Galdera sorta eta askotariko erantzun zabal horiekin literatur sistemaren beraren konplexutasuna utzi nahi izan zuen agerian ikertzaileak, doktoretza tesia egiteko abiapuntua bera zein zalantzazkoa izan zitekeen erakusteko. Even-Zohar israeldarraren Polisistemen Teoriaz mintzatu zen jarraian, kultur sisteman orokorrean dauden faktoreak eta horien harremanak aipatuz. Literaturan, obraz eta autoreaz gainera, beste hainbat eragilek baldintzatzen du sistema: irakurlea, errepertorioa, produktua, merkatua eta instituzioa. Euskarazko eskaintzak, bai jatorrizkoak bai itzulpenak, erdarazko bertsioarekin lehiatu behar izaten du, eta zenbait liburu-dendatan, gainera, “euskal literatura” izendaturiko hori beste azpisail baten gisan sailkatzen dute, nobela beltzaren apalategiaren ondoan, kasu. Faktore harreman guzti horiek aztertzean, Manterolak esan zuen euskal literaturak baduela bere eremu propioa, baina badela mendekotasun puntu bat erdarazko sistemekiko, ez dela guztiz beregaina. Literaturen arteko botere harremanak asimetrikoak direla ere esan zuen.

Itzulpenari dagokionez, lan handia egin da beste hizkuntzetatik euskarara literatur lanak ekartzeko jardunean, baina kontrako noranzkoan eskasagoa da oraindik ere, eta ez dago hainbeste itzultzaile prestatu. Orain arteko zeregin garrantzitsuena zen euskarazko produkzioa egonkortzea, euskaraz sorturikoen sistema sendotzea, beraz, kanpora ateratzeko beharra aski berria da. Babes instituzionala ezinbestekotzat jo zuen horretarako ikertzaileak. Entzule batek galdera bota zuen orduan: “Zeintzuk dira gure xede-merkatuak? Merkatu gutxituetara itzuli beharko genuke soilik?” Erantzuna ere berak bota zuen, esanez espainola gisako merkatu handiek ez dutela gutaz deus jakin nahi, ez bada interes jakinen bat dutelako atzetik.

Izan ere, zergatik behar da kanporako itzulpen hori? Manterolak zenbait aipu aurkeztu zizkigun. Mari Jose Olaziregik (2000) hizkuntzaren biziraupena aipatzen zuen kanporatzeko arrazoitzat; Luna Alonsok (2006), berriz, bi noranzkoetako hartu-emanak garrantzitsuak direla zioen, norberarena indartzeko; Aierbek (2008) beste literaturekiko homologazioa lortzeko bidetzat ikusten du, maila berdintzeko; Dasilva ikertzaile galegoaren arabera (2010), beste merkatuak bilatzen dira profesionaltasuna bultzatzeko. Berriz ere entzuleen artetik ahots bat: “Bermatzen al du kanpora ateratzeak irakurle gehiago izatea?”. Izan ere, badirudi Euskal Herrian kanpo salmentetatik ez dela idazlerik bizi. “Beraz, ez al da hobeto tokiko irakurzaletasuna sustatzea?”.

Datuak eta ebidentziak

Gideon Toury ikertzailearen ekarpenetatik abiatuta, metodo deskribatzailea erabili du Manterolak berea egiteko. Euskal Herrian itzulpengintzaren inguruko hausnarketa aski murritza izan da orain arte, doktoretza tesi batzuk salbu, eta, beraz, Manterolaren ekarpena handia izan da, argi geratu zitzaigunez. Euskal literatura eta itzulpengintza batera jorratu behar zituela konturatu zen hasi eta berehala, bata bestea gabe ezinezkoa baitzen. ELI katalogoa osatu zuen lehenik datu orokorrekin, eta ondoren Atxagaren lanen azterketa zehatzagoa egin zuen, corpus bat osatuz eta Lambert eta van Gorpen eskema baliatuz. Horretaz gainera, hasierako asmoa ere bazen autoitzulpen, kolaborazio eta zeharkako itzulpenaren arteko aldeak begiratzea; hasierako asmoa, diogu, ondoren zaila egin zitzaiolako halakorik egitea, Atxagaren itzulpenetan beti baitago autorea presente, eta, beraz, ezin dira zehaztasunez alderatu itzulpen motak.

