Izenburu ezin iradokitzaileagoa jarri zion Eider Rodriguezek larunbatean Pausuko Xaia ostatuan emandako eskolari. 35 lagun inguru bildu ginen, eta iritsi bezain pronto bete zuen Rodriguezek liburuz egur trinkozko mahai oso bat. Joseba Sarrionandiaren 1981-2001 bitarteko lanen irakurketa proposamen bat eskaini zuen oreretarrak, berriki defendatutako tesian oinarrituta. Azaldu zuenez, Sarrionandiaren obran itsas irudien erreferentzia piloa dago, poesian, prosan nahiz saiakeretan, baita egindako itzulpenetan ere. Oso deigarria egin zitzaion itsasoarekin duen tema, baina zaila zen zehaztea noraino zen bere inpresioa eta noraino interpretagarria itsasoaren irudi hori, noraino zen paranoia eta zer puntutaraino pertinentea. Sinboloari buruzko Umberto Ecoren hitzak gogoan, eta ohartuta itsasoaren irudiak askotan agertzen zirela baina irakurketa «molestatu gabe», Lagun izoztua (Elkar, 2001) nobela ikertzen hasi zen Rodriguez, gerora corpusa zabaldu bazuen ere.

Horrela, bada, 1981 eta 2001 artean kaleratutako prosazko, poesiazko eta saiakerazko lanak hartu eta itsas irudiak bilatu zituen, eta gero itsas irudi horien bilakaera aztertu zuen. Literatura Eskolara, ordea, prosazko eta poesiazko lanak baino ez zituen ekarri, bestela gehiegi luzatuko zelakoan. Sarrionandiaren lanetan itsasoa ez da atrezzo hutsa, ez da atzeko plano hutsa, eta horregatik ekin zion Rodriguezek hori interpretatzeari; Sarrionandiak esplizituki esaten ez duena azalera ekartzea zuen asmo. Hori argiago erakusteko, zenbait testu ekarri zituen oreretarrak, azalpenekin txandakatu zituenak. Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko (Elkar, 1995) “Untzigintza” poema irakurri genuen lehenik; horri buruz Koldo Izagirrek esan zuen zaila dela poema bat aurkitzen autorearen bizitzari buruz hainbeste esaten duena, nahiz eta benetako datuak ez dituen ematen. Poema horretan ontzi bat egiteko argibideak ematen ditu autoreak, berez, baina Rodriguezek esan bezala, «badakigu literatura ez dela argibideak emateko tresna».

Irakurlearen parte hartze aktiboa bilatzen du Sarrionandiak, eta hori aintzat hartzea ezinbestekoa da, hizlariaren ustez, haren testuak interpretatzeko. Bere obra osoan oso kezkatuta ageri da iurretarra lengoaiaren mugekin, eta literaturaren edo lengoaiaren ezintasuna aipatzeaz gainera, bideak eskaini izan ditu hori gainditzeko. «Norenak diren hitzak, harenak izango dira hitzen esanahiak ere», zioen Sarrionandiak. Hain zuzen, Ni ez naiz hemengoa-ko (Pamiela, 1985) pasarte bat aztertu genuen gero, non sinbolismoaren alegatoa egiten baitu, eta errealismoaren kontra. Horretan hizkuntza tresna higatu modura azaltzen zaigu, Nietzsche aipatuz; lehen aipatutako lengoaiaren ezintasuna gainditzeko tresna litzateke lengoaia metaforikoa, eta Sarrionandiak berak proposatzen du hiztegi bat helburu horretarako. Hitzen aurreko erresistentzia etengabea dago, beraz, haren lanetan, eta autorearen bizitzan ezarritakoaren aurka egiteko nahi hori bere hiztegian ere aurki dezakegu. Alta, erresistentziaz gainera, errealitateaz hausnartzeko gogoa ere badago.

Sarrionandiak betidanik izan du, Rodriguezen esanetan, niari buruz idazteko pudorea. Pott bandatik datorkio hori, niari izkin egiteko deia esplizitua baitzen banda hartan; aberrazioa zen taldekideentzat pornografia egitea. Atxagak ere hala esan izan du, «autodebekua jarri genion niari». Sarrionandiak beti gorde izan du, bada, autodebeku hori, eta kuriosoa da kontuan hartzen badugu bere liburuek beti oihartzun handia dutela, eta autorearen bizitzarekin lotura egiteko saiakera kritika gehienetan ageri ohi dela, enpatiaz nahiz gaitzespenez. Idazketari eta idatziei buruz egin dizkioten elkarrizketetan, ordea, beti aipatzen du lekukotasuna, sekula ez autobiografia. Beraz, niarekiko pudorea beti izan arren, geroz eta hurbilagotik idatzi izan du. Hots, autodebeku horri itzuri egiteko baliatu du Sarrionandiak itsasoaren irudia. Eta hori litzateke Rodriguezen tesi nagusia. Hausnartzeko modu eraginkorra izan da iurretarrarentzat itsasoa, nahiz eta beste modu batzuk ere izan dituen autodebekuari itzuri egiteko, hala nola, paratestuak (elkarrizketak, azalak, aipuak, hitzaurreak…). Horiek ere aztertu ditu Rodriguezek.

