Bigarren egunean adibide zehatzetan jarri zuten fokua hizlariek, eta Japoniako literaturara, komiki-itzulpenera eta Calderón de la Barcaren antzerkira gerturatu gintuzten Ibon Uribarrik, Bego Montoriok eta Xabi Payak, hurrenez hurren.

Jauzia sortalderantz

Ibon Uribarri irakasle eta itzultzaileak lan handia egin du itzulpen-ikasketen arloan, horren erakusgarri da duela pare bat aste Baionako ikastaroan eman zigun saioa, non azkenaldian jorratu dituen ikerketa-lerroak azaldu baitzizkigun. Oraingo honetan, aldiz, itzultzaile gisa izandako bizipenez jardun zuen Uribarrik, zehazki, LU bildumarako euskaraturiko Loti ederrak (Alberdania-Elkar, 2006) eleberriaz. Japonieratik itzuli zuen, eta hauxe izan zen bere lehenengo literatur itzulpena, horren aurretik filosofian aritua baitzen.

Hasteko, Kawabataren inguruko zenbait xehetasun eman zizkigun. Haurtzaro latza izan zuen idazleak, senide gehienak hil zitzaizkion eta barnetegi batean egon zen Tokiora joan arte unibertsitate-ikasketak egitera. Hastapenean filologia ingelesa ikasten hasi zen; izan ere, garaiko idazle japoniar modernoen artean ohikoa zen mendebaldeko kulturak aztertzea. Lehenbiziko urte horietan estilo modernistako literatura landu zuen eta, halaber, hainbat itzulpen egin zituen, tartean Txekhov errusiarra (mendebaldeko literatura nahiko berandu sartu zen Japoniara, hain zuzen ere, Kawabata izan zen korronte horri lagundu zion lehen itzultzaileetako bat). Edonola ere, autoreak literatura japoniar zaharra berdeskubritu zuen, filologia japoniarreko ikasketak burutu zituen. Mishimak bere maisutzat hartu zuen. Japoniako tradizioarekiko miresmenak bere ibilbide osoan zehar jarraitu zuen, eta aipatzeko da 1968an Nobel saria jasotzera joan zenean jantzi japoniarrak eroan zituela soinean. Are deigarriagoa da kontuan hartzen bada Japonian gaur egun emakumeek soilik jantzi ohi dituztela kimono eta yukatak.

Kawabataren obra ezagunean Izu no odoriko izenekoa da (Izuko dantzariak), baina euskarara ekarritako Loti ederrakek ere oihartzun handia lortu du nazioartean. Hizkuntza askotara itzulia izan da, eta Uribarrik horietako batzuk aztertu zituen lanari ekin aurretik. Nabarmentzekoa da itzulpen ingelesak, frantsesak eta gaztelaniazkoak jarrera orientalizatzailea izan dutela, azalean geisha eta antzeko elementu tradizionalak azaltzen dira, nahiz eta istorioa aro garaikidean gertatzen den eta ez duen zerikusirik gisakoekin. Aitzitik, testuari dagokionean, hizkuntza horietako itzultzaileek bestela jardun dute, eta izugarri etxekotu dituzte itzulpenak testuko erreferentzia kultural gehienak ezabatuz. Bestalde, alemanezko bertsioaren kasuan, azala ez da hain estereotipatua eta testuan ere gehiago errespetatzen dira japoniar kulturako aztarnak. Euskararako itzultzaileak azken joera hori hobesten du.

Baina nola iritsi zen Uribarri japoniera euskaratzera? Hasiera batean kultura horiekiko lilura zinemaren bitartez piztu zitzaion, eta ondoren, Alemanian doktorego-ikasketak egiten ari zela, hizkuntza lantzeari ekin zion, eta hainbat egonaldi egin zituen uharte nipoietan. Kawabataren nobelaz gain haikuak itzuli ditu (Senez-en plazaratuak) eta baita Haruki Murakami ezagunaren Gauaren sakonean (Erein, 2009) ere. 

Itzulpen-prozesuak hainbat zailtasun izan zituen. Japonierak idazkera konplexua du, hiru alfabeto mota ditu: hiragana (silabikoa, ondorioz hitz homofono asko sortzen ditu), kanjia (hizki txinatarrak) eta katakana (atzerriko maileguak idazteko erabiltzen da). Kanji askok irakurketa posible bat baino gehiago dute, zer beste kanjirekin uztartzen diren. Kanjiak nola irakurtzen diren ez jakiteak asko moteltzen du irakurketa, eta, ondorioz, itzulpena. Bestalde, japoniera euskararen antzekoa da formalki, postposizionala eta aglutinatzailea baita, eta S-O-A hurrenkera baitu. Transliterazioa finkatuta eta bateratuta ez egoteak ere arazoak sor ditzake. Kultur erreferentziak gordetzeko orduan, Uribarrik glosario bat osatzeko hautua egin zuen testuan oin-oharrak txertatu beharrean. Hitz ezezagunak letra etzanaz agertzen dira, hartara, interesa duenak definizioa kontsulta dezake, eta axola ez zaionak ez du zertan irakurketa eten.

Amaitu aurretik anekdota gisa kontatutako zerbait ekarri nahi nuke hona. Uribarrik hasieran hitz egin zigun orientalismoaz eta joera zapaltzaile hori oso agerikoa da ondorengo kasu honetan:

(Irudiak: Ming doktorearen argaltzeko tearen ontzia eta 10 000 yeneko billetea)

Ikusten duzuenez gizon berbera agertzen da bi irudietan. Ming doktore delakoa egiazki Japoniako oso pertsonaia sonatua da, zehazki, Yukichi Fukuzawa, filosofoa eta Keio unibertsitate prestigiodunaren sortzailea. Herrialde bateko kulturan hain inportantea den norbaiten irudia modu kutre horretan baliatzeak argi erakusten du zer errespetu gutxirekin egiten zaion so, oro har, Ekialdeari.