Labur-labur azalduko ditugu hemen datu-basean bildutakoak, aurretik ere aipatzen baitzituen Manterolak berak egin genion elkarrizketan eta Senez aldizkarian. Katalogoa osatzeko hainbat arazo izan dituela aipatu zuen, bai bilaketa sistematikoak egiteko izandako zailtasun eta oztopoak medio, bai bilaturiko datu-baseetan agertzen zen informazio kontrajarri eta zehaztasun ezagatik. Hori dela eta, esan zuenez, eskertuko luke akatsen bat aurkituz gero jakinaraztea. Azterketa autore, izenburu, itzultzaile, genero, hizkuntza eta itzulpen motaka (autoitzulpena, alografoa, kolaborazioa, zalantzazkoa) egin zuen. Liburuak bakarrik hartu ditu kontuan, beraz, sarean jartzeko edo aldizkarietan kaleratzeko egindako itzulpenak aztertuz gero, agian datuak aldatuko liratekeela aurreikusi zuen. Xede-hizkuntzak estatu espainolekoak izan dira nagusiki, eta itzulpen motak askotarikoak, nahiz eta zeharkakoek pisu nabarmena duten.

Atxaga, urrezko izartxoak eta naziak

Datuak ikusita, Atxaga aukeratu zuen itzulpenen gaineko azterketa zehatzago bat egiteko. 35 jatorrizko lan eta 31 hizkuntzetara itzuli dizkiote asteasuarrari; horietatik, 23 dira haur eta gazteentzako liburuak, baina gehien itzuli direnak narratiba lanak dira. 1980ko hamarkadan itzulpen kopurua oso mugatua zen, baina Obabakoak itzultzean ekin zioten sistematikoki bai aurreko bai ondorengo lanak erdaratzeari. Aurretik egindako bilaketaren gorabeherak ikusita, Manterolak erabaki zuen paratestuen araberako bilaketa egitea, ikusteko zer datu ematen diren itzulpenari buruz. Hiru ikergai nagusi zituen: (i) Itzulpena aitortzen al da? Gehienetan aitortzen da, 16 kasutan izan ezik, horietatik gehienak gaztelaniazkoak, eta baten bat katalana. (ii) Zein jartzen du jatorrizkotzat? Lau kasu bereizten dira: euskarazkoa, izenbururik ematen ez dutenak (HGL bereziki), gaztelaniazkoa eta biak (guztiak helduen narratiban). (iii) Gaztelaniazkoa aurkezten denean, nola egiten da? Batzuetan jatorrizkoa balitz bezala, bitarteko gisa bestetan eta zalantzazko kasuak ere badira. Manterolak aipatu zuenez, kanpoko irakurleek askotan ez dakite Atxagak euskaraz idazten duenik ere.

Azterketa zehatzagoa egiteko, corpusa mugatu egin zuen: zazpi hizkuntza eta hamabi liburu; gehien itzuli direnak, hizkuntza gehiagotan eman direnak eta genero anitzekoak aukeratu zituen. Horrela, azterketa peritestuala, izenburuen azterketa eta azterketa makrotestualaren bidez hainbat datu atera zituen, besteak beste, itzulpen prozesuan egindako moldaketak ikusteko. Atxagak behin baino gehiagotan liburuak euskaraz zein gaztelaniaz aldi berean kaleratu dituenez, idazte-itzultze prozesua joan-etorriko lan bat dela esan daiteke, euskaraz idatzi, gaztelaniaz eman eta itzulpenean atera diren zalantza edo ezadostasunekin euskarazkoa atzera orrazten baita.