Itsasoaren bilakaera, irakurketa kronologiko bat

Kronologikoki hasi zen gero Rodriguez lanak banan-banan aztertzen. Izuen gordelekuetan barrena (Bilboko Aurrezki Kutxa, 1981) izan zen lehena, poema-liburua. Itsas irudi piloa ageri dira bertan, eta ez idatzizkoak bakarrik, ilustrazioak ere baititu. Bi hitzaurre dituela esan daiteke: “Prologoa”, prosan idatzia, eta “Bitakora kaiera”, lehenengo poema. Eta bien artean Gustave Doré marrazkigilearen grabatu bat: ekaitz baten erdian mastari lotutako gizon bat. Lehenengo hitzaurrean bidaia modura aurkezten zaigu liburua, eta bidaiaren eta itsasoaren elementuengatik erromantizismoarekin lotu daiteke. Itsasoa mundu klasikotik erromantizismora nola aldatu den ederki azaltzen duen saiakera baten berri eman zigun Rodriguezek: W. H. Audenen Enchafèd flood (1950). Aldaketa hori Shakespearerengan kokatzen du autoreak hiru ataleko saiakeran. Erromantizismoak hartutako konnotazio berri horiek, bada, Sarrionandiaren idatzietan aurki daitezke hasierako testuetan. Izuen gordelekuetan barrena-ko “Ulises Itacara heltzean” poeman, esaterako, etxea edo lehorra errutinari lotuta azaltzen zaigu, arintasun, fribolitate eta faltsukeriari lotuta. Sakontasuna duenak, bada, harago joan nahiko du, eta itsasoak min eman arren, horretarako halabeharrak bultzatuta itsasoratzen da. Poesia horretatik aurrera, hondartza atseden lekutzat agertuko dela esan zuen Rodriguezek, leku fribolotzat.

Liburu berean “Berrogei izen sonetoa egiteko” poema aurki dezakegu; elkarren artean zerikusirik ez duten berrogei artistaren izen-abizenak bata bestearen atzetik ditu, oso eklektikoa da. Izen-abizenak besterik ageri ez arren, Sarrionandiaren poetikara hurbiltzeko gako aunitz ematen dizkigu, Rodriguezen ustez, besteak beste, izen horietako batzuek ez baitute ibilbide literario osoan abandonatuko, Joseph Conradek kasurako. Poema horretan, Sarrionandiak euskararen/euskal poesiaren munduratze bat, unibertsaltasun bat aldarrikatzen du. Halaber, errealismoaren ukazioa ere badago, ageri diren autoreen artean ez baitugu errealista hertsirik aurkituko. Oso nobelagile gutxi daude, poetak baitira gehienak, eta hori sinbolismorako joerarekin dago lotuta, poesian maizago erabiltzen baitira sinboloak.

Narrazioak (Elkar, 1983) aztertu genuen gero. Kartzelan zegoen orduan idazlea, baina espetxeari buruz ez du hitz erdirik esaten liburuan. Atxagak horretarako beharra ikusten du nolabait, eta liburuari egindako hitzaurrean aipatu egiten du irudi bidez berriz ere. Beraz, liburuan errealitate urrun batean kokatutako espazio eta denbora nabari da; Edorta Jimenezek dioenez, ezlekuak eta ezdenborak ageri dira. Itsasoa beren beregi hiru narraziotan azaltzen zaigu, baina beste batzuetan ere aurkitu ditu Rodriguezek itsas irudiak. Itsasoa bizitzeko manera bat bezala agertzen da, behin itsasoratzean ez omen dago atzera bueltarik. Txalupa, naufragio batetik bestera, geroz eta txikiagoa eta eskasagoa da, eta hori dagoeneko liburu honetan dago; itsasoak, ordea, ez du indarrik edo harrotasunik galdu. Emakumeak senar, seme edo aiten zain ikusten ditugu liburu honetan, lehorrean beti; horretan ere bilakaera bat gertatu da, Lagun izoztua-n ikusiko dugunez. Itsasoratzen diren gizonen ezaugarriak dira: ez koldarrak eta sentimenduak azaleratu ez zaleak. Marinel zaharra berriz agertzen zaigu liburu honetan; Rodriguezen ustez, autorearen abisu bat da hori: «sinbolikoki interpretatu behar dira nire lanak». Horrela, bada, itsasoaren karga sinbolikoa eraldatuz joanen da.

Atabala eta euria (Elkar, 1986) narrazio liburuan lau dira itsasoari dagozkionak, nahiz eta bi bakarrik aipatu zituen saioan. “Hondartzan zure pausoak” kontakizunean sirena bat da protagonista. Sirenak inoiz ez dira ontziratuko, eta hedonismoa da nagusi hondartzan, egonean azaltzen dira, jostetan, bitartean marinelak hiltzen egon arren. Marinel bat agertzen da, sirenarekin maitemindu eta seme bat izaten dute. Mutikoa itsasoan hilko da. Amatasuna eta umeak hondartzari lotuta, berriz ere; itsasoa hemen ere gizontasun-misterio-gerrak libratzeko espazioa da. Halaber, mistikotasunari lotua ere agertuko da, egia itsasoan baitago. Beste narrazioa liburuari izena ematen diona da; Rodriguezek Günter Grassen Latorrizko danborra-rekin egiten du paralelismoa. “Atabala eta euria”-n mutiko bat da protagonista, urak eramanen duena. Euria ari du, geroz eta basago, uholdeak daude eta umeak nahi duen bakarra da danborra jotzea. Mutikoak uzten dio urari eramaten, eta une horretan, urak, itsasoak daramanean, mutikoak uzten dio ume izateari. Baina orduan beranduegi da atzera egiteko.

