Itzultzailearen sukaldeko lehen saioa atzo arratsaldean egin zuten Letren fakultatean, Itzultzaileen Nazioarteko Egunarekin bat eginik. Idoia Noble aritu zen gidari lanetan, eta Juan Garzia obraren itzultzaileak Maialen Berasategi itzultzaile eta zuzentzailea eta Larraitz Ariznabarreta ingeles literaturan aditu eta zaletua izan zituen lagun. Saio parte-hartzailea egin nahi zutela azaldu zuen sarreran Noblek, eta horretan saiatu ziren parte-hartzaileak, saio bizia egin zuten entzuleon aldetik hitz-hartze asko egon ez bazen ere.

Garzia luze-zabal mintzatu zen Shakespeare itzultzeko jardun anbiziotsuaz, Noblek egitasmoa inozokeria edo harrokeria izan ote zen galdetuta. Itzultzaileak esan zuen inozo puntu bat behar dela halako zerbaiti ekiteko. «Analitikoki begiratuz gero, itzulpena ezinezkoa da, baina itzulpena ukatzen duena komunikazioa ukatzen ari da; izan ere, inork ezin du esan nire burutik ateratzen den hori zure burura berdin iritsiko denik». Aldi berean harrotasun eta umiltasun puntu bat behar da, beraz, literatura itzultzen denean oro har. Xede-irakurlearengan jatorrizko testuak sortutako efektu bera lortzeko asmoz abiatzen dela itzultzailea esan zuen Garziak, eta horretarako harrotasun pixka bat beharrezkoa dela. Berasategirentzat oparia izan zen atzoko saioan parte hartzeko aukera, irakurle ez ezik, itzultzaile-betaurrekoekin begiratu ahal izan diolako testuari, eta «oso jostagarria» egin zaio.

Testu itzulgaia finkatu eta genero literarioa zehaztu

Azaletik bertatik antzeman daiteke errealitatea eta fantasia nahasten dituela obrak. Ametsa bera ipuinaren adieran ere har daiteke. Itzulgaia eta genero literarioa zehaztea ezinbestekoa da itzulpenari heldu aurretik, nekez emanen du bestela itzultzaileak. Ariznabarretak esan zuen Shakespeareren obra osoa ez zaigula autoritate obra batetik iritsi, eta kasu batzuetan ezin dela jakin noiz idatzi zuen ere, tartean behin baino gehiagotan taularatu arren idatzi eta zenbait urte eta gero baizik ez baita argitaratu. A Midsummer Night’s Dream-en kasuan, hainbat edizio egin zituzten, eta autorearen obra guztiekin gertatzen denez, aparatu kritiko handia dago horren inguruan.

Garziak berriz azpimarratu zuen itzultzaileak arretaz begiratu behar diola itzulgaiari, zeren aurrean dagoen jakin. «Inoiz halako testurik idatzi ez bada, oso zaila da itzultzea; itzultzailea testua ironikoa dela ohartu ez bada, adibidez, nekez sortuko du halako itzulpenik». Antzezlan bat da Uda-gau bateko ametsa, ahozko literatura, beraz, narratzailerik ez dago eta pertsonaien jardunetik jasoko du irakurleak ekintza. Neurtitzetan emana dago, Errenazimenduan ohi zenez, eta dekoroa deitzen den zerbait dago, hau da, pertsonaiaren arabera aldatzen da jarduna, nork bere hizkera du. Batzuk bertsotan jarrita daude, errimarik izan gabe ere, eta horretaz jabetu behar du itzultzaileak, ondoren erabakiak hartzeko. Shakespeareren obra osoan, hizpide dugun antzezlana da bertsifikatuena, eta Garziak hori gorde behar zuela erabaki zuen. Berasategiren ustez Uda-gau bateko ametsa komedia bat dela ere ez da ahaztu behar, nolabait, «karnabaleskotik» asko duela.

Badira ereduak, Bingen Ametzagak eta Bedita Larrakoetxeak ere itzuli baitzuten obra hau. Muga batzuk ikusten dizkie Garziak, ordea: euskara eredua ez zegoen orduan gaur egun bezain finkatua, eta Larrakoetxeak Arratiako euskaran eman zuen; Ametzagak, berriz, prosan egin zuen itzulpena. Muga horiek gorabehera, Garziak meritua aitortzen die: «Oraindik ez dut ulertzen nola izan ziren kapaz dena itzultzeko; aitzindariei ohore». Bi aitzindariek bezala, Garziak ere Hamlet euskaratu zuen lehenago; paralelismo bat edo beste ikusten dizkie bi obrei, esaterako, bietan agertzen dela antzezlanaren barruan antzezlan bat. Uda-gau bateko ametsa honetan, disparate modura agertzen zaigu, arloteek prestatzen baitute eta guztia aldrebes ateratzen baitzaie: «gaizki jokatutako antzerkiaren kritika izan daiteke».

Hizkerak, jerga edo pidgina nola itzuli: eztabaida amaigabea

Atenasen kokatuta dago antzezlana, baina basoko izakiak Ingalaterrako folkloreari dagozkie; obran sinonimotzat jotzen dituzten elfoak eta maitagarriak (arrak nahiz emeak dira ingelesez eta euskaraz) fantasiaren planoan agertzen dira eta ez dute erriman hitz egiten. Eskulangile soilak, berriz, prosan mintzatzen dira. Klase sozialaren arabera, baita pertsonaiaren arabera ere, aldatzen da hizkera eta erregistroa, beraz. Ariznabarretaren esanetan, erregistroa oso nabarmena da jatorrizkoan, edozein irakurlek antzemateko modukoa; «pertsonaien karakterizazioari lotuta dago, bilatutako eta ongi pentsatutako zerbait da». Berasategiren ustez hori da ematen zailena; bera ere saiatu zen pasarteren bat itzultzen, eta errima gordetzea lortu bazuen ere, jatorrizkoan alde nabarmena zegoen pertsonaien arteko hizkera euskaraz ere markatzea ez zaio samurra egin.

Garziak esan zuenez, espainolezko bertsio batzuek behe-erregistroko pertsonaiak oker mintzatzen jarri dituzte, hau da, akats gramatikalak behin eta berriz egiten. «Eta ez da hori jatorrizkoa; ez da imitatu behar nola dagoen jatorrizkoan formulatuta, baizik eta zer adierazten duen, efektua imitatu behar da, ez forma». Esaterako, jatorrizkoan pertsonaia batek hizkiak jaten dituelako ez du xede-testuko pertsonaia horrek hizkiak zertan jan. Horrekin zer efektu bilatzen den pentsatu eta efektu bera lortzeko xede-hizkuntzan zerk funtzionatuko duen pentsatu behar du itzultzaileak. Ez dago arau orokorrik hizkera edo jerga edo idiolekto bat itzultzeko, kasuan kasuko erabakia baizik.

Bertsoak emateko, neurri klasikoak erabili ditu itzultzaileak, ingelesez batzuetan 10 silabakoa izan arren. Zortziko handia eta 8/7 erabili ditu bereziki, eta, bertsoetan bezala, azentua beti bukaeran dute; horrek bai irakurleari bai antzezleari lagungarri zaiola esan zuen Garziak, eta prosan jarriz gero «doinu deklamatorioa galdu» eginen zela. Froga batzuk egin zituen hasieran, itzultzeko proposamenari baietz esan aurretik, eta neurriak funtzionatzen zuela ikustean, hau da, pertsonaiak horrela mintzo zitezkeela sinesgarria zela ikusi zuenean, aurrera egin zuen.

Hiztegia, erreferentziak eta sukaldeko beste tresnak

Tokian tokiko erreferentziak itzultzeari buruz, egokitu behar diren ala ez erabaki behar izaten du beti itzultzaileak. Grezia agertoki da eta Ingalaterrako izakiak eta arloteak agertzen dira obran, eta pentsatu behar dugu nahita egindako horrek, molde berari eutsiz gero, euskaraz funtzionatuko ote duen. Gauza bera izenekin, autoreak jokoak egiten baititu horiekin ere. Robin Goodfellow pertsonaia, adibidez, Mattin Onpuska bihurtu du Garziak. Horren harira, Ariznabarretak Marta Barros Ochoaren artikulu hau gomendatu zuen, gaztelaniaz bertsio batean eta bestean izenak nola eman diren ikusteko eta, nahi izatera, Garziaren hautuekin alderatzeko.

Ingeles zaharra izanik, aintzat hartu behar dira, nola ez, arkaismoak eta lagun aizunak. Garziak adibide bat jarri zuen: garagardo baten barruko “crab errea” bihurtuko dela dio izaki batek; gaur egungo adieran karramarro jarriko genuke, baina garagardo barruan karramarro erre izatea nahiko bitxia dela pentsatu behar du itzultzaileak, eta denbora gehiago eskaini horren bilaketari. Bertsio batean eta bestean begiratuta, Garziak ikusi zuen “sagarra” ere esan nahi zuela horrek «eta, dokumentazioarekin segituz gero, garai batean barruan sagar errea zuen garagardoa edatea ohikoa zela» ere jakinen dugu. Espainolezko itzulpen batean, ordea, karramarro erre bihurtzen da izakia.

Arloteen hitz eta zentzu jokoak ere aipatu zituen Garziak. Hitz-hartze batean puntuazioa aldrebes erabiltzen du arlote batek; «nola itzuli behar da hori sintaxi diferente batean?». Gainera, Noblek ohartarazi zuenez, antzezlearen esku egonen da gero Garziak txukun-txukun eta buruhauste handien ondoren emandako puntuazio-joko hori ahoz gora transmititzea.

Ariznabarretaren ustez, Shakespeareren lanaren inguruan aparatu kritiko handia badago ere, Uda-gau bateko ametsa obrak kanon berrietatik begiratu eta berrinterpretatzeko aukera ematen du nabarmen, eta gaur egungo teoria postmodernoetatik aztertzeko ere aberatsa da.

Trantze eskizofreniko kontrolatua

Lan hau itzultzeko jokamolderik ez zuten zehaztu, ez eta osagai magikorik eman ere. Testuaz jabetu behar dela errepikatu zuten, zer testu motaren aurrean gauden identifikatu eta horren arabera jokatu. «Itzulpena, eta batez ere literarioa, trantze eskizofreniko kontrolatua da», esan zuen Garziak. Jatorrizkoak beti presente egon behar du, baina urrun, horren forma ahaztuta. Esan nahi duen hori beti buruan, baina nola dagoen formulatuta asko begiratu gabe. Garziaren ustez xehetasunetan ez dugu tematu behar, «San Jeronimok zioen bezala, ez hitzez hitz, zentzuz zentzu baizik edo, nahiago baduzue, esanahiz esanahi». Hurbil-urrun jokoa, hor ere.

Aholku batzuekin bukatu zuen Uda-gau bateko ametsa-ren euskaratzaileak. Batetik, itzultzailearena dela testu itzulia, baina idazleak agintzen duela. Beraz, kontuz ibili behar da jenialtasunekin: «azken orraztu aszetikoa» egin behar zaio testuari, norberaren jenialtasunak kendu behar dira benetan testuan justifikaziorik ez badute. Eta bukatzeko, aitortza apal bat: «Hau itzultzen ari zarenean Shakespeare izan behar duzu».

Hernanin sortu zen baina Gros auzoan aurki dezakegu EIZIEk beste kulturgintzako elkarte batzuekin batera duen txokoan, Mila Garmendiarekin elkar harturik. Hogei urte pasa daramatza Arantzazuk EIZIE elkartean bulegari, eta bai lanbidearen barrunbeak bai ofizioak gurean egindako ibilbide hurbila ederki ezagutzen dituela esan daiteke, beraz. Ez dizkiogu barne kontuak kontatzeko eskatuko, nahiz eta memoria zoragarria duela badakigun. Ezagun dugu, halaber, kosta egiten zaiola plazara ateratzea, eta irakurri dugu «petit comité-n hobeto» moldatzen dela, «gauza guztietan»; horregatik eskertu nahi diogu elkarrizketa hau egitea onartu izana, uztaila izanik irakurle gutxi izanen dituela esanez konbentzituta.

Itzulpen eta Interpretazioan lizentziatua da, eta bulegari lan(handi)az gainera, egin du literatur itzulpenik. Lantaldean hasi zen horretan, H.C. Andersenen 19 ipuin (Ibaizabal, 1997) euskaratu zuenean Martxel Eguen itzultzaile-taldearekin. Arabiera ikasi zuen eskola partikularretan lehenik eta bertatik bertara gero, Egipton, Tunisian, Marokon, Sirian… eta hizkuntza eta itzulpengintza, biak uztartzeko asmoz, Mohamed Xukriren Ogi hutsa (Igela, 2010) itzultzen hasi zen, «ez oso seriotan» hasieran. Hori izan zuen kaleraturiko lehen lan luzea, eta Xabier Olarrarekin lankidetzan aritu zen gero Alaa Al Aswaniren Jakobian eraikina eleberriaren itzulpenean (Igela, 2011). Euskadi saria jaso zuten itzulpen-lan horrekin. Orain esku artean du Xukriren Hutsegite garaiaren euskaratzea, trilogia ospetsuaren 2. eleberria.

Urte asko egin dituzu EIZIEko bulegari. Erreferente bihurtu da elkartea, euskararekin lan egiten duten itzultzaile, interprete eta zuzentzaileen arteko sare. Zer erronka eta zer huts ditu gaur egun EIZIEk?

