azken batean. Horrela bakarrik har dezake bere benetako balioa, eta soilik ikuspegi horretatik irakurri behar da; liburu honekin beste zerbait egitea horren zentzua desitxuratzea litzateke. Ezaugarri horiek betetzen dituen liburu bat den heinean baino ez nago ados liburuarekin, hein horretan sustatzen dut, eta baita eskertu ere, mugarik gabe, “politika eta psikoanalisi”ko kideen keinua, horiexek hasieratik agertu baitute gu defendatzeko elkartasun aktibo eta suharra. Zer-nolako emozioarekin irakurri nuen, lokutorioko beira lausotuen artean (ez dakit malkoen ondorioz ala hatsaren lurrunaren poderioz), “Le Monde” kazetan argitaratu zuten deialdi hura[1], kanpotik iritsi zitzaigun lehen baikortasun-txertoetako bat berau.

Segurtasuneko zuzendari nagusiak estreinako Prentsa Konferentzia eman zuen egunetik, estatuko hedabide guztiek xehetasun handiz zabaldua, gure inguruan abian jarri da kontrako iruzkin, gezur eta kalumnien kate bat, eta, era berean, arrisku larriak etortzen zaizkigu gainera tirada handiko zenbait argitalpen kaleratzen diren aldiro, legearen babespean kaleratu ere, esate baterako, “Meridiano 2000” aldizkari edo “Puerta del Sol 2.3” liburua, zeintzuetan, printzipio etiko oinarrizkoenak bazter utzita, ontzat ematen diren jatorri oso iluneko informazioak. Niri buruz esan dute botere hipnotiko arraroak ditudala, urrutitik gauzak zuzentzeko gaitasuna daukadala eta eragin gaiztoa dudala nire ingurukoengan… Hainbeste barrabaskeria esan dituzte ezen dagoeneko pauso handi eta ezinago garrantzitsua izango da liburu honen bitartez argi geratzen bada “munstroak” ez dauzkala bi buru eta ez duela ahotik sua botatzen; alderantziz, bere barruan bihozño bat dagoela, taupa-taupa egiten gainontzeko gizakien barruan bezala.

Edonola ere, benetako arazoa horren azpitik doa, eta ez da berria. Duela hainbat urtetatik dator eta bada zerbait askoz sakonagoa eta inolaz ere ez? hain isekagarria: tragedia bat, zinez. Noizbait hobeto ulertuko da bizitzea egokitu zaigun egoeraren konplexutasuna eta gaur gurekiko errukirik agertzen ez duen mendeku moduko honen esanahia. Ulertuko da, halaber, zer-nolako miseria intelektualetara baztertu gaituzten, bertatik abiatuta ezin izan dugula sekula gure gauzetan publikoki esku hartu, eta horrek izugarri markatu gaituela. Nire kidearengan pentsatzen dut orain, Alfonso Sastre, bost urtetik gora daramatza-eta kartzelan, gutun baten bitartez protesta egiteagatik, eta min ikaragarria sentitzen dut beste protesta-eskutitz batekin alderatzen dudanean, gaur egun historikoa dena, hain zuzen, Sartrek Auzitegi Militarrera igorritakoa Aljeriako askapen-gerraren garaian,. Gutako askori ere gustatuko litzaiguke, hala sentitzen baitugu, orduko hartan bezala esan ahal izatea prest gaudela kidearen maleta eramateko, bidezko kausa baten alde borrokatzen denean. Baina beste leku batzuetan gutxieneko duintasun-oihu bat dena, delitu larri bilakatzen da hemen, tankera kafkiarreko prozesu batean sartzen bazaituzte. Ezin diot atsekabeari ihes egin, jabetzen naizenean beti izan garela ezkutuko pertsonak, modu batera edo bestera, eta hemen aitortu nahi dizuet, intelektual gisa, protesta egiten dudala. Eta, akaso, horregatik erabaki dut gaur nire sinadura paratzea hitzaurre konprometitu bilakatzen ari zaidan honetan.

Eva Forest Yeseríaseko espetxean

Era berean, eskatu zidaten hitzaurre honetan niri buruz hitz egiteko apur bat…

Zer esango dizuet ba, une honetan nire bizitzako puska oso garrantzitsu bat nire herriaren historiari lotuta dagoela, eta batzuetan gertakari miragarrien lekuko izan ez ezik, horien parte ere izan garela…? Goiz batean, adibidez, jo egin gintuztela lore gorriak Patino kidearen ehorzketara eramateagatik, eraikuntzako langilea bera, tiroka eraila zapaldutako eskubideak defendatzeagatik, edo jo egin gintuztela, nahiz eta beste modu batean egin, meatzari asturiarren eskubideak defendatu genituenean, edo txakurrak baikinan jazarri zitzaizkigula Baezako kaleetan zehar, herriko poeta Machadori omenaldia egin nahi izan genionean, edo mehatxu ikaragarriak jaso genituela Unibertsitatean hainbat zapalkuntzaren berri eman genuenean, denoi eragiten digutenak? Betidanik, modu batera edo bestera, zapaltzen gaituztela, eta agian horregatik hasten zaigula odoletan bihotza, langile bat tiroka erailtzen duten bakoitzean, dagokiona eskatzeagatik, San Adrián del Besósen, edo Vigon, edo Granadan, edo Bilbon? Sakonki maite dudala Espainiako estatuaren pean dauden herriek osatzen duten giza jarioa, aukeraz bete-betea, orain arte isilaraziak izan diren arren, eta ez dudala ezkutatzen –orain, arrisku larri bilakatu delarik– lagun euskaldunak ditudala, beraien arazoak konpontzearekin amesten dutenak; eta, azken batean, hain dela gauza larria, Puig Antichek kontzientzian min ematen didala, laguntza eskasegia eman genion anai batek bezala, gauez kendu zigutena guk hala baimenduta?

Beti sentitu izan dudala elkartasuna Lurreko zigortu eta esplotatuekiko, nahiz eta ondorio guztiekin beraien alde paratzeko deliberoa une zehatz batean hartu nuen, Bolibiako gerrillari hura hil ondoren? Vietnam eta Palestinako herrien borroka gertutik jarraitzen ditugula, eta, oro har, askapen-borroka oro babesten dudala? Malko mikatzak bota nituela irailaren 11 batez Txilen, nahiz eta poz handiak ere bizi izan ditudan, Angela Davis salbatu genuen egun hartan bezala, herria osorik batuta, hain gure sentitzen genuen Angela Davis hura, ala Portugaleko kartzelak ireki ziren egun hartako poza, hainbeste lagun baikenituen han preso?

Erraldoi izugarri baten antzera hazten zaidala haserrea bidegabekeriak ikusten ditudanean, eta akaso hori haurra nintzen garaitik datorkidala, oroitzapen batetik non hegazkin beltzek umeak metrailatzen zituzten Bartzelona gorriko arrantzale-auzo batean? Nire aita, seguru asko, bihotz zabaleko anarkista bat izan zela, eta ama, bere adorea dela medio, izan zitekeela Vietnamgo ANFko amona bat, estimu handienarekin esanda?

Kezkatzen nauten arazoen zerrendan Iraultza dela lehenetarikoa? Emakumearen askapena babesten dudala, horren forma guztietan, eta pentsatzen dudala iraultza hain beharrezko hau posible izango dela soilik emakumeek botere politikora jauzi egiten dutenean?

Arazo horiek guztiek kezka sortzen didate, gustatuko litzaidake horietaz guztiez mintzatzea noizbait, lasaiago, eta, modu batean edo bestean, ordenarik gabeko oharretan bilduak ditut, ohar horiek Epaitegi Militarren bateko mahai baten gainean pilatzen diren arren, are, ohar horiek erabiliak izan daitezkeen arren salaketa lazgarriren bat frogatzeko…

Baina kontu horiek guztiak kontu txikiak dira, eta horien garrantzia bakarra da guztion bizitzaren parte direla, gure herriaren historia… Inportanteena da hemen gaudela, esna. Munduko beste toki batzuetan gertatzen dena jakin-min biziz jarraitzen dugula eta mundu zabaleko hainbat txokotatik berotasun handia iristen zaigula, eta ikasten dugula, berriro ere, gauza handia dela elkartasuna, Peter Weiss ez dela soilik Stockholmen bizi den idazle bat, Gisèle Halimi ez dela soilik auzietan lan egiten duen abokatu bat, ezta Fernando Arrabal ere, antzokietan estreinaldian egiten dituen abangoardiazko ikertzaile bat… Horiek guztiak, eta baita Italian eta Portugalen dabiltzan adiskide onak, eta Japonian, Eskandinavian, AEBetan, Kuban, Aljerian edo bost kontinenteetako edozein muturretan dabiltzan guztiak, denok batzen gaituela amets handi batek, mundu hobe bat irudikatzekoa non gizakia benetan izango den gizaki… Berriro ere diot, elkartasuna gauza handia da, indarra ematen du, indar bat zeinak baimentzen digun, gaur, erdi irla erdi lubaki den txoko txiki honetan, Yeseríasen, baikor itxarotea amaierari, eta denei bidaltzea besarkada bat eta baita kideak egun batean “kartzelatik kartzelara” helarazi zigun poema ere:

“baina, prozesu guztiak gorabehera,

gaua etsaia da, eguna gurea:

gu aske gara eta beraiek preso daude”

Eva Forest

Yeseríaseko espetxea, 1975eko martxoa

¹ Informazio- eta elkartasun-idazki hori, Prentsak zentsuratu baitzuen, Le Monde kazetako publizitate-atal batean argitaratu behar izan zen, idazkia sinatu zuten lehen emakumeek erositako atal batean, 1974ko urriaren 23an. Hainbat herrialdetako milaka emakumek sinatu zuten. Horren ondoren etorri zen “Quotidien des femmes”en ale berezi bat (1974-11-23), non informazio xehea ematen zen Espainiako borroka iraultzaileei buruz. Emakume espainiarrek eta “politique et psychanalyse” taldeko emakumeek idatzi zuten.

Eva Forest espetxetik irten zen egunean, senar eta alabarekin

Lesbianismo txikanoari buruzko teoria berari egozten zaio. Ez dago emakume asko gai horren inguruan lanean, are gutxiago duela bi hamarkada, orduan hasi baitzen Moraga lanak argitaratzen, horregatik da bere izena eta lana erreferentziazkoa, eta eredu izan da talde gutxitu ekintzaileen ondorengo belaunaldientzako. Bere lanik ezagunena Gloria Anzalduarekin batera apailatutako This Bridge Called My Back: Writings by Radical Women of Color (1981) antologia da, kaleratzen zuen lehen lanetako bat ere izan zena. Ana Castillo eta Norma Alarconekin batera, antologia moldatu eta gaztelaniaz kaleratu zuten, Esta puente, mi espalda: Voces de mujeres tercermundistas izenarekin. Aurretik ere izan genuen elearazin lan horren berri, Elixabet San Sebastian Lasak artikuluetako bat helarazi baitzigun.

Artikulu-bilduma horretaz gainera, beste saiakera eta antologia batzuk, poesia libururen bat eta antzezlanen bat ere kaleratu ditu, bai ingelesez bai gaztelaniaz, eta beti aipatutako gaietako bat edo batzuk ardatz hartuta. Antzezlan horietako bat da Giving up the Ghost (1986), lesbianismo txikanoaz mintzo dena eta lore asko jaso zituena, besteak beste, Angela Davisen ahotik. Emakumeen arteko sareak ehuntzearen aldarriari garrantzi handia eman dio Moragak beti, eta nabarmenagoa zen, esaterako, antzezlan hori taularatu zen garaian, eskubide zibilen mugimenduek sekulako indarra baitzuten.

Gaur dakarkizuegun artikuluan, “La Güera” izenekoan, txikana izatearen jabetzeaz mintzo da, zapalketaz eta hori txikitzeko eta horri aurre egiteko emakumeen arteko sare/lankidetza beharraz. On egin!

LA GÜERA

Esperientzia pertsonala baino zerbait gehiago behar da edozein gertaeratan filosofia bat edo ikuspuntu bat irabazteko. Gertaera horri ematen diogun erantzunak eta besteen bizitzetan sartzeko gaitasunak laguntzen digute haien bizitza eta esperientziak gure egiten.

Emma Goldman

Herrialde honen ereduen arabera erabat analfabetotzat joko litzatekeen emakumearen oso ongi hezitako alaba naiz. Nire ama Santa Paulan sortu zen, Hego Kalifornian, erdialdeko haranaren zatirik handiena oraindik ere nekazaritzarako lurra zen garaian. Hogeita hamabost urte inguru eta gero, 1948an, sei alabetatik bakarra izan zen anglo batekin ezkontzen, nire aita izanen zenarekin.

Gogoan ditut nire amaren historia guztiak, segur aski berak uste baino hobeki. Kontalari bikaina da, bere bizitzako gertaera guztiak gogoratzen ditu orainaldiaren bizitasun berarekin, xehetasun guztien berri emateraino, kasuan kasuko soinekoaren itxura eta kolorea barne. Gogoan ditut bost, zazpi, bederatzi eta hamaika urterekin eskolatik ateratzen zutela lur-sailetan senideekin lan egiteko; familiarentzako lortzen zuen etekin txikiena ere aitak edarian xahutzen zuela; etxera biderik luzeenetik joaten zela aitarekin kalean ez topatzeko, balantzaka toki bererantz ibiliko baitzen. Gogoan dut amak bere adinari buruz gezurra esan zuela Tijuanako Agua Caliente lasterketa-pistan arropazain lanpostu bat lortzeko. Hamalau urte zituela, familiaren diru-iturri nagusia zen. Oraindik ere ikus dezaket ama goizeko hiruretan etxera bakarrik oinez, bere soldata osoa eta eskupekoak amari eramateko, berriz ere haurdun zegoenari.

Gerra-garaiko eta ondorengo urteetako historiak ere kontatu zizkidan: intxaurrak kraskatzeko fabrikak, Voit Rubber fabrika, eta ordenagailuen booma gero. Gogoan dut amak honenbestean egiten zuela lan auzoko elektronika-instalazio batean. Gaualdean, berandu, telebista-gailuaren aurrean esertzen zen zirkuitu-plakaren barruan kobrezko kableak biltzeko, “neska gazteagoen erritmoari eutsi” beharrari buruz mintzatzen zela. Ordurako berrogeita hamar urteak ongi pasata zituen.

Artean, nik unibertsitatean sartzeko eskolak jasotzen nituen. Eskola eta gero, amarekin joaten nintzen berarentzako lana bilatzera, edo supermerkatura bere izenean txekeak idaztera. Aurrez ongi pentsatuta izaten genuen guztia. Amak txekea sinatuta izaten zuen saltokira sartu aurretik. Gero, ordain-mahaira hurbildu ahala, hala esaten zuen kutxazainak entzuteko moduan: «laztana, aurreratu zaitez eta atera txekea», eginbehar hutsal hark gogaituko balu bezala. Inork ez zuen galderarik egiten.