Azkenik, azterketa mikrotestuala ere egin zuen Manterolak, espezifikoagoa, alegia. Atxagaren testuetan izen bereziak eta koloreak nola itzuli diren ikertu zuen, eta horren bidez zeharkako itzulpenak zenbateko presentzia duten ikusi ahal izan du, gaztelania zubi-hizkuntzatzat hartuta. Izen berezien kasuan, esaterako, erreferentziak galdu egin dira askotan; Behi euskaldun baten memoriak lanean, “Orhiko txoriak Orhira nahi” agertzen zaigu, baina gaztelaniazkoan Estambul bihurtzen da mendia. Alemanezko bertsioak, aldiz, bere horretan uzten du erreferentzia euskalduna. Era berean, eta are eta deigarriago, euskaraz Don Gregorio dena Don Otto bihurtzen dute gaztelaniaz eta Herr Otto, berriz, italierazko bertsioan. Mailakako alemanizazioa antzeman dezakegu, bada, pertsonaia horretan, hautu ideologikoek bultzatuta, nolabait.

Koloreetan, erabilienak eta antzinakoenak aukeratu ditu aztergai: urdina, beltza, berdea, gorria eta zuria. Berdin eman diren ala egokitu edo aldatu dituzten begiratu du aipatu corpusean; adibide gisa, Bi anai liburuko “gorri-gorri” adierazpena “rojo, con estrellitas doradas” harrigarria bihurtu zen gaztelaniazkoan, eta beste hizkuntzetan ere antzeko zerbait ikusten dugu. Beraz, esan daiteke gaztelaniazko bertsioa oso kontuan hartu zutela gainontzekoetara itzultzerakoan. Sinbologia handikoak diren koloreak itzultzen zailak direla eta itzulpen gehienak zeharkakoak izan direla ondorioztatu zuen Manterolak atal honetan; salbuespen bitxia da galegoko testua, zuzenean itzuli omen dena, nahiz eta paratestuetan jatorrizkoaren daturik apenas eman.

Ondorioz, Manterolak nabarmendu zuen zer itzuli nahi dugun hausnartu behar dugula, aniztasuna erakusteko eta zuzeneko itzulpenaren joera bultzatzeko, batez ere. Zer itzuli den ikusteaz gainera, garrantzitsua iruditzen zaio zer ez den itzuli ikustea eta horren arrazoiak bilatzea, hutsune horrek ere bere zergatia duelakoan. Arestian aipaturiko Touryk zioen itzulpenek xede kulturan eragina dutela, eta Manterolak gehitu nahi izan zuen itzulpenak jatorrizko kulturaren parte ere badirela, batez ere kultura elebiduna denean eta itzulpen hori etxean ere geratzen denean. Izan ere, batzuetan, kanpora itzultzea barrukoa promozionatzeko modua da.

Maitasuna da bidea!

Bukatzeko, zenbait galdera ireki proposatu zituen Manterolak: “Zein behar du galderak:  euskal literatura mundura edo Euskal Herrira? Euskalduntasun bat badago saldu beharrekoa? Kontziente gara zer efektu duen itzulpenak euskarazkoan?” Entzuleak zirikatzeko, gogoa pizteko eta haiei hitza emateko egin zuen, akaso, baina entzuleek ez zuten amu zorrotzik behar, parte hartzea handia izan baitzen; pena tarte gutxi izana tertuliarako. Hausnarketa eta eztabaida zenbat eta goriago, bukatzeko ordua are eta hurbilago baikenuen. Hemen azpian jarriko ditugunak esandakoetako batzuk baino ez dira; ez dugu parte hartzaileen izenik aipatuko, han egon ginenok badakizkigulako, eta egon ez zinetenongan hurrengo eskolara joateko gogoa piztu nahi dugulako.

―Argitaletxe batzuek, Alberdania-k eta Erein-ek, adibidez, liburu bera denbora gutxian kaleratzen dute euskaraz eta gaztelaniaz, Euskal Herriko merkatuari begira, ez kanpokoari. Beste zenbaitek, berriz, ez du batere pentsatzen bere obra itzuliko denik.

―Salmentari begira bakarrik ez, baizik eta sistematikoki itzultzen dira liburuak gaztelaniara itzulpena sustatzeko diru-laguntzak jasotzeko, horrela elikatzen da ekosistema hori. Nork hartzen du, onura, beraz, literatura munduratzeko politika horretaz?