Boteprontoan, erronka, daukagunari eustea. Diru-kontuak ditut buruan hori esatean. Beste elkarte askorena bezala, ezta? Eta lehenengo etorri zaidan hutsunea: lanbidearen beraren inguruko kontuak gehixeago lantzea. Alegia, gehiago konpartitzea zertan ari garen, zein baldintzatan, zein esparrutan… Litekeena da, hala ere, itzultzaile, zuzentzaile eta interpreteak beren kontuak konpartitzea eta bulegora iristen ez delako izatea sensazio hori. Konpartitzeko moduak asko aldatu dira, hori ere bai. Literatur itzulpena da gehien ikusten dena, gehien iristen dena eta baloratzen dena, baina zenbat eta zenbat esparru itzulpengintzan… horien oihartzuna askoz txikiagoa da, eta, normala bada ere, nolabaiteko desproportzio bat ikusten dut. Alorka dugu elkartea banatuta, eta bada bat lanbidearen gaiak lantzeko; zailenetako bat, esango nuke. Itzultzaile aitzindariei ez diegu aspalditxo kasu handirik egin… Iritsi ezina ere bada sensazio orokorra (ezta laguntza eskatzera ere…).

Baditu erronkak eta hutsak, baina gauza oso onak ere bai, niretzat behintzat. Ez dakit… talde edo kolektibo baten parte sentitzen naiz… Estimatzen dut taldekideen arteko giroa, elkartearen jardueretan parte hartzeko eta lanerako prest izatea jendea, berriki izan dugun “jipoi ekonomikoaren” aurrean elkartasun adierazpenak…

Gehien ikusten den horri helduko diogu jarraian, ba. Lantaldean ekin zenion literatura euskaratzeari, Literatura Unibertsalean H.C. Andersenen 19 ipuin (Ibaizabal, 1997) liburua Martxel Eguen taldearekin itzuli zenuenean. Bikotetan bai, baina ez da hain ohikoa liburuak taldean euskaratzea.

Niretzat, esperientzia gogoangarria. Beharbada idealizatu ere egin dut pittin bat, baina oso ederra izan zen hura. Taldekideak: Irene Aldasoro, Aintzane Atela, Miren Arratibel, Eskarne Mujika, Antton Olano, Marije Sanjose eta neu. Eskarmentu handikoak eta eskarmentu handirik gabeak (are gutxiago literaturan), denak elkarrekin. Ordurako testu literarioak itzultzeko elkartzen hasiak, trebatzeko. Lehiaketa etorri zen, eta proiektua esleitu.

19 ipuinak banatu genituen (ez zen homogeneoa izan banaketa, kopuruz), eta astean behin biltzen ginen. Itzulpena egiten zuenak beste guztioi pasatzen zigun —garai hartan faxez—; besteok begiratu, oharrak jaso, eta elkartearen egoitzan egiten genuen bileran eztabaidatu eta adostu. Ostegunero, ia, urtebetez-edo; hortik “eguen”. Hor ikusi nuen nik, adibidez, zer zen hiztegietan barrena paseatzea (liburukote haiek mahai-gainean…). Eta beste gauza asko, jakina. Zeharbidez jardun genuen. Zubi hizkuntzak, hiru: gaztelania, frantsesa, eta ingelesa. Laguntza ere eskatu genuen, danierazko kontu batzuk argitzeko, bertsoak itzultzeko, zuzenketak egiteko… Eta ez, ez ginen haserretu.

Desproportzio bat ikusten dut literatur itzulpenaren eta itzulpenaren beste esparruen artean.

Mohamed Xukriren Ogi hutsa (Igela, 2010) izan zen lehenengo itzulpen luze argitaratua. Nobela autobiografiko izugarria da, eta idatzi eta hamar urtera kaleratu zuen Xukrik bere poltsikotik ordaindutako edizioa. Kaleratu eta gutxira debekatu zuen zentsurak, ordea, hamazazpi urtez.

Bitxia da liburu horren ibilbidea, bai. Paul Bowlsek eta Tahar ben Jellounek ekarri zuten mendebaldera, nork bere itzulpenaren bidez, eta lehenago ikusi zuen argia ingelesez eta frantsesez, arabieraz baino. Frantsesezko argitalpenaren egile-eskubideei esker atera omen zuen Xukrik arabieraz.

Miseria gorria, sexu esplizitua, prostituzioa, alkohola eta drogak, homosexualitatea… eskandalua sortu zuen, eta zentsura. Aitarengandik jasotakoez eta hari zion gorrotoaz hain garbi hitz egiteak ere izango zuen zerikusirik.

Liburuaren hasiera ikaragarria da, oso gogorra, baina aurrera egin behar da. Badira irribarrea ateratzen dizuten pasarteak ere. Liburua lehenengoz irakurri nuenean, frantsesez, txundituta utzi ninduen kontatzeko moduak; zer kontatzen zuen baino gehiago. Ez du batere dramatizatzen. Zuzen-zuzenean eta batere apaindurarik gabe kontatzen ditu haurtzaroan eta nerabezaroan bizi izandakoak. Indar handia du liburuak, nire ustez.

Beste liburu indartsu bat Xabier Olarrarekin euskaratu zenuen, Alaa Al Aswaniren Jakobian eraikina (Igela, 2011) hain zuzen. Eleberriak Egiptoko gizarte ustel eta mendekotasunez betea (ekonomikoa, afektiboa, erlijiosoa…) marrazten badu ere, Egipton ez zuten zentsuratu.

Ez, hala da. Ez dakit… misterio bat da, nonbait. Denis Johnson Davis itzultzaile aitzindariak ere esaten zuen harrituta zegoela nola ez zuten debekatu Egipton, Ogi hutsa bezala, hain zuzen (liburua aipatu zuen). Homosexualitatea, esate baterako, tabua da, eta erabat gaitzetsia.

Orain arabiera ere inguruan dugun arren, zer berezitasun du horrek hurbilago ditugun beste hizkuntza handiekin alderatuta?

Alfabetoa, hasteko, eta eskuinetik ezkerrera irakurtzen dela. Zeinu diakritikorik gabe idazten da; zeinu horien artean dira hiru bokalak (ez bost), eta normalean ez dira idazten, ezpada gaizki-ulerturen bat saihesteko. Letra larririk ere ez da, eta horrek izen propioak irakurtzea zailtzen du. Denbora adierazteko, berriz, aspektua erabiltzen da… Aditz-erroa da oinarria, eta hortik abiatzen da dena. Hiztegian hitzak bilatzeko, erroa atera behar da lehenik, horren azpian baitira hortik eratorritako hitz guztiak. Eta erroa ateratzeko, gramatika ondo ezagutu behar…

Ez dakit, hala ere, hainbeste den hizkuntzaren beraren kontu bat. Guretik hain urrun dagoen kultura bat, itzulpen-tradizio txikia… horiek ere badira.

Bestalde, hor da estandarraren eta dialektoen arteko aldea (gurean bezalaxe, baina distantzia handiagoa dela esango nuke). Elkarrizketetan eta lexikoan erabiltzen dute, erabiltzekotan (ez idazle guztiek). Egiptoko dialektoa ezagutu nuen, baina Marokokoa ez. Badut non eskatu laguntza, zorionez. Laguntza handia dira, bestalde, beste itzulpenak, nire “makulu-hizkuntzak”: gaztelania, frantsesa eta ingelesa. Hirurekin ibiltzen naiz, dela ulertu ez dudan zerbait argitzeko, dela nondik jo duten ikusteko. Ez nintzateke ausartuko horiek gabe. Ederra da interpretazio eta irtenbide diferenteak ikustea, bestalde.

Bi liburu horiek itzuli zenituenean Euskaltzaindiak ez zituen oraindik transliterazio arauak emanak. 2012an arautu zuten. Alde handia dago zuek egindakoarekin?

Oraintxe ari naiz pertsona- eta leku- izenen zerrenda ateratzen, eta irudipena dut kostako zaidala koherente izaten. Xukriren liburu batetik bestera —Ogi hutsa liburutik Hutsegite garaia liburura— pasatzean izango ditut lanak, lehen agertzen diren pertsonaien izenekin. Ahal nuen bezala arrazoitu nizkion orduan neure buruari erabakietako batzuk (EIMAren estilo-liburua eta Berriarena ibili nituen, eta, asko eta askotan, Google). Izan ere, kontuan hartu nituen bai soinua bai nola idazten duten haiek beren izena edo herria (mapetan, esate baterako)… Araua atera zen gero, eta orduko batzuk aldatu beharko ditut. Badira arauarekin bat datozenak, noski. Bestalde, arrazoitze hori, jakina, komenientziaren araberakoa ere izan zen, edo nire begi-belarrien sentsibilitatearen araberakoa. Adibidez: Abdelmalek (Xukriren anaia) eta Abdel Wahab (egiptoar kantari ezaguna) biak agertzen dira Ogi hutsa liburuan. Egitura bera dute izenek, baina ez nituen berdin transkribitu. Arauaren arabera, oso oker ez banabil, Abd al-Malik behar luke, berez. Batetik, “e” eta “i” bokal bera dira arabieraz, eta, bestetik, “el” hori “al” artikuluaren aldaera da. Oso izen arrunta da Abdelmalek, eta hala transkribitzea ateratzen zitzaidan. Beste itzultzaileek zer egin zuten ere begiratu nuen. Abdel Wahab kantaria, halaxe idatzita agertzen zen maizenik Googlen, nik uste. Mila modutara idatziak agertzen dira izenak, hizkuntza guztietan.

Eta orain ere ahal dudana egingo dut, araua ondo irakurri ondoren. Amaierarako utzi dut zerrenda sortu eta erabakiak hartzea, Xabier Olarraren laguntzaz.

Mundu bat da oharrena, ezta? Ez da erraza muga jartzea: erabakitzea zer den irakurle potentzialarentzat ezaguna eta zer ez; zerk eskatzen duen azalpena eta zerk ez, eta zenbaterainokoa…

Erabakitzeko beste adar bat: Xukrirenean oin-oharrak erabili zenituen, eta Al-Aswanirenean, berriz, glosarioa jarri zenuten bukaeran.

Bai, hala da. Buruz ari naiz, baina esango nuke Xukrirenean kultur hitzak azaldu nituela gehienbat oharretan. Jakobian eraikinaren glosarioan, berriz, erreferentzia ugari eman genuen, eta erreferentzia horiek testuarekiko zuten garrantzia neurtu genuen, nik uste. Kopuruz ere bada aldea, eta azalpenaren luzerak enbarazu egin lezakeen edo ez… Beste itzultzaileek nondik jo zuten begiratu izanak ere izango du horretan zerikusirik… 

Xukriren bigarrenean, oin-oharrak jarriko ditut ziurrenik, aurrekoan bezala, baina, idazlearen oharrei dagokienez, badut zer erabaki. Oraingo honetan, Ekialde Hurbileko eta oro har arabiar munduko irakurleak izan zituen buruan Xukrik, eta ohar dezente gehiago jarri zituen. Era guztietakoak. Marokoar kulturari buruzkoak, espainiar kulturari dagozkion erreferentziak… (txurroak erosi zituela-eta, zer diren adierazten du oin-ohar batean. Edo kifa erretzeko pipari eta “erritualari” buruzkoak. Kifa barra-barra agertzen da Ogi hutsa liburuan, eta orduan ez zuen azalpenik eman). Enfin… mundu bat da oharrena, ezta? Ez da erraza muga jartzea: erabakitzea zer den irakurle potentzialarentzat ezaguna eta zer ez; zerk eskatzen duen azalpena eta zerk ez, eta zenbaterainokoa… Ohiturak, zaletasunak… Gaztelaniazkoan ahalik eta ohar gutxien jartzea erabaki dute; frantsesak, berriz, arabierazko kultur erreferentzia asko ematen du.

Bertsio kontu bat ere izan dut bidean. Bi bertsio izan ditut esku artean. Bata Marokon argitaratua da (1995eko edizio batekin ari naiz), eta bestea Libanon eta Londresen (2006ko bat dut). Obra bera da, baina izenburua ez. Atal bat gehiago du bigarrenak, paragrafo banaketa ere ez dator bat, testuan ere aldaketa bat edo beste ikusi dut… Marokoarrari heldu diot, azkenean.

Arabierari heldu eta horrekin segituko duzu epe laburrean, behintzat.

Bai, amaitzear dut Mohamed Xukriren Hutsegite garaia. Udazkenean aterako da, seguru aski. Ogi hutsa liburuan, 20 urte zituela eskolatzeko erabakia hartu zuenekoa kontatzen du amaieran. Tanger utzi eta Larachera doa ikastera, lagun batek idatzitako gomendio gutun bat hartuta. Hortxe hasten bigarren liburukia. Eskola lehenengo, gero irakasle-eskola, familiarekiko harremana, bidean ezagutu dituen lagunak (liburu hau atalka antolatu zuen, eta bat baino gehiago dira bereziki lagun horiei eskainiak), haurtzarokoekin ere egiten du topo berriro… Eta Tanger, beti Tanger, Tangerreko gauak. Xukri irakurzale amorratua liburu osoan zehar agertzen da, eta nola hasi zen idazten. Oro har, bigarren honen erritmoa pausatuagoa da, gogoeta gehiago egiten du.

Esan dugu ez garela luzatuko, baina galdera ez ordenatu eta ez argudiatu batzuk eginen ditugu, malaletxea askatzeko bada ere: noren onurarako da itzultzaile-interpreteentzako soldata duina agertzen dituzten erreferentziazko tarifak kentzea? Ez zuten aski kentzeko agintzearekin? Ez zaie diru-iturri hoberik bururatu? Erreferentziarik gabe eta merkatua ezagututa, nola izanen da itzultzaile-interpretea ebazpenean aipatzen den “lehia askearen sisteman eragile beregain”? Noretzat da lehia “askea”? Zer edo nor babesten du Eusko Jaurlaritzari atxikitako Lehiaren Euskal Agintaritzak ebazpen horrekin? Itzultzaileen eta interpreteen lan-baldintzak ez, behintzat. 