Itzulgaia testu hutsa ez denean

Komikizale porrokatua dugu Bego Montorio itzultzailea eta pasio horrek eraman du komikiak euskaratzeko abenturara. Hasieratik nabarmendu nahi izan zuen komikiak testua eta irudia batzen dituen arren ez dela bi elementueen batuketa soil bat, baizik eta bi elementu horiek uztartzean sortzen den obra berezi-berezia. Horrez gain, azpimarratu zuen komikia ez dela umeentzako produktua, pentsatu ohi denaren kontrara. Horren adibide aproposak dira Ralf König alemaniarraren lanak (euskaraz Kondoi-hiltzailea dugu) edo Art Spiegelman estatubatuarraren Maus sorta. Cannesko zinema-jaialdian urrezko maskorra irabazi berri duen La vie d’Adèle filma bera ere eleberri grafiko batean dago oinarritua, hain justu, Julie Marohren Le Bleu est une couleur chaude (2010).

Gisa horretako komikiak dira Montorioren arreta pizten dutenak, hor baitago sormena garatzeko aukera zabalena. Dena dela, mota horietako obrak ez dira euskarara gehien itzultzen direnak. Kontrara, komikien eta haurren arteko lotura berresten da, eta Asterix eta Obelix eta Tintin salbuespen gisa hartuta, euskaratu diren komiki gehienak didaktikoak/pedagogikoak dira, edo literatur obra handien egokitzapenak eta haur eta gazteei zuzenduta daude beren-beregi. Ez dute bat egiten hasieran planteatutako ikuspuntu horrekin, irudia eta testua uztartuz sortzen den produktu bereziaren magiarekin, alegia.

Hizlariaren esanetan, komikia aldirien aldiria da, polisistemen teoriaren mintzoan. Maite Lopetegik berriki gehitu ditu komikigintzaren datuak itzulpenen katalogora, eta horri esker hainbat zenbaki zehatz eman ahal izan dizkigu Montoriok. 1972tik gaur arte zenbatzen hasita 240 komiki ekarri dira gurera, eta 49 argitaletxek plazaratu dituzte. Atomizazioa ikaragarria da, beraz. Edukiei dagokionez, goian aipatutako joerak nabarmentzen dira, eta horrek erakusten digu Bidasoatik hegoalderako gure lurraldeetan ez dagoela komiki-tradizio handirik.

 Segidan komikien ezaugarri formalez jarduen zuen Montoriok. 3 testu mota daude, batetik bunbuiloak (pertsonaien elkarrizketa biltzen dutenak), bestetik testu osagarrietarako kaxak (musika, telebista…) eta azkenik kartutxoak (ainguratze funtzioetarako, alegia, eszenaren kokapen geografikoa eta tenporala zehazteko, eta off ahots bat islatzeko…). Horiek funtzio ohikoenak lirateke, baina noski, hiru elementu horiek helburu estetikoekin ere erabiltzen dira, eta egile bakoitzak bere estiloa duenez, aniztasun handia dago.

 Testuak itzultzean hainbat berezitasun hartu behar dira kontuan: hitz-joko asko baliatzen dira irriak sortarazteko, eta hizkera zuzena da nagusi, ia dena da elkarrizketa. Ahozkora hurbiltzeko transkripzioa franko baliatzen da, hala nola, azentuak eta hitz egiteko modu estereotipatuak (atzerritarrenak adb.). Horiek euskaratzeko orduan euskalkiak aukera bat izan daitezke, baina arretaz ibili behar da horrekin ere.

(Irudia: Xabinaitor-en tira bat)

Itzulpena amets

Last but not least Xabi Paya itzultzaile eta bertsolariak bere bizipenak azaldu zizkigun, Pedro Calderón de la Barcaren Bizitza amets (Alberdania-Erein-Igela, 2013) antzezlan ezaguna euskaratzearen erronkari dagozkionak. Ez dira nolanahikoak izan, Payak erabaki baitzuen obra formari eutsiz itzultzea, alegia, neurtizkeran, horrek dakartzan zailtasun gehigarri guztiekin.  

Aurkezpen dinamiko baten bitartez hainbat xehetasunen berri izan genuen. Batetik Pedro Calderón de la Barca idazleari buruz jardun zuen Payak. Familia dirudun bateko semea izanik, babestuta hazi eta bizi izan zen, humanitateak eta zuzenbideak ikasi zituen Salamancan eta hainbat lanbidetan ibili zen, hala nola soldadu, antzerkigile, olerkari eta fraide. Liskarzalea izan zen, eta fede kristauarekiko zalantzak krisi pertsonal sakona eragin zion. 1635ean estreinatu zen Bizitza Amets oholtzan, eta hurrengo urtean argitaratu. Ikuslego jakin batentzat zegoen idatzia, corralesetara joango zirenentzat, alegia, eta antzoki horietan jendeak amodio/ohore/botere trinitateari buruzko endreduak eskatzen zituen. Obraren estiloak ere arau zehatz batzuei jarraitzen die, hain zuzen ere, 1609an Lope de Vegak komediak egiteari buruzko gidaliburu bat kaleratu zuen, eta han esandakoei lotu zitzaien Calderón.