―Euskarazko idazleak lexiko pobreagoa edo murritzagoa duela iruditu, eta autoitzultzean, ponpoxoago jarri edo beste gabe luzatu egiten du testua. Eta zer esanik ez egiturarekin, konplexuagoa bihurtzen da gaztelaniazkoan. Itzulpen horiek nola saltzen diren eta nola jasotzen dituzten ikertu beharko litzateke.

―Nork erabakitzen du zer ateratzen den kanpora? Zergatik ez egin argitaratutako guzti-guztiaren katalogo bat, liburu bakoitzaren nondik norakoekin, zazpi-hamar autoreren obrak aukeratu beharrean?

―Madrilen sartzeko agente literarioa behar da, ez balio literarioa. Finlandian eta Islandian, agente publikoek ordaintzen dituzte argitalpen, promozio eta itzulpenak.

―Ez bada faktore afektiborik –eta hala itzuli dituzte errusierara eta alemanera hainbat obra, idazlea edo herria maite zuten atzerritarrek– ezin da kanpora ezer atera.

―Etxepare sustatzeko jartzen den dirua eta Euskal Herrian bertan irakurzaletasuna bultzatzeko inbertitzen den dirua bera al da? Ez. Hortik hasi behar dugu.

―Baina zer eskatzen ari gara gu, zer espektatiba ditugu kanpora atera nahian, gero gurera izen handiko idazle bat itzuli eta inork irakurtzen ez badu?

Horiek guztiek eta botatako beste hainbat gogoetek zer pentsatua eman ziguten han izan ginenoi, urduritu egin ginen, barruko harra dantzan jarri zitzaigun, kezkatzeko eta amorratzeko arrazoiak badirela ikusi genuen, eta baita ikertzen eta ziztatzen jarraitzeko ere. Jakin-mina piztu edo bizitu zigun Elizabetek larunbateko saioan, eta horrekin bakarrik jakin genuen merezi izan zuela goizak: plazer handia izan zen (lehorrekoontzat itsaso harroa ikusteak ere aunitz lagundu zuen). Otsaileko eskolak gugan beste ate batzuk zabalduko dituelakoan, Gasteizen ikusiko dugu elkar.

(Elizabete Manterola irakasle eta lagunak bidali digu kronika hau. Bihotz-bihotzez eskerrak gure amuei tira egitearren eta gainera hain modu dotorean!)

Axun Aierberen omenezko hirugarren itzulpen tailerra

Durangoko azoka igaro berritan eta Gabonetako oporrak hartu aurretik, itzulpenaren inguruko hitzordu interesgarria izan genuen EHUren Letren fakultatean. Axun Aierberen omenezko itzulpen tailerra antolatu zuen aipatu fakultateko dekanotzak hirugarrenez. Harkaitz Cano gidari genuela hamabost bat lagun bildu ginen hiru arratsaldez.

Idazle, itzultzaile, autoitzultzaile, gidoigile. Letren inguruan aritzen da lanean Cano. Itzulpengintzari buruzko hausnarrean aritu zen gurekin, literatur itzulpenaren jiran batez ere. Jon Alonsoren Katebegi galdua (1995) liburuko pasarte bat irakurriz ekin genion tailerrari. Lehenengo eginkizuna itxuraz sinplea zirudien esaldi bat itzultzea izan genuen, Augusto Monterrosok idatziriko honako ipuin labur hau euskaratzea, hain zuzen: Cuando despertó, el dinosaurio todavía estaba allí. Esaldi bakarreko ipuina, hamaika modutara itzulia. Arbela betetzeko adina aukera atera ziren, hitz-ordena eta hiztegi hautu ezberdinez. Hara hor, edozein itzulpen-eskolatan ikasten den lehenengo lezioa: itzultzaile bakoitzak bere modura itzuliko du testua eta ez dago aukera bakarra, emaitza posible ugari baizik.