TARIFEN AUZIA

EIZIEren adierazpena

Duela bi urte arte, itzulpen, zuzenketa eta interpretazio lanetarako batez besteko tarifa batzuk argitaratu zituen EIZIEk bere webgunean. Hori dela eta, 2012an, EIZIEren aurkako espedientea ireki zuen administrazioak. Urte biko tramitazioaren ondoren, Lehiaren Euskal Kontseiluak zehapen-espedientea ebatzi du eta, tarifa argitaratzea debekatzeaz gain, 8.000 euroko isuna ezarri dio Elkarteari Lehiaren Defentsari buruzko 16/1989 Legearen 1.1. artikuluaren arau-hauste bat egiteagatik, hau da, prezioak gomendatu eta adostu nahi izateagatik.

Horren guztiaren aurrean, EIZIEren Zuzendaritza Taldeak hurrengo hauek azaldu nahi ditu:

Luze eztabaida liteke zehapen honen oinarrian dagoen legeaz eta lege horretaz egiten den interpretazioaz, horren arabera bailirudike kontsumitzaile garen heinean omen ditugun eskubideak lehenetsi behar zaizkiela lanbidea baldintza duinetan garatzeko beharko genituzkeen eskubide eta bermeei, baina, horretan sartu gabe, Zuzendaritza Taldea ebazpenean esaten direnetara mugatuko da.

Ebazpenean aipatzen den jurisprudentzia eta Lehiaren Defentsarako Legeak dioena ikusirik, argi ageri da prezioen edozein aipamen jo daitekeela gomendiotzat, erreferentetzat hartuta lehia librea baldintzatu lezakeen heinean, eta, beraz, ez dagoela zer eginik arrazoibide horren kontra. Hala ere, esan beharra dago ildo horretatik joz gero, Europar Batasuna bera osatzen duten zenbait erakunde ere errudun liratekeela; esate baterako, EBko Itzulpenerako Zuzendaritza Nagusia, 2012an bertan argitaratu baitzuen The status of the translation profession in the European Union, non atal oso bat (5.1 atala) eskaintzen baitzaie prezioei eta prezioen arteko konparaketei.

Zuzendaritza Taldeak adierazi nahi du, halaber, ebazpenak ez duela aintzat hartzen EIZIEren tarifetan hitzez hitz esaten zena eta interpretazio errazena zuena: “batez besteko tarifa hauek ez dute inor behartzen, eta ez dute zeresanik itzultzaileek bezeroekin dituzten harreman komertzialetan“. Hain interpretazio argia ez dutenak, berriz, EIZIEren kontra interpretatzen dira salbuespenik gabe; besteak beste, sensu contrario deduzitzen dena lehenesten du, argi esandakoaren gainetik.

Esate baterako, ebazpenak frogatutzat ematen dituenen artean, 13. Puntuan esaten da “webean argitaratutako taulak agindu moduan emanda” daudela, baina taulak jatorrizkoan –hots, euskaraz– irakurriz gero, hain zuzen kontrakoa ikusten da, ez daudela agindu gisa emanak, deskribapen gisa baizik, inkesta baten ondorioei dagokien bezala. Gaztelaniazko bertsioa irakurriz gero, bai, interpreta daiteke agindu gisa, eta horixe egiten du hain zuzen ere Lehiaren Euskal Agintaritzak, hots, EIZIErentzat kaltegarrien dena interpretatzen du, beste formulazioa existitu ere egingo ez balitz bezala.

Tarifak argitaratzea bezero eta erabiltzaileen askatasunaren kontra jokatzea dela dio ebazpenak, baina, de facto, itzultzailearen bezero edo kontratatzaileak gehienetan Administrazioa, argitaletxeak, itzulpen-agentziak izanik, hark ez du aukerarik izaten bere prezioak proposatzeko ere; lana baldintza horietan onartu ala ez, gehienetan ez du beste aukerarik. Horrenbestez, ezinezkoa da itzultzailearentzat Lehiaren Defentsarako Legeak dioena betetzea: ezin du “lehia askearen sistema batean eragile beregain” gisa jokatu, eta ezin ditu “prezioei buruzko erabakiak era aske eta indibidualean hartu”.

Elkarteari leporatzen zaion arau-haustea dela eta, ebazpenak dio ezin izan dela frogatu EIZIEren argitalpen horrek merkatuan eragina izan duenik; izan ere, argitaletxeetan inork ez zituen kontuan hartu, eta ez da pertsona bat bera ere topatu tarifa horiek aplikatu zituela esaten duenik. Onartzen du, halaber, EIZIEk ez zuela legea hausteko borondaterik, “zabarkeriaz” edo jokatu zuela, eta ez zuela atera inolako diru-etekinik.

Aringarri horiek kontuan hartuta ere, Lehiaren Euskal Agintaritzak proportzionala deritzo 8.000€ko isunari. Gurea bezalako elkarte batentzat, ordea, eragin handia du halako zigor batek. Elkarteak jasotzen dituen diru-sarreretatik, bazkideen kuotak baino ezin ditu erabili isuna ordaintzeko, besteak proiektu jakin batzuk burutzearen truke jasotzen baititu. Hain zuzen ere, azken urteotako martxa dela-eta, zenbait murrizketa eta egokitzapen egin behar izan ditu bere jardunbidean.

Isuna gora-behera, Zuzendaritza Taldeak gogorarazi nahi du EIZIEren estatutuetan honako bi helburu hauek ageri direla:

-Euskal itzultzaileen, zuzentzaileen zein interpreteen babes juridikoa lortzea eta lan-baldintzak hobetzea.

-Euskal itzultzaileen, zuzentzaileen zein interpreteen interes ekonomiko eta sozialak babesteko lan egitea.

Erreferentziazko tarifak argitaratzeak, besteak beste, horri erantzun nahi zion, eta, beraz, EIZIEk, bere eginkizuna bete nahi badu, bilatu beharko du bideren bat itzultzaileen artean pedagogia-lana egin eta oinarrizko auzi honi erantzun bat bilatzen laguntzeko: nola kalkulatu prezio zentzuzko batzuk itzultzailea bere lanbidetik duin bizi dadin?

Zuzendaritza Taldeak adierazi nahi du ezen, ebazpenarekin ados ez badago ere, EIZIEk isuna ordaintzea eta ebazpenean agintzen zaizkionak betetzea erabaki duela, ikusirik errekurtsoaren bidetik jotzeak berak are gastu handiagoetan sartzea dakarrela eta ez dagoela batere ziurtatuta onuraren bat lortuko denik.

Amaitzeko, EIZIEk eskerrak eman nahi dizkie elkartasuna agertu dioten guztiei, elkarte zein norbanako, baita adierazi ere orain artean bezala lanean jarraituko duela, bere ahalen neurrian, euskal itzulpengintzaren eta hori posible egiten duten profesionalen defentsan.

Donostian, 2014ko maiatzaren 15ean

EIZIEk antolaturiko ikastaroaren azken egunean beroa uxatzeko abaniko inprobisatuak izan ziren nagusi Miramarreko areto itzaltsuan, batez ere aurreko egunean konfiatuta praka motz eta tirantetan joan ginen guztiok hoztu, eta, beraz, hurrengo egunean arropa gehiegirekin azaldu ginelako. Xabier Olarra, Jon Alonso eta Harkaitz Cano izan ziren hizlariak asteazkenean, eta beren esperientziatik abiatutako saio praktikoak eskaini zizkiguten, zer pentsatuaz gainera, barretxoren bat egiteko aukera ere eman zigutenak. Kronika-sorta honetako azkena denez, Isabel Etxeberria zoriondu nahi dugu, antolatzaile lanetan prestu bezain adeitsu ibili zelako.

Bidegurutzetan galdu gabe

Itzultzaile modura izandako ibilbidea kontatzera bazetorren ere, hasiera-hasieratik jakinarazi zigun ezin izanen zuela itzultzaile ikuspegia editore ibilbidetik banandu. Hori esanda, “Itzulpena: hamaika bidegurutzeko gurutze-bidea” hitzaldiari ekin zion Xabier Olarrak, ikastaroko azken egunari hasiera emateko. Lankidetza bidezko itzulpena izan zuen hizpide, eta 1993ko Senezen argitaratutako mahai-inguru batean esandakoetara ere itzuli zen noiz edo noiz. Saioaren izenburua bera Senez 14 hartan kaleraturiko Maria Garikanoren idatzitik hartutako ideia da, eta Miguel Saenzen testutik ere hautatu zituen lerro batzuk, Thomas Bernharden ustea adierazteko: [todo libro traducido es] «como un cadáver destrozado por un coche hasta resultar irreconocible».

Itzultzailearen eta idazlearen arteko lankidetzari buruz adibide gutxi batzuk baino ez zituen eman; Philippe Claudel eta Alaa Al Aswanirekin, esaterako, harremana izan zuen argitaletxeak, baina promozioaren eta itzulpenaren berri emateko besterik ez. Bestetik, Gianni Celatiren trilogia bi itzultzaileri esker iritsi zaigu, Fernando Reyk euskaratu baitzituen lehenengo eta hirugarren liburukiak eta Pello Lizarraldek bigarrena. Guizzardiren abenturak itzultzeko, Fernando Rey autorearekin harremanetan jarri zen zuzenean zalantza batzuei buruz galdetzeko, testuan izandako zailtasun batzuk hizkuntzaz kanpo zeudelakoan. Eta hala zen, Celatik zoro baten diskurtsoa islatu nahi baitzuen. Autorea denboraldi bat pasatu zuen eroetxean gaixoen mintzoaz jabetzeko, eta hala egiteko aholkatu zion itzultzaileari; Reyk ez zuen halakorik egin, noski, baina testuaren korapilatsua ulertzen lagundu zion autorearekin izandako hartu-eman hark.

Annie Ernaux, Amélie Nothomb eta beste batzuekin ere kolaborazioa eskatu ahal izan zutela aipatu zuen Olarrak, baina ez zitzaiela beharrezkoa iruditu, testuek ez baitzuten halako konplexutasunik.

Itzultzaileen arteko lankidetzaz zenbait obra aipatu zituen Olarrak. Sergio Ibarrolak J.R.R. Tolkienen Hobbita lana euskaratu eta Igelara bidali zuen; bertsoak, ume-kantak eta igarkizunak agertzen dira liburuan, eta Ibarrolak horiek prosaz eman zituen. Ahal dela, hitz neurtuz emandakoa hala itzuli behar dela uste du Olarrak; hortik aurrera galtzen dena franko izanen bada ere, buruan zuen konposizio instrumentalak zirela goi-mailako poesia bainoago: saiatzea erabaki zuen, beraz. Edizio-lanaz gainera, moldaketa, egokitzapena eta txukuntzea ere eskatu zion Hobbitak. Horregatik, eta diru-laguntza batek ezarritako bestelako baldintzaren bat tarteko, Ibarrola eta Olarraren izenak agertzen dira kredituetan.

Arantzazu Royorekin aritu zen lankidetzan Jakobian eraikina euskaratzeko. Testu konplexua zenez, arabierazko maila aurreratuagoa zuen itzultzaile batengana jotzea erabaki zuen Olarrak, eta, horrela, Royok hartu zuen itzulpenaren ardurarik handiena. Testua arabiera batuan badago ere, Egiptoko dialektoa ere badarabil, eta hizkera marjinala nahiz Koraneko zatiak agertzen dira. Hortaz, beste hizkuntzatarako itzulpenak ere hartu zituzten kontsultarako. Olarrak esan zuenez, Royorekin egindakoa benetako lankidetza izan zen, aurretik egindakoetan ez bezala, bi itzultzaileek aldi berean parte hartu baitzuten itzulpen prozesuan. Esaterako, transliterazio arauak oraindik ez zituen Euskaltzaindiak emanak, eta bien artean adostu behar izan zituzten; oin-ohar piloa jarri beharrean, bukaeran glosario bat jartzeko hautua egin zuten; Koraneko zatiak eta musulmanen aitorpenak ere haiek itzuli zituzten, islamak esaten baitu horien itzulpenari ez zaiola beldurrik izan behar, eta, gainera, ez zekitelako ordurako bazegoela Korana euskarara ekarria (nahiz eta talde kristauek egina zen).

Lorenza Mazzettiren Zerua gainbehera dator ere bestelako lankidetza modu baten bidez itzuli zuen hizlariak Fernando Reyrekin. Lehenengo itzulpena Olarrak egin zuen, eta hori gainbegiratu eta azken bertsioa osatu zuen Reyk. Autoreak 30 urterekin-edo idatzi zuen obra, gaztetako trauma askatzeko psikiatra batek hala aholkatuta. Beraz, autobiografikoa zen lana, baina itzultzaileek ez zuten horren berri, gerora jakin zuten. Hala ere, Olarrak Reyri lehenengo bertsioa eman zioenean, idazkerarekin loturiko bizpahiru ohar egin zizkion: a) iraganetik presente historikorako jauziak zeuden, eta batzuk hala eman zituen, nahiz eta euskarak hainbesteko ohiturarik ez duen; b) puntuazioan propio egindako akatsak zeuden, Mazzettik ume-hizkera islatu nahi zuelako; eta c) arrazoi beragatik, hizkera traketsa erabiltzen zuen batzuetan. Beraz, hiru bidegurutze horietan zenbait erabaki hartu behar izan zituzten bien artean, zer bidetik jo.

