Gaur elearazleak kontua estreinatzen dugu, orain arte Danele eta Garaziren izenez etorri dira post gehienak, baina aurreratzean beste izen batek aterpetuko du gurekin kolaboratu nahi duen elearazle ororen lana. Kronika hau Garazi Ugalde lagun eta kideak idatzi du.

Uztailak 11, ostegun buruzuria Baionan. Sargoria iritsi aurretik elkartu ginen ikastaroaren bigarren egunari ekiteko. Gosaritarako, teoria postkolonialak izan genituen Aiora Jakaren eskutik. Hamaiketakoan, Fernando Reyk zuzentzaile baten barne-ahotsa partekatzeko saio praktikoa eskaini zigun. Bazkalondorako ibilbide oso pertsonala prestatu zuen Itxaro Bordak hizkuntzaren, poesiaren eta itzulpenaren zelai zabaletan barrena. Eta, bukatzeko, eztabaida sustatze aldera, mahaiaren inguruan bildu genituen Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda idazle-itzultzaileak, literatur kritikari eta kanonari buruz jarduteko.

Itzulpenaren boterea eta erresistentzia-ahalmena: teoria postkolonialen ekarpena / Aiora Jaka

Teoria postkolonialek itzulpengintzari egindako ekarpena erakutsi eta itzulpenari begiratzeko proposamena egin zigun Aiora Jakak goizeko lehen ekinaldian.

1980ko hamarkadan hasi zen gorpuzten diskurtso postkoloniala, besteak beste, dekonstrukzioa eta hermeneutika, etnografia, antropologia eta ikasketa kulturalak aurrekaritzat hartuta. Hainbat jakintza-arlori begiratzeko betaurreko berriak janztea proposatzen du teoria honek: kolonizatzaileen eta kolonizatuen arteko botere-harremanen arabera mugitzen da mundua, manipulazioaren eta azpiratzearen bitartez. Kultura du aztergai, kultura kontzeptu malgu eta aldakor gisa, eta aniztasuna, identitatearen hibridotasuna zein kultura birdefinitzeko beharra aldarrikatzen ditu.

Itzulpena jarduera kulturala da beste ezeren gainetik, eta hizkuntza bezalaxe botere-tresna ere bada, kolonizatzaileen interesen arabera erabilitako lanabesa. Kulturen arteko ukitze-eremuak eta botere-harremanak agerian geratzen dira itzulpenaren bidez. Horrela, sorburu- edo xede-hizkuntzaz eta kulturaz aritu beharrean, eremu interkultural eta interlinguistiko batean kokatuko litzateke itzulpena. Susan Bassnetten eta Harish Trivediren “Koloniez, kanibalez eta herri hizkuntzez” idatzian irakurri ahal izan genuen moduan, “itzulpena ez da jarduera xalo eta gardena, aitzitik, urrats orok esangura handia dakar”. Ez da inondik inora jarduera neutroa; aldiz, negoziazioan eta manipulazioan oinarritzen da[i].

Teoria orokorraren eta itzulpengintzaren arteko konparazio bat eginez, Europa kolonizatzailea jatorrizko testua litzateke eta herri kolonizatuak, berriz, itzulpena. Itzulpen-teoria tradizionalak batik bat hizkuntzalaritzan, literaturan eta ikasketa kulturaletan oinarritu baziren, horiei buelta ematea proposatzen du marko teoriko postkolonialistak. Batetik, Touryren, Even-Zoharren eta Lefeveren ideietatik abiatuz, polisistemen teoria (zentroa eta periferia bereiziz) eta itzulpen-ikasketa deskriptiboak ditu oinarri. Bestetik, Skopos teoria edota xedearen araberako itzulpena hobetsi duten Vermeer edota Reiss bezalako teorikoen ekarpenak hartu ditu kontuan. Azkenik, hirurogeita hamarreko hamarkadan hasi ziren kultur ikasketei asko zor die teoria postkolonialak.

“Postkolonial” izendapenak kolonizazioaren aro historikora garamatza batetik, baina oro har botere-harremanei erreferentzia egiteko ere balio du, bestetik. Hortaz, edozein harreman asimetriko azter liteke ikuspuntu postkolonialetik, garai eta herrialde guztietan izango baitira modu bateko zein besteko botere-harremanak, menderatzaileak eta azpiratuak. Kolonizaziorako tresna izateaz gainera, ordea, deskolonizaziorako ere baliatu izan da hainbat herrialdetan itzulpena, Aiora Jakak adierazi zuenez. Botereari aurre egin eta errealitatea beste modu batera azaltzeko baliatu dituzte itzulpena eta teoria postkolonialak Indian, Filipinetan edota Brasilen.