Bere itzulpenerako marko teoriko eta eredu aproposen bila hainbat autorerengana jo zuen Payak. Antzerkia ekartzeko orduan, bi irizpide nagusi erabili ohi dira, batetik esangarritasuna (translating for the page) eta bestetik antzezgarritasuna (translating for the stage). Kasu honetan, neurtizkera ere hartu behar da kontuan, autoreak 6 olerki-mota baitarabiltza, are, mota bakoitza eszena jakin batzuetarako baliatzen du, eta pertsonaia batzuek soilik neurri batean hitz egiten dute. Ezin ahaztu, halaber, errima, erreferentzialtasuna (hainbat pertsonak buruz dakizkite obra honetako pasarteak) eta kultur gertutasuna.

Azkenean, Susan Basnett etxe honetan ezagunaren proposamenak ase zuen. Basnettek dio, hasteko, antzerkia beti itzuli behar dela (badaezpada) antzeztua izatera joango balitz bezala. Horrez gain, baliokidetasun dinamikoaren kontzeptua ere bultzatzen du, hau da, jatorrizkoa hartzen zuen irakurleak sentitzen zituenen antzekoak sortzen ahalegintzea itzulpenaren irakurlearengan. Ondorioz, ezinbestekoa iruditu zitzaion neurtizkerari eustea, antzeko efekturik sortu nahi bazuen.

Beste hizkuntzei begira ere jarri zen euskaratzailea, eta ingelesek eta frantsesek egindakoari erreparatu zion. Ingelesera bi itzulpen egin dira, bata 1920an (Symons) eta bestea 2004an (MacCarthy), biek ala biek gorde dute bai errima bai erritmoa. Horren arrazoi posibletzat jo daiteke ingelesak errezitatzeko eta errimatzeko tradizio handia izatea. Bestela jokatu zuten frantses itzultzaileek. Hinardek 1841ean eta Dupuisek 1996an biek hitzez hitz, prosaz eta errimarik gabe eman zuten antzezlana. Tradizioa baduten arren transmisioa, oro har, idatziz egin izan dute, eta Payaren iritziz hori izan daiteke hartutako erabakiaren azalpen bat. Euskaraz ere aurrekariak badira: Juan Garziak itzulitako Hamlet eta Juan Martin Elexpuruk ekarritako Tartufo Zekena. Biek egin zuten formari eustearen aldeko apustua.

Hori guztia kontuan hartuta ekin zion Payak lanari, eta emaitza ez da makala izan. Hainbat lizentzia hartu zituen, testuari Traizioa egin ordez traiziotxoak soilik egitea egokiagoa zela pentsatzen baitu. Horrela, olerki txikiei bertsoak gehitu dizkie (toki gehiago izateko), sinalefak komenentziaren arabera baliatu ditu, ahozko hizkerako laburduretara jo du silabak irabazteko (y juntagailua mila aldiz agertzen da testuan, literalki, eta hainbat kasutan “ta” bilakatu da), eta aditz trinkoen aldeko apustua egin du.

Besterik gabe, gozatu Maite Arresek eta Ramon Agirrek egindako errezitaldiarekin. Bihar arte!

https://www.youtube.com/watch?v=66aZJsgNoFA

(Oharra: azkenaldian gure kronikek bere ohiko gatza eta piperra galdu dutela jakinarazi digutenez neurri drastikoak hartu behar izan ditugu oraingo honetan; izan ere, elearazitiko oporrak hartu aurretik idatziko dugun azkenetarikoa da eta ez genuke nahi gure fansak zapuzterik).

Eako Poesia eta Intsektuak herri-jaialdi literarioan ederto pasa ostean (conga-pogo modalitatearen estreinaldia galdu arren) udako (guretzat) azken ikastaro ofizialari ekiteko ordua iritsi zen aurreko astelehenean, hilak 22an. Isabel Etxeberria irakasle eta itzultzaileak zuzendu eta EIZIEk hauspotu du “Azkenaldian euskarara itzulitako literatura: bideak, joerak eta esperientziak” ikastaroa, UPV-EHUren udako eskaintzaren baitan. Miramar jauregi beti dotorean genuen hitzordua, Donostiako badiaren parean, dantzaldi ana-kareninar baterako hain aproposa zen gure aretoko gortina trinkoek hura ederresten utzi ez baziguten ere. Bestalde, aipagarria da jauregiko sarreran doan eskainitako egunkarien artean ez zegoela euskarazko bat bera ere, eta nahiko negatiboki azpimarragarria iritzi genion denok datu horri, UPV Euskal Herriko unibertsitatea delako (ala?).

 Zertzeladak alde batera utzita, Etxeberriak egitarau oparoa eta interesgarria osatu zuen hiru egunetarako. Lehenengo egunean hiru hitzaldi eta mahai-inguru bat izan genituen, Literatura Unibertsalaren (LU) bueltan, eta itzulpenak irakurtzeari buruz, hurrenez hurren. Segidan guztia xeheago, baina ez xeheegi, oraingoan bai ibiliko gara labur, kontuan hartu behar baita eguraldi ona ari duela eta udako irakurketan Pynchon eta gisakoekin dihardugula.

Ekarpenak

Bego Montoriok izan zuen goizeko lehenengo saioa abiatzeko ardura, eta LU bildumak ekarri dizkigun askotariko ekarpenez jardun zuen.  Bildumaren hiru aroak aipatu zituen, eta bildumaren sustapenean hasieratik egon diren hiru erakundeak ere hartu zituen hizpide: batetik, nola ez, EIZIE, bestetik Eusko Jaurlaritza (horrek finantzatzen ditu liburuak) eta azkenik Euskal Editoreen Elkartea (izan ere, EIZIEren asmoa ez da sekula izan bestelako argitaletxeekiko lehia desleiala egitea, eta, hala, editoreek parte hartzea garrantzizkoa izan da hasieratik). Halaber, bilduma hutsuneak betetzeko sortu zen, eta haren ezaugarri nagusi izan dira diru publikoz egindako sorta bat dela, irabazi asmorik gabeko erakunde batek kudeatzen duela, eta, oroz gain, itzulpenen kalitatea mimatzen duela (itzultzaileei baldintza duinak eta epe errealak eskainiz, zuzentzailearen figurari garrantzia emanez etab.).