Azkenik, J.K. Rowlingen Eserleku hutsaren itzulpen prozesuari buruz mintzatu zitzaigun Olarra, Estibaliz Lizasorekin pasa den urtean egindakoa. Argitalpena berezia izan zen, arrazoi komertzialek hala behartuta. Ekainaren 27an enkante bidez lortu behar zuen hizkuntza bakoitzak itzulpen eskubideak; euskaraz Alberdaniak eta Ereinek egin zuten eskaintza, Batera sailean kaleratzeko. Hala ere, irailaren 27ra arte ez zieten itzulgaia pasatu, egun horretan argitaratu baitzen ingelesezko edizioa (hala ere, frantsesezkoak lehenago lortu zuen itzulgaia). Bi hilabetetan itzuli beharreko lana zen, Durangoko azokan egon zedin; beste hizkuntzetan ere antzeko, Gabonetarako behar baitzuten, eta, beraz, ez da harritzekoa Estatuko beste hizkuntzetan ere bina itzultzaile aritu izana. Erabaki bat baino gehiago hartu behar izan zuten, eta azkar, gainera. Lehenengo erabakia lana nola banatu izan zen; erdi eta erdi egin beharrean, jauzia nabarmenegia izanen baitzen, txandaka banatu zituzten zatiak; biek irakurri zuten bestearena, eta oharrak edo gomendioak egin zizkieten elkarri. Beste erabakietako bat leku eta pertsona izenak, instituzio izenak, nerabeen hizkera zatarra, ahozko hizkera ez estandarra eta abarrak nola itzuli izan zen; horretarako, lehenengo kapitulua bidaltzearekin batera, editoreari galdetu zioten. Erantzuna, oro har, erraztera jotzekoa izan zen. Izan ere, «testua ez da goi-mailako deus, Al salir de clase moduko bat baizik, nerabeen arazoekin-eta, gaitzespenik gabe esanda».

Bukatzeko, Rowlingen lan marduleko pare bat itzulpen anekdota kontatu zizkigun Olarrak, eta orain itzultzen ari den Ulyssesen adibide batzuk ere ikusi genituen, sorkuntza eta itzulpena nahasten direnekoak.

 (Xabier Olarrak lankidetzan euskaratutako lau liburu)

«Así le gusta al autor»

Egilearen eta itzultzailearen arteko harreman jakin bati buruz mintzatu zitzaigun Jon Alonso “Gabe edo kin, ez da berdin” izeneko saioan. 1999an kaleratu zuen Ibaizabalek, Literatura Unibertsalaren bilduman, José Saramagoren Lisboako setioaren historia. Alonsok aukera izan zuen autoreari zenbait zalantza galdetzeko, Pilar del Rio itzultzaile eta Saramagoren emaztearen bitartez. Izan ere, garai hartan ez zeuden egungo baliabide teknologikoak, eta zenbait ulermen arazo eta kultur erreferentzia argitzeko baliatu zuen Alonsok aukera.

Pernandoren egia batekin hasi zuen itzultzaile-idazleak hitzaldia: autorearekin lankidetzan aritzea onuragarria da, nolabaiteko berme bat. Esther Benítezen idatzi bat aipatu zuen, non azaltzen baitu Italo Calvinorekin izandako gutun trukea. Bertan, Benítezek zioen editoreek mesfidantzaz hartzen zutela autorearekin komunikatzeko nahia, itzultzaile kaxkarra izanen balitz bezala. Aspaldiko testua da hori, eta gaur egun lankidetza hoberako dela onartzen da oro har. Alonsok Saramagorengana jo zuenean, pentsatu zuen pikutara bidaliko zuela, baina kontrakoa gertatu zen, interes eta profesionaltasun handiz hartu zuen. Hala izan ohi dela aipatu zuen, oro har idazleak eskertu egiten duela itzultzailea hurbiltzen zaionean.

Alonsok faxak bidaltzen zizkion Saramagoren idazkari lanak egiten zituen Pilar del Riori, portugaldarra Nobel saria jaso berritan zenez, hemendik hara baitzebilen hitzaldiak ematen. Del Riok labur eta zehatz erantzuten zien Alonsoren kezkei, eta maiz «así le gusta al autor» gisako komentarioak idazten zituen. Itzulpen prozesuan, beraz, Alonsok berme bat izan zuen, autorearen oniritzia. Jatorrizkoaz gain, gaztelaniazko bi bertsio erabili zituen Alonsok itzulpen prozesuan, kontsultarako, eta alderaketa horretan, akatsak aurkitu zizkien biei. Horrela, bada, liburua euskaratzeaz gainera, dokumentu bat osatu zuen gaztelaniazko liburuetako akatsekin, eta José Saramagori eta Pilar del Riori bidali zien; emakumeak berak berrikusi zuen gaztelaniazko bigarren edizioa, eta, beraz, esan daiteke adorea ere izan zuela Alonsok itzulpenen gabeziak bidaltzeko.

Zenbait zalantza eta komunikazio truke erakutsi zizkigun Alonsok apur bat kaotikoa izan zen saioan, aldi berean erakusten zigula portugesezkoa, gaztelaniazko biak, euskarazko ordaina eta faxetako galde-erantzunak. Interesgarria izan zen lehen eskutik entzun ahal izan genuelako haren esperientzia, nahiz eta segur aski gaur egungo testuingurura ezin ekartzen ahal dugun, Google bilaketa batek zenbait zalantza argitu izanen zizkiolako. Autoreak aunitz lagundu badezake ere, hutsune guztiak ez dituela estaltzen ere aipatu zuen Alonsok.

 (Jon Alonso eta Jose Saramago. Iturria: Argia)

Autoitzulpena: igel bat bizirik zabaltzea

Lehenengo oharra: «oso ariketa kontenporaneoa egingo dut gaurkoan, neure buruaz hitz egingo baitut». Horrela hasi zuen Harkaitz Canok eguneko eta ikastaroko azken saioa: “Autoitzulpengintza edo berridazteko tentazioa”. Autoitzulpena biologia eskola estatubatuarretako igela zabaltzeko ariketarekin parekatu zuen; gauza bizi baten gaineko kontrola izan eta erditik zabaltzea, tripak ikustea, barrua aztertzea. Canok bere liburuak itzultzeari halabeharrez ekin zion, dirurik ez baitzegoen itzultzaile bati ordaintzeko. Gainera, aipatu zuen espainiar estatuko editoreek nahiago izaten dutela autoreak berak itzultzea lana, edo, bestela, itzultzailea egilea ez denean, itzulpena bera ezkutatzen saiatzen direla. Zenbait aipu erabili zituen gaian murgiltzeko, hala nola:

Egoera diglosikoan dauden hizkuntzetan –eta, okerrago dena, hizkuntza horien idazleekin ere hala gertatzen da–, geroz eta desfase handiagoa dago esan nahi den horren eta benetan esaten denaren artean.

                                                                              Anjel Lertxundi

Ikusten dudanean ez didatela ongi lapurtu, ez dutela aurkitu gordean zegoena, desengainatuta sentitzen naiz. (…) Zeren baliteke sekreturik ez egotea aurkitu ez badute. Ongi dago sekretua ezkutuan egotea, gordean, baina ongi dago ere hori nolabait ikusi ahal izatea, lapurrak jakitea non bortxatu behar duen sarraila.

Italo Calvino

Itzulpena ni sortzailearen suizidioa da, beste ni sortzaile bat bizi dadin.

Jose Asunción Valenzuela

Aipu horien gainean gogoeta egin ondoren, saio praktikora pasatu ginen, Harkaitz Canok eginiko autoitzulpenen adibideak ikustera. Izenburuetatik hasi zen; Twist eta Pasaia blues liburuek arazo bat kendu zioten gainetik itzulpenean, izenburuak ez baitzituen itzuli behar izan, arazo komertzial bat gutxiago ere badena. Beluna jazz itzultzea erabaki zuen, ordea, “Beluna” Bartzelonako jazz club baten izena delako eta poesia-liburu baten itxura izan zezakeelako gaztelaniaz (ve-luna); beraz, Jazz y Alaska en la misma frase izan zen ordaina, eta itzultzea erabaki izana damutu egiten zaiola aitortu zigun. Batzuetan literalki ematearen estrategia baliatu du (Neguko zirkua > Circo de invierno; Belarraren ahoa > El filo de la hierba…), baina beste batzuetan, bide horrek funtzionatzen ez zuela iruditzen zitzaionean, liburuan agertzen diren bestelako erreferentziak bilatzera jo du (Piano gainean gosaltzen > El puente desafinado). Arrazoi fonetiko, estetiko, komertzial eta bestelakoak izan dira, beraz, izenburu nahiz atalen erabateko aldaketen arrazoi.

Autoitzulpenean berrikuspenerako arriskua badela aitortu zuen Canok, euskarazkoa prototipo bat bihur baitaiteke eta gaztelaniazko itzulpena «baliozkoa». Alta, batzuetan galdu egiten du gaztelaniazko bertsio horrek: Beluna jazzeko atal bat da Kristalaren lezioa; “lezioa” horrek Ruper Ordorikaren «agurraren lezioa» eta Bernardo Atxagaren «ostrukari buruzko lezioa» oihartzuna dakar, baina gaztelaniazko La lección del cristalek ez dakar halako deus. Konpentsazioa bilatu nahian, zerbait galdu eta beste hari bati tira egin behar zaio, eta zerikusirik izan ez arren, euskarazko atala gaztelaniaz Maneras de llorar por Salvador Allende bihurtu zen.

Testu zati esanguratsuekin jarraitu zuen Canok, poesia itzulpenari, erregistroen itzulpenari eta hitz jokoen itzulpenari buruzkoak, besteak beste. Autoitzultzaileak nekez uzten duela sortzaile sena erakutsi zigun, eta norbere testua bertsiotzean aldaketak askotarikoak izan daitezkeela: formalak (pertsonaien izenak, kasu), zatiak eranstea eta kentzea, erritmoa eta intentsitatea moldatzea… Unean-unean boladan dauden literatur joerek ere baldintzatzen dute testu itzulia; izan ere, Canoren ustez, itzultzaile batek bere garaiko itzultzaileek zer eta nola egiten duten jakin beharko luke. Adibidez, lasartearrak Javier Calvo aipatu zuen egun gaztelaniarako erreferentziazko itzultzailetzat.

Gogoetarako bi gai ere aipatu zituen bukaeran; batetik, itzultzaileak ardura izan beharko lukeela obra kolektibo bat sortzeko, horretan inplikatzeko, alegia (horren harira aipatu zuen Jon Alonsok gaztelaniazko itzulpenen akatsak zerrendatzea eta autoreari bidaltzea eredugarria izan zela). Eta, bestetik, hipotesi bat: itzulia izanen dela badakien autoreak –zer esanik ez autoitzulpena ziurtatua duela badakien autoreak– ez du berdin idatziko.

Galde-erantzunen tartean, Jon Alonsok aipatu zuen berak uko egiten diola autoitzulpenari, sorkuntzara joko zukeelako. Euskal literaturan hartu ez den bidea izan da itzultzaileari uztea bere interpretazioa egiten, dagoeneko hor, liburuan, badagoelako. Canok erantzun zion autoitzultzaile ona izateko aukera bakarra itzultzaile izatea dela, eta bera horrela jokatzen saiatu dela; «neure buruari esaten diot “hau egin duk, ba izorrai!”». Mariasun Landa izan zen azken saioan, eta hitza hartu zuen bukaeran, autoitzulpenaren aldarri egiteko; bere ustez, ahots propioa gordetzeko modua da, testuaren jabe izateko modu askotan bakarra. Canok ere izan zuen harentzat hitzik, eta aipatu zuen «estrañamendu» bat onartu behar dela beste batek eginiko itzulpenetan, hasieran txoke bat egon behar duela, irratia sintonizatzen denean bezala, baina une batetik aurrera gozatzea ere lortzen dela. Honela amaitu zuen, gainera: «Zerbaitek funtzionatzen ez badu gaztelaniaz, onartzen dut euskaraz egon daitekeela zerbait faltan-edo, idazlearen profesionaltasunaren barruan doa».

(ETren fotograma honekin ekin zion Harkaitz Canok hitzaldiari)

Eta horrela bukatu zen EIZIEk Isabel Etxeberriaren gidaritzapean EHUko ikastaroen barruan antolatutako eskola. Itzulpengintzaz aritzeko eta bertaratutako ikasle zein irakasleekin eztabaidatzeko aukera izateaz gainera, hiriaz eta giroaz gozatzeko plazera ere izan genuen, zeren, Jazzaldiaren harira Yavhé M. de la Calzadak Garako kronikan zioen bezala, «[la ciudad] da rabia de bonita que está».

Post hau izan da oporren aurretik jarriko dugun azkena, abuztuan erdi-jai hartuko baitugu (ez dugu deus berririk jarriko, baina ez gara erabat urrunduko). Irailean itzuliko gara, indarberrituta eta elearazteko gogoz. Bitartean, izan zoriontsu!

Bigarren egunean adibide zehatzetan jarri zuten fokua hizlariek, eta Japoniako literaturara, komiki-itzulpenera eta Calderón de la Barcaren antzerkira gerturatu gintuzten Ibon Uribarrik, Bego Montoriok eta Xabi Payak, hurrenez hurren.

Jauzia sortalderantz

Ibon Uribarri irakasle eta itzultzaileak lan handia egin du itzulpen-ikasketen arloan, horren erakusgarri da duela pare bat aste Baionako ikastaroan eman zigun saioa, non azkenaldian jorratu dituen ikerketa-lerroak azaldu baitzizkigun. Oraingo honetan, aldiz, itzultzaile gisa izandako bizipenez jardun zuen Uribarrik, zehazki, LU bildumarako euskaraturiko Loti ederrak (Alberdania-Elkar, 2006) eleberriaz. Japonieratik itzuli zuen, eta hauxe izan zen bere lehenengo literatur itzulpena, horren aurretik filosofian aritua baitzen.