1990tik aurrera, herrialde kolonizatuetako errealitatea azaltzeko erabilitako teoria horiek Europako herri menperatuetako errealitatea azaltzeko erabili nahi izan ziren (Irlanda kasu). Irlandaren eta Quebecen egin den bezala, gure errealitatera aplikatzeko modukoak ote dira teoria postkolonialak? Galdera horri erantzun eta oinarri teoriko horri helduta azter liteke, esaterako, itzulpenak euskal literaturan zer nolako funtzioa izan duen eta duen, zer nolako botere-harremanek baldintzatzen ote gaituzten… Ikerketarako hamaika hari solte daude zintzilik, tira egin nahi duenarentzat eskuragarri. [ii]

Ondorio gisa, pare bat ideia: kultura postkolonialak hibridoak izan ohi dira; jatorria, hizkuntzen, kulturen eta literaturen arteko mugak lausotu egiten dira. Lausotze eta hibridazio horrek ezinegona sortuko dio bati baino gehiagori gurera etorrita. Zenbateraino onartu eta bultzatu izaera hibridoa asimilazioan erori gabe? Jakaren iritziz, botere-harreman asimetrikoak eta tokian tokiko berezitasunak kontuan hartu behar dira ezinbestean Euskal Herriko errealitateaz ari bagara. Teoria postkolonialek aukera ematen dute garaileek idatzitako historian ahotsik izan ez duten menperatuen hitza/isilunea ezagutzeko eta historia berrinterpretatzeko.

Zuzentzaile baten barne-ahotsa: saio praktikoa / Fernando Rey

Testu literario bat hartu eta zuzenketa-proposamen bat egin zigun Fernando Reyk eguneko bigarren tartean. Lehen ordu-laurdenean edo, saio praktikoarekin hasi aurretik, zuzenketari buruzko irizpide orokor batzuk argitu nahi izan zituen.

Testu-zuzenketaren helburua, ezer bada, zuzentzailearen beraren gustu eta ohituretan erori gabe testua hobetzea da. Azken testuari mesede egiten dio, batetik, eta elkarrengandik ikasi eta gogoeta jarrera bultzatzeko iturri da, bestetik.

Zuzenketak arrazoitua eta didaktikoa izan behar du. Justifika daitezkeen aldaketak proposatu behar zaizkio egile-itzultzaileari, ahal dela, iturria ere aipatuz. Argigarriago izan daitezen, oharrak hiru mailatan sailkatzea proposatu zuen Fernando Reyk, bakoitza dagokion kolorez: gorria nahitaezko diren aldaketak markatzeko, urdina komenigarriak diren aldaketetarako eta, azkenik, arkatza, iradokizun subjektiboagoetarako. Mailaketa horrek erraztu egiten du lana eta “mamu faltsurik ez zabaltzeko” balio dezake. Hirugarren maila da guztietan ekarpenik handiena egin dezakeena Reyren ustez, nahitaezko izan gabe ere ikuspuntu subjektibotik testua hobetzen laguntzen baitu. Zentzu horretan, ausart jokatu eta jatorrizko testua gaitzetsi gabe proposamenak egitea dagokio zuzentzaileari. Dena den, testu motaren arabera zorrotzago edo laxoago erabili ahal izango dugu luma. Testua zertarako den, horixe da hasiera-hasieratik kontuan hartu behar dena, ez baita gauza bera, esaterako, literatura edo irakaskuntzako materiala zuzentzea.

Lau irizpide mahai gainean utzi ondoren, bakarrizketan murgildu zen Fernando Rey eta aurrez ikasleei bidalitako testua in situ zuzendu zuen ahoz gora, zuzentzailea bere lan-gelan ariko balitz bezala. Papera, koloretako boligrafoak eta arkatza beharrean, guztion aurrean eta ordenagailuaren pantaila aurrez aurre genuela jarraitu genituen burutazioak. Lexikoa, sintaxia, onomastika, puntuazioa… guztiari erreparatu behar izan genion irakurraldian, eta bukaeran partaideon iritziak partekatzeko, iradokizunak egiteko eta gogoetarako tartea izan genuen.

Etxetik etxera itzuliz. Poesia itzulpenaz. / Itxaro Borda

Bazkalondoan Itxaro Bordak hartu zuen lekukoa “Etxetik etxera itzuliz” izenburua eman zion saioan hizkuntzekin, poesiarekin eta itzulpenarekin izandako harreman pertsonalaz hitz egiteko. Babel dorrearen mitoa metafora plastiko polita izaten da hizkuntzen ingurukoez aritu nahi dugunerako. Hitzaldi honen atarikoan ere ez zen aipatu gabe geratu hizkuntza aniztasunaren madarikazio edo bedeinkazio izan litekeen pasarte biblikoa. Handik aurrerako guztia haurtzaroko, gaztaroko eta helduaroko esperientziak poesia eta arte handiz harilkatzeko lana izan zen. Argi geratu zen itzulpena egiazko plazer duela Itxarok, bizitzaren parte eta bizitzako istorio.

Itzulpena hizkuntzak eta literatura ulertzeko modu bat gehiago da. Itzulpenaren bidez lotzen gatzaizkio munduari, itzulpenaren bidez gaude inguruarekiko etengabeko harremanean, edonon dago, baita gure buruan bertan ere. Ideia hori literaturara eraman zuen Bordak: “literatura guztia itzulpena da, jatorrizko mintzairan idatzia barne”. Azken batean, itzuliz, egokituz eta imitatuz egiten dira hizkuntzen eta literaturen arteko joan-etorriak eta korapiloak.

“Itzulpenak beti idaztera bultzatu nau.” Garai batean euskaraz tratatzen ez zen hori itzultzen saiatzen zen idazle baionarra (kantu frantsesak, klasikoak, amodio harremanei buruzko kontu berriak etab.). Itzultzea idazlearentzat aprendizgo moduko zerbait dela aitortu zuen Itxaro Bordak, garai batean itzuli zituen Axularren Gero eta Descartesen Discours de la méthode gogoan. Itzulpenaren bidez egin omen zuen, halaber, poesiatik narraziorako saltoa.