Marinel zaharra (Elkar, 1987) poema liburuan ere ez du Sarrionandiak bere buruari buruzko daturik ematen, ezpada bukaeran egiten duen eskaintza, Mikel Albisu adiskideari, alegia. Liburu horretako ahotsa besteetakoa baino askoz akituagoa da. Itsas irudietan ez dago aldaketa handirik aurrekoekin alderatuta, bai, ordea, kuestionatze bat. Hori ikusteko “Itsaso debekatuak” poemara jo genuen:

Itsaso debekatuak

I love to sail

forbidden seas.

(Herman Melville)

Nondik datoz marinelak?

Nora doa untzia? Zergatik?

Nortzu dira marinelak?

Eta zer da untzia?

Sarrionandiaren ibilbidean hasieratik aurki dezakegu Herman Melville autoreari erreferentzia. Poemak agerian uzten du iurretarraren antidogmatismoa; ez du eredu zurrunik nahi, ez borrokaren zentzu hertsirik ere. Hausnarketarako eta eztabaidarako beharra adierazten du.

Itsas irudietan aldaketak ikusi zituen Rodriguezek Ifar aldeko orduak-eko narrazioetan (Elkar, 1990). Izotza ageri zaigu; izotza urtu gabeko elurra da, garai gogor baten adierazle. Duintasunaz mintzo zaigu, horrek lagunduko baitio hartutako erabakiari aurre egiten. Bere txikitasunaren hiperkontzientzia itsas irudiei ere lotuta dago oraingoan. Ihesa askoz presenteago dago liburu honetan (ihes egin eta gero idatzi zuen): protagonistaren bat ageri da ihesean, eta portuan (hots, itsasoaren eta lehorraren arteko erdigunean). Egoera horri lotuta agertuko da izotza/elurra. Lemingak ere badira liburuan; animalia erresistenteak dira, eta Rodriguezek paralelismoa ikusten du etakideekin, oztopoen gainetik aurrera egiten baitute, lerro zuzenean egin ere, eta horrek egiten ditu temati. Borroka den espazio horren aurrean ageri zaizkigu protagonistak, aurrean baino parte hartu gabe, stand-by egoeran. Hemendik aurrerakoetan elurra eta izotza barne-egoera baten adierazle dira. Baita ekibokazioaz mintzo denean ere Etxepare protagonistaren ahotan. Rodriguezen esanetan, «ez gara ekibokazio kristau edo barkamen bakar bati buruz ari, Sarrionandiak “deus gutti batengatik itsasoratu zirenen ekibokazioa” baitu hizpide, alegia, horretaz jabetzeko eta hori onartzeko beharraz ari gara». Itsasoratze hori etengabe kontestualizatuko du Sarrionandiak gerora ere.

Beste bilduma batzuetan bezala, Gartzelako poemak-en (Susa, 1992) ere errebisio lan handia dagoela esan zuen Rodriguezek; hau da, autoreak bere buruari galdetzen dio poemak oraindik ere indarrean dauden, eta, beraz, dialogoaren jarraipentzat har daiteke. Oso tonu tristea eta garratza du liburuak; tortura, atxiloketa biziberritu egiten du, eta kartzela aldia itxaronalditzat irudikatzen. Ihesari buruzko gogoeta latza ere badago: «Jakin nahiko nuke ihes egin genuenok benetan ihes egin genuen». Jon Kortazarrek derrotaren mistika bat antzematen du Sarrionandiaren lehenengo liburutik, eta Rodriguezek esan zuen bera ez dagoela batere ados: «berea ez da heroi edo martiri baten ahotsa». Gauzak aldatzeko eszeptizismoa geroz eta nabariagoa bada ere Sarrionandiaren testuetan, horren aurrean ez da paralizatzen, aldentzen da baina ukatu gabe. Egia absoluturik gabe ere, aurrera egin behar. Izan ere, Egiaren bilaketaren parte dira ekibokazioak, eta horiek onartzea egiaren bilaketa zentzuzko eta posible egiten dute.

Ez genuen denborarik izan Hnuy illa nyha majah yahoo poema liburua lantzeko, baina Rodriguezek aipatu zuen horretan hondartza dagoeneko ez dela plazera espazio huts.

Ez genuen denborarik izan, hain zuzen, Lagun izoztua sakonkiago aipatu nahi zuelako. «Iruditzen zait gaizki ulertua izan dela obra hau, edo ez zaiola eman duen sakontasuna», esan zuen Rodriguezek. Izan ere, ordura artean esandakoaren gailurra da bere ustez erbesteari buruzko idazlan hau; hain zuzen, bidaia etengabeko nobela horretan protagonista ez dago borrokari lotua baina ezta guztiz aparte ere. Hiru zati ditu liburuak, hiru itsaso: Kalaportu, Hego Amerika eta Erdialdeko itsasoa eta Antartika. Lehenengoan frankismo garaia ageri zaigu, baina horretan badago gerra zibila ere. Kantauri itsasertzeko herri asmatu bat da. Mutikoak, horietako bat protagonista, itsasoa joaten dira gizontzera, han erretzen, edaten, ligatzen baitute lehenengoz. Itsasotik datoz abenturak, han ezagutzen dute gerra. Hain zuzen, karga sinboliko handia dago gerrari eta heriotzari lotutakoa. Liburu honetan emakumea ekintzaile da, ez hondartzan zain dagoen norbait, baizik eta itsasoratu egiten dena. Itsaso erromantiko bat deskribatzen du Sarrionandiak, iraganean; eta denboraren ezaugarria garrantzitsua da, itsaso hori iragana baita.