Ongi hezia nintzen, eta horrek nabarmen harrotzen eta betetzen ninduen, amak esanda nik banekielako, eta horrek adoretzen ninduen, nire bizitza berea baino errazagoa izanen zela. Ongi hezia nintzen; baina hori baino gehiago, la güera nintzen: larru zuriduna. Sortzez ama txikanaren hazpegiak baina aita angloaren azala nituen, erraza zen niretzat.

Inork ez zidan halakorik esan (zuria da ongia), baina banekien zuri izatea zerbait baliozkoa zela nire familian (guztiak ziren txikanoak, aita salbu). Egiaz, nire heziketa osoa (kontziente izan nintzen aldi osoan, behintzat) nire benetako kolorea zuritzeko ahalegina izan zen. Amak jario handiz egiten bazuen ere, niri ez zidaten inoiz etxean gaztelaniaz hitz egin. Ikasitako apurra eskolan eta ahaideen eta amaren elkarrizketa-puskak entzunda jaso nuen. Diru-iturri baxuagoko beste mexikarrei “braceros” edo “wet-backs” deitzen zien amak, eta bere burua eta familia “beste motatako” jendetzat zuen. Hala ere, egia bestelakoa da, nire familia ere pobrea izan baita (batzuk oraindik ere badira) eta laborariak. Nire amak gogoan du hori, odolean darama, atzo izan balitz bezala. Baina hori ahaztu nahiko luke (zilegi denez), zeren bere ustez, maila ekonomiko hutsean bada ere, txikano izateak “gutxiago” izatea dakar. Amak bere haurrak pobreziatik eta analfabetismotik babestu nahi horretatik “anglotu” ginen gu; zenbat eta hobeki murgildu mundu zurian, orduan eta seguruagoa izanen zen gure etorkizuna.

Horren guztiaren ondorioz, egunez egun, amildegia sentitzen nuen sortu nintzenaren eta bihurtzeko hezi ninduten horren artean. Izan ere, (Goldmanek iradoki bezala) amak kontatutako historia horiek nire azal “güera” honen azpian barneratzen ziren. Ez nuen amaren bizitzan sartzea beste aukerarik / beste aukerarik ez. Bere bizitza nire barrenean sartu nuen, baina estalkia jartzeko modua izan nuen klase sozialean gora egiten zuen heterosexual zoriontsua nintzelako itxurak egiten nituen artean.

Azkenean nire lesbianismoari estalkia kendu nionean, amarekiko lotura sakon bat birsortu zen nigan. Nire larruan lesbianismoaz jabetu eta horri aurre egin ez nion arte, ez zen nigan amaren zapalketarekiko –pobrea, eskolatugabea eta txikana zelako– identifikazio eta enpatia zintzoa azaleratu. Nire lesbianismoa izan da isiltasunari eta zapalketari buruzko ikasbide aberatsena, eta pertsona askeak ez garela oroitarazteko modurik nabarmenena da oraindik ere.

Badakizu, batak bestea dakar. Urtetan jakin dut lesbiana nintzela, hezurretan sentitu dut, min eman dit jakiteak, zoratu egin nau jakiteak, atsegin hartu dut hori ezkutatuz. Isiltasuna gosetearen modukoa da. Ez ezazu zure burua engaina. Ez dute batere antzik, eta zorrotzagoa da bizitzaren zatirik handiena sabela bete-bete pasatuz gero. Ez garenean fisikoki gose, gosete psikiko eta emozionala sentitzeko luxua dugu. Gosete horrek uzten digu beste gosete mota batzuez jabetzen –norbaitek lotura egiteko arriskua hartu nahi badu, norbaitek lotura horren ondorioen ardura bere gain hartu nahi badu–. Niretzat, lotura nahitaezkoa da.

Esan nahi dut neska zuri baten antza izatearen pozak ez direla hainbesterako konturatu nintzenetik kalean jipoitu ahal nindutela bollera izateagatik. Ahizpa jipoitzen badute Beltza delako, printzipioa gutxi-asko bera da. Nolanahi begiratuta, biok jipoitzen ahal gaituzte. Lotura begi bistakoa da; eta nire familiaren kasuan, azal marroia ordez zuria izateari erantsitako pribilegioak belaunaldi bateko kontua baino ez dira.

Herri honetan, lesbianismoa pobrezia bat da; beltza izatea bezala, emakumea izatea bezala, pobrea izatea bezala. Arriskua dator zapalketak sailkatzerakoan. Arriskua dator zapalketaren nolakotasunaz jabetzeko ezintasunean. Arriskua dator zapalketari oinarri teoriko hutsetik aurre egiten saiatzean. Gure zapalketaren iturriari modu emozional eta zintzoan aurre egiten ez badiogu, gure barruko zein kanpoko etsaia identifikatzen ez badugu, ezin izanen dugu talde zapalduen artean lotura egiazko eta hierarkiarik gabekorik egin.

Bidea zailtzen denean, gure kide direlako horiek bazterrean utziko al ditugu izu-bolada arrazista/heterosexista/delako batengatik? Noren babesera bilduko dira koloreko lesbianak orduan? Horien presentzia hutsak zapalketaren sailkapena eta abstrakzioa urratzen ditu. Bizitza prekario bat besterik ez al dugu? Gure buruaren gainean dagoen “-ismo” horren aurka borrokatzea besterik ez al zaigu geratzen?

Erantzuna “bai” da, hasieran hori egiten dugu; eta sakon hausnartu behar dugu horretaz. Baina harago mugitzeko gai ez bagara, gure zapalketan gotortuko gara; bakartu eginen gaitu, errotikako bihurtu baino.

Esaterako: gizonezko lagun gay batek behin aitortu zidanez, nolabait, gizonezkoa zelako berarekiko konfiantzarik ez nuela sentitzen zuen; alegia, “sexuen gerra” bat gertatuko balitz, hil egin nezakeela sentitzen zuen. Onartu nion baietz, egin nezakeela. Nire konfiantza ezaren sorburua ulertu nahi zuen. Hala erantzun nion: «Zu ez zara emakumea. Izan emakume egun batez. Imajinatu emakume bat zarela». Aitortu zidan pentsatze hutsak ikaratu egiten zuela, zeren, berarentzat, emakume izateak esan nahi zuen gizonek bortxatutako norbait izatea. Gizonek bortxatu izan balute bezala sentitua zen inoiz; horren mamia ahaztu nahi zuen. Eztabaida horretatik atera genuena izan zen nirekin benetako aliantza bat sortzeko, zapalketaren bere zentzuaren iturri nagusiari aurre egin behar ziola. Lehenik, biktima bat izaten zer sentitzen den emozionalki onartu beharko du. Berak (edonork) zintzoki hala eginen balu, ezinezkoa litzateke besteen zapalketa mespretxatzea, salbu eta, beste behin ere, nola mindu gaituzten ahazten badugu.

Eta, hala ere, talde zapalduak etengabe dabiltza ahanzturak jota. Horren erakusgarri da klase ertain Beltz geroz eta zabalagoa, eta, bereziki, “oharkabetasun” horren joera ageriko bat gizon gay zurien artean. Izan ere, gogoratzeak ekar lezake norberaren genero, arraza, klase edo sexualitateari esker jendarte honetatik ateratzea lortu dugun edozein pribilegiori uko egitea.

Emakumeen mugimenduan, testuinguru eta sexu-joera ezberdinetako emakumeen arteko harremanak, onenean jarrita, ahulak izan dira. Uste dut fenomeno horrek agerian uzten duela galdera beldurgarri batzuei serioski aurre egiteko dugun ezintasuna: nola barneratu dut neure zapalketa? Nola zapaldu ditut nik besteak? Horiek erantzun ordez, erretorikari utzi diogu poesia-lana egiten. “Zapalketa” hitzak berak ere boterea galdu du. Hizkuntza berri bat behar dugu, emakumeek elkarri dioten beldurra eta erresistentzia zehatz-mehatz deskribatzeko hitz egokiagoak; beti dogma itxura izanen ez duten hitzak.

Hasieran koloreko emakume errotikoen antologia bat sortzera bultzatu ninduena ekarpen bat egiteko ezagutza baliotsu bat nuelako susmo sakona izan zen, nire herentzia eta testuingurua medio. Eta oraindik ere ez dut ongi ulertzen zer sentitzen den, norbere larruan, beltza izateagatik kakazten zaituztenean. Gehiago ulertzen ditut horrek dakartzan pozak: txikana izatea eta familia bat izatea sinonimoak dira niretzat. Maitatzeaz dakidana, kantatzeaz, negar egiteaz, historiak kontatzeaz, bihotzarekin eta eskuekin mintzatzeaz, baita nire arima sentitzea ere, amarekiko, izebekiko, lehengusinekiko eta beste ahaideekiko maitasunetik datozkit.

Baina hogeita zazpi urterekin, beldurgarria izan zen ohartzea arrazismo bat eta klasismo bat barneratu nituela, zeinetan zapalketaren objektua ez da soilik nire azalaz kanpoko norbait, baizik eta nire azal barruko norbait. Egiaz, hein handi batean, zapalketa horren aurkako benetako borroka, guztiontzat, norbere larruan hasten da. Txikana izateari buruz, familiari buruz baliozkotzat dudan gehiena kultura angloak eta horrekiko nire kooperazioak irauli duela ohartzeari aurre egin behar izan diot. Horretaz ez naiz gauetik goizera jabetu. Esaterako, Los Angeleseko eskola pribatu batean graduatu eta askora baizik ez nintzen konturatu ikaskideekiko alienazio erabatekoaren eta beldurraren arrazoi nagusia klasean eta kulturan zetzala. KLIK.

Graduatu eta hiru urtera, Sonoman, sagasti batean, nire lagun batek (italiar-irlandar familia langile batetik datorrena) hala esan zidan: «Cherrie, ez da harritzekoa eskolan inozo sentitu izana. Han zegoen jende gehiena zuria eta aberatsa zen». Hala zen. Beti sentitu nuen haien eta nire arteko tartea, baina esperientziari “klase” eta “kolore” hitzak jarri nizkion arte, ez zuten nire sentimenduek zentzurik izan. Urtetan, errieta egin nion nire buruari ikaskideak bezain “aske” ez nintzelako. Sinetsita nengoen haiek ni baino ausartagoak zirela –gurasoen esanen aurrean matxinatu eta landan batetik bestera ibiltzen zirelako auto-stopean, liburuak irakurtzen eta “artea” ikasten–. Aski pribilegio zituzten ateoak izateko, jainkoarren. Ez zegoen inor haien gurasoen eta nireen arteko amildegia betetzeko, haien gurasoen , Hollywoodeko zinemagileak eta nire gurasoen artean, beren bizitza jokoan egonda ere zinemagile baten izena esateko gai ez zirenak (eta hain zuzen haien bizitza jokoan ez zegoelako, ez zitzaien piperrik ere axola). Baina garaian ez nekien pribilegioei buruz deus. Zuria zen ongia. Kitto. Eta aurrera. Nahikoa hezi banindute, ez legoke kontatzeko deus.

Hiru urte barru, beste KLIK bat. Barbara Smithi idatzitako gutun batean, honela nioen:

Kontzertu batera joan nintzen, han ari zen Ntosake Shange irakurtzen. Guztiak eztanda egin zuen orduan nigan. Nire txoko sakonenean existitzen zela banekien hizkuntza batean ari zen, nire ikasketa feministetan eta baita nire idazketan ere entzungor egin nion hizkuntza batean. Ntosakek nire barruan eragin zuen hori konstatazio bat izan zen: nire poeta ibilbidean, modu askotara, nire ama beltzaren ahotsari uko egin diot –nire barruko beltzari–. Hizkuntza zuri baten soinura ohitu naiz, zeina, aitak ordezkatzen duenez, ez baitzaie nire poemen emozioei mintzatzen –amaren maitasunetik sortzen diren emozioei–.

Irakurketa asaldagarria zen. Deseroso jarri ninduen. Hainbeste eragin zidan, astebeteko izualdian murgildu bainintzen. Berriz hasieratik hasi behar nuela sentitu nuen. Klase ertaineko emakume zurien ulertzeko moduari bakarrik begiratu niola, zer eta nire eta emakume guztien izenean hitz egiteko. Zur eta lur nauka nire ignorantziak.

Auditorio hartan eserita, lehenengo aldiz muineraino ohartu nintzen urtetan uko egin diodala hobekien ezagutzen nuen hizkuntzari, entzungor egin niela hurbilen nituen hitz eta erritmoei. Ama eta izebak kuxkuxean zebiltzaneko soinuak –erdia ingelesez eta beste erdia gaztelaniaz–, sukaldean zerbeza edaten zutela. Eta eskuak, eskuak moztu dizkiet nire poemei. Baina ez solasean; hala ere, eskuei ezin genien eutsi. Hala ere, mugitzen tematzen ziren.

Irakurketak nire sustraietako kontuak banekizkiela gogoratzera behartu ninduen. Baina gogoratzeak ez dakidana jarri dit aurrez aurre. Shangeren irakurketak asaldatu ninduen niretzako aldi berean arrotza eta ohikoa den mundu bati buruz indarrez mintzatzen baitzen: «besteen bizitzan sartzeko gaitasuna». Baina ezin duzu besterik gabe ondasunak hartu eta ospa egin. Hori banekien orduan, Oakland auditorioan eserita nengoela (nire poesian banekien bezala), alegia, idaztea merezi duen gauza bakarra ezezaguna dirudien hori dela, ondorioz, beldurgarria dirudien hori.

Literatura arrazistan “ezezaguna” pertsona baten barneko “iluntasun” modura adierazten da. Antzera, beldurrari erreferentzia egiteko idazle sexistek bagina erabiliko dute, eta “heriotzaren zuloa” deituko. Kontrara, plazer handia da, besteak beste, Maxine Hong Kingstonen Woman Warrior irakurtzea, beldurrari eta alienazioari “mamu zuriak” deitzen baitie. Eta hala ere, herri honetako literatura gehienak iluna eta emea den oro gaizkia dela dioen mitoa berrindartzen du. Ondorioz, gutako bakoitzak –izan ilun edo eme, izan biak– imajinario zapaltzaile hori barneratu du nolabait. Zapaltzailea arrakastatsu aritu ohi da bere beldurrak kanporatzen, emakumeen gorputzera bideratzen, asiar, gay, elbarri, zahar, “besteago” dirudien edonorengana.

            deitudazu

            labezomorro eta lotsagabe

            zure buruko zurian amesgaizto

            zeure barruko zati

            suntsiezina suntsitzeko

            zeure karra

Audre Lorde

Baina zapaltzailea ez da benetan ezberdintasunaren beldur, ez antzekotasunaren bezainbeste. Beldur da ez ote dituen aurkituko beregan berak kakaztutako jendeak dituen huts eta irrika berak. Beldur dio bere erruduntasun hasiberriak mehatxatutako mugiezintasunari. Beldur da ez ote duen bere bizitza aldatu beharko ezberdin deitu dituen pertsonen larruan bere burua ikusi duelako. Beldur die mindu dituen horien guztien herrari, gorrotoari eta mendeku nahiari.