Hasteko, Kawabataren inguruko zenbait xehetasun eman zizkigun. Haurtzaro latza izan zuen idazleak, senide gehienak hil zitzaizkion eta barnetegi batean egon zen Tokiora joan arte unibertsitate-ikasketak egitera. Hastapenean filologia ingelesa ikasten hasi zen; izan ere, garaiko idazle japoniar modernoen artean ohikoa zen mendebaldeko kulturak aztertzea. Lehenbiziko urte horietan estilo modernistako literatura landu zuen eta, halaber, hainbat itzulpen egin zituen, tartean Txekhov errusiarra (mendebaldeko literatura nahiko berandu sartu zen Japoniara, hain zuzen ere, Kawabata izan zen korronte horri lagundu zion lehen itzultzaileetako bat). Edonola ere, autoreak literatura japoniar zaharra berdeskubritu zuen, filologia japoniarreko ikasketak burutu zituen. Mishimak bere maisutzat hartu zuen. Japoniako tradizioarekiko miresmenak bere ibilbide osoan zehar jarraitu zuen, eta aipatzeko da 1968an Nobel saria jasotzera joan zenean jantzi japoniarrak eroan zituela soinean. Are deigarriagoa da kontuan hartzen bada Japonian gaur egun emakumeek soilik jantzi ohi dituztela kimono eta yukatak.

Kawabataren obra ezagunean Izu no odoriko izenekoa da (Izuko dantzariak), baina euskarara ekarritako Loti ederrakek ere oihartzun handia lortu du nazioartean. Hizkuntza askotara itzulia izan da, eta Uribarrik horietako batzuk aztertu zituen lanari ekin aurretik. Nabarmentzekoa da itzulpen ingelesak, frantsesak eta gaztelaniazkoak jarrera orientalizatzailea izan dutela, azalean geisha eta antzeko elementu tradizionalak azaltzen dira, nahiz eta istorioa aro garaikidean gertatzen den eta ez duen zerikusirik gisakoekin. Aitzitik, testuari dagokionean, hizkuntza horietako itzultzaileek bestela jardun dute, eta izugarri etxekotu dituzte itzulpenak testuko erreferentzia kultural gehienak ezabatuz. Bestalde, alemanezko bertsioaren kasuan, azala ez da hain estereotipatua eta testuan ere gehiago errespetatzen dira japoniar kulturako aztarnak. Euskararako itzultzaileak azken joera hori hobesten du.

Baina nola iritsi zen Uribarri japoniera euskaratzera? Hasiera batean kultura horiekiko lilura zinemaren bitartez piztu zitzaion, eta ondoren, Alemanian doktorego-ikasketak egiten ari zela, hizkuntza lantzeari ekin zion, eta hainbat egonaldi egin zituen uharte nipoietan. Kawabataren nobelaz gain haikuak itzuli ditu (Senez-en plazaratuak) eta baita Haruki Murakami ezagunaren Gauaren sakonean (Erein, 2009) ere. 

Itzulpen-prozesuak hainbat zailtasun izan zituen. Japonierak idazkera konplexua du, hiru alfabeto mota ditu: hiragana (silabikoa, ondorioz hitz homofono asko sortzen ditu), kanjia (hizki txinatarrak) eta katakana (atzerriko maileguak idazteko erabiltzen da). Kanji askok irakurketa posible bat baino gehiago dute, zer beste kanjirekin uztartzen diren. Kanjiak nola irakurtzen diren ez jakiteak asko moteltzen du irakurketa, eta, ondorioz, itzulpena. Bestalde, japoniera euskararen antzekoa da formalki, postposizionala eta aglutinatzailea baita, eta S-O-A hurrenkera baitu. Transliterazioa finkatuta eta bateratuta ez egoteak ere arazoak sor ditzake. Kultur erreferentziak gordetzeko orduan, Uribarrik glosario bat osatzeko hautua egin zuen testuan oin-oharrak txertatu beharrean. Hitz ezezagunak letra etzanaz agertzen dira, hartara, interesa duenak definizioa kontsulta dezake, eta axola ez zaionak ez du zertan irakurketa eten.

Amaitu aurretik anekdota gisa kontatutako zerbait ekarri nahi nuke hona. Uribarrik hasieran hitz egin zigun orientalismoaz eta joera zapaltzaile hori oso agerikoa da ondorengo kasu honetan:

(Irudiak: Ming doktorearen argaltzeko tearen ontzia eta 10 000 yeneko billetea)

Ikusten duzuenez gizon berbera agertzen da bi irudietan. Ming doktore delakoa egiazki Japoniako oso pertsonaia sonatua da, zehazki, Yukichi Fukuzawa, filosofoa eta Keio unibertsitate prestigiodunaren sortzailea. Herrialde bateko kulturan hain inportantea den norbaiten irudia modu kutre horretan baliatzeak argi erakusten du zer errespetu gutxirekin egiten zaion so, oro har, Ekialdeari.

Itzulgaia testu hutsa ez denean

Komikizale porrokatua dugu Bego Montorio itzultzailea eta pasio horrek eraman du komikiak euskaratzeko abenturara. Hasieratik nabarmendu nahi izan zuen komikiak testua eta irudia batzen dituen arren ez dela bi elementueen batuketa soil bat, baizik eta bi elementu horiek uztartzean sortzen den obra berezi-berezia. Horrez gain, azpimarratu zuen komikia ez dela umeentzako produktua, pentsatu ohi denaren kontrara. Horren adibide aproposak dira Ralf König alemaniarraren lanak (euskaraz Kondoi-hiltzailea dugu) edo Art Spiegelman estatubatuarraren Maus sorta. Cannesko zinema-jaialdian urrezko maskorra irabazi berri duen La vie d’Adèle filma bera ere eleberri grafiko batean dago oinarritua, hain justu, Julie Marohren Le Bleu est une couleur chaude (2010).

Gisa horretako komikiak dira Montorioren arreta pizten dutenak, hor baitago sormena garatzeko aukera zabalena. Dena dela, mota horietako obrak ez dira euskarara gehien itzultzen direnak. Kontrara, komikien eta haurren arteko lotura berresten da, eta Asterix eta Obelix eta Tintin salbuespen gisa hartuta, euskaratu diren komiki gehienak didaktikoak/pedagogikoak dira, edo literatur obra handien egokitzapenak eta haur eta gazteei zuzenduta daude beren-beregi. Ez dute bat egiten hasieran planteatutako ikuspuntu horrekin, irudia eta testua uztartuz sortzen den produktu bereziaren magiarekin, alegia.

Hizlariaren esanetan, komikia aldirien aldiria da, polisistemen teoriaren mintzoan. Maite Lopetegik berriki gehitu ditu komikigintzaren datuak itzulpenen katalogora, eta horri esker hainbat zenbaki zehatz eman ahal izan dizkigu Montoriok. 1972tik gaur arte zenbatzen hasita 240 komiki ekarri dira gurera, eta 49 argitaletxek plazaratu dituzte. Atomizazioa ikaragarria da, beraz. Edukiei dagokionez, goian aipatutako joerak nabarmentzen dira, eta horrek erakusten digu Bidasoatik hegoalderako gure lurraldeetan ez dagoela komiki-tradizio handirik.

 Segidan komikien ezaugarri formalez jarduen zuen Montoriok. 3 testu mota daude, batetik bunbuiloak (pertsonaien elkarrizketa biltzen dutenak), bestetik testu osagarrietarako kaxak (musika, telebista…) eta azkenik kartutxoak (ainguratze funtzioetarako, alegia, eszenaren kokapen geografikoa eta tenporala zehazteko, eta off ahots bat islatzeko…). Horiek funtzio ohikoenak lirateke, baina noski, hiru elementu horiek helburu estetikoekin ere erabiltzen dira, eta egile bakoitzak bere estiloa duenez, aniztasun handia dago.

 Testuak itzultzean hainbat berezitasun hartu behar dira kontuan: hitz-joko asko baliatzen dira irriak sortarazteko, eta hizkera zuzena da nagusi, ia dena da elkarrizketa. Ahozkora hurbiltzeko transkripzioa franko baliatzen da, hala nola, azentuak eta hitz egiteko modu estereotipatuak (atzerritarrenak adb.). Horiek euskaratzeko orduan euskalkiak aukera bat izan daitezke, baina arretaz ibili behar da horrekin ere.

(Irudia: Xabinaitor-en tira bat)

Itzulpena amets

Last but not least Xabi Paya itzultzaile eta bertsolariak bere bizipenak azaldu zizkigun, Pedro Calderón de la Barcaren Bizitza amets (Alberdania-Erein-Igela, 2013) antzezlan ezaguna euskaratzearen erronkari dagozkionak. Ez dira nolanahikoak izan, Payak erabaki baitzuen obra formari eutsiz itzultzea, alegia, neurtizkeran, horrek dakartzan zailtasun gehigarri guztiekin.  

Aurkezpen dinamiko baten bitartez hainbat xehetasunen berri izan genuen. Batetik Pedro Calderón de la Barca idazleari buruz jardun zuen Payak. Familia dirudun bateko semea izanik, babestuta hazi eta bizi izan zen, humanitateak eta zuzenbideak ikasi zituen Salamancan eta hainbat lanbidetan ibili zen, hala nola soldadu, antzerkigile, olerkari eta fraide. Liskarzalea izan zen, eta fede kristauarekiko zalantzak krisi pertsonal sakona eragin zion. 1635ean estreinatu zen Bizitza Amets oholtzan, eta hurrengo urtean argitaratu. Ikuslego jakin batentzat zegoen idatzia, corralesetara joango zirenentzat, alegia, eta antzoki horietan jendeak amodio/ohore/botere trinitateari buruzko endreduak eskatzen zituen. Obraren estiloak ere arau zehatz batzuei jarraitzen die, hain zuzen ere, 1609an Lope de Vegak komediak egiteari buruzko gidaliburu bat kaleratu zuen, eta han esandakoei lotu zitzaien Calderón.

Bere itzulpenerako marko teoriko eta eredu aproposen bila hainbat autorerengana jo zuen Payak. Antzerkia ekartzeko orduan, bi irizpide nagusi erabili ohi dira, batetik esangarritasuna (translating for the page) eta bestetik antzezgarritasuna (translating for the stage). Kasu honetan, neurtizkera ere hartu behar da kontuan, autoreak 6 olerki-mota baitarabiltza, are, mota bakoitza eszena jakin batzuetarako baliatzen du, eta pertsonaia batzuek soilik neurri batean hitz egiten dute. Ezin ahaztu, halaber, errima, erreferentzialtasuna (hainbat pertsonak buruz dakizkite obra honetako pasarteak) eta kultur gertutasuna.

Azkenean, Susan Basnett etxe honetan ezagunaren proposamenak ase zuen. Basnettek dio, hasteko, antzerkia beti itzuli behar dela (badaezpada) antzeztua izatera joango balitz bezala. Horrez gain, baliokidetasun dinamikoaren kontzeptua ere bultzatzen du, hau da, jatorrizkoa hartzen zuen irakurleak sentitzen zituenen antzekoak sortzen ahalegintzea itzulpenaren irakurlearengan. Ondorioz, ezinbestekoa iruditu zitzaion neurtizkerari eustea, antzeko efekturik sortu nahi bazuen.

Beste hizkuntzei begira ere jarri zen euskaratzailea, eta ingelesek eta frantsesek egindakoari erreparatu zion. Ingelesera bi itzulpen egin dira, bata 1920an (Symons) eta bestea 2004an (MacCarthy), biek ala biek gorde dute bai errima bai erritmoa. Horren arrazoi posibletzat jo daiteke ingelesak errezitatzeko eta errimatzeko tradizio handia izatea. Bestela jokatu zuten frantses itzultzaileek. Hinardek 1841ean eta Dupuisek 1996an biek hitzez hitz, prosaz eta errimarik gabe eman zuten antzezlana. Tradizioa baduten arren transmisioa, oro har, idatziz egin izan dute, eta Payaren iritziz hori izan daiteke hartutako erabakiaren azalpen bat. Euskaraz ere aurrekariak badira: Juan Garziak itzulitako Hamlet eta Juan Martin Elexpuruk ekarritako Tartufo Zekena. Biek egin zuten formari eustearen aldeko apustua.

Hori guztia kontuan hartuta ekin zion Payak lanari, eta emaitza ez da makala izan. Hainbat lizentzia hartu zituen, testuari Traizioa egin ordez traiziotxoak soilik egitea egokiagoa zela pentsatzen baitu. Horrela, olerki txikiei bertsoak gehitu dizkie (toki gehiago izateko), sinalefak komenentziaren arabera baliatu ditu, ahozko hizkerako laburduretara jo du silabak irabazteko (y juntagailua mila aldiz agertzen da testuan, literalki, eta hainbat kasutan “ta” bilakatu da), eta aditz trinkoen aldeko apustua egin du.

Besterik gabe, gozatu Maite Arresek eta Ramon Agirrek egindako errezitaldiarekin. Bihar arte!

https://www.youtube.com/watch?v=66aZJsgNoFA

Txoria, ez ornitologoa

(Kronika hau idazten ari nintzela Juan Luis Zabalak Berrian argitaraturiko artikuluaren berri izan dut, zeinak Gerardo Markuletaren hitzaldiaren inguruan baitihardu. Dudarik gabe ni baino azkarrago ibili da Zabala eta errepikakor ez gertatzearren berak aipatutakoak, nahiz oso interesgarriak izan, ez ditut neuk ere hona ekarriko. Kontrara, hark esan gabe utzitakoak hartuko ditut ahotan, bata bestearen osagarri eta elikagai izan daitezen).

Hainbat arranguratu dira poesiak Literatura Unibertsala bilduman duen presentzia urriagatik eta hain zuzen, Gerardo Markuletak itzuli zuen orain arte LUn argitaratu den poema-liburu bakarra. Zenbait poeta katalan (Ibaizabal, 1997) antologia elebiduna, alegia. Poesia euskaratzearen eta euskaratik itzultzearen garrantzia azpimarratu zuen poeta eta itzultzaile oñatiarrak bere hitzaldian eta aitzin-solas gisa hainbat kontu aipatu zituen. Praktikatik abiatuta hitz egingo zuela argitu zigun, teorizazioa lagata daukalako eta itzultzearen ariketa bera baita hurbiletik ezagutzen duena eta azken urteotan egiten diharduena. Praktikaren gaineko teorizazioari beharrezko deritzon arren, ez du berak egingo, Arantxa Urretabizkaiak idazle ofizioaz galdegitean  erantzun bezala, “txoria naizelako, eta ez ornitologoa”.