Hego Amerikako eta Erdialdeko itsasoa oso bestelako ageri zaigu, pixa-laku bat dirudi. Ez da inondik inora transgresiorako edo misteriozko toki bat, itsaso epel gatzgabe bat baizik, eta horrek epikotasuna kentzen dio. Itsasoaren lilura, bada, desagertuko da. Orainaldian kontatuta dago zati hau. Antartikaren zatia, berriz, etorkizunean gertatzen da. Horretan itsasoa geroz eta bertikalagoa da icebergak direla eta, eta bizitzeko oso leku zaila da, noski, apenas dago bizidunik. Rodriguezi «zoragarria» iruditzen zaio zati hori, sujerentziaz beterik baitago. Mamu-giroa da nagusi, eskifaia ere jitoan ageri da, ez dago ilusiorik batere, itsaso mortu eta geldo bat proiektatzen baitu.  Borroka zertan bilakatuko den edo bilakatu daitekeen proiekzio bat egiten du Sarrionandiak, hala nola ontziak den erakundeak hartu lezakeen norabidea marrazten. Elkarrizketa batean, Sarrionandiak esan zuen Armando dela nobelako protagonista bakarra, eta izena bera oso adierazgarria izateaz gainera, pertsonaia horrek norberaren kontrako borroka agerikoa ere adierazten du.

Bukatzeko, Rodriguezek esan zuen Sarrionandia ez dela batere esentzialista eta continuum modura ulertu behar dela bere obra eta horietan azaldutako ikuspegia. Rodriguezek esan zuen bere buruari galdetu ziola hasieran itsas irudiak ez ote ziren tresna literario hutsa, eta gero konturatuko zela Sarrionandia, akaso, horrek izan zezakeen balio sinbolikoaz, eta hori elikatu zuela, beraz. Hau da, ez dela, akaso, hasieratik bertatik zuen asmoa, baizik eta eginaren eginaz ohartua eta eraikia. Iritzi trukeetarako tartean, Sarrionandiaren obran bere biografiak duen pisuaz eztabaidatu genuen, eta aipatu genuen autorearen bizimolde bereziak sortutako miresmenak edo gaitzespenak nola baldintzatu duen (kalterako) bere obraren gaineko literatur kritika.

Eskola mamimtsua eskaini zuen Eiderrek; bazkaltzen geratu ginen gero giro ederrean literaturaz, liburuez, autoreez eta bestelako beharrezkoez solasean. Literatura eskolaren hurrengo saioa martxoaren 15ean izanen da, Iruñeko Euskaldunon Biltokian, Txantrean: Inma Errea eta Irati Jimenez, “Literatura eta harrikoa”. Informazio gehiago: http://www.literaturaeskola.org/.

Urtea ospatzeko, elearazikideon idazle kuttunetako bat galdekatu dugu, idazle izateaz gainera, itzulpen-lanak ere egin izan baititu. Zorrotz erantzun die galderei, eskertu diogun freskotasun eta naturaltasunez. Noizbehinka beharrezkoak baititugu akademiatik eta zehaztasunetatik alde egiten duten ahotsak. Ez da horregatik, ordea, gutxiago interesgarri. Eider Rodriguez idazle oreretarra aski ezaguna da gurean, eta ez du, beraz, aurkezpen luzerik behar. Halere, apika ez da hain ezaguna itzulpengintzarekin duen lotura, eta horregatik, lau hitz eginen ditugu horren harira: idatzitako hiru ipuin-liburuak itzuli/bertsiotu ditu gaztelaniara, horietako bi Zigor Garrorekin batera. Iazko urrian, EIZIEk antolatuta, Idazlea itzultzaileen lantegian saio ederrean parte hartu zuen, Paueko unibertsitatean. Horretaz gainera, Irene Nemirovskyren Dantzaldia ere euskaratu du. Gure aldetik, besterik ez: plazera izan da, Eider!

Duela gutxi EIZIEk antolaturiko itzulpen-lantegian izan zara Paun, Katu jendea ipuina ardatz hartuta. Nolakoa izan da esperientzia?

Hiru egun eman nituen zazpi-zortzi itzultzailez inguratuta, etxetik urrun, eta hala ere, ez zen dirudien bezain beldurgarria izan. Aspaldi zait miresgarria itzultzaile ofizioa eta itzultzailearen figura bera, hain temosoa, hain diskretua baina askotan apasionatua, eskrupulosoa eta lotua eginbeharrari… Arraroa izan zen haiekin bizitzea: nik idatzitako testu baten bueltan ibili ziren hiru egunez, nigana zuzenduz zalantza teknikoak uxatzeko (“nolakoa da etxea barrutik?”, “hesia egurrezkoa da ala metalezkoa?”, “zer janari mota da katuak jaten duena?”)… Modu batean ernegagarria egin zitzaidan, nire egoari ez zitzaion gehiegi gustatu haiekin egotea ez baitzioten ipuinaren “artea”ri kasurik egiten! Bestalde, oso-oso aberasgarria izan da, testuaren ertz ezkutukoenak azalarazi zituztelako, batzuetan baita nik ezagutzen ez nituenak ere.

Ipuina xehe-xehe eginen zenuten; erreparatu al zenien aurretik lantegian aztertu zenituzten ipuinaren aspektu guztiei?