Hori da zapaltzailearen amesgaiztoa, baina ez berarena bakarrik. Guk, emakumeok, antzeko amesgaizto bat dugu, gutako bakoitza bai zapaldua bai zapaltzailea izan baita moduren batean. Beldurtzen gaitu ikusteak nola geureganatu ditugun barruraino gure zapaltzailearen balioak eta nola erabili ditugun gure buruaren nahiz besteen kontra. Beldur diogu “gizonaren” hitza hezurretaraino sartu zaigula onartzeari.

Kaltea neurtzea ekintza arriskutsua da. Pentsatzen dut nola nahi izan diodan, lesbiana feminista izanik ere, nire homofobiari muzin egin, nola gorrotatu dudan nire burua queer izateagatik. Ez nuen nahi onartu nire buruaren hautemate pertsonal sakonak ez duela “bat egin” nire “emakume identifikazio” politikarekin. Beldur izan naiz feminismoaren izenean kontu hauei “iskin egitea” hautatu duten idazle lesbianak kritikatzeko. 1979an, “betiko gay” eta “mari-mutil eta femenino” rolei buruz antzinako kontuak balira bezala mintzatzen ginen. Alde batera uzten ditugu patriarkatuaren kontzeptu hutsak direlakoan. Baina, egiaz, jendartearen lesbianekiko beldurra eta gorrotoa nirekin eraman dut batzuetan ohera. Batzuetan nire amorantea gorrotatu dut ni maitatzeagatik. Batzuetan ez naiz “nahikoa emakume” sentitu berarentzat. Bestetzuetan, ez naiz “nahikoa gizon” sentitu. Jendarte heterosexista batean bizirauten ahalegintzen den lesbiana batentzat, emozio horiek ez dute irtenbide errazik. Era berean, zuriak nagusi diren munduan, nekez saihesten ditugu arrazismoa eta horren barneratzea. Beti dago hor, elkar ukitzea gutxien espero dugun norbaitengan hezurmamitua.

Pertsona hori doi-doi ukitzen dugunean, hortxe datza erronka. Hortxe dugu aukera gure barruko amesgaiztoari begiratzeko. Baina, oro har, halako erronka baten aurrean atzera egin ohi dugu.

Behin eta berriz konturatu naiz “arrazismoaren gaia” ateratzen denean emakume zuri taldeek izan ohi duten erantzuna ezberdintasuna ukatzean datzala. Honelako eta gisako baieztapenak entzun ditut: «Tira, emakume guztiekiko dugu jarrera irekia; zergatik ez datoz (koloreko emakumeak)? Askoz gehiago ere ezin dugu egin…». Baina nekez egonen da beste gogoetarik, esaterako, taldearen beraren izaera eta egitura suposizio arrazista edo klasistetan oinarritzen ahal dela. Are garrantzitsuago, maiz emakumeek ez dute galerarik, hutsunerik edo gabeziarik sentitzen haien artean koloreko emakumerik ez dagoenean; beraz, egoera aldatzeko apenas dago gogorik. Horrek sakonki mindu nau. Azkenean iritsi naiz sinestera klase pribilegiatuko emakumeak beren zapalketaren esanahia jakitera ailegatu direnean eta direlako baizik ez dutela beraiek zer modutan zapaltzen duten pentsatzeko urratsa eman. Eta ulertu dutelako besteen zapalketak beraiei min ematen diela.

Txanponaren beste aldean koloreko emakumeen eta emakume langileen jarrera dago, klase ertaineko emakume zuriei erronka egiteari itzuri egiten baitiote. Anitzez errazagoa da zapalketa sailkatzea eta hierarkia bat ezartzea, gure bizitza aldatzeko erantzukizuna hartzea baino. Huts egin dugu, ez dugu jakin exijitzen emakume zuriak, batez ere emakume guztien izenean mintzatzen diren horiek, beren arrazismoaren erantzule izan daitezen.

Funtsean, eztabaida ez da muineraino iritsi.

Behin baino gehiagotan jarri dut zalantzan “Hirugarren Munduko emakumeek soilik” idatziko zuten antologia batean parte hartzeko eskubidea. Kritikotasunez begiratu behar izan diot kolorea aldarrikatu nahiari, garai batean non, feminista zurien sailkapen artean, baieztapen “politikoki zuzena” baita (eta batzuetan periferikoki onuragarria ere). Jakin badakit aukera izan dudala, fisikoki, aldarrikapen hori egiteko, halakorik egiteko aukerarik ez zuten emakumeen aldean, beren koloreagatik behartu dituztenak. Kontuan izan behar dut nire bizitzaren zatirik handienean, azal zuria izatearen ondorioz, balio zuriekin identifikatu eta horiek izan ditudala helburu, eta hego-kaliforniar pribilegio horretaz baliatu naizela nire kontzientziak utzi bezainbeste.

Hara, orain kolorge eta koloredun sentitzen naiz, biak. Honek haserrarazten nau: pribilegioa onartzeari uko egiten nion urteak, bai nire aurka egiten zuenean bai, jakin gabe, besteen kaltetan niri ongi zetorkidanean. Horiek ez dira errotutako kontuak. Horregatik iruditzen zait lan hau hain arriskutsua. Deskubritzeko dago oraindik. Beren larruan bizi izan dutenez, beren idazketaren larruan adierazi dutenez, arrazismoari buruz beti nik baino anitzez gehiago dakiten emakumeekin harremanetan jarrarazi nau.

Zein da nire erantzukizuna erroekiko, bai zuri eta marroi, bai gaztelania eta ingeles hiztunekiko?, pentsatzen dut. Oina bi mundutan duen emakumea naiz; eta uko egiten diot banaketari. Eztabaidarako beharra ikusten dut. Batzuetan premiazkoa dela iruditzen zait.

Baina ahots bat ez da aski, ezta bi ere, nahiz eta hor hasten den eztabaida. Nahitaezkoa da errotikako feministek elkarrekiko beldurrei eta erresistentziari aurre egin diezaioten, zeren halakorik gabe, ezinen dugu bizibidea atera. Hots, ez dugu bizirauterik izanen. Lotura hori gure barren-barrenean egin badezakegu, iraultza bat serioski hartzen badugu edo, hobeki, gure bizitzan zoriona egon daitekeela benetan sinesten badugu (benetako zoriona, ez “une onak”), elkarren beharra dugu. Guk, emakumeok, elkarren beharra dugu. Izan ere, ni/zu bakarrik, norbere buruari “helduion-izuari-lepotik” indarrez berrestea ez da aski. Benetako indarra, zuk eta biok ongi dakigunez, taldekoa da. Ezin dut zure beldur izateko atrebentzia hartu, ezta zuk nire beldur ere. Talka egin behar badugu, aurrera: manera oneko herabetasun honek hilko gaitu bestela.

Arestian aipatutako pasartean Lordek iradoki bezala, amesgaiztoari begira aurkitzen dugu ametsa. Horretan, bizirik atera dena etorkizun, agerpen batean tematzeko azaleratzen da, bai, iluna eta emea den horretatik sortutako etorkizunean tematzeko. Mugimendu feministak bizirik atera diren horien mugimendua izan behar du, etorkizun luzeko mugimendua.

1979ko irailean.

Zitkala-Ša, Sioux herriko idazle, musikari eta eragile politikoa. 1876an jaio zen, Yankton erreserban, Hego Dakotan, eta 1938an hil, Washingtonen. Ama Dakota herrikoa zuen, eta aita, aldiz, europar jatorrikoa. Ama-izebek hezi zuten haurra, aitak etxetik alde egin baitzuen. Zortzi urte arte bizi izan zen erreserban, garai horretan jazo zen-eta bizitza errotik aldatuko zion gertaera: misiolari quaker-ek Indianara eraman zuten, eskolara. Bizipen gogorra izan zen umearentzat: ohitura zuriei men egin beharra, errezatu beharra. Halaber, eskolan ikasi zuen Zitkala-Šak gerora ogibide bilakatuko zitzaiona: irakurtzen eta idazten (ingelesez). Hurrengo urteetan atzera eta aurrera ibili zen, eskolan lau ikasturte egin ostean, hiru urte eman zituen erreserban amarekin, baina ordurako zerbait zuen hautsia barrenean, eta ikasketekin jarraitu asmoz eskolara itzuli zen. Musika ikasi zuen: pianoa eta biolina. Emakumea eta natiboa izanda bereziki zaila izan arren, gure autoreak lortu zuen, goi-mailako ikasketak egin zituen, beka bati esker. Musika-irakasle modura jardun zuen luzez, natiboen istorioak ekarri zituen ingelesera, emakumeen eta natiboen eskubideen alde borrokatu zen. Eskola zurietan hezitako natiboen identitate-gatazkez idatzi zuen, eta emakumeek hezkuntzan pairatzen duten bazterketaz.

The School Days of An Indian Girl (Neska indiar baten eskola-egunak) liburuan kontatzen ditu Zitkala-Šak bere heziketako hainbat kontu, trauma fundazionalak. Lan horretatik berreskuratu dugu gaur dakarkizuegun kontakizuna. Ilearen adierazgarritasun eta garrantziaz.

Nire ile luzearen mozketa

Sagarren lurraldean emandako lehen eguna hotz-hotza izan zen, elurrak estaltzen baitzituen, oraindik, larreak, eta biluzik baitzeuden zuhaitzak. Kanpai handi bat jo zuten gosaritarako, haren metalezko ahots ozenak durunda egiten zuen kanpandorrean zehar, gero gure belarri sentikorretan barneratzeko. Zapata-zolek zoru hutsen gainean sortzen zuten zalaparta gogaikarriak ez zigun bakerik ematen. Zarata zakarren etengabeko harrabotsak, hizkuntza arrotz bat murmurikatzen zuten ahots ugarien jario apalagoarekin batera, iskanbila itzela eratzen zuten, bere barrura tinko lotzen ninduen iskanbila bat. Eta nahiz eta nire gogoa tarratatu arte borrokatzen zen askatasun galduaren bila, alferrikakoa zen ahalegin oro.

Aurpegi zurbildun emakume bat, ilea urdinduta, gerturatu zen gugana. Jangelarantz zihoazen neskato-ilara batean ipini gintuen. Neska indiarrak ziren, zapata zurrunekin eta soineko estuekin jantziak. Mahukadun amantalak zeramatzaten, eta ilea labur, geruzatan moztuta. Nire mokasin bigunekin hotsik atera gabe aurrera egiten nuen bitartean, lurrera erortzeko zorian sentitu nintzen, neure estalkia sorbaldetatik erauzia baitzidaten. Neska indiarrei begiratu nien, tinko, eta ez zuen ematen gehiegi axola zitzaienik ni baino modu are lotsagabeagoan jantzita egotea, arropak gorputzera pega-pega eginda. Barrurantz gindoazela, mutilak pareko atetik sartu ziren. Gurekin batera etorritako hiru gaztetxo ausartak bilatu nituen begiekin. Atzealdean topatu nituen, ni bezain deseroso ziruditen.

Kanpai txikitxo bat jo zuten, eta ikasle guztiek aulki bana atera zuten mahai azpitik. Pentsatu nuen mugimendu horrek esan nahi zuela esertzeko ordua zela, hortaz, neurea atera eta bertara irristatu nintzen, berehala. Baina, ingurura begiratu nuenean konturatu nintzen neu nintzela jesarrita zegoen bakarra, eta gure mahaiko gainontzeko guztiak tente zeudela oraindik. Justu zutitzen hasi nintzenean, alboetara lotsati so, aulkiak nola erabili behar genituen asmatu nahian, kanpaia jo zuten berriz. Guztiak eserita zeuden, behingoz, eta berriz ere paratu behar izan nintzen neure eserlekuan. Gizon baten ahotsa entzun nuen gelaren amaiera aldean, eta ingurura begiratu nuen, hura ikusteko. Hala ere, beste ikasle guztiek burua makurtuta zeukaten, platerari beha. Mahaien kate luzeari bistadizo bat ematen ari nintzela, aurpegi zurbildun emakumearen begiradarekin egin nuen topo, niri so zegoela. Begiak jaitsi nituen, brastakoan, neure buruari galdezka ea zergatik zelatatzen ninduen, hain zorrotz, emakume arraro hark. Gizonak marmar egiteari utzi zion, eta kanpaia jo zuten beste behin. Labana eta sardexka hartu eta jaten hasi ziren denak. Nik, aitzitik, negarrari ekin nion, ordurako edozer saiatzeko beldurrez bainengoen.

Dena dela, argibideei jarraikiz gosaltzearen hori ez zen izan lehenengo eguneko proba gogorrena. Eguerdi aldera, nire adiskide Judéwinek gauza ikaragarri batez ohartarazi ninduen. Judéwinek ingeles pixka bat zekien, eta aurpegi zurbildun emakumea hizketan entzun zuen, gure ile luze, pisutsua mozteari buruz. Gure amek erakutsia ziguten soilik borrokalari traketsek zeramatela ilea geruzatan moztuta, etsaiek harrapatu eta horrela laburtzen baitzieten. Geuretarren artean, dolua egiten zutenek izaten zuten ile motx-motxa, eta geruzatan moztua, aldiz, koldarrek!

Gure patuari buruz eztabaidatu genuen tarte batez, eta Judéwinek esan zidan:

–Men egin behar dugu, indartsuak direlako–.

Orduantxe, matxinatu egin nintzen.

–Ez, ez dut men egingo! Borrokatu egingo dut lehenengo!– erantzun nion.

Nire aukeraren zain gelditu nintzen, eta inor begira ez zegoenean hanka egin nuen. Harmailetan gora igo nintzen herrestan, zapata zaratatsu haiek jantzita posible zitzaidan modu isilenean, mokasinen ordez zapatak emanak baitzizkidaten. Ezkaratza gurutzatu nuen, norantz nindoan jakin gabe. Zabalik zegoen ate batera gerturatuta, gela zabal bat topatu nuen, hiru ohe zuri zituena. Leihoak gortina berde ilunekin estalita zeuden; ondorioz, gela itzaletan zegoen. Barruan inor ez zegoelako lasaituta, atetik urrutien zegoen txokorantz abiatu nintzen. Lau hankan ipini eta ohe azpira sartu nintzen katamarrean, iskina ilunenean neure burua magalean bilduz.