 Gainera, Montoriok azpimarratu zuenez, itzulgaien esleipena lehiaketa bitartez egiten da, anonimoki aurkezten dira itzulitako laginak, eta horrek lehiaketaren gardentasuna eta parte-hartzaileen aukera berdintasuna bermatzen du. Horren ondorioz, LUk ateak zabaldu dizkie hainbat itzultzaile hasiberriri, literatur itzulpengintzaren mundu zertxobait zailean. Itzultzaileen generoaz ere esan zituen bi hitz: nabarmen altuagoa da gizonezko itzultzaileen kopurua (azken urteotan apaldu bada ere), eta aintzat hartzekoak lirateke hainbat faktore datu horien arrazoi posibleak argitzeko.

 LU bildumak hainbat ekarpen egin dizkigu, bai maila sozialean, bai itzulpenari bai euskarari berari ere. Aspektu soziologikoan, Montorioren esanetan, LUk eragina izan du baita LUko liburu bat sekula irakurriko ez dutenengan ere, erakusten baitu euskarak ere badituela ezinbesteko izenburu horiek bere apalategian (asko falta direla ados, baina duela 20 urte baino gutxiago direla ezin uka). Bildumako aleak bai irakurriko dituztenen artean, zer esanik ez, panorama zabaldu die, eta jada ez dute beti erdaretara jo behar izaten beren apeta literarioak asetzeko. Itzultzaileei dagokionez, jada aipatu ditugu zenbait onura: baldintza ekonomiko eta tenporal duinak, ikusgaitasuna, itzulgaien aniztasuna…

 Azkenik, LUk etorkizunera begira dituen erronken bueltan aritu ginen, eta, oraindik orain, erronka nagusia irakurleengana iristea da. Bildumak aurrerapauso asko eman baditu ere, irakurle-multzo oso minoritario batengana besterik ez da iristen, eta zabalkundean eta hedapenean lan egiteko gogotsu dago itzultzaileen elkartea. Esan gabe doa guk ere asmo horrekin bat egiten dugula eta ahal dugun neurrian saiatuko garela laguntzen.

Kanona

Manu Lopez Gaseni itzul- eta ikertzailea aspalditik dabil kanonaren eta itzulpenaren harreraren inguruko gaiekin kezkatuta. Haur eta Gazte Literaturari (HGL) buruzko saiakera aipagarriak idatzi ditu, besteak beste. Saioaren izenburuak berak adierazten duen moduan (“Euskaratutako literaturaren kanon baterako aldez aurreko arauak”) Gideon Toury itzulpen teorialariak deskribatutako aldez aurreko arauak (ingelesez preliminary norms izendatuak) baliatu zituen Lopez Gasenik LU sortzen ari den kanonaz mintzatzeko. Hasteko, aldez aurreko arauekikoak aletu zituen ikertzaile horiek LU bilduman izan duten eragina ere azalduz. Ondoren, LUk gaur egun arte osatu duen kanon ereduari erreparatu zion.

 Toury teorialari ezaguna da gurean, israeldarra, polisistemen teoriaren baitan kokatu ditu bere ikerketa-lerroak. Aldez aurreko arauei dagokionez, horiek definitzeko itzulpenari buruzko hainbat galderari erantzun behar zaio: nolako itzulgaiak aukeratu den (why, zergatik), ea jatorrizkotik itzuli den ala zubi-hizkuntzak erabili diren, ea itzultzailearen izena agertzen den eta non, zer datu agertzen diren kreditu-orrialdeetan eta ea norentzat itzultzen den. Galdera horien erantzunei erreparatuta ikus daiteke itzulpenak egokitasunerantz (sorburu hizkuntzari lotuagoa) ala onargarritasunerantz (xede hizkuntzari lotuago) lerratzen diren.

 Lopez Gasenik faktore horien azterketa xehea egin du LUko bildumak abiapuntutzat hartuz, eta hainbat ondorio interesgarri atera ditu. LUk osatu nahi duen kanona oro har Mendebaldekoa da. Lopez Gasenik aipatu duenez, hainbat kanon-mota daude: Mendebaldekoa (Harold Bloomek sustatutakoa), cultural studies-ek aldarrikatzen duen kanon aniztasuna, kanon filologikoa… LUren kanonean XIX. eta XX. mendeetako obrak dira nagusi (nabarmen), baina poesia gutxi dago, eta hizkuntzen arteko desoreka gertatzen da. Halaber, XX. mendeko 2. erdialdeko autore asko falta dira. Azkenik, sistema periferiko batzuetako obrak tartekatzen dira (katalana, galegoa… euskara bezalako hizkuntza gutxituetakoak, alegia), eta cultural studies-ek bultzatzen dituen irizpideak ere hartu dira kontuan (batez ere azken aroan): emakume autoreen obrak, autore afrikarren obrak… Lopez Gaseniren hitzetan, eta nahiko hitz polemikoak izan daitezke, aipatutako azken horien obrak begirunez itzultzen/baloratzen dira, alegia, talde horiek jasan duten zapalkuntzaren ordainetan, nolabait, eta ez obren berezko ezaugarri edo kalitateagatik.

 Azken batean, euskal sistemako eragileek (zerrenda-egileek, itzultzaileek, lehiaketarako batzordekideek…) baldintzatu egin, dute LU bilduma, eta, esan daiteke LUk ez duela kanon bakar batekiko koherentziarik gordetzen; aitzitik, Lopez Gaseniren ustez hainbat kanon-ereduren nahas-mahasa da.