Itzultzaileak irakurle pribilejiatuak dira, eta nik nire testu baten irakurraldia zuzenean jarraitzeko pribilejioa izan dut. André Gabastou itzultzaileak esan zuen pertsonaietako bat, Yves, nekatua zegoela, burges txikien nekadura zela berea, eta hala behar zela islatu frantsesezko dialogoetan. Ni ez nengoen horretaz jabetuta, baina bai, egia da, pertsonaia hori nekatuta dago. Beste adibide bat: Itziar Otegik esan zidan gaztelaniazko bertsioa euskarazkoa baino gordinagoa dela, eta horretaz ere ez nengoen jabetuta, eta bai, egia da, puskaz gordinagoa da gaztelaniazkoa. Nik neuk ikusi gabekoak azalarazi zituzten, ispilu lan ikaragarria baita testu bat itzultzea, grano eta zikinkeria guztiak ikusten dira, den-denak.

Zuk zeuk ere itzuli zenituen zure hiru ipuin-liburuak. Batzuek bertsioak direla diote, besteek itzulpena. Zer diozu zuk?

Ez dakit zein den bi terminoetan nireei gehien doitzen zaiena, eta ez zait askorik inporta. Oso naturala egiten zait nire euskarazko testu bat gaztelaniara itzultzea, isurtzea bezalakoa da, kasik etenik gabe gertatzen den zerbait. Mintegian bertan esan nuen bezala, gutxitan elkarbizi dira nire baitan euskara eta gaztelania hain modu goxoan: nik euskaraz idatzitako literatur testu bat gaztelaniara isurtzen dudanean nire bi erdiek oso bat osatzen dute, bi hizkuntzen arteko ohiko konbibentzia zibilizatua bakanal bilakatuz. Ezin azalduzko sentimendua da, nire burua itzultzen dudanean soilik sentitzen dudan sentimendua, baina ez nuke ez itzulpen ez bertsio gisa definituko, beste hitz bat eskatzen duen sentimendua baita.

“Ispilu lan ikaragarria da testu bat itzultzea, grano eta zikinkeria guztiak ikusten dira”

Zigor Garrorekin egin zenituen bi itzulpen. Hobeki moldatzen zara beste itzultzaile batekin edo arrazoi praktikoengatik da?

Arrazoi praktikoak izan ziren tarteko, baina baita sentimentalak ere. Zigor eta ni herri eta garai berekoak gara, ondoz-ondoko auzotan hazi gara, antzeko gauzak ikusi ditugu geure etxeetako leihoetatik… ez dakit, baina nolabait ere humus beretik gatoz, eta esango nuke humus horrek nolabait ere determinatu egiten duela mundua izendatzeko modua. Gero, gutariko bakoitzak oso ibilbide ezberdina izan du, Zigor espetxean dago, eta hala ere, begira, mundua antzera izendatzen jarrai dezakegu. Horretaz gain, oso antzekoa da gure gaztelera eta ez da egon koherentzia arazo handirik berak itzulitako errelatoen eta nik itzulitakoen artean.

“Gaztelerara itzultzean (…) nire buruari traizio egin nion, eta [kontakizun bat] kendu nuen, eta horren ordez, beste bi kontakizun berri jarri nituen”, zenion irratian, Un montón de gatos (Caballo de Troya, 2012) liburuaren harira. Euskarazko irakurleari ere traizio egitea ez da hori?

Oso dramatikoa gelditzen da horrela irakurrita! Katu jendean bada tonuagatik buruko-min dezente eman zidan narrazio bat, liburuaren doinua puskatzen zuena eta gaztelaniazkoan kendu egin nuena. Trukean beste bi narrazio sartu nituen gaztelaniazkoan, horietariko bat euskaraz behin ere argia ikusi gabekoa, nahiz eta euskaraz sortua izan, eta bai, sentsazio arraroa eragin zidan, gazi-gozoa, baina ez nuke traizioaren mailara igoko, horiek irratian epatatzeko esaten diren, ditudan, tontakeriak dira!

Itzulpen horietan egin dituzun egokitzapenak linguistikoak izan dira bakarrik, ala gaztelaniazko irakurlea, publiko teorian askoz zabalago bat, izan duzu buruan ipuinak gazteleraz ematerakoan?

Askotarikoak izan dira. Katu jendea narrazioan bi bizilagunen arteko harremanaz gain Hendaiako egoera diglosikoa edo triglosikoa da zehar gaietako bat, euskal irakurleak erraz harrapa dezakeena azalpen erantsirik gabe, baina erdal irakurle arruntak (eta Euskal Herriko erdal irakurlea ere zaku honetan sartzen dut), bere autismo elebakarrean, ezingo luke ulertu, eta ondorioz, testu barruan moldaketak egin behar izan ditut Euskal Herriko hizkuntz-egoera oin-oharretan jasoko ez banuen.

Eider Rodriguezen ipuin-liburuak eta gaztelaniazko bertsioak hurrenez hurren.

Nola uste duzu eragiten duela aurretik ziur jakiteak lan bat itzuliko dela (norberak edo kanpoko batek) lan hori idazteko prozesuan?

Ez zait inoiz halakorik gertatu baina dudarik gabe zeharo baldintzatzailea behar du izan, iruditzen zait, euskaraz idazten dugunok baldintza horrekin idatziz gero gaietan eta hizkuntzan estandarizatzeko arriskua geneukakeela, nolanahi den ere, beste liburu batzuk idatziko genituzke itzulpenaren eragiletza pean idatziz gero. Saizarbitoriaren Martutene klabe horretan idatzi izan balitz guztiz bestelako liburua litzateke, adibidez.