Nire ezkutalekuan gotortuta, noizean behin begiratutxoak botatzen nituen kanporantz eta, beldurtuta, dar-dar egiten nuen oin-hotsak hurbil aditzen nituen bakoitzean. Nahiz eta ezkaratzetik ozen deika ari zitzaizkidala entzun nezakeen eta, jakin banekien arren, Judéwin bera ere nire bila ari zela, ez nuen erantzun. Gero, pausoak azkartu ziren eta bozak zirraraz bete. Hotsak gero eta gertuago zeuden. Emakume eta neskak gelara sartu ziren. Arnasari eutsi nion, eta zelatatu egin nituen armairuen ateak irekitzen eta kutxa handien atzealdean begiratzen zuten bitartean. Norbaitek gortinak ireki zituen, eta gela argiz bete zen, bat-batean. Ez dakit zer dela-eta makurtuko ziren eta begiratuko zuten ohe azpian. Akordatzen naiz tiraka atera nindutela handik, kontra egin nien arren, gogor ostikoka eta atximurka. Nire nahiaren kontra, eskaileretan behera eraman ninduten, eta aulki batera fermuki lotu.

Deiadar egin nuen, ozen, denbora guztian, burua batera eta bestera mugituz guraizeen xafla hotzak nabaritu nituen arte nire lepoaren aurka, nire txirikorda lodietako bat mozten entzun nituen arte. Orduantxe gogoa galdu bainuen. Neure amaren besoetatik erauzi nindutenetik ezin sinetsizko laidoak jasanarazi zizkidaten. Jendeak adi-adi begiratua zidan. Aurrera eta atzera eramana ninduten, egurrezko panpina bat bezala. Eta orain nire ile luzea geruza laburretan moztua zidaten, koldarrena bezala! Larrituta, auhenka aritu nintzen, amari deika, baina ez zen inor etorri ni lasaitzera. Inortxo ere ez zen nirekin zentzuz solastatu, neure amak ohi zuen eran; izan ere, orain ez nintzen artzain batek gidatutako animalia txikien taldeko beste bat gehiago baino.

Duela zazpi urte hil zen, 90 zituela. Bere eserleku gogokoenean aurkitu zuten, liburu ireki bat magalean. Debrecen sortu zen, Hungariako ipar-ekialdean, 1917an, eta hungariar elite intelektualean hezi zen. Aitak latina irakatsi zion eskolara joan aurretik ere. Hungariar eta latin irakasle aritu zen. Bigarren mundu gerra eta gero hezkuntza ministerioan lan egin zuen lau urtez, eta orduan hasi zen literatura argitaratzen, poesia lehenik eta beste genero ia guztiak gero. 1949an komunistek boterea hartu zutenean kaleratu zuten ministeriotik. Hurrengo zazpi urteetan ez zuen deus argitaratu; iturri batzuek diote erregimenak debekatu egin ziola, eta beste batzuek, berriz, botere komunistak meriturik ez bereganatzeko deus (idatzi, marraztu, umeak izan) ez egiteko borondatezko hautua egin zuen talde disidente bateko kidea zela. Batera zein bestera, eskola batean irakasle ibili zen, 1956an berriz liburuak erruz kaleratzeari ekin zion arte. Saiakera, nobela, antzezlana, poesia, gazte literatura eta memoriak idatzi zituen, zerrenda luze bat, eta berrogei hizkuntza baino gehiagora itzuli dituzte haren lanak.

Sari asko jaso ditu bai bere sorterrian bai Europako beste herrialde batzuetan; besteak beste, gaur dakarkizuegun nobelagatik irabazi zuen atzerriko obra onenari Femina saria 2003an. Europa Mendebaldean ezagun egin zuen liburua da Az ajtó (“Atea”). Nobelak neskame baten eta horrek lan egiten duen etxeko andrearen arteko harreman gatazkatsua du hizpide. Belaunaldi ezberdineko bi emakumeren bizipenak, erruduntasuna eta botere-harremanak lantzen ditu. Egoera sozial eta politikoa espazio pribatuaren bidez kontatu izan du Szabok. Nobelaren lehen atala euskaratu dugu. Hungariera ez dakigunez, ingelesezko (Harvill Secker, 2005, itzul. Len Rix) eta gaztelaniazko (Mondadori, 2005, itzul. Márta Komlósi) bertsioak hartu ditugu zubi-hizkuntzatzat. Esan behar dugu batetik bestera alde handia dagoela pasarte askoren zentzuan; halakoetan, gaztelaniazko bertsioari lotu gatzaizkio. 2012an, eleberrian oinarritutako izen bereko filma estreinatu zuten, István Szabók zuzendua.

Atea zeharkatzen ausartuz gero, espero dugu bestaldean dagoenak ez zaituela sorgor utziko.

ATEA

Gutxitan egiten dut lo. Egiten dudanean, izuturik esnatzen naiz, izerditan blai. Orduan berriz etzaten naiz, nire bihotz aztoratua lasaitzeko zain, eta gauaren botere sorgintzaileaz gogoeta egiten dut. Umetan eta emakume gazte nintzela, ez nuen ametsik egiten, ez onik ez gaiztorik, baina helduaroak behin eta berriz arrastaka dakarzkit iraganeko hondarrak, are eta lazgarriagoak modu itogarri eta trinkoan baitatoz, eta inoiz bizitako beste ezer baino izugarriagoak. Ikarazko oihuen artean esnatzen naiz orduan.

Amets berdinak dira beti, ñabardurarik txikienean ere, behin eta berriz datozkidan irudipenak: aldatzen ez den amets horretan etxeko sarreran zutik nago eskaileren ondoan, altzairuzko markoa eta segurtasunezko beira dituen kanpoko atearen aurrean. Kalean anbulantzia bat dago. Beiratik antzeman ditzakedan langileen silueta distiratsuek neurri ikaragarria dute, eta haien aurpegi puztuek ilargiaren gisako haloa. Giltza jiratzen saiatzen naiz atea irekitzeko eta sendagileei sartzen uzteko: salbatzaileek sartu ezin badute, berandu izanen da eta ezinen dute nire gaixoa artatu. Baina nire ahalegina alferrikakoa da, giltzarrapoa ez da mugitzen, atea zurrun dago altzairuzko markora soldatu izan balute bezala. Laguntza eskatzen dut, baina ez da inor agertzen, eraikineko hiru solairuetako auzokide bakar bat ere ez; ezin dute etorri, noski —berehala ohartzen naiz—, zeren zaratarik atera gabe mugitzen ditut ezpainak, arrain baten gisan, eta ametseko izua sakonagoa bihurtzen da ohartzen naizenean sendagileei atea ireki ezin izateaz gainera, mintzatzeko gaitasuna ere galdu dudala.

Une horretan esnatzen naute nire oihuek. Argia piztu eta amesgaiztoen ondoren itotzen nauten arnasestuak kontrolatzen saiatzen naiz. Gure logelako altzari ezagunak ditut inguruan, eta, ohearen gainean, familia-erretratuak ikusten ditut, lepo luze almidoituzko kasakaz jantzitako arbaso ezagunak, hungariar barroko eta Beidermeier estiloan. Oro ezagutzen eta oro ulertzen duten arbasoak; haiek bakarrik dakite zenbat gauetan —eguneroko zaratak isiltzen eta ate irekitik katuen urrats isilen eta adar kulunkarien soinu ia antzemanezina sartzen zenean— egiten nuen korrika atea zabaltzera eta zenbat aldiz galdetzen nion nire buruari zer gertatuko zen egunen batean giltza jiratzen alferrik ahaleginduko banintz.

Irudiak iltzatuta geratzen dira, eta nire oroimenetik ezabatzen saiatzen naizen hori da gehien agertzen zaidana, egiazko eszena bat dena eta ez garun sorgortuaren amets hutsa: lehenengoz nire begien aurrean ate jakin bat zabaltzea, bere bakardadea jelosia handiz defendatzen eta bere miseria amorragarria lotsaz ezkutatzen zuen eta, hain zuzen horregatik buru gainean sabaiak su hartuko balu ere inoiz inori zeharkatzen utziko ez zion pertsonaren logelako atea. Giltzarrapo hura ukitzeko boterea zuen izaki bakarra ni nintzen, zeren giltzaz itxi zuenak nigan sinesten zuen Sortzailearengan berarengan baino gehiago, eta ni neu ere Jainko nintzen zorigaiztoko une horretan, zuhurra, ongilea eta justua. Biak okertu gara; bera, nigan konfiantza osoa jarri zuelako, eta ni, handiustetsuegia izan nintzelako. Hala ere dagoeneko berdin dio, iragana iragan delako eta, gainera, aldaezin. Beraz, zer axola dio noiz edo noiz Eriniak nire ametsetan sartzen badira, koturno bihurtutako haien osasun-oinetakoekin eta erizain-txanoen azpiko maskara tragikoekin, nire ohea inguratuz eta bi ahoko ezpatak eskuan. Gauero itzaltzen dut argia jakinda haiek etor daitezkeela eta berehala txirrinak nire belarrian burrunba eginen duela, eta segidan izenik gabeko espantu hori, ametsetako eta ireki ezinezko ate horretara eramanen nauena.

Nire erlijioak ez du gizabanakoaren aitortza ezagutzen, guk esan gabe eta gure artzainaren mezuaren bidez adierazten dugu damugabeak garela, galbidea merezi dugula, mila modutan egin dugulako bekatu Aginduen aurka. Gure Jainkoak xehetasunik edo azalpenik eskatu gabe absolbitzen gaitu.

Azalpen horiexek eman nahi ditut orain.

Ondoko kontakizuna ez da Jainkoarentzat idatzi, nire bihotzeko sekretuen ezagutzaile, ezta itzalentzat ere, hainbeste gaubeila eta ametsen lekuko. Gizakiei eskaintzen diet liburu hau. Ausardiaz bizi izan naiz orain arte, eta espero dut berdin hilko naizela, kementsu, gezurrik gabe, eta horretarako beharrezkoa da behingoz onartzea nik hil nuela Emerenc. Nik bera salbatu nahi nuen, ez suntsitu, baina horrek ez du deus aldatzen.

Kate Chopin (1850-1904) Missourin jaio zen, Ameriketako Estatu Batuetan, Saint Louis hiriko familia aristokratiko batean. Etorkinen ondorengoa zen: Thomas O’Flaherty aita jatorri irlandarreko negozio-gizon arrakastatsua zen eta Eliza Faris O’Flaherty ama, berriz, Missourin jaioa izan arren, frantziar kreoleen alaba. Kultura ingelesa eta frantsesa jaso zituen etxean txikitatik Katek, eta moja eskola batean ikasi zuen. Kateri aita hil zitzaion tren istripu batean bost urte besterik ez zituela. Ama bezalaxe bere amona eta birramona ere alargun geratuak ziren gazterik eta ez ziren sekula berriz ezkondu. Aita ez ezik neba guztiak ere galdu zituen Katek, eta inguruko emakume alargunak izan zituen eredu, birramona bereziki. 20 urterekin ezkondu eta, senarrak bertan kotoi-negozioa zuela eta, New Orleansera joan zen bizitzera. Kate bera ere alargun geratu zen gazterik, sei seme-alaba ekarri ondoren. Kate ez zen ohiko ama izan, arropa nabarmenak janzten zituen, eta jendaurrean erre eta edaten omen zuen, garai eta ingurune hartan emakumeengandik espero ez zen moduan.

Hogeita hamazazpi urterekin ekin zion Kate Chopinek ibilbide literarioari. Haurrentzat zein helduentzat idatzi zuen eta ipuin labur ugari argitaratu zituen garaiko aldizkarietan. Bi eleberri ere idatzi zituen arren –At fault (1890) eta iskanbila eragin zuen The Awakening (1899)–, kontakizun laburrengatik egin zen batik bat ezagun. Haren ipuin-bilduma entzutetsuenak, behar bada, Bayou Folk (1894) eta A Night in Acadie (1897) izango dira, horietan argitaratu baitzituen “Desiree’s Baby”, “The Story of an hour” eta “The Storm” kontakizunak. Orain arte ere izan dugu euskaraz Chopinen kontakizunez gozatzeko modurik: Xerezaderen Artxiboa literatur podcastean “Désiréeren umetxoa” duzue entzungai, Ana Moralesen itzulpenean. Kotoi-plantazioen, esklabotzaren eta arrazakeriaren giroan murgildutako ipuin horrek Louisianako familia kreole batean jaiotako haur mulato baten inguruko istorioa kontatzen du. Gaurkoan Elearazin eskaintzen dizuegun kontakizun labur honek, berriz, idazlearen haurtzaroko oihartzunak dakarzkigu. Senarraren heriotzaren berri izan berritan etorkizuneko askatasunarekin amets egiten duen emakume baten “Ordubeteko istorioa” da. On dizuela irakurketak!

Ordubetean

Bihotzeko arazoa zuela jakinda, kontu handiz eta ahalik eta gozoen eman zioten Mallard andreari senarraren heriotzaren berri.

Haren ahizpa Josephinek kontatu zion, esaldi etenen bidez, erdi ezkutuka ikusarazten zuten zehar-esan lausoen bidez. Senarraren lagun Richards ere bertan zen, bere aldamenean. Hark jaso zuen trenbide-sareko ezbeharraren inguruko informazioa egunkariko erredakzioan. Brently Mallarden izena “hildakoak” zerrendaren buruan zetorren. Bigarren telegrama batek egia zela berretsi bezain pronto presatu zen albiste txarra zuhurtzia eta kontu gutxiagoz emango zion lagunen bati aurrea hartzera.

Ez zuen entzun kontakizuna emakume askok halakoak entzun izan dituzten moduan, aditutakoaren garrantziaz jabetzeko ezintasunak geldiarazita. Negarrari ekin zion segidan, bat-batean, bortizki eta neurrigabe, ahizparen besoetan. Nahigabearen ekaitza agortutakoan bere gelara alde egin zuen bakarrik. Ez zion inork jarraitu.

Bazen han, leiho irekiaren parean, besaulki zabal eroso bat. Bertan hondoratu zen, gorputza hartu zion eta arimara heltzear zirudien akidura fisikoak zapalduta.

Etxearen pareko zabalgunean udaberri jaio berriak astindutako zuhaitzen gainaldeak ikus zitzakeen. Euri-hats gozoa zerion aireari. Beheko kalean, saltzaile bat salgaiak aldarrikatzen zebilen. Norbaitek urrunean abestutako kanta baten notak heldu zitzaizkion ahul, eta ezin konta ahala txolarre txorrotxioka zebiltzan teilatu-hegaletan.

Leihoaren parean, mendebaldean elkartu eta bata bestearen gainean pilatutako hodeien artetik, zeru zati urdinak agertzen ziren han-hemen.

Burua aulkiko kuxinaren kontra jarrita eseri zen, zeharo geldi negar-zotin batek eztarrian gora egin eta astintzen zuenean salbu, lo hartu artean negarrez aritu den haurrak ametsetan negar-zotinka jarraitzen duen gisan.

Gaztea zen, aurpegi bare ederrekoa. Haren zimurrek zapalkuntza erakusten zuten, eta baita nolabaiteko kemena ere. Baina orain itzaliak zituen begiak, kanpoan iltzatua begirada zeru zati urdinetarik batean. Ez zen gogoetarako begiratu bat; aldiz, pentsamendu argia eten izana adierazten zuen.