Izenburuen itzulpena

Liburu zein filmen izenburuez jardun ginen segidan. Zerk egiten du izenburu bat on? Hizkuntza batean pentsaturiko esaldiak, hitzak, hitz-jokoak izaten dira izenburuak, irakurri hutsez edo entzute hutsari esker produktua saltzeko balio behar dutenak. Hizkuntza jakin batean sortuak izaten dira, eta buruhauste bat baino gehiago eragiten diote itzultzaileari, lortu nahi duen efektua lortuko badu. Hara hor, bigarren lezioa: itzultzaileak idazle ere izan behar du. Sormena landu behar du, alegia, jatorrizkoaren efektua zein zen jakin, eta efektu hori bere hizkuntzan eskaintzen saiatu. Ezinezkoa badu hitzez hitzezko itzulpena eginez, beste bideren bat bilatu beharko du. Izenburuak itzultzeko bide posible ugari ikusi genuen tailerrean, batzuk besteak baino egokiagoak. Itzultzailearen ausardia nabarmentzen dute zenbaitek, esaterako María Teresa Gallego Urrutia itzultzaileak La señora Bovary modura itzuli zuen Madame Bovary gogoangarria, gaztelaniaz beharko lukeen itzulpena hori zelako bere hitzetan, nahiz eta bigarren hori izan gaztelaniaz ere ezagutzen zen izenburua. Itzulpenaren itzulezintasunaren mugan dabiltza beste izenburu batzuk, eta ez da lan erraza horiek itzultzea. Horren adibide, egunkari ingeles batean agertutako titularra Espainiako futbol selekzioa kanporatu berritan: You’re done, Juan!. Bestalde, itzulpen batzuek ez dute jatorrizkoaren efektu bera lortzen. Esaterako, Eugène Ionescoren La cantatrice chauve antzezlanaren euskarazko lehen bertsioa Abeslari burusoila (2001) izan zen. Gizona zein emakumea izan daiteke hortaz euskarazkoan ageri den burusoila, eta buruko ilea galtzea ohikoagoa denez gizonezkoetan, irakurleak nekez irudikatuko du emakumea euskarazko izenburua irakurrita. Urrezko Bibliotekan agerturiko bigarren edizioan, hala ere, izenburua egokitu egin da eta Emakume abeslari burusoila (2011) bihurtu da.

Ikus-entzunezkoetako itzulpena

Tailerraren bigarren egunean film baten eszena bat itzultzen aritu ginen taldetxotan jarrita. Steve McQueen zuzendariaren Hunger (2008) filmaren ingelesezko gidoia eskuan harturik euskaratzen saiatu ginen. Aztertzen aritu ginen pasartea oso berezia zen: apaiza eta preso dagoen gaztea aurrez aurre, bi pertsonaiak parez pare mahai baten jiran eserita, plano bakarrean grabaturiko eszena, elkarrizketa indartsua. Pertsonaiek kaleko hizkera darabilte, erronka handia hori euskaraz jartzea. Literatura idatziarekin alderaturik, filmetako elkarrizketek beste hainbat ezaugarri dituztela ikusi genuen, ahozkotasuna, bizitasuna, ahotsaren tonua eta irudia kasu. Gidoia itzultzea eta azpidatziak sortzea ere ez da gauza bera. Horiek guztiak gogoan izan beharko ditu itzultzaileak ikus-entzunezkoak itzultzerakoan.

Literatur itzulpena

Euskal literatur eremuan dugun ohiko jarduera bati buruz ere mintzatu ginen itzulpen-tailerrean. Horretarako, Bernardo Atxagaren hainbat liburutako pasarteak aztertu genituen, euskarazko eta gaztelaniazko bertsioak parez pare jarrita: zer aldaketa mota zeuden ikusi, aldaketa horien zergatiez hausnarrean. Bi testuen girotzea berdin sentitzen ote genuen mintzatu ginen, efektu bera lortzen ote zuten batek zein besteak.

Itzultzaile-tailerra izaki, autoitzultzailea eta itzultzaile arruntaren arteko aldea ere nabarmendu zuen bateren batek. Ezin idazle-itzultzailearen askatasuna izan itzultzaileak. Hortaz, zer da itzultzea? Autoitzulpena itzulpentzat jo daiteke?