Poema liburuaren eta itzultze prozesuaren inguruan mintzatu zitzaigun ondoren. 1995 eta 1997 urteen bitartean burutu zuen itzulpena eta bere bizitzako garairik gozoena izan ez bazen ere, ilusio handiz lotu zitzaion lanari. Berehala aholku bat eman zigun, alegia, sekula antologia bat osatzeko eta itzultzeko ideia otutzen bazitzaigun, argitaratuko diren poemen hautaketa jada finkatuta dagoenean ekiteko itzultzeari, lehenengo itzultzeak eta ondoren erabakitzeak buruhausteak besterik ez baitizkigu sortuko. Izan ere, halaxe gertatu zitzaion berari autore katalanekin, eta ondorioz, berandu amaitzeaz gain, ez zuen liburuarentzat hitzaurrerik osatu. Horren ordez, Felipe Juaristik idatzi zuen eta Markuletak ez zuen testua aldez aurretik irakurtzeko aukerarik izan. Aitortu zigunez, liburuari egindako kritika latzena hitzaurrean bertan dago. Juaristik hainbat poetaren falta sumatu zuen liburuan eta halaxe adierazi:

Gerardo Markuletak paraturiko hau antologia da. Horrek esan nahi du antologia egileak bere gustuko edo bere sokako poetak hartu dituela, bere gustuko poemak itzuli dituela, bere irizpide soila duela lagun eta gogaide. Aipaturiko bederatzi poeta katalanen poemak dakartza, txukun itzulita, iruzkina zilegi bazait. Falta dira, hala gertatzen da antologietan, bat edo beste, gure senak (edo senyak) sartuta behar luketela esaten badigu ere. Nik neuk izen batzuk dauzkat, abespeluan botatzeko, hala behar izanez gero: Pere Gimferrer, Narcis Comadira, Francesc Parcerisas, Joan Margarit, Salvador Oliva, Joan Brossa, artista, poeta.

Markuletak hura irakurri arte ez zekien “bere sokako poetarik” zegoenik ere, eta, egiatan, aukeraketarako irizpide zehatzagoak erabili zituela azaldu zuen. Antologia bat osatzeko orduan bi muturreko joera daude: alde batetik akademikoa, hau da, aldi berean didaktikoa izan eta ikuspegi zabala eskaini nahi duena, sorkuntza lana bera kritika eta bibliografia ugariarekin hornituz; eta, bestetik, sortzaile antologia deitzen dena, hau da, sortzaile batek hautatu eta antolatutakoa, esaterako, Joseba Sarrionandiaren Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (Pamiela, 1985). Bi muturron artean askotariko bideak daude eta Markuleta ez zitzaion akademikotasunarenari estuegi lotu, izan ere, bere esanetan, irakurleak bibliografia eta oharrak eskertzen baditu ere, poesia irakurleak poesia liburu bat desio duelako oroz gain. Hori dela eta, jarraitutako irizpideak honakoak izan ziren: poetak hilik egotea, beste hizkuntzetako antologietan agertzea eta baita eskuliburuetan ere. Horrez gain poemak laburrak, garbiak eta biribilak izatea hartu zuen kontuan, aldi berean gurera ekartzeko egokiak eta euskaraz gozagarriak gertatzea. Hitz batean, irakurlearen alde ekin zuen.

LU bildumaz jardun zuen jarraiki. Kronologiari erreparatuta jada historikoa zela esan zuen, eta gogora ekarri zituen hastapenetako kontuak, besteak beste, LIM-LIBI tailerrak, non egun itzultzaile eskarmentudunak diren beste zenbait hasiberrirekin batera ofizioan lehen pausoak eman baitzituen. Garaian galduta zebiltzala kontatu zigun, gauza asko zeudelako faltan, beste asko oraindik erabakitzeko eta arautzeko. Egoerak urteekin hobera egin arren, itzulpengintza oraindik orain defenditu beharra dagoela adierazi zuen, irakurleak artean mesfidati ageri direlako. Testu gozagarriak sortzen aurreratu bada ere, oraindik ez da horiek benetan gozatzea lortu.

Ariketa praktikoekin hasi aurretik, poesia itzulpenaren berezitasun orokorrez aritu zitzaigun. Hemen ere bi jarrera nagusitzen dira, bata bestearengandik nahiko urrun daudenak. Alde batetik, itzulpen hitzez hitzezkoa, normalean balio erantsiko testuetarako erabiltzen dena, eta bestetik, itzulpen literarioa, xede hizkuntzan beste poema bat sortzea helburu duena. Funtsezkoa da erabakitzea zein motatako itzulpena egin nahi dugun, hots, non kokatzen den literaltasunaren ardatzean eta horren arabera testuarekin tratuak egitea, irakurlearekin daukagun konpromiso nagusia egundo ahaztu gabe. Beste zenbait aholku ere eman zizkigun, adibidez, poesia asko irakurtzea begirada zorrozteko eta fintzeko, tipografia eta puntuazioa aintzakotzat hartzea eta jatorrizkoaren itzulpenik ezagutuz gero zalantzarik gabe baliatzea. Izan ere, zeharbidezko itzulpenarekiko errezeloa dela medio, luzaz baztertu da aukera hori eta Markuletaren ustez ez da zentzuzkoa aski argigarriak gertatu daitezkeen bertsioei bizkarra ematea. Beste trikimailu lagungarri bat? Zentzumenen araberako azterketa zatikakoa egitea, hau da, hasteko usaimenarekin zerikusia duten hitzak aztertzea, ondoren ukimenarekin dutenak etab. Sinestesiak harrapatzeko ezin hobea.

Fernandoren egiak

Fernando Reyk garbi laga nahi izan zigun bera ere ez zela teorialaria, entzungo genuena ondokoei ikusitakoen eta esperientziatik ikasitakoen zerrenda izango zela. Bestalde, Reyk etxeko-lana bidalia zigun eta berari soilik bi ikasleren itzulpenak heldu bazitzaizkion ere, azaldu zigun tarte bat eskainiko geniola testuaren azterketa eta erkaketari.

Hasteko eta behin, literatura itzulpen bati heltzeko zenbait irizpide nagusi eman zizkigun, oso oinarrizkoak iruditu zezaketen arren ezinbestekotzat jo zituenak. Ezer baino lehen, itzulgaia osorik eta ongi irakurri beharra dagoela azpimarratu zuen, nahiz eta maiz, presagatik edo lan baldintzengatik ez den horrelaxe gertatzen. Behar-beharrezkoa da, haatik, lana arretaz irakurtzea eta bertan murgiltzea tonuari, musikari eta edukiari erreparatuz. Ikerketa dator ondoren, idazlea nor den, zer argitaratu zuen, nola, noiz, zergatik idatzi zuen aztertzea. Hainbat autoreren ustez itzultzailea irakurle pribilegiatu dela ekarri zuen gogora, obra bat xeheki ezagutzeko modurik onena obra horixe itzultzea dela. Jarraian, fideltasuna mantendu beharraz jardun zuen, hau da, jatorrizkotik ahal bezain hurbil gelditzeaz. Itzulpen lanaren erritmoari dagokionez, etenaldiak ekiditea gomendatu zigun, eta behin martxa hartuta daukagunean terminologiari eta enparauei lotutako zalantzarik sortuz gero (gurean bereziki ugariak direnak), horiek asterisko bidez markatzea hurrengo orrazketan argitzeko, banan-banan begiratuz gero lana geldotu eta behar baino nekezagoa egingo zaigulako. Zuzenketa dator gero, eta jatorrizkoan agertu guztia sartuta dagoela egiaztatu ostean, euskara ona dela ziurtatu behar dugu, hots, sorburu hizkuntzatik behar bezain urrun gaudela. Zurruntasuna ezabatu eta jatortasuna bilatu behar da, horretarako testuari behar adina traizio eginez. Traizio egitea, sarritan, zilegi ez ezik beharrezkoa ere badelako. Ez da ahaztu behar itzulpena biki bat dela, independentea hortaz, ikusi bestela puntuazioan ematen diren aldaketak.  Zalantzak argitu behar dira hurrena, iturri ugari erabiliz eta aholkulari fidagarriei galdetuz. Reyk egunetik egunera garbiago du itzulpena talde lana dela. Itzultzaileak denboraz gaizki ibiltzen direnez zaila izaten da, baina nafarraren ustez, oso mesedegarria da itzulpena zenbait hilabetez beratzen uztea eta ondoren berriro hartzea. Azkenik, zuzentzaile pare bati pasatzea komeni da eta zuzenketak sartu ostean, beste behin zuzentzea.

Etxeko-lanak aztertu eta iruzkindu ondoren italieratik itzultzeak berezko dituen zenbait arazo eta zailtasun aipatu zizkigun Reyk, hizkuntza hori barra-barra landu du-eta. Alde batetik, dialektoen auziaz aritu zen, beste hizkuntza eta kasu batzuetan ere arantzatsua gertatu daitekeena. Italiera estandarra nahiko gaztea izanik, dialektoen artean alde handia dago eta presentzia pisutsua dute. Horrelakoetan nola jokatu eta zein irizpide jarraitu erabakitzeko aholkuak eman zizkigun adibide praktikoak erabilita. Alde batetik, Natalia Ginzburg autoreak Gure etxeko kontuak (Igela, 2004) obran oro har italiera batuan idazten duen arren, noizbehinka Trieste, Venezia eta Milan inguruko hizkerak darabiltza. Reyk erabaki zuen euskara batutik ez ateratzea, horren ordez, dialekto mintzoaren ordaina emateko ahozko hizkerara fonetikoki albait gehien hurbiltzen saiatu zen, kasu, kontrakzioen bitartez. Gainera, ohar bat idatzi zuen. Andrea Camilleriren kasuan, italiar estandarretik nahiko urruti dago bere diskurtsoa. Hilabete bat Montalbanorekin (Igela 2011) euskaratzeko orduan, beste hizkuntzetan hartutako erabakiak aztertu zituen, Josu Zabaletarekin kontsultatu zuen (zeina Camilleriren beste obra bat itzultzen ari baitzen) eta azkenean euskara batuari eustea erabaki zuen. Beste bitartekari batzuk erabili zituen testua aberaste aldera, adibidez, sintaxia eta hiztegia bitxikeriaz hornitzea. Bi ondorio nagusi atera zituen. Lehenik, efektu literario berezi bat lortzearren ez bada, ez dela euskara batutik atera behar. Bigarrenik, eta hau powerpoint aurkezpenean letra larriz genekusanez, nik men: GARBI EDUKI EUSKARA BATUA EZ DELA GIPUZKERA ABERASTU BAT. Hau da, batutik irten gabe nork bere euskalkia ustiatu dezakeela.

Amaitzeko, lagun aizunen alor labainari heldu zion. Labaina laprastada andana sortzen dituelako eta sortu ditzakeelako, batez ere antz fonetiko aipagarria duten hizkuntzen artean, hala nola, italiera, portugaldarra eta gaztelera. Hegoaldeko itzultzaileek gaztelania nahiko hurbil eta barneratuta daukagunez, portugalera edo italieratik itzultzean, aipatu erdararen oihartzunek traba egin eta ataka gaiztoetan jarri gaitzakete. Kontuz ibili behar dugu, beraz. Baita ere, zubi-lanetarako gaztelania darabilgunean. Gehiago jakiteko.

Dinosauroen euskaratzailea

Juan Garzia, ikastaroko azken hizlaria, Miren Ibarluzeak asteartean aipatutako dinosauroetako bat da, duda izpirik gabe, ez bakarrik LUn bost obra itzuli dituelako baizik eta obren idazleen tamaina literario eta izaera kanonikoagatik ere, besteak beste, Borges, Rulfo eta Shakespeare ekarri baitizkigu. Guk ikastaroan Borges landuko genuen batez ere, horren ipuin bat itzultzea (La intrusa) izan baitzen gure etxeko-lana eta erronka. Postre ezin hobea, beraz.

Aurretik aritutakoek esandakoekin bat egin zuen Garziak, eta azpimarragarria zeritzon batez ere Markuletaren goizeko hitzaldiari, bertan itzulpenaren teoria dotore bat aurkeztu baitzigun. Horren hitzak baliatuko zituela esan zigun, zehazki poesia itzulpenaz jardun bazuen ere, ipuin laburrek zerikusi handiagoa dutelako olerkigintzaren moldearekin eleberrienarekin baino. Narrazio laburrak, orrialde kopuru txikia izanagatik, osotasuna duelako.

Pertinentziaz jardutea eta hierarkia ezartzea ezinbestekotzat jo zituen itzultzaile legazpiarrak, orain modan ez badago ere nolabaiteko azterketa fenomenologikoa eginez, testuaren helburua garbi eduki behar genuela azpimarratu zigun; garrantzizkoena eta ondorioz transmititu beharrekoa zer den erabaki eta horren arabera ekin. Autorearen eta obra zehatzaren dokumentazioa topatzea ere funtsezkoa begitantzen zaio. Garziaren ustez, itzultzaile batek egin dezakeen bekatu barkaezin bakarra, etikaren kontra doana, testuaren esaldi edo pasarte bat ulertu edo interpretatu gabe ematea da, hau da, esaldiaren gakoa zein den argi eduki ez arren hitzak zelanbait itzultzea baina transmititzen ari zarenaren arrastorik gabe. Pasartearen esanahiak katramilak sortuz gero eta hortaz jabetuz gero, itzultzailearen derrigorrezko eginbeharra da han eta hemen begiratzea, ikertzea, kideei galdetzea… Konbentzitzen duen interpretazioa erdietsi arte. Ondoren interpretazio hori ez bada zehatza eta ondorioz delako pasartea oker itzultzen bada, akatsa litzateke ere bai, baina ez hain larria, itzultzaileak bere apustua defendatu lezakeelako, horren alde egitera eroan zuten arrazoiak azalduz.