Etsaiarekin baketzeko modua ere izan da hein batean itzulpena Bordarentzat, bizitzaren aro desberdinetan bizi izan duen euskararen eta frantsesaren arteko kinka baretzen lagundu baitio. Idazleak berak itzuli zuen, esaterako, frantsesera Euskadi Saria lortu zuen 100% Basque eleberria eta, egileak adierazi zuenez, bere lana frantsesera itzultzea “frantsesarekin adiskidetzeko modu bat” izan da. Izan ere, hizkuntzak ez du azken batean errurik; sistemak eta ideologiak dira, haren ustez, erotu direnak. Orain frantsesez idazten duenean ere bera da, ez du jadanik lehengo harresirik kausitzen, nahiz eta hizkuntzekiko harremanek emozionalak izaten jarraitzen duten.

Gerora Maria Mercè Marçal idazle katalanarekin izandako harreman bereziaz ere mintzatu zitzaigun. Poeta izateaz gain laboraria, ama eta lesbiana izan zen emakume harekin erabat identifikatua sentitu zen, eta baita obsesioak jota ibili ere. Bolada luze batean, egunero-egunero haren poema bat euskaratu zuen lanera joan aitzin.

Denboraren orratza ziztaka zuela eman behar izan zion amaiera hitzaldiari. Jakin-mina duen irakurleak Maiatz aldizkarian aurkituko ditu, maiz izenpetu gabe, Bordak egindako hainbat eta hainbat itzulpen.

Kritikaz eta kanonaz, mahaiaren bueltan / Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda

Ikastaroari bukaera emate aldera, Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda izan genituen kritikari eta kanonari buruzko mahai-inguruan. Danele Sarriugarte moderatzaileak literatur kritikaren egoeraz hausnarketa laburra eskatu zien mahaikideei giroa berotzen hasteko.

Eman berri den Rikardo Arregi kazetaritza sariaren harira, Hedoi Etxartek egun balioesten den kritika moldearen antipodetan kokatu zuen bere burua hasi eta berehala: “agian, akaso, apika” gehiegi erabiltzen duen kritikarik gabeko kritika egiten da gurean. Ignacio Echevarría kritikariaren ildoarekin bat eginez, kritikak zerbitzu publikoa eskaintzeko bokazioa behar du; iritzi soila ematetik harago, kritikariz jantzi eta autoritate posiziotik hitz egin behar luke kritikariak. Gaur egungo kritikak funtsean bi gauza behar dituela nabarmendu zuen Etxartek: bertutea (aparatu analitikoa) eta terrorea (zorroztasuna). Itxaro Bordak bat egin zuen aurrekoarekin zentzu batean: euskal kritikaria kontuz ibiltzen da, ez da urrunegi joaten. Publiko orokorrak liburu bat irakurri edo ez jakiteko baliagarri den informazioa bilatzen du, hortik aurrerako kritika berezituagoa unibertsitate mailako irakasleentzat gelditzen delarik. Bordak gaineratu zuen, itzulpenak euskal literaturan duen pisua handia izan arren, garrantzia hori ez dela gehiegi azpimarratzen, itzulpenak maiz anonimatuan geratzen direla. Zera eskatuko lioke Euskal kritikari, zein itzulpen irakurri aholkatzea.

Mikel Garmendia kritika motak bereiztetik hasi zen: kritika berezitua zein dibulgaziozkoa, biak hala biak behar ditu euskal literaturak eta literatura itzuliak. Nola uztartu, ordea, dibulgaziorantz lerratzen den kritika eta kritika akademikoa? Non bilatu erdibidea? Dibulgazio mailan maiz terminologia berezituegia erabiltzea arazo izan daitekeela azpimarratu zuen Garmendiak. Etxartek, aldiz, gehiegizko sinplifikazioa gaitzetsi zuen. Ekonomiari buruzko testuetan dagoen espezializazio mailarekin gertatzen den bezalaxe, literatura atalera jotzen duenak ere badaki zertara doan eta kritikariak ez luke literaturan ezjakin direnentzako idatzi behar. Bordak bi kritika motak eskertzekoak direla azpimarratu zuen, baina, aldi berean, egunkari-aldizkarietako kritikari bitsa falta zaiola aitortu zuen. Merkatuaren legeak aplikatzearekin, kritika epelerako joera dago gaur egun. Harginak pareta gaizki egin duela onartzen duen gisan berean onartu behar luke idazleak ere bere lanari egindako kritika. Literaturari mesede besterik ez lioke egingo zorroztasun dosi horrek.

Kanonera igaroz, oinarrizko galdera bat jaurti zen mahaira: ba al da kanonik euskal literaturan eta euskal itzulpengintzan?

Garmendiak uztar ezintzat jo zituen itzulpengintza eta kanon kontzeptuak. Itzulpena bera bazterreko jarduera den heinean, itzulpenaren kontrakoa litzateke kanona bilatu nahia. Ez genuke, beraz, halakorik behar: gure “desnormalizazioa” kanonaren ideia kolokan jarri eta beste bide bat egiteko probestu behar genuke Garmendiaren esanetan. Hedoi Etxarte zertxobait ezkorrago agertu zen puntu honetan, kanona badagoenik ere ukatu egin baitzuen. Literatura itzuliaren kasuan hainbat joera ageri dela dirudien arren, oraindik ezingo genuke kanonaz hitz egin. Bordaren iritziz bada euskal literaturan emeki-emeki sendotzen ari den kanon bat, gaiak eta moldeak berdintzera egiten duena: gatazka, metafikzioa, emakumetasuna… behin eta berriz agertzen diren gaiak dira eta finkatze bidean doazela dirudi. Bordaren ustez, kanonaren izatea garrantzitsua da merkatuarentzat, baina kritikariek aniztasuna bultzatu behar lukete, desagertuko ez bada.