Zerbait zetorkion eta haren zain zegoen, izuti. Zer ote zen? Ez zekien, izendatzeko sotilegia eta iheskorregia zen. Baina sentitu egiten zuen zerutik isilean sortzen, airea betetzen zuten soinuen, lurrinen, kolorearen bidez bereganaino iristen.

Orain bularra hazi eta beheratu egiten zitzaion gorabeheratsu. Hasia zen zer hori ezagutzen, bere jabe egiteko ari zen hurbiltzen eta gogoarekin hura uxatzeko ahaleginetan zebilen, bi esku zuri lirain haiekin ari balitz bezain indarge.

Bere burua utzi zuenean hitz txiki baten xuxurlak egin zion alde erdi irekitako ezpainetatik. Behin eta berriro esan zuen arnaska: “Aske, aske, aske!”. Begirada hitsak eta ondoren etorri zen begi-kolpe izutiak alde egin zioten begietatik. Bizi eta erne geratu ziren. Pultsuak bizkor egiten zion taupa, eta barruan zebilkion odolak berotu eta lasaitu egiten zion gorputzeko txoko bakoitza.

Ez zuen luzaroan pentsatu hartu zuen poza izugarrikeria ote zen. Zentzua argi eta zorrotz, ideia hutsaltzat jo eta baztertu egin zuen.

Bazekien ikusitakoan berriro ere negar egingo zuela: herioak bildutako esku samur eztiak, maitekiro baino begiratu izan ez zion aurpegia sorgor eta gris eta hilik. Baina une mingots hartaz haraindi, etorkizunean bere-bereak izango ziren urteen errenkada luzea ikusi zuen. Eta besoak zabaldu eta luzatu zizkien ongi etorria egiteko.

Ez zuen etorkizun ziren urteetan inorentzat bizi beharko; bere buruarentzat biziko zen. Ez zuen inolako gogo indartsuk berea makurraraziko, gizon-emakumeek kideari norberaren nahia ezartzeko eskubidea dutela uste dutenean bezain itsu eta setati. Asmo oneko zein asmo gaiztoko, erabat jarrera bidegabea iruditu zitzaion argialdi labur hartan aztertu zuenean.

Eta maite izan zuen halere, batzuetan. Ez beste askotan. Axola al zuen bada? Ba ote zuen baliorik maitasunak, argitu gabeko misterioak, bere buruaren aldeko aldarria bat-batean izatearen bulkadarik indartsuena bihurtu zitzaionean?

“Aske! Gorputza eta arima aske!”, jarraitu zuen xuxurlan.

Josephine belauniko zegoen ate itxiaren parean, ezpainak sarraila-zuloan, sartzen uzteko eskatzen. “Louise, ireki atea! Ireki ezazu, arren, gaixotu egingo zara. Zer ari zara Louise? Ireki atea jainkoarren.”

“Alde. Ez naiz gaixotuko.” Ez. Leiho ireki hartatik bizitzaren elixirra bera ari zen xurgatzen.

Irudimena aske utzi zuen aurrean zituen egunetan barrena. Udaberriko egunak eta udako egunak eta gisa guztietako egunak bere-bereak izango ziren. Bizitza luze izan zedin erregutu zuen une batez ahopean. Atzo bertan ikaraz pentsatu zuen bizitza luze izan zitekeela.

Azkenean zutitu eta atea ireki zien ahizparen enbarazuei. Garaipen suharra zuen begietan eta garaipenaren jainkosaren jarrera hartu zuen oharkabean. Ahizparen gerria inguratuta, elkarrekin egin zuten eskaileretan behera. Richards zuten behean zain.

Norbait etxeko atea irekitzen hasi zen giltzaz. Brently Mallard sartu zen, bidean ibili izanak erdi urratuta, eskuko maleta eta aterkia soseguz zekartzala. Istripuaren lekutik urrun ibili zen; ez zekien halakorik izan zenik ere. Harrituta geratu zen Josephinen garrasi erdiragarriekin eta Richardsek gizona emaztearen bistatik kentzeko egindako mugimendu azkarrarekin.

Baina Richards beranduegi ibili zen.

Iritsitakoan medikuek esan zuten Mallard andrea bihotzekoak jota hil zela; bizipoz hilgarriak jota.

Gehiago jakiteko ikus Jule Goikoetxearen bloga eta Ainhoa Güemesek Naizen argitaratutako idatzia. 

Bio-bibliografia oso labur bat: Audre Lorde, poeta, idazle eta ekintzaile feminista estatubatuarra (1934-1992). Karibetik New Yorkera migratutako gurasoen alaba. Gazte-gaztetatik lotu zitzaion poesiari, alor horretan eman zituen lehen pauso literarioak eta baita estreinako lanak argitaratu ere. Eskubide zibilen aldeko 1960ko mugimendu indartsuek eta bere aukera sexuala gizarteratzeko zailtasunek, ordea, zentzu hertsiagoko pentsamendura eta saiakerara eraman zuten. Sexismoa, arrazakeria eta homofobiaren kontrako borrokalari nekaezina, gai horiexek alderik alde zeharkatzen dituzte bere artikuluak. Maitasuna eta gurasoen eta seme-alaben arteko harremanak ere sarri jorratu zituen. Prosan ezagunak ditu The Cancer Journals (Spinsters Ink, 1980), bular-minbiziaren kontrako borroka kontatzen duen egunerokoa, Zami: A New Spelling of My Name (Crossing Press, 1982) eleberri berezi-berezi eta sailkaezina, eta Sister Outsider (Crossing Press, 1984), artikulu eta hitzaldien bilduma. Azken horretatik hartua da guk gaur euskaratu dizueguna ere, 1979ko biltzar baten harira Lordek esandakoak. 

Gehiago jakiteko, (ingelesez).

Nagusiaren tresnek ez dute sekula eraitsiko nagusiaren etxea

Duela urtebete biltzar batean parte hartzera gonbidatu ninduten New Yorkeko Unibertsitateko Humanitateen Institutukoek eta baiezkoa eman nuen, sinetsita hizpide izango genuela ea diferentziek zer leku hartzen duten emakume estatubatuarren bizitzetan: arraza-, sexualitate-, klase- eta adin-diferentziak. Alderdi horiek aintzat hartzen ez badira, ahuldu egiten dira pertsonalaren eta politikoaren eztabaida feminista posible guztiak.

Akademiak bere-berea duen harrokerietako bat da teoria feministari buruzko eztabaidak abiatzea gure askotariko diferentziei jaramonik egin gabe, eta leku esanguratsurik eman gabe emakume pobreei, emakume beltzei, hirugarren mundukoei eta lesbianei. Eta, hala ere, hemen nago ni, feminista beltz eta lesbiana, parte hartzeko eskatu baitidate biltzar honen barruan emakume beltzen eta lesbianen ekarpena errepresentatzen dituen mahai-inguru bakarrean. Errealitate horrek zerbait oso tristea adierazten digu biltzarraren ikuspuntuari buruz, gehienbat kontuan hartzen badugu bizi garen herrialdean arrazakeria, sexismoa eta homofobia beti doazela eskutik. Biltzarraren programa irakurrita ondorioztatuko dugu emakume lesbiana eta beltzek ez dutela zeresanik honako gai hauen guztien inguruan: existentzialismoa, erotikotasuna, emakumeen kultura eta isiltasuna, teoria feminista berrienak, edo heterosexualtasuna eta boterea. Eta zer esan nahi du, pertsonalaren eta politikoaren terminoetan, hemen bi emakume beltzek hitz egin badute ere horiek literalki azken orduan topatu izanak? Zer esan nahi du patriarkatu arrazista baten tresnak erabiltzeak patriarkatu horren beraren fruituak analizatzeko? Esan nahi du aldaketaren parametro estuenak baino ez direla posible eta baimengarri.

Lesbianen eta hirugarren munduko emakumeen kontzientziak alboratu dira, eta ondorioz hutsune handi bat dago biltzar honetan eta hemen aurkeztu diren lanetan. Adibidez, emakumeen arteko harreman materialei buruzko lanean, jabetu naiz “hau ala hori” motako elikadura-eredu bat aipatu dutela, zeinak bazter uzten baitzuen, erabat, neuk lesbiana beltz gisa dudan jakinduria. Lan horretan ez zen inondik inora aztertzen emakumeen arteko mutualitatea, babes konpartituko sistemak, lesbianen eta emakume gisa identifikatzen diren emakumeen arteko interdependentzia. Edonola ere, elikadura-eredu patriarkal horretan baino ez dute “euren burua emantzipatu nahi duten emakumeek prezio handiegia ordaintzen jasotzen dituzten emaitzetarako”, lanean irakur daitekeenez.  

Emakumeentzat, batak bestea elikatzeko beharra eta desira ez da patologikoa ezpada erredimitzeko modu bat, eta jakintza horren barruan berdeskubritu nuen nik geure benetako boterea. Benetako konexio horren izu da mundu patriarkala. Soilik egitura patriarkal baten barruan izan daiteke amatasuna emakumeen esku dagoen botere sozial bakarra.

Emakumeen arteko interdependentzia askatasunerako bide bat da, zeinak Ni-ari izatea baimentzen dion, ez beste batzuk erabil dezaten, baizik eta Ni hori bera sortzaile izan dadin. Horixe da izate pasiboaren eta aktiboaren arteko aldea.

Emakumeen arteko diferentzien tolerantzia hutsa aldarrikatzea erreformismoa baino ez da. Diferentziak gure bizitzetan duen funtzio sortzailea guztiz ukatzea da. Diferentzia ez da besterik gabe toleratu behar; aitzitik, diferentzia ikusi behar dugu polaritateen funts gisa, beharrezkoa gure sormena pitz dadin dialektika baten moduan. Soilik orduan utziko dio interdependentzia beharrak mehatxuzko izateari. Soilik diferentzia-indarren interdependentzia baten barruan, betiere diferentziok onartuak eta berdintasunez tratatuak izanik, sor daiteke munduan izateko modu berriak bilatzeko boterea eta, halaber, irabazi gabeko lurralde ezezagunetan ekiteko kuraia eta babesa.

Elkarrekiko diferentzia ez-zapaltzaileen interdependentzian datza segurtasun hori, baimentzen diguna jakinduriaren kaosean barneratzea eta bertatik itzultzea gure etorkizunari buruzko zinezko begitazioekin, eta era berean boterearekin, etorkizun horixe hezurmami ditzaketen aldaketak burutzeko. Diferentzia da konexio gordin eta indartsu hori, zeinetatik gure botere pertsonala eratzen baita.

Emakumeoi erakutsi digute gure diferentziei ezikusia egiten edo gure diferentziak ikusten banaketarako eta susmorako kausa bezala, eraldaketarako indar modura beharrean. Komunitaterik gabe ez dago askapenik, soilik armistizio zaurgarri eta behin-behinekoena, norbanako baten eta bere zapalkuntzaren artean. Dena dela, komunitateak ez du esan nahi gure diferentziak galdu behar direnik, ez eta itxurak egin behar ditugunik, patetikoki, gure diferentziak existituko ez balira bezala.

Jendarte honek emakume onargarriak definitzeko zedarritu duen biribiletik kanpo gaudenok, diferentziaren arragoetan sortu garenok –pobreak, lesbianak, beltzak, zaharragoak– ondo dakigu bizirautea ez dela akademian lantzen den trebetasun bat. Bizirautea da gure diferentziak kudeatzen ikastea indargune bilaka daitezen. Nagusiaren tresnek ez dutelako sekula eraitsiko nagusiaren etxea. Agian baimenduko digute tarte batez nagusiari bere jokoan gailentzea, baina ez digute sekula ahalbidetuko egiazko aldaketa sortzea. Eta egitate hori mehatxuzkoa da soilik emakume horientzat zeintzuentzat, oraindik ere, nagusiaren etxea den irudika dezaketen babes-iturri bakarra.

Emakume pobreek eta koloreko emakumeek badakite badagoela alderik eguneroko ezkon-esklabotzaren eta prostituzioaren artean, euren alabak baitira 42. kalean ilara egiten dutenak, bezeroen zain. Teoria feminista estatubatuar zuriak ez badio zertan heldu gure arteko diferentziei eta ondorioz gure zapalkuntzaren arteko diferentziari, orduan nola egingo dio aurre honako errealitate honi, alegia, gehien-gehienetan, emakume pobreak eta kolorekoak direla beraien etxeak garbitzen eta beraien umeak zaintzen dituztenak, beraiek teoria feministari buruzko biltzarretan parte hartu bitartean? Zer teoria dago feminismo arrazistaren atzean?

Gu guztiontzako aukera irekien munduan, nork bere ikuspuntua izateak laguntzen digu ekintza politikorako bidea zabaltzen. Feminista akademikoak ez dira konturatzen diferentzia oinarrizko indargune bat dela, eta horrela, ez dute lortzen lehen lezio patriarkaletik harago joatea. Gure munduan, “banatu eta irabazi” leloa bilakatu behar da “zehaztu eta ahaldundu”.

Zergatik ez zituzten koloreko emakume gehiago bilatu biltzar honetan parte har zezaten? Zergatik pentsatu zuten niri deitu eta galdetzearekin nahikoa zela? Ni al naiz feminista beltzen izenak lortzeko iturri bakarra? Eta hizlari beltzak bere hitz-hartzearen amaiera aldera emakumeen arteko maitasun-konexio garrantzitsu eta boteretsu bat aipatu badu ere, zer gertatzen da elkar maite ez duten feministen arteko elkarlan arraza-artekoarekin?

Galdera horiek egitean feminista akademikoek sarritan erantzuten dizute “ez dakigu nori galdetu”. Baina erantzukizunaren saiheste horixe bera, itzuri egiteko aitzakia horixe bera da emakume beltzen artea erakusketetatik kanpo lagatzen duena, emakume beltzen lana argitalpen feminista gehientsuenetatik kanpo uzten duena, salbu eta noizbehinkako “Hirugarren Munduko emakumeen ale berezia”ren kasuan, edo irakurgaien zerrendetan emakume beltzen baten testua sartu behar denean nahitaez. Baina, duela gutxi, Adrienne Richek mintzaldi batean azpimarratu zuenez, kontuan hartuta feminista akademikoek hainbeste gauza ikasi dituztela azken hamar urteotan, nolatan ez dute zertxobait ikasi emakume beltzei eta gure arteko –zurien eta beltzen arteko– diferentziei buruz, baldin eta aspektu hori funtsezkoa bada mugimenduak iraun dezan?

Gaur egungo emakumeei oraindik ere eskatzen zaie gizonen ezagutza falta orekatzen saiatzeko eta gizonei irakasteko gure existentziari eta gure beharrei buruz. Zapaltzaile ororen tresna zahar eta oinarrizko bat da horixe; izan ere, modu horretan zapaldua lanpetuta ibiliko da nagusiaren kezkak asetzen. Orain esaten digute koloreko emakumeen zeregina dela emakume zuriei irakastea –horiek sekulako erresistentzia agertu badute ere– eta azaltzea gure existentzia, gure diferentziak eta zeintzuk diren bakoitzaren rolak biziraute konpartitu honetan. Energiak desbideratzeko modu bat dela iruditzen zait, eta pentsamendu patriarkal arrazistaren errepikapen tragiko bat.