La Intrusa lanari buru egin genion ondoren, eta Garziak testua markatzeko erabilitako kolore-kodearen nondik norakoak azaldu zizkigun, itzultzean arazoak sor ditzaketen kontuak korapiltasun mailaren arabera sailkatzen dituena. Kaskoan gorde beharreko aspektuak hamaika pasatxo direla ikusi genuen eta ez dut ukatuko, hainbat etsipen hasperen iritsi zitzaizkidan alboko aulkietatik. Niri neuri, Garziaren erritmo bizia eta gaitasun gorena ikusita oharretarako boligrafoa atzamarretatik jausi zitzaidan eta kontenplazio hutsari lotu nintzaion.

Misterioz inguraturiko lana da aztergai eta hizpide izan genuen Borgesen ipuina. Literaturaren ikuspuntutik hainbat dira Garziak zerrendatutako gogoan hartu beharrekoak. Hasteko, ezin da ahantzi obraren ipuin izaera, hau da, sintetikoa dela. Ipuin mota ere kontu erabakigarria da, Borgesek jada itsu gelditu ondoren osatu eta diktatu baitzuen eta ondorioz, ahozkotasuna dariolako ezinbestean. Horrez gain, estiloaren hainbat aspekturi, hala nola, estilizazioari eta diskurtso-motari, eta tonalitatearen ertzei, orokorrei zein erregistroari dagozkionei, erreparatu behar diegu. Ipuin honek txoko kutsu, mimesi ukaezina du eta noski, hori islatzeak ere badu garrantzia. Alde batetik argentinismoz josita dago, adierazpideetan zein objektu/erakundeetan beretan, eta bestetik, hitzen denotazioaren eta konnotazioaren arteko alde sarritan esanguratsuak aintzat hartu behar ditugu, guztia neutro jarriz gero konkretutasuna eta girotzea galduko direlako. Amaitzeko, garrantzizkoena ipuinaren efektua errepikatzen saiatzea da, kontakizunaren xarma harrapatzea eta ipuin-kontalarien sutondo efektua erreproduzitzea. Istorioaren mamia tragedia zarpail bat da eta oroz gain hori da helarazi beharrekoa, egiatan artefaktuaren funtsa hori delako, Buenos Aireseko ezaugarri guztiez biluzten badugu.

Autore argentinarraren bilduma bakarra plazaratu du LUk, hain zuzen, Garziak itzulitako Ipuin hautatuak (Ibaizabal, 1998). Prestatu bazuten ere, La intrusa ez zen liburuan agertu, Borgesen alargunak lan horren argitaratzea debekatu baitzuen munduko txoko guztietan.

Ez nuke amaitu nahi zenbait kontu jakingarri aipatu gabe. Lehenik, Borgesen narrazio hau oinarri hartuta Euskal Herrian egokitzapen bat burutu zuen José Julián Bakedano zinema-zuzendariak, Bernardo Atxagaren gidoia erabilita. Istorioari arropa argentinarrak erantzi eta euskaldunak jantzi zizkioten, ekintza Durangoko inguruetan kokatuz. Emaitza Oraingoz izen gabe (Bakedano, 1986) deituriko filma izan zen. Bigarrenik eta egokitzapenekin jarraituz, zinez interesgarria iruditu zitzaidan Garziak aipatutako ekimena, itzultzaileak berak sustaturikoa, duela urte dezente Plazara aldizkariaren baitan. Proiektuaren izena “Ai gureak balira!” zen eta pieza antologikoak euskaratzea eta mozorrotzea zuen helburu. Irakurleek jatorrizko autorearen izena asmatzen bazuten sariak jasoko zituzten.

Nola ez, gure esker ona UEU eta EIZIEko langile eta kideei, ikastaro eder hau antolatzeagatik.

Gehiago jakiteko:

Ikastaroan banatutako irakurgaien estekak EIZIEren hemerotekan.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2012/06/29/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-ii/feed/ 1 https://elearazi.eizie.eus/2012/06/28/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-i/ https://elearazi.eizie.eus/2012/06/28/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-i/#comments Thu, 28 Jun 2012 11:48:12 +0000 http://elearazi.org/?p=588 Bai, izenburuko bigarren zatia lapurtua da, Juan Garzia edo beste itzultzaile eskarmentaturen bati entzuna da, eta ez, ez gara atalkako foiletoietara biziatu. Astearte eta asteazkenean UEUk eta EIZIEk elkarlanean antolaturiko “Literatura Unibertsala itzultzen” ikastaroan izan ginen Eibarren, eta horren harira, bi egun horietako kronika bana ekarri dugu, twitter maite ez eta izan ez zinetenontzat. Hogeita hamar pertsona inguru izan ginen entzule, adin askotarikoak eta gehienak itzulpen lanetan arituak, ez, ordea, guztiak literatura itzulpenean adituak. Honatx UEUk eta Berriak eginiko kronikak.

Iñigo Roque izan zen antolakuntza eta aurkezpen lanetan (baita twitter elikatzen ere), eta bi egunetako hizlariak labur aurkeztu zituen, gutxi gorabehera ikastaroko egitarauan azaltzen den gisara; lehenengo egunean, hilaren 26an, Miren Ibarluzea, Ana I. Morales eta Karlos Zabala aritu ziren, eta 27an, berriz, Gerardo Markuleta, Fernando Rey eta Juan Garzia. Roquek adierazi zuenez, “literatura unibertsala bilduman egin den lan erraldoia gizarteratzeko eta hari dagokion atarramentua ateratzeko oraindik bide luzea dugu”.

Dinosauroek ez zaitzatela kikildu

Miren Ibarluzeak “girotze saioa” egin zuen; horretarako, Literatura Unibertsala (hemendik aurrera LU) bilduma zer den eta horrek euskarazko sisteman zer harrera izan duen deskribatu zuen, hori baitu tesirako gaia. Hasteko, elearazin jarri genuen lehenengo bideoetako bat ikusi genuen (derrigorrezko arazo teknikoak eta guzti), 2010eko itzultzailearen egunaren harira EIZIEk egin zuena. Segidan, bildumaren ezaugarri nagusiak aurkeztu zituen. Ekimen instituzionala eta publikoa da LU bilduma, EIZIE eta Eusko Jaurlaritzaren arteko hitzarmenetik sortua. Hizkuntzaren eta literatur sistemaren normalizazioa du xede, eta horregatik ez da lehiatzen ekimen pribatuarekin (argitaletxeekin, kasu). Orobat, profesionalen sustapena eta munduko literaturak gurera ekartzea du asmo. Itzultzailearen aintzatespena oso present dago bilduman, bai prozesu osoan (tarifa, zuzenketa, datak) bai emaitzan (eskubideak, izena eta biografia). Ez itzultzailearen egoa puzteko, baizik eta irakurleak argi izan dezan eskuartean duena itzulpen lan bat dela. Ibarluzeak adierazi zuenez, argitalpenetik bost urte pasatzen direnean, euskarazkoaren eskubideak itzultzailearenak dira, eta beste argitaletxe batekin berrargitalpenak itzultzailearekin berarekin adostu daitezke. Antza, Maria Garikanok euskaraturiko Stevensonen Altxor uhartea da bildumaz kanpo berriz kaleratu den bakarra (1991ean lehena, Ibaizabal etxearekin, eta 2008an ondoren, Elkarrekin).

Iñigo Roquek ere aurkezpenean aipatu bezala, hiru aro izan ditu LU bildumak. Lehena, 1990-2002 artean; 100 liburu plazaratu zituen, Ibaizabal argitaletxearekin. Aro horren harira Senezen argitaratu zen balorazioak, besteak beste, poesia faltan zela salatzen zuen. Bigarren aroa 2002-2010 artekoa izan zen, eta 52 liburu kaleratu zituen Elkar-Alberdania lankidetzak. Beste balorazio bat kaleratu zen Senez 37 alean, baina oraingoak bigarren aroa ez ezik, lehenengoaren kritika ere biltzen du, beraz, zuzenduriko akats batzuk ez dira islatzen. Halere, oraindik ere poesia liburu bakarra da LU bilduman duguna. Hirugarren aroaren aurretik, nolabaiteko azterketa eta sustapena egin zen 2010ean, eta katalogoa eta Urrezko Biblioteka ere prestatu zuten. Azkenik, hirugarren aroan, 2011n, Erein-Alberdania-Igela elkarlanak deialdi berria ahalbidetu zuen.

LU bilduma 152 liburuk osatzen dute, eta horiek euskaraz eman dituzten 82 itzultzaile. Horietatik itzulpenen zozketan gehien hautatutako laginak Koldo Bigurirenak dira, 8 liburu plazaratu baititu bilduman; hurbiletik jarraitzen dute Jose Morales Belda eta Josu Zabaleta, 7 libururekin. Alta, Ibarluzeak argi utzi bezala, LU bildumako itzultzaile guztiak “ez dira dinosauroak” eta hasiberriak ere badira zerrendan, beraz, beldurrik ez parte hartzeari. Lau eskutara egin den itzulpenik ere bada, 9, hain zuzen. Datuekin bukatzeko, aipatu behar da azken 15 urteotako Euskadi Saria, itzulpenaren alorrean, LU bildumako 10 obrek jaso dutela.

Paratestuen azterketari eta bildumak literatur sisteman izan duen harrerari buruzko iruzkinak egin zituen ondoren Ibarluzeak. Itzulpena baino jatorriz euskaraz idatzia dirudien testua jotzen ei dute egokitzat kritika guztiek, eta maiz euskarari baino ez zaio erreparatzen. Bildumako liburu guztiek kritika bat, behintzat, jasotzen dute, eta EIZIE arduratzen da horretaz. Irakurle txokoetan, oro har, oso itzulpen gutxi lantzen dira, eta Gasteizekoa da joera horretatik nabarmen urruntzen den bakarra. Batxilergoko testuliburuak arakatuta, oso gutxi dira itzulpenetako txatalak, eta orokorrean, itzultzailea idazlea ere badenean baino ez da aipatzen haren izenik. Azkenik, entziklopedietan ere ez du oihartzun handirik bildumak, nahiz eta corpusetan kopurua handitzen den. Ibarluzeak LU bilduma webgune eta blogetan zenbat aipatzen den ere aztertu du, eta ikusi du, gehienetan, EIZIEk bidalitako albisteak argitaratzen direla, eta ez modu sistematikoan.

Orain arteko ikerketatik ondorioztatu duena zera da: LU itzultzaileak zaintzen dituen bilduma da; adituen edo arituen atarietan maizago aipatzen da; eta ez du kasik zabalkunderik eskoletan eta irakurleen artean. EIZIEk eta argitaletxeek sustapen lana egiten dutela gogoan harturik, Ibarluzeak uste du helmen akatsa gehiago dela irakurleena, eta uste du jendeari kritiko izaten irakatsi behar zaiola. Bestela, orain arte bezala, “itzultzaileek itzultzaileentzat egiten duten zerbait” izaten segituko du.

Galde-erantzunetarako tartean, Juan Garziak hartu zuen hitza, eta sarrerako bideoan azaltzen ziren adierazpen batzuk gaitzetsi zituen, hain zuzen, bildumak gaur egungo best sellerei edo bestelako liburuei leku egin behar zitzaiela zioten ekarpenak. Izan ere, Garziaren esanetan, bildumaren irizpideen barruan egin behar da kritika, ez horietatik kanpo; bestela egiten bada, ez da kritika izanen, kexua baizik. Argi izan behar da, beraz, zer bilduma mota den, eta zer irizpideren barruan aritzen den.

Keep calm and read Jane Austen

Ana Moralesek orain 18 urte itzuli zuen LU bildumarako Austenen Harrotasuna eta aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996). Bai, hori da, gaur egun ezin imajina dezakegun egoera itxuraz prekarioan, internetik gabe! Alta, gabezia horrek aukera eman zion autorearen ingurua bisitatzeko, Ingalaterran. Austen erdi mailako familia bateko alaba izan zen XVIII. mende bukaeran, eta giro landu eta irakur zalean hazi zen. Garai hartan, ezkontza zen emakumeek zuten bizirauteko modua, Austenen obren ageriko berezitasuna dena. Estetikaren aldetik, mila xehetasunek osatzen dute lanaren egitura sofistikatua, umorea eta ironia borborka baliatzen ditu eta autoreak berak gehiegikeriei dien higuina pertsonaiaren batean ere adierazi du, hala egoeratan nola hizkuntzan. Izan ere, hizkuntza da Moralesen hitzetan, autoreak darabilen tresna nagusia pertsonaiak eraikitzeko, testuan elkarrizketa baita nagusi, deskribapenen gainetik. Horrela, bada, solasean oinarrituriko gizartea deskribatzen du Austenek, eta hala eman Moralesek 1813ko obra honetan.

Pertsonaia bakoitzaren terminologia, joskera eta jarioa, beraz, haren izaerarekin bat eginen du, eta gisa horretan erabiltzen dira arkaismoak, interjekzioak eta puntuazioa ere. Kontalariaren ahotsak, esaterako, sintaxi sinplea, jario erraza eta orekatua du, eta adjektibo eta adberbioekin zehazten da. Orokorrean, aipatzekoak dira hizkuntzan, baita ere, egitura bitarrak eta paralelismoak, neurrizkotasuna eta zehaztasuna. Moralesek argitu zuenez, itzultzerakoan hiru tentaziori ihes egin behar izan zien: sinplifikatzeari, Jane baino jatorragoa izateari eta gehiegi azaltzeari. Hiru bekatuak egin zituen, antza, eta adibideak ere eman zituen hanka-sartze horiek ilustratzeko. 18 urte eta gero, haren itzulpen ideia ez da aldatu, alderantziz baizik, are muturragokoa bihurtu baita tentaziook saihestu beharreko ustea. Urrezko Bibliotekan berriz argitaratuko diren 20 liburuetako bat da Harrotasuna eta aurrejuzkuak, beraz, zuzenketa eta eguneratze artean Moralesek bigarren aukera du orduko bekatuetatik libratzeko.