Sarriugarte moderatzaileak euskal literatur kanona batik bat gizonezkoen eta eleberriaren inguruan mugitzen dela nabarmendu zuen, eta kanporanzko itzulpenaren bidez gure literaturaren errealitate partzial hori ari garela ezagutarazten. Ez ote gara antzeko jarrera hartzen ari beste literaturetatik itzultzen dugunean ere?

Etxartek gaur egun zer itzuli erabakitzerakoan irizpide falta nabarmena dagoela azpimarratu zuen. Bingen Ametzaga edo Jon Mirande bezalako itzultzaileengan proiektu bat bazela ikusten zen, “honek egon behar du euskaraz” pentsatuz itzultzen zutela. Azken hamarkadetan, aldiz, ez da halakorik nabari Etxarteren ustez.

Bordak ausardia edo konfiantza faltari egotzi zion hainbat autore eta obra erreferente oraindik euskaraz ez egotea. Itzulpenak hizkuntza eta literatura finkatzeko balio dezakeela kontuan hartuta, harrigarria da nolatan ez dagoen euskaraz irakurtzea gustatuko litzaigukeen hori.

“Unibertsala ala partikularra” eztabaida gailendu zen mahai-inguruaren azken minutuetan. Ez ote litzateke ez-normaltasuna aldarrikatu behar sasi-normaltasuna baten ordez? Unibertsaltasunik ez da Bordaren iritziz, unibertsaltasuna ez baita botere politikodun partikulartasuna besterik. Goizean aipatutako ideia postkolonialen ildotik, maila subalternoa, azpiratua, herri-mailakoa lehenetsi zuen Garmendiak.

GARAZI UGALDE

Pasa den larunbatean, hilak 25, «Euskal literatura erotikoa» izenburupean kaleratu zuen Iraitz Urkulo euskal literaturan doktoregaiak erreportaje bat, El Correoko Territorios gehigarrian. Bertan, Edorta Jimenezi eta bioi egindako elkarrizketak oinarri hartuta, genero horren egungo egoera zein den aztertzen zuen. Kultur gehigarri hori dagoeneko sarean irakur ezin daitekeenez, maiatzeko Itzultzaileak Mintzo atala umezurtz dugunez eta Venusen delta (Txalaparta, 2013) liburuaren irakurketa sustatzeko asmoz, hona ekarri nahi izan dugu jatorrizko elkarrizketa, galdetzailearen baimenarekin. On egin!

Elkarrizketatzailea: Iraitz Urkulo

Elkarrizketatua: Garazi Arrula Ruiz

Beharrak bultzatu zuen Anaïs Nin ipuin erotikoak idaztera; hori gutxi balitz, ordaintzen zion bildumagileak dexente baldintzatu zuen idatzitakoa, gaian eta forman bere apetaren araberako mugak ezarriz. Emaitzan bada irakurlea konturatzeko moduko baldintzapen honen arrastorik, zure ustez? Esate baterako, nik faltan bota ditut istorioen arteko trantsizio-pasarteak, batetik besterako jauziak bortitzegiak iruditu zaizkit.

Hitzaurrean bildumagilearena esanen ez baligute, ez genuke baldintzapenetan pentsatuko, autoreak bere erabakiz hala egin zuela pentsatuko genuke. Hitzaurrean autoreak esaten du bildumagileak eskatzen ziola poesia eta filosofia alde batera uzteko, eta sexuan arreta jartzeko. Alta, nahita edo nahigabe, Anaïsek ez zuen halakorik egin; edo ez hori bakarrik. Askoz harago doa, egoerak analizatzeko joera du, ñabarduretan pausatzekoa. Egia da pasarte batzuk aski pornografikoak direla, baina istorio bat badago, eta ez da azaleko zerbait, ez da itzalean geratzen.

Jauzi bortitzegiei buruz, ipuinak dira, eta pertsonaia batzuk batean baino gehiagotan azaltzen badira ere, ez nuke esanen lotura hori bilatzen zuenik. Pentsatu behar dugu 1940ko hamarkadan idatzi zituela, baina ez eleberri baten gisan guztiak hasi eta buka, baizik eta idatzi, eta bildumagileari bidaltzen zizkiola. Pertsonaiaren batean sakondu nahiak bultzatuko zuen, apika, errepikatzera, baina ipuinak direla ez da ahantzi behar.

Zeintzuk dira Venusen delta euskaratzeko orduan aurkitu dituzun zailtasun nagusiak?