Simone de Beauvoir-ek behiala esan zuen: “gure bizitzaren benetako baldintzak ezagututa atera behar ditugu geure bizitzeko indarrak eta ekiteko arrazoiak”.

Arrazakeria eta homofobia egiazko baldintzak dira gure bizitzetan, gaur eta hemen. Gutako bakoitzari eskatzen diot nor bere barruko jakinduriaren toki sakon horretara barneratzeko, eta ukitzeko bertan datzan edozein diferentziaren izu eta gorrotoa. Ikusi zer aurpegi duen. Orduantxe hasiko dira pertsonala eta politikoa geure hautu guztiak argiz bustitzen.

Buenos Airesen sortu zen Silvina Inocencia Ocampo Aguirre, 1903an, sei ahizpetatik txikiena. Parisen marrazketa ikasketak egin zituen, baina Victoria ahizpak Sur aldizkaria sortu zuelako edo, literaturara aldatu zen gaztetik. Imajinazio iturri agortezina eta hizkuntzaren erabilera landu bezain trebea aitortu zioten hasieratik. Viaje olvidado (1937) ipuin-liburua izan zen argitaratutako lehen obra, baina autoreak berak behin baino gehiagotan gaitzetsi izan zuen. Horregatik, beharbada, kaleratu zuen hurrengo liburua poesia-bilduma bat izan zen, Enumeración de la patria, bost urte geroago. Horien ondotik hamaika gehiago.

Adituek diotenez, hasierako idatzietan Lewis Carrol eta Katherine Mansfielden surrealismo eta zentzugabekeriaren kutsua suma daiteke. Umore beltza, ironia, fantasia eta umeen gaiztakeria inuzentea lotu zitzaien gerora haren lanei. Irakurlea ezustean harrapatzen duen zitalkeria egozten diete, ipuinei batez ere. Izan ere, poemek eta ipuinek egin zuten ezagun, baina nobelak ere idatzi zituen, baita antzezlan bat ere. Ingelesetik eta frantsesetik itzuli zuen, eta bere obrak hainbat hizkuntzatara itzuli dituzte. Film bat baino gehiago egin dute haren idatzietan oinarrituta, eta ikerketa-lan ugarik aztertu dute haren obra. 1993an hil zen sorterrian, gaixotasun luze baten ondoren.

Gaurkoan “Mimoso” ipuina dakarkizuegu. Jakin badakigu ez dela autorearen onena, baina haren mundu literarioari atea zabaltzeko modua bada. La furia y otros cuentos bilduman kaleratu zuen ipuina Sur etxeak, 1959an. Aurrez, ordea, Adolfo Bioy Casaresen eta Jorge Luis Borgesekin batera, Ocampok Antología de la literatura fantástica (1940) atondu zuen, generoaren giltzarri bihurtuko zena. Antologia horretan ere kaleratu zezakeen gaurko ipuin hau, kronologikoki ezinezkoa izan ez balitz. Urte berean aurkeztu zuten hiru autoreek Antología poética argentina. Hil eta urte gutxira bi liburutan kaleratu zituzten Silvina Ocampok bizitza osoan idatzitako ipuinak; zorionez, sarean dituzue biak (Cuentos completos I eta II). On egin!

Mimoso

Mimosok bost egun zeramatzan hilzorian. Koilaratxo batekin esnea ematen zion Mercedesek, zukua eta tea. Mercedesek baltsamatzailea deitu zuen, zakurraren neurriak eman zizkion eta prezioaz galdetu zuen. Baltsamatzea ia hilabeteko soldata kostatuko zitzaien. Telefonoa eskegi eta berehala eramatea erabaki zuen, gehiegi ez hondatzeko. Ispiluan bere burua begiratu, eta negarrak begiak nabarmen hanpatu zizkiola ikusi zuen, eta Mimoso hil arte zain egotea erabaki zuen. Kerosenozko berogailuaren ondoan, platertxo bat jarri eta koilaratxoaz esnea eman zion berriz zakurrari. Ez zuen ahoa zabaltzen, eta esnea lurrean zabaldu zen. Zortzietan senarra iritsi zen, elkarrekin egin zuten negar eta baltsamatzean pentsatzen arindu zuten bihotza. Zakurra gelaren sarreran irudikatu zuten, beirazko begiekin, etxea sinbolikoki zaintzen.

Hurrengo goizean Mercedesek poltsa baten barruan sartu zuen zakurra. Ez zegoen hilda, beharbada. Zaku-oihal eta egunkari paperarekin fardel bat egin zuen, autobusean inoren arreta ez deitzeko, eta baltsamatzailearen etxera eraman zuen. Dendaren erakusleihoan txori asko ikusi zituen, baltsamatutako tximinoak eta sugegorriak. Itxaron behar izan zuen. Gizona alkandora-mahukan agertu zen, zigarreta toskanar bat erretzen. Fardela hartu, eta hala esan zuen:

—Zakurra ekarri didazu. Nola nahi duzu? –bazirudien Mercedesek ez zuela ulertzen.

Gizonak marrazkiz beteriko album bat ekarri zuen.

—Zer nahi duzu, eserita, etzanda edo zutik? Egurrezko euskarri beltz baten gainean edo zuriz pintatuta? Nola nahi duzu?

Mercedesek begiratu zuen, deus ikusi gabe:

—Eserita, hankatxoak gurutzaturik.

—Hankatxoak gurutzaturik? –errepikatu zuen gizonak, gustatuko ez balitzaio bezala.

—Zuk nahi duzun moduan –esan zuen Mercedesek lotsatuta.

Beroa ari zuen, bero itogarria. Mercedesek jaka kendu zuen.

—Ea, ba, animalia –esan zuen gizonak, eta fardela zabaldu zuen. Mimoso atzeko hanketatik hartu, eta hizketan jarraitu zuen–. Ez dago jabea bezain gizentxo –eta barre algara bat egin zuen. Goitik behera begiratu zuen, eta emakumeak begirada makurtu zuen, eta bularrak ikusi zituen jertse estuegiaren azpian–. Prest ikusten duzunean jateko gogoa izanen duzu.

Bortizki, Mercedes berokiarekin estali zuen gorputza. Antxume-larruzko eskularru beltzak bihurritu eta hala esan zuen, gizonari zaplazteko bat emateko edo zakurra kentzeko gogo biziari eusteko ahaleginean:

—Hori bezalako egurrezko euskarria nahi dut –uso mezulari baten oinarrian zegoena erakutsi zion.

—Ikusten dut, bai, andreak gustu ona duela –esan zuen ahopeka gizonak–. Eta zerezkoak nahi dituzu begiak? Beirazkoak garestixeagoak izanen dira.

—Beirazkoak nahi ditut –erantzun zuen Mercedesek, eskularruei hozka egiten ziela.

—Berdeak, urdinak edo horiak?

—Horiak –esan zuen Mercedesek oldarrez–. Pinpilinpauxak bezalako begi horiak zituen.

—Pinpilinpauxei begiak ikusi dizkiezu, ala?

—Hegoak bezalakoak –kexatu zen Mercedes–, pinpilinpauxen hegoak bezalakoak.

—Esaten nuen ba nik! Aurrez ordaindu beharko duzu –esan zuen gizonak.

—Badakit –erantzun zuen Mercedesek–, telefonoz esan zenidan –diru-zorroa hartu, eta billeteak atera zituen; zenbatu, eta mahai gainean utzi zituen. Gizonak ordainagiria eman zion–. Noiz etor naiteke bila? –galdetu zuen, ordainagiria zorroan gordetzeaz batera.

—Ez da beharrezkoa. Neuk eramanen dizut datorren hileko hogeian.

—Senarrarekin etorriko naiz bila –erantzun zuen Mercedesek, eta lasterka atera zen handik.

Mercedesen lagunek zakurra hil zela entzun zutenean, gorpuarekin zer egin zuten jakin nahi izan zuten. Mercedesek erantzun zien baltsamatzera eraman zutela, eta inork ez zion sinetsi. Askok barre ere egin zuen. Erabaki zuen hobe zela hor nonbait bota zutela esatea. Ehunarekin eskuan, Penelope bezala, ehuntzen egoten zen zain, baltsamatutako zakurra noiz etorriko. Baina zakurra ez zen iristen. Mercedesek negar egiten zuen oraindik ere, eta zapi loredunarekin lehortzen zituen malkoak.

Adostutako egunean Mercedesek telefono dei bat jaso zuen: zakurra baltsamatuta zegoen, bila joan besterik ez zuten. Gizonak ezin zuen hain urrun joan. Mercedes eta senarra zakurraren bila joan ziren taximetro batean.

—A zer-nolako gastua izan den zakur hau –esan zuen Mercedesen senarrak, taximetroan, gora ari ziren zenbakiei begira.

—Ume bat ez zitekeen hainbesteko gastua izanen –esan zuen Mercedesek, eta poltsikotik zapia atera zuen, malkoak xukatzeko.

—Tira, aski da; nahikoa negar egin duzu.

Baltsamatzailearen etxean zain egon behar izan zuten. Mercedesek ez zuen hitz egiten, baina senarrak adi-adi begiratzen zion.

—Jendeak ez zaitu erotzat hartuko? –esan zuen senarrak irribarrez.

—Haientzat kalte –esan zuen Mercedesek sutsuki–. Ez dute bihotzik, eta bizitza arras tristea da bihotzik ez dutenentzako. Ez ditu inork maite.

—Emakumea, arrazoi duzu.

Baltsamatzaileak ia goizegi ekarri zuen zakurra. Ilun bernizatutako egur-oin baten gainean, erdi eserita, beirazko begiekin eta muturra bernizatuta Mimoso zegoen. Sekula baino sasoikoagoa zirudien; potolo zegoen, ongi orraztuta eta distiratsu; hizketan hastea besterik ez zitzaion falta. Mercedesek esku dardaratsuekin laztandu zuen; malkoek jauzi egin zuten haren begietatik, eta zakurraren buruan erori ziren.

—Ez busti –esan zuen baltsamatzaileak–. Eta garbitu eskua.

—Hizketan hastea bakarrik falta zaio –esan zuen Mercedesen senarrak–. Nola egiten dituzu halako mirariak?

—Pozoiekin, jauna. Lan osoa pozoiekin egiten dut, eskularruekin eta betaurrekoekin, bestela, intoxikatuko nintzake. Sistema pertsonala da. Etxean ez duzue umerik?

—Ez.

—Guretzat arriskutsua izan daiteke? –galdetu zuen Mercedesek.

—Jan ezkero, bakarrik –erantzun zuen gizonak.

—Bildu behar dugu –esan zuen Mercedesek, malkoak xukatu ondoren.

Baltsamatzaileak egunkari paperean bildu zuen animalia, eta Mercedesen senarrari eman zion fardela. Kontent atera ziren. Bidean, Mimoso non jarriko zuten mintzatu ziren. Etxeko sarrera aukeratu zuten, hor itxaroten baitzituen Mimosok, telefonoaren mahaitxoaren ondoan, haiek kalera ateratzen zirenean.

Baltsamatzailearen lana aztertu ondoren, etxean, hautatutako lekuan jarri zuten zakurra. Mercedes haren aurrean eseri zen, arretaz begiratzeko: zakur hil horrek zakur biziak berak bezala lagunduko zion, lapurrengandik eta bakardadetik babestuko zuen. Hatz puntez laztandu zion burua, eta senarrak begiratzen ez ziola uste izan zuenean, musu azkar bat eman zion.

—Zer esanen dute zure lagunek, hau ikusten dutenean? –galdetu zuen senarrak–. Zer esanen du Merluchi etxeko kontulariak?

—Afaltzera datozenean armairuan gordeko dut, edo bigarren solairuko andreak oparitu didala esanen diet.

—Andreari esan beharko diozu.

—Hala eginen dut –esan zuen Mercedesek.

Gau hartan ardo berezi bat edan zuten, eta ohi baino beranduago oheratu ziren.

Bigarren solairuko andreak irribarre egin zuen Mercedesen eskaria entzutean. Munduaren maltzurkeria ulertu zuen: jendeak zoratuta dagoela pentsatu gabe emakume batek zakurra ezin baltsamatzea ere.

Mercedes zoriontsuagoa zen zakurra baltsamatuta zegoela zakurra bizirik egonda baino; ez zion jaten ematen, ez zuen pixa egin zezan kalera atera behar, ez zuen bainatu behar, ez zuen etxea zikintzen ezta lanpasa hozkatzen ere. Baina zoriontasunak ez du asko irauten. Anonimo baten bidez iritsi zen madarikazioa etxe hartara. Marrazki lizun batek janzten zituen hitzak. Mercedesen senarra haserre bizian jarri zen: suak gutxiago erretzen zuen sukaldean haren bihotzean baino. Zakurra belaunen gainean hartu, adar lehor bat balitz bezala hainbat zatitan txikitu, eta zabalik zegoen labera bota zuen.

—Egia edo gezurra den, horrek ez du axola, esan esaten dutela baizik.

—Ez didazu galaraziko berarekin amets egitea! –oihukatu zuen Mercedesek, eta ohe gainean etzan zen–. Badakit nor den anonimoak egiten dituen gizon krudela. Kontulari ziztrin hori da. Ez da etxe honetan berriz sartuko.

—Sartuko da, bai. Afaltzera dator gaur gauean.

—Gaur gauean? –esan zuen Mercedesek. Ohetik jaiki zen eta sukaldera joan zen korrika, afaria egitera, ezpainetan irribarrea zuela. Zakurraren ondoan jarri zuen erretzeko haragia, labean.

Ohi baino lehenago prestatu zuen afaria.

—Larruarekin erretako haragia dugu –iragarri zuen Mercedesek.

Agurtu aurretik, ate ondoan, gonbidatuak eskuak igurtzi zituen labetik zetorren usaina aditzean. Ondoren, zerbitzatu bitartean, hala esan zuen:

—Animalia hauek baltsamatuta dirudite –miresmenez begiratu zien zakurraren begiei.

—Esan didate Txinan –esan zuen Mercedesek– zakurrak jan egiten dituztela; egia izanen da ala ziri hutsa?

—Ez dakit. Nolanahi ere, nik ez nuke halakorik eginen.

—Ez esan inoiz “zakur honetatik ez dut janen” –erantzun zuen Mercedesek, irribarre adeitsu batez.

—Ez esan inoiz inoiz ez –zuzendu zion senarrak.

Gonbidatuari harrigarria iruditu zitzaion zer etorriaz mintzo zen Mercedes zakurrei buruz.

—Ile-apaintzaileari deitu beharko diogu –esan zuen gonbidatuak, larrudun haragiak ile batzuk zituela ikustean, eta, algaraka, hala galdetu zuen barre kutsakor batez–: Larrudun haragia saltsarekin jaten da?

—Berrikuntza bat da –erantzun zuen Mercedesek.