Hiztegiari dagokionez, zehaztasun handia darabil Austenek, eta ez da kasualitatea unean-unean zer hitz hautatu duen, horrek lotura izanen baitu ahotsen aniztasunarekin. Besteak beste, Moralesek zioenez, “nobelan lau ezkontza gertatzen direla kontuan izanda, ageri zaigun amodiozko hiztegia oso moderatua da”; horrela, maitasun hitzaren ordez, irakurleak maizago aurkituko ditu beste hauek: isuria, joera, oniritzia, estimazioa, eroria, onginahia, ongura, atxikimendua eta begi argia. Tonu horrek bat egiten du Austenen estetika orekatuarekin. Solasaren artean, kortesiazko formulak ere ugariak dira, zeinak euskarazkoak gorde dituen, nahiz eta gaur egungo irakurlearentzat arrotz samar gertatu batzuetan (I dare you… > Ausartuko nintzateke esatera…). Doinua eta testura sortzen saiatu zela azaldu zuen itzultzaileak, eta maiz konpentsazioaren bidez egin zuela.

Azkenik, kultur erreferentziei buruz mintzatu zen, hala nola, garaiko sozializazio molde, denbora-pasa, joko eta dantza, arropa, auto, otordu, emakumeen hezkuntza, elizgizon eta amodio ez-zilegiez, eta horrek guztiak ekarri zion buruhauste eta dokumentazio beharrari buruz. Azkenik, gainetik aipatu zuen egun sarean dagoen Austen bizitzari eta lanari buruzko bibliografia, lana izugarri erraztu izanen zukeena, eta Xerezaderen artxiboaren berri ere eman zuen itzultzaileak.

Liburuaren hitzaurrean ageri den aipu bat bukatzeko: “Geure eta besteen absurdoak ironiaz hartzen ikasten dugun neurrian erlatibizatzen ikasiko dugu, eta, beraz, geure iritziak baldintzatzen dituzten harrotasun eta aurrejuzkuen kontra borrokatuko”.

Zubiak, taulak eta izerdia

Bazkalondoan, sargori itsaskorrarekin eta kaloriek sortzen duten logurarekin, literatur itzulpenean daramatzan 12 urteek ematen dioten eskarmentutik mintzatu zitzaigun Karlos Zabala. Erlatibismoaren alde egin zuen hitzaldiaren hasieran, eta jatorrizkotasuna ezbaian jarri zuen; hori guztia indartzeko-edo, autore nahiz teorialari handien aipuak eman zituen, Octavio Paz eta Borgesenak kasu. Hala, bada, jatorrizkotik egiten ez diren itzulpenak erlatibismo horretatik begiratu behar zirela aldarrikatu zuen, baita erlatibotasun hori ere erlatiboa dela adierazi: “askok lur gogorra nahiago dugu, zingiratsua baino”. Erlatibotasuna muga batzuen barruan, beraz, eta ahal dela, ez oso zabal. Gainera, gogorarazi zuen egun badirela xede-hizkuntzari berebiziko garrantzia eta nagusitasuna ematen dioten teoria batzuk. Zubi-hizkuntzetatik itzulpena egitea negatibotzat jo ohi dela esan zuen, eta horren gaineko kritika txatalak irakurri zituen, zeinek “ez dira gozagarriak ez onargarriak” gisako loreak baitzioten. Uste eta juzku horiekin, beraz, nork ikertuko ditu zubi itzulpenak sasi-itzulpentzat hartzen badira?

Kontua da, ordea, itzulpen anitz egin direla zubi-hizkuntzak erabiliz, baita literatur sistema eta hiztun handiko hizkuntza boteretsuetan ere; besteak beste, frantsesa izan da urtetan zubi-hizkuntza horietako bat, eta esperantoa zubi-hizkuntza gisara erabiltzeko sortu zen. Zabalaren ustez, literatura orok behar du bai kanpoa bai barrua elikatu, eta, beraz, bi noranzkoko itzulpenak behar dira; jatorrizko hizkuntza jakin ezean, zeharkakora jo behar. Itzulpen galera erlatibotzat du itzultzaileak, ez absolututzat, eta itzulpen kaskar batek ere jatorrizkoari on egiten diola uste du. Antza, nahiz eta kontrakoa pentsa daitekeen, azterketek diote joera dagoela halako itzulpena egiterakoan zubi-hizkuntzari hertsiki lotzeko.

Ivo Adritx-en Zubi bat Drinaren gainean (Alberdania-Elkar, 2010) plazaratu zuen Zabalak LU bilduman, eta horretarako, serbokroazieraz jakin ez eta zubi-hizkuntzak erabili zituen. Azaldu zuenez, hiru liburu baino ez dira euskaratu serbokroazieratik:  Danilo Kis-en Hildakoen entziklopedia (Alberdania-Elkar, 2005), Monika Etxebarriak euskaratua; Miroslav Krleza-ren Adimenaren mugetan (Erroteta, 2012), Hasier Agirreren itzulpenean; eta azkena, Zabalak euskaratua. Hain zuzen, Dubravka Ugresic idazle kroaziarraren gustukoenak, Aritz Galarragaren elkarrizketan dioskunez. Gaur egun egoera soziopolitiko eta administratiboarekin batera aldaerak izan ditu hizkuntzak. Serbia, Kroazia eta Bosnia elkarrengandik urruntze eta bereizte saiatze horretan, aldaerak izan ditu hizkuntzak, eta egun hiru bikoizketa eta hiru bertsio egiten direla azaldu zuen Zabalak, bata bestearengandik oso hurbil badago ere.

Monika Etxebarriak Senezen kaleratu zuen artikuluan, zubi-hizkuntzetatik itzultzeko zailtasunak aipatzen eta aholkuak ematen zituen, eta ahal izanen balu, Zabalak atzera egin eta aholkuoi jarraituko ziela aitortu zuen. Etxebarriak artikuluan gomendatzen zuen zubi-hizkuntza bakarrari atxikitzea eta beste batzuk kontsulta modura erabiltzea, zalantzak argitzeko. Alta, Zabalak kontrakoa egin zuen; itzulpena esleitu ziotenean, gaztelania eta frantsesezko bertsioak hartuko zituela eredu esan zuen, baina berehala ohartu zen gaztelerazkoa frantsesetik itzulia zela, ez jatorrizkotik. Beraz, alderaketa egiteko beste bertsio baten beharrean zegoen. Italierakoa eta ingelesezkoa hartu zituen, alderatzeko eta itzulpenak pixka bat aztertzeko. Baina horiek aski ez eta galego eta katalanezko bertsioak ere erabiltzera ausartu zen. Entzuleon begiak gehiago zabaldu ezin zirela zirudienean, esan zuen Google Translator-ekin egin zuela proba, kroazierako bertsioa gaztelaniara ekarriz, eta itzultzaile automatikoaren bertsioa ere izan zuela eredu eta aztergai; baliagarri izan omen zitzaion errepikapen edo hitz berezi batzuk identifikatzeko. Itzultzaileak ere ikertu zituen, kulturarekin edo hizkuntzarekin nolako harremana zuten jakiteko. Itzulpen prozesua azaltzen zihoan neurrian gelako beroa handitzen zela zirudien, eta apunteak haizemaile bihurtu ziren berehala. Kapituluka itzuli zuen eleberria, bertsio batzuekin eta besteekin probatzen, ea zeinekin moldatzen zen hobekien. Taula bat ere erakutsi zigun, sinestezina, zinez; sei hizkuntzetako bertsioak ageri ziren, bata bestearen ondoan, eta esaldika edo paragrafoka banatuta zegoen liburu osoa. Horretarako, jakina, bertsioetako batzuk eskaneatu behar izan zituen aurretik, eta guzti-guztiak lerrokatu. Ordurako, beraz, gutxi batzuk baino ez ziren asaldatu esan zuenean eleberria itzultzeko hiru pantaila erabili zituela taula ederra beti bistan izateko, eta laugarren pantaila bat euskarazko bertsioa idazteko. Sei hizkuntza horietarik batzuk argitalpen bat baino gehiago dituztela kontuan hartuz, edonor erotzeko moduko hamaika bertsio bildu zituen. Orain eginen balu, italierakoa erabiliko zukeen, ikerketa guztiak onena hori dela dioelako, eta ingelesezkoa erabiliko luke alderatzeko. Jakina, ondorio horretara heltzeko, aurreko prozesua, nahiz eta neurri txikiagoan, beharrezkoa da.

Informazio bila, Bixente Serranoren kritika hau aurkitu dugu armiarma atarian:

Irakurketa atsegina eskaini digu Karlos Zabalak, ez dakigularik, baina, zein bertsiotatik ekarria. Serbokroazierazkotik ez, segurik. Badakigu, jakin, ezin duguna hizkuntza guztietako jatorrizko bertsioetatik euskaratu. Hala izanik ere, ongi etorriak gurera, baiki, mundu osoko altxor literarioak. Baina eskertzekoa izanen litzateke irakurleoi jakinaraztea zer zubi-hizkuntzatatik igaro den ekarpen bakoitza gureganaino iristeko.

Orain Serranok badaki ez zutela zubi-hizkuntza zehaztu hori egitekotan liburuari beste bi orri gehitu beharko zizkiotelako.

Hizkuntzari dagokionez, turkierazko hitzak ageri dira liburuan, eta guztiak ez zituela gorde esan zuen, horretan ere hautatze prozesua egin zuela, garrantziaren arabera. Itzulpena hautapen prozesu etengabea dela jakitun, bestelako erabaki batzuk ere hartu behar izan zituen; hala nola, oin-oharrak atzera pasatu zituen, aunitz baitziren, eta ahal zela, erraztera jo zuen, nahiz eta esaldiak ez mozteko hautu sendoa egin. Gure grafiarekin eman zituen fonema guztiak, autorearena kasu.

Azkenik, Zabalak argitu zigun Adritxen liburua euskaratu zuenetik ez duela beste itzulpenik egiteko adorerik aurkitu. Inor harritzen da horrekin entzundakoak entzun eta gero? Zur eta lur geratu ginen ikastarotik ateratzean, eta itzulpenak eromen hura merezi ote zuen zalantzarik gabe. Osasuna beste guztiaren aurretik. Galderen tartean, Juan Garziak Zabalaren hitzen azalpen edo argitze moduko bat egin zuen; izan ere, hasieran erlatibotasuna eta xede-hizkuntzaren garrantzia aldarrikatzen zuen berak itzulpena justifikatzen bukatu zuen, edo itxura hori hartu genion, behintzat, zubi-hizkuntza eta bertsio guztien eromenezko kontaketari.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=VDdiRq4414w]

Zuzentzailearen Nazioarteko Egunean

(EIZIEk eskatuta, Zuzentzailearen Nazioarteko Egunaren karietara idatzitako testua)

Ikusgaitasuna da itzultzaileen eskarietako bat: badirela agertu nahi dute harro. Jo dezagun EIZIEren batzar nagusian gaudela eta, inoiz ez bezala, bazkide guztiak elkartu direla erabakizun handiak aztertzeko. Hara, hor dituzu itzultzaileak; interprete bat edo beste ere bada, entzungailuetan ezagun zaie, baina zail da zuzentzaileei antzematea… Bolaluma gorririk ia ez da ikusten paparreko sakeletan. Auzo-herrietan ez bezala, hemen zuzentzaileek itzultzaile eta interpreteen lagunarte alegera dute bidelagun; ez, alferrik, gainera, horrek aukera ematen baitie «Zertan egiten duzu lan?» galdetzen dieten bakoitzean «Itzultzailea naiz» erantzuteko.

Hala ere, har dezagun tartetxo bat, eta pentsa dezagun zer erantzungo geniokeen jakin-minez inguratzen zaizun horri. Zuzentzaile garela ihardetsiz gero, susmo txarrei eta harridurari buru egin behar genieke, inondik ere, ez baikara ez «hizkuntzaren poliziakoak», ez Word-eko «zuzentzaile ortografikoak», ez «diktaketak zuzentzen dituzten behialako irakasleak», ez «tinta gorriaren maitale sadikoak». Hartara, ezezka hasiko ginateke, zer ez garen azalduz; txantxa-giroan, seguruena.

Ordea, zer garen badakigulako dakigu zer ez garen. Zer gara, bada?

• testuen mamiaren nahiz itxuraren zaintzaile
• hitz doi eta egokien bilatzaile
• aholkulari eta gomendio-egile
• idazleen aingeru guardako (idazlea idazten duena da, izan koblakari, izan kazetari, izan itzultzaile…)
• idatzietako korapiloen askatzaile
• lotsen estaltzaile
• prebentziozko irakurle
• kalitate-bermatzaile
• izenik gabeko inurri maratz
• testugile eta argitaratzaileen pilula lasaigarri
• etc.

Berriro, ezezkoan. Ez ditugu atsegin akats-markatzaile orojakileak (Buenos Airesen hala ospatzen duten arren gaurko eguna, hirian zehar kalejiran akatsei erretratuak eginez). Ez gara pozten inoren hutsekin. Ez gara zuzentzaile, hobetzaile baizik (Larramendik gu izango gintuen gogoan, beharbada, hitza asmatzean).

Beharbada, ez dugu nazioarteko egunik beharko, Zuzentzailearen Harrotasun Eguna baino, lumak jantzita agertzeko itzultzaile eta interpreteekin ditugun bilera horietara.

Testu hau Iñigo Roquek egina da, eta Mila Garmendiak zuzendua, zeren zuzentzailea ere, idazten duenean, zuzentzaile premian izaten baita.