Aurkezpenean esan bezala, itzulpen prozesuko gozagarriena izan da, aldi berean, korapilatsuena: sexuaren ingurukoak. Aurrenekoz irakurtzean, erabaki nuen bai jatorriz euskaraz sortutakoak bai euskaratutakoak begiratu behar nituela, terminologia eta estetika horretan murgiltzeko. Txalapartak badu bilduma bat genero horretan, han eta hemen aurki daitezkeen liburuez gainera: ez gaude umezurtz. Hala ere, esanen nuke ez dagoela batasunik, eta nork bere bidetik egin duela. Fernando Reyk, liburuaren zuzentzaileak, bi artikulu plazaratu zituen horren harira 31eskutik blogean, prentsan eta sarean segida izan zutenak. Gaia azaleratu nahia eta beharra badagoen seinale.

Sexuaren imaginarioaren barruan, garaiko estetika guztia ere sartzen ahal da: zeta, brodatuak, botoidun kuleroak, parpailak, galtzariak, lihoa, belusa, intsentsua… Eta autoreak narrazio pausatua darabil batzuetan, girotzeko; irakurlearengan tentsioa sortu nahia, egonezin bat, batez ere asegabeko desirari dagokionean.

Bestela, edozein liburu euskaratzean sor daitezkeen buruhausteak izan ditudala uste dut, hala nola, kultur erreferentziak eta maileguak (frantsesezkoak, kasu honetan).

Itzultzaileari iristen zaio liburuaren inguruko iritzirik? Ala, topikoari jarraiki, euskaldunok lotsatiegiak gara genero erotikoko lanak irakurtzen ditugula aitortzeko?

 Pentsatu nahi dut goiz dela oraindik, liburuak aste gutxi batzuk baino ez baitarama kalean. Ez nuke esanen lotsa denik, baina agian bada nolabaiteko ezjakintasun bat, isil-gordean egiteko zerbait da. Zentsura urte anitz izan dira, elizaren eta estatuaren aldetik, eta oraindik badugu horren arrastoa, zuzena ez bada, zeharkakoa; orain bestelako zentsurak ere baditugu, gainera, publizitatearena, adibidez. Oraindik ere konnotazio negatiboak lotzen zaizkio pornografiari, zikinari, normatibotik kanpo dagoen praktikari. «Azal horrekin ez dakit autobusean irakurtzekoa den», esan zidan lagun batek. Egia esan nik ez nuke autobusean irakurriko, baina ez azalarengatik, baizik eta intimitate pixka batekin gehiago gozatzen delako.

Durangoko Azokan, Literotura bildumako liburuak erosten dituzten gehienak neska gazteak dira. Nire amaren belaunaldiko gehienek dute Venusen delta gaztelaniaz irakurria. Orain Greyren trilogia hori kaleratu da, eta errebelazioa izan omen da anitzentzat. Kezkagarria da, ez bakarrik trilogiak bultzatzen dituen balioengatik, baizik eta ezjakintasunaren eta gordetako tentsio-askatze beharraren islatzat har daitekeelako.

Zergatik da hain garrantzitsua, genero ikuspegitik, Anaïs Ninek genero honi egindako ekarpena?

1970eko hamarkadan eman zuen baimena kontakizunok kaleratzeko, eta orduan gorenean zegoen iraultza feminista. Mugimendu feministak bat egin zuen Ninen aldarriekin, batez ere egunerokoetan kaleraturikoak, eta erreferentziatzat hartu zuen hainbatek, nahiz eta Anaïsek ez zuen bere burua inongo mugimendutan kokatu. Kaleratu zituen garaia –eta idatzi zituen garaia zer esanik ez– aintzat hartuz, bultzada ederra ematen diote emakumearen figura sexualari, maiz agertzen baitzaigu emakumea boterearen jabe. Alta, egungo genero ikuspegitik begiratuz gero, badu kirrinka eginen digun zenbait gauza; genero kategoriak ez ditu zalantzan jartzen, nahiz eta garaiko rol zurrunak behin baino gehiagotan irauli. Iratxe Esnaolak Berrian liburuari eginiko iruzkinean esandakoarekin bat nator: hitzaurrean esplizituki esaten dena ez dator bat liburuko kontakizunen kutsuarekin. Esan ohi da autore batek adierazi nahi zuen hori maiz ez datorrela bat adierazitako horrekin, eta hau beste adibide bat baino ez da.

Bildumagileak narrazioetatik «poesia» guztia ezabatzeko eskatu zion Anaïs Nini. Esplizitutasuna dela eta, ipuinok, erotismotik baino gehiago, pornografiatik hurbilago daudela esango zenuke?

 Baditu bai, pasarte pornografikoak, baina liburua erotikotzat hartzen da. Ez naiz ni sailkapen horietan aditua, eta, beraz, ezin kategoria batera lerratu. Pasarte batzuen esplizitutasunak ematen du pornografiaren irudi hori, gordina dela diote batzuek, baina, egiaz, aunitz gehiago dira xehetasun eta ñabardurei eskaintzen zaizkien tarteak. Izan daiteke, baita ere, lehen aipatutako ohitura falta hori; esan nahi dut, gorputzaren eta sexuaren erabilera nonahi ikus eta senti dezakegun honetan, oraindik ere eragin egiten digu irakurtzeak, badirudi deseroso zaigula harremanetan, zeresanik ez publikoki adierazteak. Oso progreak gara, bai, baina muga batera arte. Pornografian geratzen gara girotze eta desira mundu bat dagoenean: ez dugu zuhaitzaz harago ikusten; horrek egungo egoera sozialarekin zerikusi zuzena du.

Amaitzeko, euskaldun bat literaturan desira-objektu gisa agertzen den lehen aldia izanik, pertsonaia honen ingurukoak komentatu beharko ditugu, noski. Idazleak euskaldunaz egin duen irudikapenaz harro egon gaitezke, zure ustez?