Gonbidatuak azpiletik platerera zerbitzatu zuen, saltsan bustitako larru zati bat zupatu, hozka egin, eta zerraldo erori zen.

—Mimosok oraindik ere badaki bere burua defendatzen –esan zuen Mercedesek, platerak bildu eta malkoak xukatu bitartean, negar egiten baitzuen barrez.

Biografia:

Europatik ihes egin zuen familia judutar baten alaba, Buenos Aireseko Avellaneda auzoan jaio eta bertan zendu zen. Hezkuntza nahiko liberala jaso zuen, familiak ez baitzuen diru-arazo larririk eta aita ideia liberalen jarraitzailea baitzen; hala ere, haurtzaroa garai zaila izan zen Pizarnikentzat, konplexuz betetako umea zen, besteak beste, totela zelako. Bigarren mailako eskola amaitzean Kazetaritza ikasketak hasi zituen Buenos Aireseko Filosofia fakultatean. Unibertsitatea baliatu zuen literatur munduko jendea ezagutzeko, ikasteko bainoago; bizpahiru azterketa baino ez zituen egin. Poesian eta horren gizarte giroetan, ordea, laster lortu zuen arrakasta. 19 urterekin (1955) eman zuen argitara lehen poema-bilduma La tierra más ajena eta 20rekin (1956) bigarrena La última inocencia, biak ala biak aitaren diruz editatu zituen. Pizarnikek gerora lehen liburuko poemak erabat baztertu bazituen ere, Buenos Aireseko literaturzaleen arreta pizteko balio izan zioten. Handik aurrera maiztasun handiz argitaratu zituen liburuak, bi edo hiru urtero, hil arte. Ezagunenak dira Parisen zegoela (1960-1964) idatzitakoak eta Buenos Airesera itzuli ondorenekoak: El árbol de Diana, Extracción de la piedra de la locura eta Los trabajos y las noches. Pariseko egonaldia bere bizitzako garai zoriontsuenetakoa izan zen, asko idatzi zuen, bulego batean aritu zen sosak lortzeko, eta Julio Córtazar eta Marguerite Duras ezagutu zituen. Amak eskatuta soilik bueltatu zen Argentinara, hilabete batzuk baino ez geratzeko asmoz. Pixkanaka Pariserako gogoa makaltzen joan zitzaion, poeta laudatua zen sorterrian zein bertatik kanpo, Guggenheim beka lortu zuen eta, azkenean, Avellanedan gelditu zen. Gaitz psikologikoak pairatu zituen bizitza osoan, eta 1972an bere buruaz beste egin zuen, 36 urte zituela.  

Estiloa: 

Poema laburrak, intentsitate handikoak, soberako hitzik xahutzen ez dutenak; horrelakoxeak dira Pizarniken lerroak. Moztea, moztea, moztea, kimatzea eta ostera laburtzea. Horixe zen, César Aira idazle argentinarraren esanetan, Pizarniken metodologia nagusia. Antonio Porchiaren ahotsek, Rimbaudek eta surrealisten lanak berebiziko eragina izan zuten poetaren obran. Poesia konfesionalaren barruan sailkatu dute; heriotza, bakardadea eta maitasuna dira bere poesiaren ardatz inportanteenetakoak. Nahi izatera, euskaraz badugu poema bat irakurgai, Asier Sarasolak ekarri zuen Hitzen Uberan atarira. 

Gaurkoan gurean:

Poesiak egin zuen ezagun, baina ez zuen poesia bakarrik idatzi. Aitzitik, egunerokoa izan zuen adiskide leial eta poesiarako inspirazio-iturri, hainbat eta hainbat urtez. Lumen argitaletxeak egunerokoen edizio berritu eta osoa plazaratu duela aprobetxatuta, hemen dakarkizuegu lagin txiki bat, autorearen jaiotza-urteurrenean. 

Alejandra Pizarniken egunerokoak

1956

Ekaina

Uko egiten diot idazteari. Eguneroko intimoez nekatuta nago, hain hutsalak, hain frustratuak, ez dute konsolamendurik ematen, ez dute laguntzen, baina saihesten dituzte, baina konpontzen dituzte, faltsuki, eguneroko larritasunak.

1957

Larunbata, azaroaren 2a

Landare-egoera.

Goizero esnatzea, negar egin behar izatea eta kafea hartzea. Ezin dut bizitzaz gozatu. Ez diot nire bizitzako ezeri interesgarri irizten. Zenbait kontsolamendu baino ez. Nik ez dut kontsolamendurik nahi.

Erotuko ahal naiz edo azkar hilko. Ziur naiz laster zerbait gertatuko dela. Ezin da horrela jarraitu, hain bakarrik, bizitzen eta negar egiten. Eta, laburbilduz: zer nahi dut? Ai, ez dakit, ez dakit. Agian ez dut ezer nahi. Baina hutsune handi batek, hutsunea den zomorro batek hozka egiten dit. Bihotzak min ematen didala sentitzen dut. Eta ez dago konponbiderik niretzat.

Orain badakit, orain ezagutzen dut nire haurtzaroko bakardadea. Airetik jaio izan banintz bezala, umezurtz bilakatu izan banintz bezala neure jaiotegunean. Horregatik zaizkit arrotz gurasoak. Eta gauzak eskatzen dizkidate oraindik. Haiek, niretzat ezer izan ez direnek.

Porrot sentipen lazgarria. Zer axola du gailendua izateak?

Ostirala, azaroaren 22a

Fedea zugan bakar-bakarrik, Alejandra. Fedea zugan bakar-bakarrik. Ezinezkoa giza komunikazio erabatekoa. Besteek mutilatuta onartzen gaituzte beti, sekula ez gure bizio eta bertute guztien osotasunarekin. Gorroto gaituzte senetik ateratzen dituen gure ezaugarriren batengatik edo onartzen gaituzte gure haragian aingerua den zerbaitengatik. Badira zenbait egun zeintzuetan komunikatzen uzten diguten, eta beste zenbait zeintzuetan harresi artean bakartzen gaituzten. Azken horiek, normalean, bat egiten dute hain justu giza kontaktu gehien behar izaten dugun egunekin. Larridurak eta bakardadeak ematen duten eskale nazkagarriaren itxuragatik baztertzen gaituzte, ziur aski.

Hori guztia, modu nahasian esanda. Ez baitut gaiari buruz ia ezer ulertzen. Baina gaur eta bihar eta beti errepikatuko dut bizitzea posible dela soilik bihotzaren etxean su ona badago.

Igandea, azaroaren 24a

Neure poesiak adoregabetuta. Abortuak, besterik ez. Orain badakit poema bakoitza odoleko eskandalu absolutu batek sortu behar duela. Ezin da idatzi irudimenarekin bakarrik edo adimenarekin bakarrik; beharrezkoa da sexuak eta haurtzaroak eta bihotzak eta beldur handiek eta ideiek eta egarriak eta berriro ere beldurrak aldi berean jardutea ni orrirantz lerratzen naizen bitartean, ni orrira amiltzen naizen bitartean, izendatzeko eta neure burua izendatzeko ahaleginean. Horrez gain, ez dut ahazten lengoaiari, adierazpenari eta abarri dagokiona, erabat arrotza bainaiz gai horietan.

1958

Astelehena, urtarrilaren 20a

Sexu-enkontru batek ez zaitu ezeri lotzen. Egarri diren bi izaki baino ez, basamortuan batzen direnak sosegu bila joateko.

Baina horrek ez du zerikusirik oinarrizko egitatearekin: sexu-enkontru batek ez zaitu ezeri lotzen.

Harridura sakona. Zer-nolako harremana dute edo izan dezakete sexualitateak eta etikak? Zergatik da “debekatua”? Ezin dut ulertu.

(Zure odolean biluzik igeri egin nahi dut).

1959

Otsailaren 17a

Gau txarra izan dut. Atzo La Chartreuse de Parme lapurtu nuen Frantses Literaturako Institutuan. Egin nuen; ez dakit zergatik, baina gustatu zitzaidan. Eskatzeko modu bat da, inork ez didanez ezer ematen. “Je vous arracherai en tonnes ce que vous m’avez refusez en grammes!”. Ez dut inolako errurik sentitzen.

Etxe barruan gelditzea erabaki dut, ikasteko eta lan egiteko. Atzo, liburutegian, Pounden gutunak hostokatu nituen. Hasteko, dio Poundek, lanerako erremintak lortu. Behar-beharrezkoak ez diren autoreak irakurtzeari utzi behar diot, oraingoz laguntzen ez didaten horiek.

Atzo ez nuen ezer egin. Infernuan izan nintzen. Besteak dira nire infernua. Infernurik handiena.

Asko loditu naiz. Ez naiz larritu behar. Ez dago erremediorik. Etengabeko kate bat da. Jateari uko egiteko pozik egon behar dut. Ezin naiz pozik egon lodi banago.

Uztailaren 18a

Eguneroko bat idazteaz lotsatzen naiz. Nahiago nuke eleberri bat balitz. Betikoa. Sentitzen dut ez dudala ezer nahi eta horrek errudun sentiarazten nau. Ez dut zutik bizi nahi, edo ezin dut; lo egin nahi dut. Itsu nago errealitatea eta besteak ikusteko. Hori da azken ondorioa. Badakit Jainkoa ez dela existitzen (arazo hori ez zait interesatzen), ez dago etorkizuneko bizitzarik, ez dago ezer, ez diot neure buruari ezer debekatzen, eta, hala ere, ez dut ezer egiten. Hauxe dut bizitzeko aukera bakarra. Behin, gehiago ez. Eta, hala ere, ez dut ezer egiten.

1960

Osteguna, uztailaren 28a

Atzo, eskailerapean ezkutatuta, nire familiaren elkarrizketa entzun nuen. Nitaz ari ziren, nitaz gaizki esaka ari ziren, barre egiten zuten eta gaitzitu egiten ziren. Nire ezkutalekuan nengoela, deabruzko indar bat nabaritu nuen barruan hazten, maitasunak edo gorrotoak baino sor ezin dezaketen botere bat. Gaur, esnatu naizenean, izebaren aurpegi damutua ikusi eta urtzen nabaritu dut gorrotoa. Goiz osoan saiatu naiz neure burua gogortzen, atzoko sentipenari leial eusten, harresi babesgarri bat bezalako sentipen horri. Baina ez: betiko epeltasuna, ahultasuna, egunerokotasunaren birjaiotzea gailendu zaio bart gaueko heroi odoltsuari. Halaber, atzo, loak hartu aurretik, diskurtso lazgarri bat egin nuen, tonu dostoievskiarrekoa, eta bertan ni nintzen biktima umiliatu eta iraindua. Gaur apurtu dut. Gaur, baita ere, errezatu dut gorrotoa itzul zedin. Baina ez da itzuli. Soilik maitasuna eta gorrotoa, diot nik, soilik maitasuna eta gorrotoa. Gainontzekoa materia gelatinakara da, bizi hustasunaren, bizi itsustasunaren lekuko.

1962

Uztailaren 26a, osteguna

Zer eska dezakegu ez bada egarri gehiago? Eta guztia –errekatik hasita maitearen begietaraino– halaxe amaitzeko: “hain justu ere, zakur bat bezala”.

Abenduaren 19a

M-k esaten dit idazten denak baino ez duela iraungo. Beldurra eman zidan, pentsatu bainuen euriak ere ezaba dezakeela poema bat.

Abenduaren 22a

Bart gauean, hainbat hilabeteren ondoren, gorroto dudana egin nuen: denbora ezeztatu existitzen den aberezko modu bakarrean: mozkortuz eta larrua joz.

Orain, zain, jakiteko zain.

R-ren etorrerak baieztatzen dit igarle izateko dohaina dudala. Poztu? Hauxe besterik ez dakit: akabatzen nauenak mesede egingo dit.

Atzokoak gertatu behar zuen. Erritua ala zeremonia, ez dakit, baina gertatu behar zuen. Mozkortuta bizitzerik banu beti, amodioa egiten beti.

1963

Abenduaren 28a, ostirala

Gaizkia definitzeko behar hau, definitzeko behar hau. Lengoaia bere onetik ateratzeko behar hau, definizioaren bizio madarikatuaren erruz. Gaizkia zer ote den ba al dakit nik? Axola al zait jakitea? Ez. Hortaz… Nola betetzen naizen alferrikako jabetzez! Alferrikako adiskidetasunak, alferrikako liburuak, alferrikako nozioak… Sainduak irakurtzen saiatzen naizen arren, nire pentsamendua liraintzen saiatzen naizen arren espiral edo gezi bilaka dadin, egia onartu behar dut: nire kezka bakarra erotikotasuna da. Eta zentzu horretan koldar hutsa naiz, bere koldarkeria ezkutatzen ez duen koldarra. Erotikotasunaren barrenetaraino joatea da nire premia bakarra, hain da premia handia ezen ez baitut nigandik bereizten. Zer espero dut? Miraria espero dut. Sainduek ganorazko frigidotasun bat eman diezadatela. Otoitz egiatiekin eskatu, apaizekin hitz egin. Ez. Nire amari diodan beldurra da.

Hamasei urte zituela auzoko batek bortxatu zuen, aitaren baimenarekin, antza. Gainetik aipatzen du bortxaketa Ryder lehen nobelan (1928), eta sakonago eta haserreago The Antiphon antzezlanean (1958). Hemezortzi urte ere ez zituela aitaren amorantearen nebarekin —52 urteko Percy Faulkner— ezkondu zen ahaideek horretara bultzatua, baina bi hilabete ere ez zuten egin elkarrekin. Barnes aldizkari eta egunkarietan hasi zen idazten, eta bere kazetaritza lana oso subjektiboa eta esperimentala zela diote adituek.

Barnes egoera arriskutsuetara behartu zuen bere burua, aurreko emakume belaunaldiei ukatu zitzaiena egiteko. Esaterako, boxeoa moduko eremu maskulinoetan autoreak emakumeen identitate modernoetarako leiho bat ikusten du. Irene Gammelek dioenez, «beste ezeren aurretik, emakumeen errepresio-historia oso bat askatzen saiatzen da Barnes». Oso gaztetan sartu zen Greenwich Village-ko giro bohemioan, eta 1921etik 1930era gauza bera egin zuen Parisen. Lehenengo eleberria argitaratu aurretik ere izen ona zuen literaturan Barnesek, eta artista ospetsu askoren ezaguera egin zuen, besteak beste, James Joyce, T. S. Eliot eta Elsa von Freytag-Loringhoven poeta dadaista. Azken horren biografia idazten hasi zen Barnes, baina ez zuen sekula bukatu. Gai lesbikoak sarri jorratu zituen, betiere bereizgarri zuen estiloan, amorruzkoa eta mendekuzkoa askotan. Margolanak ere egin zituen. Aurrez aipatutakoez gainera, amari eskainitako The Book of Repulsive Women poemak eta marrazkiak (1915) eta Nightwood eleberria (1936) dira haren lanik ezagunenak.