Hitzaurreak

LU bildumako liburuei egiten zaizkien hitzaurreak izan zituen solaserako ardatz Miren Ibarluzea itzultzaile eta ikerlariak. Azkenaldian itzulpena inguratzen duten aspektuak izan ditu aztergai, besteak beste, LU bildumaren harrera jorratu du (iazko UEUko ikastaroan azaldu zizkigun hainbat kontu). LUko liburuek hitzaurrea izan ohi dute, eta paratestuen azterketa eginez gero nabarmentzeko ezaugarria da hori. Azpimarragarria da, halaber, hitzaurregilea eta itzultzailea pertsona bera izatea.

 31 eskutik blogean Angel Errok idatzitako artikulu bat baliatu zuen Ibarluzeak gaia berotzen hasteko. Honako hauek irakur daitezke Erroren postean:

Liburuaren itzultzaile soila izanik, jendaurrean egilearen tokia hartu eta ia haren izenean hitz egin dut, ez bainaiz mugatu itzulpenaren gorabeherak, aski interes gabeak, iruzkintzera.

Eta itzultzaileek ez dute zertan itzuli duten lanean adituak izan. Hori, itzulitakoa lan klasikoa denean, apalategirik harroena ere konkortzeko beste bibliografia eragin duena, nabarmenagoa izaten da. Urtetan galdetu diot neure buruari Literatura Unibertsala saileko liburuei zergatik ez dien obra bakoitzean aditu batek idazten.

Sail horren eredutzat nahiko nukeen Cátedra argitaletxeko Letras Universales sailean itzultzailea eta sarreragilea maiz bereizten dituzte.

Iruzkinetan, Iñigo Roquek adierazi zuen berak ere partekatzen duela hitzaurreen inguruko kezka hori, baina, uste duela zenbaitetan bertan esandakoak interesgarriak izan daitezkeela irakurlearentzat, Calderónen kasuan adibidez (izan ere, kasu hori kritikatzen du Errok bere artikuluan). Eztabaidak Twitterren jarraitu zuen, eta Beñat Sarasolak esan zuen LUren ahulguneetako bat direla, hain zuzen ere, hitzaurreak. Sarasolaren ustez arazoa ez da itzultzaileek idaztea hitzaurreak, ezpada irizpide-batasunik ez izatea.

Ibarluzeak 152 hitzaurreko corpusa aztertu du, eta ezaugarri hauei erreparatu die: forma, luzera, izenburua eta edukia (obra/egileari buruzkoak, esker ematea, antologien irizpideak, bibliografia, iturriak, itzulpenari buruzkoak etab.). Hitzaurre gehien-gehienen egileak liburuaren beraren egileak izan dira eta ez dute copyrightik, 5 kasutan izan ezik. Ikerlariak bi ondorio nagusi atera ditu: batetik, LU bildumako hitzaurreak askotarikoak dira, eta itzultzaileek irizpiderik gabe jokatzen dute. Bestetik, hitzaurre horiek, oro har, funtzio entziklopedikoa dute, eta itzulpenaz oso modu orokorrean dihardute.

Amaitzeko, eztabaidarako hainbat gai ekarri nahi izan zituen hizlariak: zer funtzio duen bildumak, hitzaurrea vs. hitzatzea, nork idatzi behar duen hitzaurrea, irizpideak… Hainbat entzulek beharrezkotzat jo zuten hitzaurrea, irakurleari gerturatzeko saio gisa. Gainera, eragin positiboa dute itzultzailearen ikusgaitasunean.

Euskaratutako literaturaren harreraz zenbait gogoeta

Arratsaldean Mikel Ayerbe, Xabier Olarra eta Iban Zaldua izan genituen mahaiaren bueltan, Isabel Etxeberriak berak gidatutako solasaldian. Literatura itzulia irakurleen ikuspuntutik lantzeko gonbita egin zien Isabelek, eta hiru ardatzetan banatu zuen gaia: zenbat itzultzen den, zer itzultzen den eta nola itzultzen den. Isabelek berak aipatu zuenez, gaur egun argitaratzen denaren %30 itzulpenari dagokio, kopuru aski handia inguruko erdarekin alderatzen badugu. AEBn, esaterako, %2,9 baizik ez da itzulpena, Espainian eta Italian %25 eta Frantzian %9,9. Hala ere, kopuru absolutuak balio du, eta gurean hori ez da oso handia, beraz, %30 hori neurrian ulertu behar da. Gainera, ehuneko horri oin-oharra jarri behar zaiola gogorarazi zigun Ayerbek, horren %70 haur eta gazte literaturari baitagokio. Bat etorri ziren genero eta autore batzuen absentzia dela hutsunerik handiena, kopurutik harago. Iban Zaldua Gasteizko irakurle klubeko gidari ikuspuntutik mintzatu zen, Xabier Olarra Igelako editore den aldetik eta Mikel Ayerbe kritikariaren jardunetik. Hirurak dira, baina, irakurle porrokatuak, eta ikuspuntu hori ere nahitaez egon zen presente.

Itzulpenen harrera, irakurleen premiak, itzulitako generoen desoreka, mid cult eta best seller literatura, euskarazko irakurketa sistematikoen ezintasuna, betiereko diglosia, helduaroan euskaraz irakurtzen jarraitzeko ezintasuna, kritikaren bilakaera… eta beste hamaika gai izan zituzten hizpide. Mahai-inguruan izan zen Gorka Bereziartua, eta bere blogean idatzi zuen saioaren laburpena; beraz, ez gara hemen hasiko hark ongi laburbildutakoak errepikatzen. Bihar gehiago!

Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, lagungarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa?