 Harro ez da hitza. Kuriosoa da; irakurleak etengabe bilatzen edo nahigabe egiten ditu bere inguruarekin erreferentziak eta loturak, eta hain esplizituki ematen dizutenean, kanpoko norbaitek zure herriko norbait deskribatzen duenean, lotura berriak sortzen, alderaketak egiten, aurresuposizioak apurtzen eta uste berriak eraikitzen ditugu. Ez dut uste erotismoa helburu duen kontakizun batean euskaldunak zakil bikain eta nekaezina zuela esatea asko esatea denik; agian esanguratsua izanen da arbasoen antropologia edo fisionomia aztertzen dabilen norbaitentzat. Pertsonaiaren nondik norakoak iruditzen zaizkit niri interesgarriagoak, euskalduna izateaz harago doana. Hala ere, beti dago ongi euskaldun onberaren eta jatorraren arketipoa apurtuko duen figura batekin topo egitea.

(Argazkia: Mikel Soto, Txalapartako editorea)

Txoria, ez ornitologoa

(Kronika hau idazten ari nintzela Juan Luis Zabalak Berrian argitaraturiko artikuluaren berri izan dut, zeinak Gerardo Markuletaren hitzaldiaren inguruan baitihardu. Dudarik gabe ni baino azkarrago ibili da Zabala eta errepikakor ez gertatzearren berak aipatutakoak, nahiz oso interesgarriak izan, ez ditut neuk ere hona ekarriko. Kontrara, hark esan gabe utzitakoak hartuko ditut ahotan, bata bestearen osagarri eta elikagai izan daitezen).

Hainbat arranguratu dira poesiak Literatura Unibertsala bilduman duen presentzia urriagatik eta hain zuzen, Gerardo Markuletak itzuli zuen orain arte LUn argitaratu den poema-liburu bakarra. Zenbait poeta katalan (Ibaizabal, 1997) antologia elebiduna, alegia. Poesia euskaratzearen eta euskaratik itzultzearen garrantzia azpimarratu zuen poeta eta itzultzaile oñatiarrak bere hitzaldian eta aitzin-solas gisa hainbat kontu aipatu zituen. Praktikatik abiatuta hitz egingo zuela argitu zigun, teorizazioa lagata daukalako eta itzultzearen ariketa bera baita hurbiletik ezagutzen duena eta azken urteotan egiten diharduena. Praktikaren gaineko teorizazioari beharrezko deritzon arren, ez du berak egingo, Arantxa Urretabizkaiak idazle ofizioaz galdegitean  erantzun bezala, “txoria naizelako, eta ez ornitologoa”.

Poema liburuaren eta itzultze prozesuaren inguruan mintzatu zitzaigun ondoren. 1995 eta 1997 urteen bitartean burutu zuen itzulpena eta bere bizitzako garairik gozoena izan ez bazen ere, ilusio handiz lotu zitzaion lanari. Berehala aholku bat eman zigun, alegia, sekula antologia bat osatzeko eta itzultzeko ideia otutzen bazitzaigun, argitaratuko diren poemen hautaketa jada finkatuta dagoenean ekiteko itzultzeari, lehenengo itzultzeak eta ondoren erabakitzeak buruhausteak besterik ez baitizkigu sortuko. Izan ere, halaxe gertatu zitzaion berari autore katalanekin, eta ondorioz, berandu amaitzeaz gain, ez zuen liburuarentzat hitzaurrerik osatu. Horren ordez, Felipe Juaristik idatzi zuen eta Markuletak ez zuen testua aldez aurretik irakurtzeko aukerarik izan. Aitortu zigunez, liburuari egindako kritika latzena hitzaurrean bertan dago. Juaristik hainbat poetaren falta sumatu zuen liburuan eta halaxe adierazi:

Gerardo Markuletak paraturiko hau antologia da. Horrek esan nahi du antologia egileak bere gustuko edo bere sokako poetak hartu dituela, bere gustuko poemak itzuli dituela, bere irizpide soila duela lagun eta gogaide. Aipaturiko bederatzi poeta katalanen poemak dakartza, txukun itzulita, iruzkina zilegi bazait. Falta dira, hala gertatzen da antologietan, bat edo beste, gure senak (edo senyak) sartuta behar luketela esaten badigu ere. Nik neuk izen batzuk dauzkat, abespeluan botatzeko, hala behar izanez gero: Pere Gimferrer, Narcis Comadira, Francesc Parcerisas, Joan Margarit, Salvador Oliva, Joan Brossa, artista, poeta.

Markuletak hura irakurri arte ez zekien “bere sokako poetarik” zegoenik ere, eta, egiatan, aukeraketarako irizpide zehatzagoak erabili zituela azaldu zuen. Antologia bat osatzeko orduan bi muturreko joera daude: alde batetik akademikoa, hau da, aldi berean didaktikoa izan eta ikuspegi zabala eskaini nahi duena, sorkuntza lana bera kritika eta bibliografia ugariarekin hornituz; eta, bestetik, sortzaile antologia deitzen dena, hau da, sortzaile batek hautatu eta antolatutakoa, esaterako, Joseba Sarrionandiaren Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (Pamiela, 1985). Bi muturron artean askotariko bideak daude eta Markuleta ez zitzaion akademikotasunarenari estuegi lotu, izan ere, bere esanetan, irakurleak bibliografia eta oharrak eskertzen baditu ere, poesia irakurleak poesia liburu bat desio duelako oroz gain. Hori dela eta, jarraitutako irizpideak honakoak izan ziren: poetak hilik egotea, beste hizkuntzetako antologietan agertzea eta baita eskuliburuetan ere. Horrez gain poemak laburrak, garbiak eta biribilak izatea hartu zuen kontuan, aldi berean gurera ekartzeko egokiak eta euskaraz gozagarriak gertatzea. Hitz batean, irakurlearen alde ekin zuen.