Zureez gainera, Irene Nemirovskyren Dantzaldia (Txalaparta, 2006) ere itzuli zenuen. Entzun dizugu, ordea, itzulpen-esperientzia hori ez zela hain polita izan, eta hala, ez duzu besteren besterik plazaratu.

Ez, ez zen gozoa izan. Uste dut Dantzaldia itzuliz ikasi nuela itzultzailearen lana zinez estimatzen. Hizkuntz gakoak ez ezik, idazlearen mundu ikuskerarekin bat egin behar hori, ufa!, itzultzailearena ez da niretzat eginiko ofizioa. Hura bai, traizio ez dakit, baina bai hanka-sartze eta gaizki-ulertze sentsazio etengabea, telefono puskatu batetik ariko banintz bezala…

Orain aste batzuk, alabaina, literatura eta politika bateratu daitezkeela, are bateratu beharko liratekeela uste duten bi autorek gaiaren inguruan egindako hausnarketez gozatzeko parada izan genuen Getariko turismo bulegora hurbildu ginenok. Hain zuzen, maiatzaren 24an Eider Rodriguez eta Belén Gopegui idazleek “Literatura eta konpromisoa” izeneko hitzaldia eman zuten ELAN Euskadiren XIX. Jardunaldien programaketaren baitan. Idatzi honetan hitzaldian esandakoen laburpentxo bat egin nahi nuke, halaber, hitzaldian esandakoek nigan eragindako zenbait gogoeta adierazi.

Hasteko testuinguru apur bat.

Belén Gopegui (Madril, 1963) Zuzenbidean lizentziaduna da baina batez ere literaturaren munduan gauzatu du bere ibilbide profesionala. La escala de los mapas (Anagrama, 1993) estreinako eleberri arrakastatsuaren ondotik etorritako obra ugariek kritika eta irakurleen gorespen ahobatezkoa jaso dute, salmenta oparo, sari eta zinemarako egokitzapen modura mamitu dena. Zinema gidoilari aritu da eta hainbat komunikabide eta aldizkaritarako idazten du.

Eider Rodriguez (Orereta, 1977) Ikus-entzunezko zientzietan lizentziaduna, azken urteotan euskal letren lurraldean agertutako idazle interesgarrienetako bat da. Hiru ipuin liburu argitaratu ditu: Eta handik gutxira gaur (Susa, 2004), Haragia (Susa, 2007) eta Katu jendea (Elkar, 2010), Igartza Bekaren irabazlea azken lan hori. Txalapartako editore eta telebista gidoilaria izandakoa (besteak beste euskal letren lurraldearen programa zendu berrian), irakasle dihardu gaur egun UPV/EHUn. Doktore tesia idazteaz gain Fermin Muguruzaren Zuloak proiekturako gidoia prestatzen ere badabil.

ELAN Euskadi Getarian kokatutako garapen independentearen aldeko gobernuz kanpoko erakundea da, askotarikoa, irekia, laikoa eta parte-hartzailea. Nazioartean egiten du lan, munduan zehar garapen dinamika bidezkoagoak eta elkartasunezkoagoak bultzatu asmoz. ELANekoek proiektuak dauzkate Kuban, Venezuelan, Nikaraguan eta Burkina Fason.

Iaz argitaraturiko liburu batek batu zituen Gopegui eta Rodriguez, Tiroa kontzertuaren erdianek (Txalaparta, 2011), hain zuzen. Obra labur eta probokatzaile honek Gopeguik Kaliforniako unibertsitate batean literatura eta politika ezkontzearen harira emandako hitzaldi bat dakarkigu (Ainhoa Caballerok euskaratuta) eta Rodriguezena da hitzaurrea.

Besterik gabe, (lau paragrafo luzetako sarreratxoaren ostean) ekin diezaiogun hitzaldiaren kronikari. Hasteko, Uxue Alberdi gidatzaileak bertso sorta ederra eskaini zigun, orain gutxi zendutako Getariako sendagile eta ELANen bultzatzailearen omenez. Jarraian, alboan jesarrita zituen bi idazleen aurkezpentxo laburra egin eta hitza eman zien.

Rodriguezek azaldu zuen mintzaldirako Tiroa kontzertuaren erdianen hitzaurreaz baliatuko zela, izan ere, bertan bildu baitzituen gaiaren inguruko hainbat gogoeta eta galdera. Gainera, Gopeguik ezagutzen zuen aipatu testuaren gaztelerazko bertsioa. Bost ataletan edo izenburutan egituratua dago hitzaurrea: Bazterrak, Erdigunea, Arrazoia edo erraia, Egiaren aurpegia eta Ezkerreko eta sinesgarri. Lehendabizi eta sarrera modura literatura kanonaren bazterrez mintzo da, subalternoaren teoriaz, hots, nola beltzek idatzitako literatura ez den inoiz literatura soila izango, ezpada beltz literatura, emakumeek idatzitakoa emakume literatura, etab. Halaber, argitzen digu literatura pultsioak dituzten aldirietako biztanleei argitaratzea baimendu bazaie ere, hiribide nagusian bizi den maizter zuri, ar, burgesak baldintza ezin ekidinezko bat ezarri diela, hau da, biktima papera antzeztearena eta beste ezein pertsonai izatearekin amestu ere ez egitearena. Hautuaren hipokresia salatzen du baita ere, Coetzeek idatzitako liburuak LITERATURA baitira letra larriz, nahiz narratzailea emakumezkoa izan. Kontuan hartzen diren irizpideak zenbateraino diren literarioak zalantzan jartzen du, eta literatura politikoaren eremura etorriz entzuleoi galdera bat pausatzen digu: autore bati politikoa izatearen etiketa eskarlata ipintzeko arrazoia zein da, bere pertsonaien joera eta militantzia, ala idazleak berak norbanako bezala defendatzen duen ideologia?