Bego Montorio: Ez dut uste praktika eta teoria kontrajarri behar direnik, edo batak bestea kentzen duenik. Itzultzaile orok ez du zertan traduktologo izan, baina horrek ez du esan nahi itzultzaileok (traduktologo ez garen itzultzaileok) gure jardunari buruzko gogoetarik egiten ez dugunik.

Itzultzaileok testu jakinen aurrean hartzen ditugun erabakiek itzulpen-estrategia global nahiz puntualei erantzuten diete, itzultzerako unean horretaz erabat kontziente izan ala ez, eta lagungarria da noizean behin gure praktika horren zergatiaz, zertarakoaz etab. pixka bat hausnartzea.

Nire belaunaldiko gehienak bezala, itzulpen prestakuntza berezirik gabe ofizioan hasitakoa naiz ni; intuiziotik abiatu eta neure hutsetatik eta lankideen asmakuntzetatik edanez ikasi dut gehien, eta, hala ere, itzulpen teoriaz irakurritakoa lagungarria izan zaidala esan dezaket.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori, hamaika liburuz inguraturik, nor bere buruarekin, jatorrizko testuaren konpainia bakarrean. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

B. M.: Literatura itzultzaileak bakarrik hartuko ditut kontuan, itzulpen enpresa batean, taldean, ari direnen kasua guztiz bestelakoa baita. Egia da isolamendu puntu hori badagoela: finean, aurrean testu bat baduzu, eta beste testu bat eman behar duzu; tartekoa zure buruaren baitan gertatu behar da. Baina ez da erabateko isolamendua.

Sarera lotutako ordenagailuan ari zara, eta horrek milaka, milioika ate zabaltzen dizkizu era guztietako informazioetara. Badira hiztegiak, gramatikak… baina, baita ere, mapak, egileari buruzko informazioa, obrari buruzkoa, beste hizkuntza batzuetarako itzulpenen berri… Badira itzultzaileen banaketa zerrendak (ItzuL, besteak beste), eta badago posta elektronikoa. Tontakeria eman dezake e-postarik gabeko mundurik gogoratzen ez duenarentzat, baina asko erraztu ditu komunikazio mota batzuk. Adibidez, lau laguni pasa diezaiekezu paragrafo bat begira dezaten, eta lasai egiten duzu badakizulako bakoitzak nahi/ahal duen momentuan begiratuko diola; e-postarik ez balego, lau lagun horiei banan banan deitu beharko zenieke, bakoitzari irakurri telefonoz paragrafoa, bakoitzari eskatu boteprontoko erantzuna… jakin gabe esaldi korapilatu baterako irtenbidea antolatzen ari ziren unean edo amorantearen deiaren zain daudela harrapatu ote dituzun.

Hortik aurrera, norberak bilatu behar ditu bere laguntzak, iturriak. Niri funtsezkoa iruditzen zait beste lankide batzuekin harreman sarria izatea; elkarri galdetzeko, elkarri laguntzeko… Eta, literatura itzultzen duenarentzat, oso lagungarria iruditzen zait literatur zaleekin egotea; irakurle klubak izan daitezke bide bat, edo bestelako literatur taldeak.

Eta, esan gabe doa: irakurri egin behar da, asko, gure sorburu hizkuntza diren horietan eta gure xede hizkuntzan. Irakurri eta entzun, belarria eta begia adi besteei ikasteko, eta geure akats eta hutsuneez ohartzeko.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta itzultzaileak bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

B. M.:Neurri batean, kontrajartze faltsuak dira. Badira jatorrizko testuak eta horien itzulpenak; badago, esaterako Raymond Queneauren Exercices de style liburua, eta badago Raymond Queneau eta Xabier Olarraren Estilo ariketak liburua, baina, zertan kontrajarri? Exercices de style egon izan ez balitz, ez zen Estilo ariketarik sortuko, baiki; eta? Nik bi-biekin gozatu dut.

Forma eta ideia kontrajartzea ere, absurdu samarra iruditzen zait, literatur lan batean erabat uztarturik baitaude biak; eta literatur lanak dira bai jatorrizkoa bai itzulpena. Itzultzaileak, ahal duen neurrian, obraren osoa jaso behar du bere itzulpenean, eta formaren eta edukiaren uztartze jakin hori da obra.

Badakit, alabaina, aurreko baieztapen sinple horien atzean mami gehiago badagoena, eta luze hitz egin daitekeela horretaz: itzulpenak jatorrizko obra ordezka ote dezakeen, jatorrizko testuaren formari eusteak zer esan nahi duen, etab. etab. Horren aurrean, baina, jarrera pragmatikoa dut nik, itzultzailea bainaiz, eztabaidak eztabaida liburuak itzultzen baititut; eta orain eta hemen itzultzen dut, orain eta hemen irakurtzeko liburuak sortzen ditut. Horrek esan nahi du, gutxi asko, inplizituki onartuta dauden zenbait uste eta arauri jarraitzen diedala: itzulitako liburuak obra beregain gisa funtzionatu behar du, jatorrizkoa irakurri duenak errekonozitu egin behar du itzulpenean, ezin dira pasarteak kendu edo erantsi… Hori espero dute irakurleek, hori espero du editoreak… eta hortik abiatzen da itzultzailea. 

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?