Hizkuntza bakoitzak duen malgutasuna ere izan genuen mintzagai. Euskara ala gaztelania, zein iruditzen zaigu hizkuntza malguagoa? Gaztelania zurrunagoa iritzi genion. Agian, tradizio luzea duelako izango da. Euskararen tradizio laburrak ate asko irekitzen dizkio idazle-itzultzaileari; beste zenbaitetan, ordea, faltan izango dugu esan nahi dugunari indarra emateko, edo zenbait ohiko espresio ez izateak guk nahi dugun efektu hori lortzea oztopatuko digu. Tailerrean behin eta berriz aipatu zuen Canok “se arrellanó en el sofá” horren moduko esaldiak falta ditugula euskaraz: gaztelaniaz idazle guztiek erabiliko lukete esaldi horixe; euskaraz, ordea, sofan erdi-etzan zen, erosoago eseri zen, sofan areago etzan zen… hamaika modutara topatuko dugu, bakoitzak bere bidea bilatu beharko baitu hori esateko.

Literatur itzulpenaren inguruan aritu ginen lanean tailerraren azken saioan. Katalanetik euskaratutako testua xehe-xehe aztertuz, batetik. Egokitzapenaren muga arriskutsuez mintzatuz, bestetik. Poesia itzultzen saiatuz, segidan: gaztelaniatik euskarara itzuli beharreko poema bat eta euskaratik gaztelaniara itzuli beharreko beste poema bat. Bietako zein da zailagoa itzultzailearentzat? Norberaren hizkuntzaren ezagutza maila izan behar da kontuan, zenbateraino dugun kultur hizkuntza euskara eta zenbateraino gaztelania, zein hizkuntzatan irakurtzen dugun gehiago. Horri loturik, honako gogoeta hau aipatu zigun Harkaitzek: euskaratik gaztelaniarako itzulpena ez da gaztelaniatik euskararakoa bezainbat garatu. Niri ere halaxe iruditzen zait. Euskararako itzulpenean lan handia egin da orain arte, alderantzizko norabidean ez horrenbeste. Horrek izango du, noski, zerikusirik.

Landuriko bi poemak Rikardo Arregirenak ziren, biak ala biak euskaraz sortuak. Ariketa polita izan zen Arregik euskaraz sorturiko poesiaren gaztelaniazko bertsioa berriz ere euskarara ekartzea. Jatorrizkoaren oso bestelako emaitzak sortu genituen. Aurrez esan bezala, itzultzaile bakoitzak bere modura interpretatuko du testua, beretik egingo du itzulpena.

Plazer hutsa izan zen hiru egunez berriz ere ikasle larruan jarri eta testuak xehe-xehe aztertzea, literatur itzulpenaren zein ikus-entzunezkoetako itzulpenaren jiran hausnarrean aritzea, itzultzaileen eta idazleen (zein idazle-itzultzaileen) arteko aldeez eta antzekotasunez mintzatzea, itzultzailearen sortzaile rolaz, zubi-lanaz. Itzultzailearen eguneroko jardunaz, azken batean.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2013/01/10/itzultzen-axun-aierbe-gogoan/feed/ 0 https://elearazi.eizie.eus/2012/04/09/itzultzaileak-mintzo-elizabete-manterola/ https://elearazi.eizie.eus/2012/04/09/itzultzaileak-mintzo-elizabete-manterola/#comments Mon, 09 Apr 2012 07:06:48 +0000 http://elearazi.org/?p=262 Bigarren solasaldia labealdi berriko itzultzaile batekin egin nahi izan dugu, hain zuzen, guk bezala itzulpengintza ikasketak burutu dituen norbaitekin. Elizabete Manterola (Orio, 1982) Itzulpengintza eta Interpretazioan lizentziaduna da Bartzelonako UABean eta azkenaldian EHUn dihardu irakasle lanetan. Otsailean aurkeztu zuen euskarazko literatura itzuliaren inguruko doktore-tesia Gasteizko Fakultatean eta egindako ikerketaz eta beste zenbait kontuz mintzo zaigu honako elkarrizketan.

Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, lagungarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa? Zertan lagun dezake ofizio edo bokazioari buruzko hausnarketak eta teoriak?

Elizabete Manterola: Eguneroko jardunean teorizazioa beharrezkoa ez dela pentsatzea oso ohikoa da, eginaren eginez hobetzen baita jarduna, noski.

Itzulpen Ikasketa Deskribatzaileen baitan errealitatea deskribatzea izaten da egiteko nagusia, eta hortik teorizatzea. Errealitate horren ezagutzak hausnarketa bultzatu dezake eta egiten dena zergatik eta nola egiten den ikusarazi. Hori horrela izanik, ofizioari mesede egiten diezaiokeelakoan nago.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

E.M: Itzultzailea, ordenagailu aurrean bakarrik egoten da. Baina eskura ditu hainbat baliabide, itzulpen-foroak, esaterako, beste hainbat itzultzailerekin harremanetan jartzeko. Ohiko beste hainbat baliabiderekin batera (hiztegiak, corpusak, etab.), itzultzaile lagun, ezagun zein ezezagunen laguntza oso eskura daukagu gaur egun, eta oso erabilgarria dela iruditzen zait, beharrezkoa hainbatetan.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta  itzultzaileak  bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

E.M:Bizitza honetan guztiari bilatzen dizkiogu bi aurpegi, iluna eta argia, eguna eta gaua, aurkia eta ifrentzua … baina eskarmentuak erakusten digu zuria eta beltzaren artean ñabardura asko daudela. Batzuetan mutur batetik gertuago joko dugu; beste batzuetan beste muturrera lerratuko gara. Baina ez dugu joera bat eta bakarra hautatuko gure jardun osoan.

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?

E.M:Itzulpenaz hitz egiten dugunean, sarritan, literatur itzulpenari soilik egiten diogu erreferentzia, eta ahaztu egiten dugu linguistikoki oso konplexua den gure gizartean oinarri-oinarrizkoa dugula itzulpena. Ikusten ez den jarduera da gurea, noski.

Uste nahiko zabaldua da bi hizkuntza jakinez gero itzultzeko gai izatekoa. Horretan jarriz gero, ordea, berehala ohartuko gara mekanismo batzuk behar ditugula, baliabide egokiak hizkuntza batetik bestera igarotzeko, etab.

E: Duela gutxi itzulpengintzaren inguruko doktore-tesia aurkeztu duzu, euskarazko literatura itzuliaren inguruan. Hasteko zorionak egindako lanagatik. Bigarrenik, ezer gutxi landutako gaia da aukeratu duzuna. Zeintzuk izan ziren proiektuaren hastapenak? Zergatik erabaki zenuten gaiari heltzea?

E.M: Eskerrik asko, lehenik eta behin. Proiektuaren hastapena 2005 hasieran kokatu behar dugu. Itzulpengintzari loturiko doktorego programa egiten hasi nintzen garai hartan eta euskara eta itzulpengintza uztartzen zituen proiektu bati heldu nahi nion. Tesi zuzendari izan dudan Ibon Uribarrik metodologiari buruzko ikasgai bat eman zigun, eta euskal itzulpengintzaren alorra jorratu nahi nuenez han hasi ginen euskaratik zer itzuli zen aztertzen. Orduan definitu genuen ikerketaren abiapuntua: euskaratik beste hizkuntzetara zer itzuli den ezagutzea. Orduan oraindik ez zegoen lan askorik gaiaren inguruan eta egokia iruditu zitzaigun itzuli denaren ikuspegi orokor bat eskaintzea.

E: Euskaratik itzuli diren obra asko biltzen dituen katalogo mardula osatu duzue. Nolakoa izan da, oro har, prozesua?

E.M: ELI katalogoa izena eman diogu eta euskaratik beste hizkuntzetara itzuliriko lanak bildu nahi izan ditugu bertan. Oraingoz itzuliriko liburuak soilik bildu ditugu. Datu-bilketa ez da lan erraza izan, hainbat hizkuntzatako eta hainbat herrialdetako datu-base zein katalogoak izan ditugu abiapuntu. Oso iturri gutxik eskaintzen dute jatorrizko hizkuntza soilik zehaztuta bilaketa egiteko aukera; hortaz, ahal bezain bilaketa sakonena egiten saiatu garen arren, ezin ziur egon itzuli den guzti-guztia bildu dugunik.