Ondoren, bete-betean sartu zen jada euskarazko literaturan eta honen barnean politiko izendatu diren idazleen eremuan. Ez direla gutxi, bide batez esateko. Kritikoek izenondo malapartatua ezartzean moral bikoitza darabiltela salatu zuen, arazoa ez delako eleberriaren ardatzak berak kutsu politikoa izatea, ezpada gaia ikuspegi politikoki desegokitik lantzea, esan nahi baita, iraultzaileegitik, ezkertiarregitik. Eta ez da lagungarriegia izango ere, idazleak espetxetik bafle baten barnean ihes egin izana. Izan ere, azpimarratzekoa baita autorearen militantzia hertsiki loturik dagoela gero bere lanek jasoko duten kritikarekin. Rodriguezek adibide zehatzak eman zituen, Xabier Lete eta Joseba Sarrionandiaren poema bana alderatuz. Ignacio Aldekoa Beitiak 1992an egindako poesia antologian bildu zituen eta biak ere euskal gatazka deiturikoarekin loturiko aspektuak jorratzen dituzte. Ondoren, Rodriguezek Aldekoak poema bakoitza iruzkintzeko erabilitako hitzak kontrajarri zituen eta argi ikusi genuen soilik bati, Sarrionandiari, aurpegiratzen zitzaiola politikotasuna.

Rodriguezen esanetan, eleberriak jomuga duen gatazkaren nondik norakoak ere zeresan handia du auzian, izan ere, zenbait korapilo politikoren inguruan aritzea praktikoki debekaturik egon arren, beste zenbait afera azaltzen saiatzea zilegi ez ezik beharrezko bezala ere ikusten baita, kasu, Espainiako Gerra Zibila eta frankismoa. Horren erakusgarri gaiaz ari diren hainbat nobelaren zerrendatxoa egin zigun eta ondoren aipatu liburu gehienek jasotako kritika abegikorren berri eman.

Amaitzeko, egiantzaz eta sinesgarritasunaz mintzatu zen oreretarra. Neure aldetik esan dezadan, fikzioa, definizioz, irudimenezko sorkuntza izanik, fikzioan jazotako gertaerek eta bertan bizi diren pertsonaiek ez dutela zertan egiazkoak izan, bai, aldiz, egiantzezkoak eta sinesgarriak. Eleberriak, narrazioak, ipuinak funtzionatzeko ezinbesteko baldintza da irakurleari egiazkoak izan liratekeela begitantzea. Horraino, guztiok ados. Katramilak datoz, ordea, goitik inposatzen denean zer den sinesgarri eta zer ez, Gopeguik liburuan dioen gisan, eta Rodriguezek hitzaurrean jaso bezala: “diskurtso menperatzaileen jabeek egiantza bahitu dute”. Rodriguezek etakideez hainbat filmetan egin diren potretak jarri zituen adibide, zeinak 1983ko ZEN plan militarrean deskribatutako ezaugarri estereotipikoak orpoz orpo jarraitzen baitituzten. Ezaugarri horiek beti izango dira muturrekoak, gehiengoak normaltzat duenetik albait gehien urrunduz. Norbaitek kontrakorik idazteko atrebentziarik balu, erotzat hartuko lukete. Edo are okerrago, sinesgaitzat. Erdiguneak erdigune izateko bazterrak behar dituela gogoraraziz amaitu zuen Rodriguezek bere mintzaldia.

Ondoren, Gopeguik hartu zuen hitza eta The Bridge on the river Kwai (Lean, 1957) film sonatua erabili zuen bere ikuspuntua azaltzeko. Luzemetraiak Bigarren Mundu Gerran japoniarrek Tailandian daukaten esparru batean dauden preso britainiar batzuen istorioa kontatzen du. Esparruko komandante Saitok, zubi bat eraiki dezaten agintzen die presoei baina horiek lan egiteari uko egiten diote, Nicholson lotinantaren aginduei jarraiki. Zigorrak jasotzen dituzte baina bereari eusten diote eta presoek sabotaje txikiak aurrera eramaten dituzte eraikuntzan. Hala ere, Nicholsonek erabat burumakur ikusten ditu bere gizonak, eta ganorazko zubi bat egitea deliberatzen du, britainiarren moralaren adierazgarri izango dena. Hortik aurrera presoen jarrera guztiz antzaldatzen da, alai egiten dute lan. Nicholson, aldiz, zubiaren ustezko sinbolo balioarekin itsutzen doa apurka, eta hasierako helmuga galduta, egiatan bere aberriarentzat onena zubia deuseztatzea dela ahaztuta, armada britainiarrak zubia lehertzeko asmoa duela jakitean erotasunaren hondoa jo eta plana galarazten saiatzen da. Gopeguiren esanetan, pertsonaia hauen arazoa da mutur bat ala bestea, zuri ala beltz izatera behartzen zaiela. Hots, presoak sabotajean, iraultzan ari zirenean ezin zutela jarrera duina, profesionala, antolatua erakutsi. Edo behin, helburua finkatu eta egoki lanean hastean, nolabaiteko erresistentzia azaleratzean, beste muturrera doazela eta aberriari traizioa egiten diotela, Nicholson gajoak bezala.