B. M.: Itzulpenaren fama txarra dela eta, esango nuke apurka-apurka gainditzen ari den aurreiritzia dela. Soziolinguistikak eta soziologiak ere badute zeresanik fenomeno hori azaltzeko, zeren, gure artean, euskararako itzulpena izan baita gaitzetsia, ez besterik -euskararako itzulpenik ez, baina gazteleraz zein frantsesez itzulpenak lasai asko irakurtzen zuen asko egon da gure artean, bigarren multzokoak kasik jatorrizkotzat jota-, eta ez zen kalitate kontu hutsa (Gabriel Arestik Verlainen Chanson d’automne poema hain modu ederrean itzuli bazuen, bada posible itzulpena, ez?). Dena den, esan dudan bezala, egoera aldatuz doa, euskaraz gero eta gehiago idazten da, gero eta gehiago itzultzen da, gero eta hobeto itzultzen da, eta irakurleek gero eta normaltasun handiagoaz hartzen dituzte euskaratutako liburuak.

Beste kontuari dagokionez, sonarena eta, komatxo asko jarriko nizkioke delako sona horri. Egia da zenbait ingurutan hobe eman dezakeela “literatur itzultzailea” zarela esateak, “administrazioko itzultzailea” zarela esateak baino -esan ere, tonu desberdinez esaten dira, askotan, bata zein bestea-, eta? Zein lagunekin zabiltzan, hala hartuko zaituzte! Menpeko, bigarren mailako den itzulpengintza (itzultzailea) pixka bat dotoretzen da literaturaren eskutik badoa; hain ondo ikusita ez dagoen administrazioarekin badabil ordea… Karikatura bada ere, egia dela esango nuke.

Poztuko nintzateke egiazko edo balizko sona horrek literatur itzultzaileen lan baldintzak hobetzeko balioko balu: arrazoizko epeak, ordainketa duina, legezko kontratuak… Egia bada sinesten dugula literatur itzultzaileek lan baliotsua egiten dutela, har ditzagun aintzat.

Bego Montoriok itzuli dituen liburuetako batzuk.

E: Unibertsitatean eta EIZIEn bertatik bertara parte hartzeak eskaintzen dizun ikuspegi zabaletik, nola ikusten dituzu itzultzaile hasiberri gazteen maila eta aukerak?  Badirudi ez dutela oso erraza hainbeste eskarmentu eta esperientzia duten euskaratzaileen artean.

B. M.: Eskarmentu eta esperientziadun euskaratzaileak ez ditugu, bada, zulora botako, ezta?

Txantxak alde batera itxita, hasteko, argi izan behar dugu euskara tarteko duen itzulpengintzaren merkatua mugatua dela. Interpreteak, esaterako, behar dira, baina horrek ez du esan nahi urtero dozena erdi interprete berrirentzako lana egongo denik.

Gasteizen itzulpen ikasketak jarri zirenetik lizentziatu direnen artean, uste dut askotxo direla lanean ari direnak. Zer baldintzatan? Askotarikoak, gainerako esparruetan bezala, eta zenbaitetan (maiz?), ez oso onak, seguruen.  Alabaina, datu zehatzik ez badut ere, esango nuke aurreko urteotan nahiko ondo eutsi diola sektoreak eta azken urte bietan hasi dela gehiago igartzen krisiaren eragina. Itzulpen lan gutxiago dago, eta inguruko sektoreetan ere, lan gutxiago eta diru gutxiago.

Literatur itzulpenari bagagozkio, bestelako faktoreak izan behar ditugu kontuan. Zer egin behar du hasberri batek literatur itzulpenak argitara diezazkioten? Zeren, itzuli, nahi duenak nahi duen beste itzul dezake, sarean jartzea ere badu, denbora eta esfortzua baino ez du behar. Literatur itzulpenak argitaratzea, beste kontu bat da.

Bat, euskarazko liburuen merkatua ez da oso handia, eta, horren barruan, itzulpenak zatitxo bat baino ez du.Testu interesgarri asko itzul litezke, eta horiek ondo nork euskaratuko ere balegoke; testu horiek guztiak erosi eta irakurriko lukeen jenderik bai? Zenbat?

Eta argitaratzen den horretan, nola sar dezake batek “musturra”, batez ere curriculum laburra badu, hasberria bada? Saiatuta, beste erantzunik ez daukat.

Literatura Unibertsala bildumak hasberri bati baino gehiagori eman dio aukera itzuli eta argitaratzeko.

E: Aurrekoarekin loturik, itzulpengintza eskolek zer punturaino lagun dezakete itzultzaile on bat sortzen? Zer zailtasun eta muga sortzen ditu itzulpen irakasle izateak? Betikoaz (irakurtzeaz eta aritzeaz) gainera, aholkurik lizentziatu berrientzat?

B. M.: Dudarik ez dut itzulpengintza eskolek itzultzaile onak sortzen lagun dezaketenik. Zein puntutaraino? Eskola saioak nolakoak diren, nola planteatzen diren… Kasurik txarrenean ere, norberak bakarrik nekezago ibiliko lituzkeen bideetan aurrera egiten lagunduko dute: informazio interesgarria, egindako itzulpenak eztabaidatzeko aukera, ikaskideekin iritziak eta kezkak eztabaidatzeko aukera…

Itzultzaile eta aldi berean irakasle izateak sortzen didan mugarik handiena denborarena da, ordu kopuru bera bi jardunen artean banatu behar dudalako. Bestela, oso aberasgarria gertatzen ari zait uztartze hori; eskolak emateko, ezinbestekoa zait itzultzen jardutea,  praktika horretan egiaztatzen baitut arazoak non dauden, irtenbideak zein litezkeen, irakurritako teoriak zertan laguntzen didan…

Eta irakasle jardunak, bere aldetik, beste erronka batzuk planteatu dizkit, intuizioetatik harago joatea, jardunaz gogoeta egitea, “funtzionatzen” ez duten itzulpenetan arazoa non dagoen bilatzea eta irtenbideak bilatzen saiatzea… Ikasleen itzulpenak zorrotz irakurri eta zuzendu beharrak nireei ere zorrotzago begiratzeko balio didala uste dut; ez da gutxi! Eta horrez gain, jakina, giza harremana dago; oso pertsona interesgarriak ezagutu ditut eskoletan.