Bukatzeko, anekdota bat. Bere pribatutasunaren mugak bortizki defendatzen zituen, eta zail izaten zuen inork harengana iristea (sutsuki saiatu zen berari buruzko biografiarik idatz ez zezaten; alferrik, ordea). Phillip Herring-ek haren biografian dionez (Djuna: The Life and Work of Djuna Barnes, 1995), Philadelphiako liburuzain batek Nightwood eleberriaren inguruko erakusketa bat egin nahi zuela-eta autoreari idatzi zion, haren bizitzari buruz eta eleberriaren idazketari buruz galdezka. Barnesek, suminez, erantzun zion idazleek ez dituztela gauza horiek argitara ematen, eta berak halakorik egin izan balu, liburuzainak irakurria izanen zukeela. Zaplazteko bat muturrean.

Gaurkoan dakargun ipuina “What do you see, Madam?” du izena, eta All-Story Cavalier Weekly astekarian agertu zen, 1915eko martxoaren 27an. Hau izanen da, guk dakigula, Djuna Barnesen lehen idatzia euskaraz. Digestio on!

The Book of Repulsive Women liburuko bost marrazkiak.

Zer ikusten duzu, andrea?

Mamie Saloam dantzaria zen.

Pobreziaren mailarik baxuenetik zetorren, sorbaldak kotoiarekin eta sabela koadrodun oihalarekin estaltzen dutenen mailatik.

Bowery-k, ez dena inondik ere bertuterako edo zurikeriarako toki aproposa, ikusia zuen lehenengoz Mamie bekozko iluna saiatzen eta parpailak janzten. Orduan bazekiten haren eredua Juno zela, haren oinordetza Joseph eta haren anbizioa jadea. Hamar urterekin Oscar Wilde interpretatzen ikasi zuen, Oscar Wildek joera zuenean, gehiegitxo akaso, pasiorako eta erretilurako, eta sormenari uko egin zionean mugimendu bati eta bizar bati heltzeko.

Ilargiak argitutako gau hartan, Semco marinelari kokotxa laztandu zionean, eta parkeko liletako bat gordetzeko erauzi zuenean, Mamie heldu bihurtu zen.

Gizonaren eta haren ezpainekin lehiakortasuna zer zen ikasi zuen. Gizonarena zen musurik biziena, gizonaren besoak ziren indartsuenak, harena ahots nagusia.

Mamie su bihurtu zen eta infernua ezagutu zuen, ikatza motel erretzen deneko infernu hori, eta staccato zapatetan ongietorria eman zion kaleak aditu zuen Mamie ohean sartu zenean aho zabalik amari egindako barre-algara. Ordutik aurrera, zin egin zuen bere bizitza emanen ziola emozio objektiboak erretratatzeari, agertokian amodioa agertzeari. Bere anbizioa zen John bataiatzailearen ezpainei musu ematea latorrizko erretilu txiki baten gainean igeltsu loriazkoan atseden hartzen zutenean.

Subalterno batek burua estaltzen duenean koldar hutsa da. Mamie Saloam oheko estalkiaren azpian gordetzen zenean, berriz, etorkizuneko etikaren bila zegoen.

Mamiek Bowery erauzi zuen bere adatsetatik, egoki mugitutako gauzen zurrunbilo batera bota zituen bere aldakak, eta patata eta bakailao organismoa goratu zuen kabiar eta xanpain mailara. Norakoa aldatu zuenean, hiru urrats eman zituen munduaren eta haragiaren atzetik dabilen jaun ezagunerantz.

Aberatsa eta pobrea erdeinu kontu batean baizik ez dira bereizten: erdeinua begiradan, erdeinua ezpainetan, eta Broadway osoan zabaltzen den bat-bateko arrunkeriazko barrean. Hori guztia agertu zen Mamieren aurpegi lotsagabean bere burua osorik itzuli zion ispilu batean lehenengoz begiratu zuenean.

Atera zenean, eskailerak jaisten zituela, zapatila ziztrin batzuen soinua eta belaunen kadentzia erregularra baizik ezin zitekeen aditu. Jarrera desorekatuetara ohitua zegoen.

Ispilua eta gero, bere buruari hitz eman zion hortz artetik azken bakailao hezurra atera zuela eta, aurrerantzean, afalondoan mentazko pastillak baino ez zituela mastekatuko.

Neska batek txikleei eta kalezuloei uko egiten dienean, eta beste deus ezagutu gabea denean, zerbait ezberdina bihurtzen da, eta Mamie bihurtua zen zerbait ezberdin hori dantzaria zen, goitik behera.

Makillajearen mundu txiki horretan sartu zen Mamie: prentsa agenteen eta hauts-kotoien unibertso horretan, Lillian Russell eta Raymond Hitchcock, Irving eta Sarah-ren leku horretan, lilekin eta Bel Bon-ekin lurrindutakoan, barre-algaren erritmoan sarkorra eta taupakaria den lekuan; aldagela izeneko gelatxo horretan, nondik ez baita inor sartu bezala ateratzen.

Mamie Saloam bitarteko ona zen kosmetikoak saiatzeko. Horiek guztiek sinpleki nabarmentzen zuten Jainkoak eta Saloamdarrek emandako eiteak; izan ere, haien lankidetza bikaina izan zen. Mamie ederra zen.

Lehenengo lerroko gizonek miresten zuten, jantzi estuen teknika ezin hobeki ikasia zuelako.

Bere munduak zumezko aulki hautseztatuen ilarak eta ilarak biltzen zituen, eta horien gainetik, txantxangorri migratzaileen gisara, koroaren anatomia arrosakara igarotzen zen —atze-oihalaren kontra bultzatutako aldakak, afaria baino ikusten ez zuten begi mortuak, urrats berri bat, eta, noizbehinka, beste zenbait gauza—. Mamie Saloam nahi zuen tokira joan zitekeen. Makurtu zitekeen edo gorantz begiratu, Mamiek egiazko anbizioa eta lan astunaren heroikotasuna arnasten baitzituen.

Lotsa onaren muga guztiak gainditu zituenean, zure diruaren bila joan zen arrapaladan; erretzen hasi zenean, Egiptoko platertxo oretsu original horiek tximinia bihurtu ziren. Inork Helena Troiakoa ikusi ahal izan balu mentazko gozokiak paperezko poltsatxo batetik jaten, segur aski haren miresleak guztiz bestelako klase batekoak izanen ziren.

Horrelako gauza batengatik, tropela begira duzun bitartean egiten duzun gauza batengatik maitatuko zaituzte edo ez dizute jaramonik eginen.

Billyk Mamie harrapatu zuen emakumearen logelako atearen goialdean «Ez duzu bekatu eginen» orratzekin iltzatzen, kameleoi-pentsamenduen etxean. Gizonak orduan jakin zuen —argiketariak ere gauzak jakiteko gai baitira— Mamierengana iristeko modua hurbil esertzea eta itxaropenari eustea zela, gizon orori behin datorkiolako aukera.

Zain zegoen bitartean, Mamiek bere filosofia eraiki zuen. Emakumeen onerako eraiki zuen, noski. Hala zioen: «Emakume batek sekula ez daki zer ikusten duen, beraz, dakiena ikusten ahalegintzen da».

—Aizan –esan zuen nagusiak gau batean Mamie inguratzen zuen ilunantzera hurbilduz; apaingarri merkeak josten ari zen azpiko gonetan, gerruntzeetan eta abarretan, Salomerentzako arropak denak–. Aizan, kinka larrian gauden. ALP gure eta hire atzetik zabilen.

—Zer zentzutan? –galdetu zuen Mamie Saloamek.

—Bazekiten denboraldi honen hasieran Salome izenarekin aurkeztuko haugula. Aurreiritziak ditizten…

—Nola ez ba –esan zuen Mamiek lasai–. Aguglia andereñoa, Mary Garden, Gertrude Hoffman eta Trixie Friganza ikusi dituzte amarru bera egiten; beti ikusi dute nahi izan dutena aipatutako horiek erakutsi dietelako ikusi nahi zutena. Aitortu behar dut John ez dela behar bezala maitatua izan hasierako gurgura bukatu zenetik; aitortzen dut benetako burutik geroz eta urrunago joan garen heinean harri-kartoizko pasioak jorratu ditugula.

»Johnek nahiko modu letargikoan erantzuten zuen, baita hasieran ere, eta gehiegi kezkatu gara berarekin. Gizon bat hilik dagoenean, errespetu pixka bat zor zaio; egokia eta alaia da haren inguruan dantzatzea, baina uste dut mainatu ere egin dugula. ALPko emakumeei erakutsiko diet beharrezko moderazioa, jauna ezgauza bada ere. Utzi nire esku.

»A, bide batez –jarraitu zuen, nagusiak eskua ilean zuela, hausnarrean–. Zer da ALP?

—Agertokietako Lizunkerien Prebentzioa –esan zuen, eta irribarre egin zion.

—Eta zer nahi dute?

—Emanaldia bertan behera uztea… Hori edo interpretazio erabat inpartziala ikusi nahi diten.

Billyk bekain iletsuen atzetik bezala begiratu zion. Orduan, bat-batean, zuhurtzia deitzen dugun hori alde batera utzi eta emakumearen eskuari heldu zion.

—Mamie –esan zuen–, ezin dion nire maitasunari erantzun? Izanen naun inoiz zerbait hiretzat? Ordaindu ahalko dinat inoiz honengatik guztiagatik… –besoa zabaldu eta astindu zuen– anbizioen kontu honengatik?

—Billy –esan zuen ahots hotz eta praktiko batez–, zure estimuaren suan ezinen nituzke inoiz patatak egosi. Zure maitasunak ez luke sekula hutsunea beteko; ez luke ezta saguak sartzen diren zulotxoa beteko ere, eta –honela bukatu zuen–, ezinen nuke John ez den beste inor kontuan hartu.

Bihotzaren sakon-sakonean, Billyk pasio izugarri bat zuen, zeinak haren eta emakumearen artean zegoen oztopo alegoriko hori gainditzera bultzatzen baitzuen. Hegalen artean, goialdean jarri zenean eta erretilua eta igeltsuzko aurpegi zurbil goititua argitzeko argi urdina fokatu zuenean, jakin zuen zerk jarri zuen “la mort” hitza hiztegian eta zergatik zabaldu zen, eta auhen egin zuen barru-barrutik.

Hurrengo egunean, aulki hautseztatuen ilarak kendu zituzten, baita baztertutako arropa estuen pilak ere, zerbait ederragoa bihurtu diren edo krisalidatik goizegi sortzeagatik hil diren giza pinpilinpauxen larruazalak. Ez ziren ohartu hautsa zegoela bi orban ikusi zituzten arte, zazpi zentimetrora batetik bestera; bazirudien norbait belauniko jarri eta marraztuta utzi zituela belaunak.

Ez zuten espekulazio handiagorik egin, baina Mamie ohartua zen.

Antzokiko langileak saiatu ziren guztia oso garbi uzten ALPkoentzako eginen zuten emanaldiaren azken entsegua baino lehen. Pitxer bat, aldageletakoa, oso mailatua baina oraindik ere horren jabea bezain deigarria, limoi-urarekin bete zuten, eta pitxerraren kanpoaldea izoztu zen —neskatxa baten jokamoldea nola, gizon bati uko egiten dionean—, eta gero tanta lodiak isuri ziren pitxerraren kurbetatik mahairaino, lehenengo desengainuarekin datozen malkoen gisan.

Agertokiaren hegalak oso ilun zeuden gurutzatu zituztenean. Kasuan-kasuan Florida edo Frantzia agertzen zuten lasta-zakutxoak zintzilik zeuden kulunkan, argiak prestatzen ari zen Billy baino hamabost metro inguru gorago.

Lehenengo lerroan eseri zen nagusia, ALPko andre almidoituen artean, poliki-poliki baina sendoki limoi-ura edaten zutenak edalontzi luze eta finetan. Elkarri begiratzen zioten nagusiaren kateaz estututako txalekoaren alde batetik bestera, papagai-begiradekin, prebentziorako elkarteek eta inspekzio batzordeek bereizgarri duten horiexekin.

Mamie Saloami buruz ongi pentsatu nahiko zuten, baina, Mamiek berak zioenez, Aguglia andereñoa ikusia zuten.

Orduan, agertoki ilunera atera zen Mamie, garai eta gailen. Bere sorbalda biluziek ile-xerlo uholde biziei eusten zieten.

Minutu batez geldi egon zen agertokiaren erdian, soslai haragikoi bat bezala lainoan.

Orduan foku bat piztu zen, ez Mamieren gainean, baizik eta Johnen aurpegi goitituaren eta zurbilaren gainean, begiak erdi itxiak eta ilea eta bizarra erretiluaren ertzean sakabanatuak zituela. Kizkur beltzek kopetaren zuri hitsa eteten zuten, eta ezpain margotuak, isiltasun galdetzailez beteak, Mamie Saloamen saioaren zain zeuden, duela hamar urte musu ematen ikasi zuen horren zain.

ALPko andreak, engainatu ez zitzaten, tente zeuden besaulkietan, edalontzien gainera etorriak. Ziur egon nahi zuten bazela sinpletasun bat Mamie Saloam bere nagusiaren aurrean iraulkatzen zen moduan.

Hasi zuen emanaldia, zalantzakor, eta jarraian, bat-batean, urrats txikien zirkuluerdi bat osatuz, Bataiatzaile hilaren buruaren inguruan ibili zen Mamie, eztarriko soinu ulertezin batzuk ezpainetatik aireratzen zituen bitartean. Poliki makurtzen hasi zen, harik eta, andre almidoituek ikusi ezin izan zuten moduan, lurrean etzan eta sigi-saga irristatu zen latorrizko erretilurantz.

Zeharka, aurrerantz, plastikozko eskuekin hurbildu zen, geroz eta hurbilago, hurbilago, erretilua eskura izan arte. Horren gainean geratu zen, xuxurlaka, bere begiak urdinetik berdera eta berdetik opalo bizira aldatzen ziren bitartean. Gero, bat-batean, kokotxa erortzen utzi zuen bizar-ileen kontra.

Andre almidoituek hasperen egin eta lasaitua hartu zuten. Horra hor, azkenean, inpartzialtasun osoz lor zezakeen emakumea. Nagusiarengana jiratu zituzten onespen-begiradak.

—John kontrolpean du –esan zuten alde egin aurretik.

Orduan gauza bitxi bat egin zuen Mamiek. Eseri, besoak belaunen parean jarri, eta argiketariaren leku hutsetik zetorren argi urdinaren azpiko aurpegi oraindik geldiari begiratu zion sosegu handiz. John bataiatzaileak eskuineko begiarekin keinu egin zion.

—Jaiki, Billy –esan zuen–. Bukatu da. Eman diezazkiogun eskerrak hegal arteko gauaren iluntasunari eta geldi egoteko duzun gaitasunari. Azkenean lortu dut frogatzea emakume batek sekula ez dakiela zer ari den ikusten.