LU bildumaz jardun zuen jarraiki. Kronologiari erreparatuta jada historikoa zela esan zuen, eta gogora ekarri zituen hastapenetako kontuak, besteak beste, LIM-LIBI tailerrak, non egun itzultzaile eskarmentudunak diren beste zenbait hasiberrirekin batera ofizioan lehen pausoak eman baitzituen. Garaian galduta zebiltzala kontatu zigun, gauza asko zeudelako faltan, beste asko oraindik erabakitzeko eta arautzeko. Egoerak urteekin hobera egin arren, itzulpengintza oraindik orain defenditu beharra dagoela adierazi zuen, irakurleak artean mesfidati ageri direlako. Testu gozagarriak sortzen aurreratu bada ere, oraindik ez da horiek benetan gozatzea lortu.

Ariketa praktikoekin hasi aurretik, poesia itzulpenaren berezitasun orokorrez aritu zitzaigun. Hemen ere bi jarrera nagusitzen dira, bata bestearengandik nahiko urrun daudenak. Alde batetik, itzulpen hitzez hitzezkoa, normalean balio erantsiko testuetarako erabiltzen dena, eta bestetik, itzulpen literarioa, xede hizkuntzan beste poema bat sortzea helburu duena. Funtsezkoa da erabakitzea zein motatako itzulpena egin nahi dugun, hots, non kokatzen den literaltasunaren ardatzean eta horren arabera testuarekin tratuak egitea, irakurlearekin daukagun konpromiso nagusia egundo ahaztu gabe. Beste zenbait aholku ere eman zizkigun, adibidez, poesia asko irakurtzea begirada zorrozteko eta fintzeko, tipografia eta puntuazioa aintzakotzat hartzea eta jatorrizkoaren itzulpenik ezagutuz gero zalantzarik gabe baliatzea. Izan ere, zeharbidezko itzulpenarekiko errezeloa dela medio, luzaz baztertu da aukera hori eta Markuletaren ustez ez da zentzuzkoa aski argigarriak gertatu daitezkeen bertsioei bizkarra ematea. Beste trikimailu lagungarri bat? Zentzumenen araberako azterketa zatikakoa egitea, hau da, hasteko usaimenarekin zerikusia duten hitzak aztertzea, ondoren ukimenarekin dutenak etab. Sinestesiak harrapatzeko ezin hobea.

Fernandoren egiak

Fernando Reyk garbi laga nahi izan zigun bera ere ez zela teorialaria, entzungo genuena ondokoei ikusitakoen eta esperientziatik ikasitakoen zerrenda izango zela. Bestalde, Reyk etxeko-lana bidalia zigun eta berari soilik bi ikasleren itzulpenak heldu bazitzaizkion ere, azaldu zigun tarte bat eskainiko geniola testuaren azterketa eta erkaketari.

Hasteko eta behin, literatura itzulpen bati heltzeko zenbait irizpide nagusi eman zizkigun, oso oinarrizkoak iruditu zezaketen arren ezinbestekotzat jo zituenak. Ezer baino lehen, itzulgaia osorik eta ongi irakurri beharra dagoela azpimarratu zuen, nahiz eta maiz, presagatik edo lan baldintzengatik ez den horrelaxe gertatzen. Behar-beharrezkoa da, haatik, lana arretaz irakurtzea eta bertan murgiltzea tonuari, musikari eta edukiari erreparatuz. Ikerketa dator ondoren, idazlea nor den, zer argitaratu zuen, nola, noiz, zergatik idatzi zuen aztertzea. Hainbat autoreren ustez itzultzailea irakurle pribilegiatu dela ekarri zuen gogora, obra bat xeheki ezagutzeko modurik onena obra horixe itzultzea dela. Jarraian, fideltasuna mantendu beharraz jardun zuen, hau da, jatorrizkotik ahal bezain hurbil gelditzeaz. Itzulpen lanaren erritmoari dagokionez, etenaldiak ekiditea gomendatu zigun, eta behin martxa hartuta daukagunean terminologiari eta enparauei lotutako zalantzarik sortuz gero (gurean bereziki ugariak direnak), horiek asterisko bidez markatzea hurrengo orrazketan argitzeko, banan-banan begiratuz gero lana geldotu eta behar baino nekezagoa egingo zaigulako. Zuzenketa dator gero, eta jatorrizkoan agertu guztia sartuta dagoela egiaztatu ostean, euskara ona dela ziurtatu behar dugu, hots, sorburu hizkuntzatik behar bezain urrun gaudela. Zurruntasuna ezabatu eta jatortasuna bilatu behar da, horretarako testuari behar adina traizio eginez. Traizio egitea, sarritan, zilegi ez ezik beharrezkoa ere badelako. Ez da ahaztu behar itzulpena biki bat dela, independentea hortaz, ikusi bestela puntuazioan ematen diren aldaketak.  Zalantzak argitu behar dira hurrena, iturri ugari erabiliz eta aholkulari fidagarriei galdetuz. Reyk egunetik egunera garbiago du itzulpena talde lana dela. Itzultzaileak denboraz gaizki ibiltzen direnez zaila izaten da, baina nafarraren ustez, oso mesedegarria da itzulpena zenbait hilabetez beratzen uztea eta ondoren berriro hartzea. Azkenik, zuzentzaile pare bati pasatzea komeni da eta zuzenketak sartu ostean, beste behin zuzentzea.