Gopeguik ez du diskurtso menperatzaileetan nagusi diren dikotomien artean hautatu nahi, ikuspegi guztiak aditu nahi ditu, zuria eta beltza eta morea eta gorria eta grisa. Lokailuan dago gakoa: eta, ala-ren ordez. Ezin hobeto azaltzen du liburuan:

“Nik eta nire moduan beste militante askok, dena nahi dugu: istorioak entzun nahi ditugu, zeinetan gure akatsak islaturik ikusiko ditugun, zeinen bidez bizi ahal izango dugun izakiok zenbaitetan nabari dugun sentipena, bihozkaden eta kasualitateen airean kulunkan dabilen hosto eroria izatearena. Baina ikusi nahi dut, baita ere, pertsonaien alde zintzoa, hots, alde negatiboa osatzen duen alde positiboa. Pertsonaiek ez dute zertan izan ikastun edo santutxo zirtzilak. Pertsonaiak pertsona kontraesankorrak izan behar dira, batzuetan isilak, besteetan berba-lapiko, bizkor, malenkoniatsu.”

Zenbait digresio amaitu aurretik.

Lehenik eta behin, ideologia batzuen neutraltasunaren eta beste batzuen partzialtasunaren kontuaren harira, jakingarria da Lapiko Kritikoa kolektiboaren hAUSnART aldizkariko 0. alean Markos Zapiainek Saizarbitoriaren lanaren inguruan argitaraturiko artikuluan dioena:

“Zentzu horretan, harrigarria da Saizarbitoria eredugarritzat duten zenbait literatura-kritikarik erakusten duten grina, obraren bati ezker abertzaleko kutsua sumatu orduko politikaren zama gehiegizkoa eta moralismoa leporatzeko, ezker abertzalekoak ez direnak l’art pour l’arten sabel birjinatik arras aratz eta makula-izpirik gabe helduko  balitzaizkigu legez, nazismoa aldezten duen obra ederrik ez balego bezala”.

Bigarrenik, lehenago aipatutako hari bati egin nahi nioke tira, hain zuzen, obra baten balioa neurtzean irizpide literarioak ez lehenestearen gaiari. Gogoan izango duzue, zalantzarik gabe (eta bestela hona Berriako artikulua memoriarentzat freskagarri), 2011ko Euskadi saria saiakeraren alorrean Joseba Sarrionandiari eman ziotela, Moroak gara behelaino artean? (Pamiela, 2010) lanagatik. Gogoan izango duzue, Jaurlaritzak sariaren dirua atxikitzea erabaki zuela, beraien hitzetan Sarrionandiak justiziarekiko egoera erregulatu arte eta ondoren, kalapita itzela sortu zela bi erabakien inguruan, bai epaimahaiarenaren zein Jaurlaritzarenaren inguruan. Gogoan izango duzue eztabaiden muina ez zela saiakeraren beraren literatur balio aparta izan. Behe-laino trinkoan galduta zebiltzan zenbait, hori ezin uka. Literatura bazter utziz batez ere Sarrionandiaren militantziari garrantzia eman ziotenen jarrera kritikatu zuten hainbat ere izan ziren, besteak beste Gorka Bereziartua Argia aldizkariko Boligrafo Gorria blogean.

Bestalde, autokritika pixkatxo bat ere ez litzaiguke gaizki etorriko. Izan ere, Sarrionandiaren obra ezjakintasunetik gaitzetsi dutenen jarrera bezain eztabaidagarria iruditzen zait Sarrionandiaren obra ezjakintasunetik mitifikatu dutenen ikuspegia. Itzal luzea atxiki baitiogu iurretarraren militante iheslari figurari. Eta literaturaz edo jakintzaz ari garenean bederen, ez genuke ahantzi behar udaro dantzan jartzen gaituen kantuaren protagonista izateaz gain eta gainetik, euskaraz daukagun idazle eta pentsalari bikainenetakoa dela, bere liburuak erosi ez ezik irakurri ere beharko genituzkeela.

Literatura eta politika gaiaz gehiago jakin nahi baduzue, Sautrelak programa monografikoa eskaini zion duela ez hainbeste. Hemen daukazue ikusgai.

Itzul nadin funtsera. Artikulu honekin ez nator ideologia bat ala beste hobestera, argi geratu dadila hori ez dela inondik inora nire asmoa, norbanakoak bere sinesmenak hautatzeko eskubidea duela dioen askatasun unibertsal horren alde bainago. Baina ez gaitzatela engaina, hemen guztiok gaude konprometiturik, norabide ezberdinetan eta kar maila diferentetan apika, baina konprometiturik denok; kontua da konpromiso batzuk ikusezinak direla, zama arindu dietelako eta arau izendatu dituztelako. Hortaz, ez diezaiotela ideologia eta bizimodu bati normatibotasunaren mozorroa jantzi eta absolututzat saldu. Eta ez diezagutela sinestarazi gizon, zuri, kapitalista eta heterosexualak idatzitakoa, transexual, beltz, ezkertiar eta begetarianoak idatzitakoa (aldaera ez-normatibo posibleetako bat soilik aipatzearren) baino inpartzialagoa denik.