Lizentziatu berriei emateko aholkua eskatu didazue, eta ez dut. Orokorrena zeuek aipatu duzue: irakurtzea eta aritzea. Hortik aurrera? Nork bere bidea egin behar duela, bere gustu, behar eta ahalmenen arabera. Eta nork bere burua ezagutu behar duela, une jakin batean zer eman dezakeen eta zer ez jakiteko. Pazientzia ere, inori ez datorkigu txarto; testuari behar beste buelta emateko, lortu nahi dugun horretan saiatzeko, gauetik goizera erdietsiko ez badugu ere…

E: Zure eskoletan izan garenok komikiaren aldarrikapen bizia jaso dugu. Senez aldizkariaren eskutik 2005ean kaleratu zenuen artikulu interesgarrian komikiak itzultzerakoan aurki daitezkeen zailtasunez mintzo zinen, baina ez horrenbeste generoa azpiratzearen arrazoiez. Merkatuan, badirudi komikia (saiakera eta poesiarekin batera) bazterrean edo “beste maila batean” geratzen dela eta batzuetan, horiek saltzerakoan “nobela grafikoa” gisako terminoak erabiltzen dira; txikitasun konplexu horren isla ote?

B. M.: Sormenerako esparru zoragarria da komikia, eta absurdoa deritzot aldez aurretik baztertzeari.  Ez da literatura, ez da zinea, ez da pintura, beste zerbait da, beste adierazpide bat, bere muga eta ahalmenekin, gainerako guztiek bezala; eta besteetan bezala, maisu lanak eta erdipurdikoak daude.

Nolanahi ere, egia da bigarren mailako kultur produktutzat jo izan dela, eta, neurri batean, hortik etor liteke –mailaz igotzeko saio modura edo– “nobela grafikoa” izendapenaren kontua. Baina komiki guztiak, ezta helduentzako guztiak ere, ez dira nobela grafikoak: oso urrunera joan gabe, gutako askoren eguneroko paisaia diren Zakilixuten zerrendak. Hortaz, komiki batzuetarako bakarrik balio duen izendapena deritzot. Izen kontuez haratago doan gaia dela esango nuke, baina luze joko luke horrek.

Nik, badaezpada, komikiak, tebeoak, BDak, fumettiak irakurtzen segituko dut eta, aukera dudanean, horiek itzultzen.

E: Besteak beste, frantsesetik eta portugesetik itzultzen duzu. Entzuna dut bi hizkuntza horien ikasketa prozesua ez zela bera izan. Frantsesa eskolan ikasi zenuen, eta portugesa, aldiz, helduago zinela, zure kasa, “irakurriz”. Hala da? Zer gabezi eta zer on eskaintzen ditu hizkuntza bat irakurriz jasotzea?

B. M.: Egia da frantses eskolak hartu izan ditudala eta dakidan portugesa, berriz, irakurtzen eta entzuten ikasi dudala. Ondorio nabarmenena da frantsesez idatzi eta hitz egin dezakedala, akatsak akats, eta portugesez, ez. Horrek badu eraginik itzultzerakoan? Izango du, seguruen, baina ez dakit ondo neurtzen. Posiblea da portugesetik itzultzerakoan erreferentzia gehiago bilatu behar izatea.

Gaitasun pasiboak (ulertzekoak) asko gara daitezke irakurtzen (gramatikaren bat lagun, jakina) eta entzuten, batez ere familia bereko beste hizkuntza batzuk ezagutzen badituzu, eta hori da kasua: espainola, frantsesa eta portugesa. Ez dut horren gainean askorik pentsatu, baina badakit oso poztu nintzela konturatu nintzenean soinu desberdina hartzen niela Portugaleko, Brasilgo eta Cabo Verde edo Mozambikeko portugesean idatzitako testuei; alde horiek jasotzeko gauza nintzen.

E: Atzerriko autoreak euskaratu dituzu baina baita autore euskaldunen testuak erdarara itzuli ere. Pentsatzen dut kasuren batean autorearekin hartu-emana izan zenuela. Zenbateraino laguntzen du horrek? Ez al dute autoreek erreparo handia haien testua moldatzerakoan?

B. M.: Gazteleraz ederto dakiten euskal idazle zenbaiten lanak espainoleratu ditut, eta nire jarrera hau izaten da: testu osoa itzuli eta ondoren erakutsi. Itzultzen ari naizela zalantza puntualen bat sortzen bazait, galdetu egiten diet, baina nik testu osoa jorratuta izan arte ez diet erakusten. Eta gero, idazleak noraino sartu nahi duen. Beti egon da argi itzulpena nire erantzukizuna zela, nolabait esateko, itzulpenaren gaineko azken hitza nirea zela, baina, aldi berean, nik nahi izan dut idazleek beren burua islaturik ikustea testuan. Bada onartu beharreko abiapuntu bat: itzultzaileak ezin du idatzi idazleak gazteleraz idatziko lukeen moduan; era berean, baina, itzulpena gorabehera, testuak idazlearen testua izaten jarraitu behar du.

Idazleek zer esango duten ez dakit, baina nire ustez tentsio horri berez hartu izan diogu puntua. Idazle batzuekin saio luzeak egin ditut, testua zehatz-mehatz aztertzen, proposamenak eztabaidatzen…; beste batzuek iritzi orokorra edo zuzenketa proposamen jakin batzuk egin izan dizkidate, eta bere horretan onartu duenik ere bada, idazleak noraino inplikatu nahi duen. Kasu guztietan, niretzat oso aberasgarria izan da haiekiko harremana.