E: Aurrerantzean baliagarria izango da, oso, tresna hau. Non topatu dezakegu eta nola erabiltzen da? Zeintzuk dira katalogo osatzetik ateratako ondorio behinenak?

E.M: Gure asmoa katalogoa edonoren eskura jartzea da, interneten. Berandu baino lehen saiatuko gara datuak bertara igo eta eguneratuta mantentzen. Katalogoa osatu ostean hainbat azterketa egin ditugu: autoreen arabera, xede-hizkuntzen arabera, izenburuka, generoka, etab. Ondorio ugari atera daiteke datuetatik: lehenik eta behin, hainbat itzulpen mota identifikatu dugu (autoitzulpena, kolaborazioa, itzulpen alografoa eta zuzeneko edo zeharkako itzulpenak). Aipatu itzulpen motak, gainera, xede hizkuntza bakoitzaren arabera sailka daitezke: gaztelaniaz topa daitezke, esaterako, autoitzulpenak (frantsesez ere bai, bat edo beste); gainerako hizkuntzetara lanak zuzenean ala zeharka itzuli dira. Bestalde, autoreei dagokienez, Atxaga dugu gainerako idazleekin alderatuta gehien itzuli den autorea. Generoei begiratuz gero, HGL itzuli da gehien, nabarmen.

E: Esan bezala, Bernardo Atxagaren obrak landu dituzu bereziki eta autoitzulpena, kolaboraziozkoa eta itzulpen alografoa aztertu dituzu, besteak beste. Azalduko diguzu apur bat nondik nora doan bakoitza? Zein kasutan ematen dira?

E.M: Hiru itzulpen bide horiek topatu ditugu gaztelaniara eginiko itzulpenetan eta hiruren artean zein alde egon daitekeen ikusi nahi izan dugu. Autoitzulpenean autorea da testua hizkuntza batetik bestera eramatearen arduraduna; itzulpen alografoan, ordea, beste itzultzaile batek du testua itzultzeko ardura. Katalogoaren azterketan, bi itzulpen bide horiek antzerako proportzioan erabiltzen direla ikusi dugu. Azkenik, autorea eta itzultzailearen arteko elkarlana ere topatu dugu, nahiz eta neurri apalagoan agertzen den.
Katalogoan ikusi dugunez, autoitzulpenak batez ere gaztelaniara egiten dira, nahiz eta baden frantsesera eginiko autoitzulpen bat edo beste ere. Gainerako hizkuntzetara itzulpen alografoak soilik topatu ditugu.

E: Azalduko al zeniguke, labur-labur bada ere, zure ikerketaren ondorio nagusiak zeintzuk izan diren?

E.M: Ondorio ugari atera ahal izan dugu eta ikerketa bide ugari geratu zaizkigu irekita proiektua behin amaituta. Batetik, autoitzulpena, kolaborazioa eta itzulpen alografoaren arteko alderaketa egin nahi izan dugu Bernardo Atxagaren hainbat testurekin eta ez dugu alde nabarmenik topatu. Atxagak berak beti hartzen duenez parte, nolabait, gaztelaniaratze prozesuan, ezin itzulpen alografo garbirik aztertu dugunik esan. Zer esan nahi du horrek? Paratestuek ez dutela beti-beti itzulpen bidea ongi erakusten. Bestalde, zuzeneko eta zeharkako itzulpenei dagokienez, batzuk zein besteek, nahiko gertutik eusten diote erabiliriko jatorrizkoari. Atxagaren lanetan, zeharka itzultzea izan da arau nagusia.

Kontuan izan behar da, azkenik, euskaratik gainerako hizkuntzetara egiten diren itzulpenak hizkuntza diglosiko batetik egiten direla eta errealitate horrek nolabaiteko eragina duela beste hizkuntzekin harremanetan jartzean.