Etxeko-lanak aztertu eta iruzkindu ondoren italieratik itzultzeak berezko dituen zenbait arazo eta zailtasun aipatu zizkigun Reyk, hizkuntza hori barra-barra landu du-eta. Alde batetik, dialektoen auziaz aritu zen, beste hizkuntza eta kasu batzuetan ere arantzatsua gertatu daitekeena. Italiera estandarra nahiko gaztea izanik, dialektoen artean alde handia dago eta presentzia pisutsua dute. Horrelakoetan nola jokatu eta zein irizpide jarraitu erabakitzeko aholkuak eman zizkigun adibide praktikoak erabilita. Alde batetik, Natalia Ginzburg autoreak Gure etxeko kontuak (Igela, 2004) obran oro har italiera batuan idazten duen arren, noizbehinka Trieste, Venezia eta Milan inguruko hizkerak darabiltza. Reyk erabaki zuen euskara batutik ez ateratzea, horren ordez, dialekto mintzoaren ordaina emateko ahozko hizkerara fonetikoki albait gehien hurbiltzen saiatu zen, kasu, kontrakzioen bitartez. Gainera, ohar bat idatzi zuen. Andrea Camilleriren kasuan, italiar estandarretik nahiko urruti dago bere diskurtsoa. Hilabete bat Montalbanorekin (Igela 2011) euskaratzeko orduan, beste hizkuntzetan hartutako erabakiak aztertu zituen, Josu Zabaletarekin kontsultatu zuen (zeina Camilleriren beste obra bat itzultzen ari baitzen) eta azkenean euskara batuari eustea erabaki zuen. Beste bitartekari batzuk erabili zituen testua aberaste aldera, adibidez, sintaxia eta hiztegia bitxikeriaz hornitzea. Bi ondorio nagusi atera zituen. Lehenik, efektu literario berezi bat lortzearren ez bada, ez dela euskara batutik atera behar. Bigarrenik, eta hau powerpoint aurkezpenean letra larriz genekusanez, nik men: GARBI EDUKI EUSKARA BATUA EZ DELA GIPUZKERA ABERASTU BAT. Hau da, batutik irten gabe nork bere euskalkia ustiatu dezakeela.

Amaitzeko, lagun aizunen alor labainari heldu zion. Labaina laprastada andana sortzen dituelako eta sortu ditzakeelako, batez ere antz fonetiko aipagarria duten hizkuntzen artean, hala nola, italiera, portugaldarra eta gaztelera. Hegoaldeko itzultzaileek gaztelania nahiko hurbil eta barneratuta daukagunez, portugalera edo italieratik itzultzean, aipatu erdararen oihartzunek traba egin eta ataka gaiztoetan jarri gaitzakete. Kontuz ibili behar dugu, beraz. Baita ere, zubi-lanetarako gaztelania darabilgunean. Gehiago jakiteko.

Dinosauroen euskaratzailea

Juan Garzia, ikastaroko azken hizlaria, Miren Ibarluzeak asteartean aipatutako dinosauroetako bat da, duda izpirik gabe, ez bakarrik LUn bost obra itzuli dituelako baizik eta obren idazleen tamaina literario eta izaera kanonikoagatik ere, besteak beste, Borges, Rulfo eta Shakespeare ekarri baitizkigu. Guk ikastaroan Borges landuko genuen batez ere, horren ipuin bat itzultzea (La intrusa) izan baitzen gure etxeko-lana eta erronka. Postre ezin hobea, beraz.

Aurretik aritutakoek esandakoekin bat egin zuen Garziak, eta azpimarragarria zeritzon batez ere Markuletaren goizeko hitzaldiari, bertan itzulpenaren teoria dotore bat aurkeztu baitzigun. Horren hitzak baliatuko zituela esan zigun, zehazki poesia itzulpenaz jardun bazuen ere, ipuin laburrek zerikusi handiagoa dutelako olerkigintzaren moldearekin eleberrienarekin baino. Narrazio laburrak, orrialde kopuru txikia izanagatik, osotasuna duelako.

Pertinentziaz jardutea eta hierarkia ezartzea ezinbestekotzat jo zituen itzultzaile legazpiarrak, orain modan ez badago ere nolabaiteko azterketa fenomenologikoa eginez, testuaren helburua garbi eduki behar genuela azpimarratu zigun; garrantzizkoena eta ondorioz transmititu beharrekoa zer den erabaki eta horren arabera ekin. Autorearen eta obra zehatzaren dokumentazioa topatzea ere funtsezkoa begitantzen zaio. Garziaren ustez, itzultzaile batek egin dezakeen bekatu barkaezin bakarra, etikaren kontra doana, testuaren esaldi edo pasarte bat ulertu edo interpretatu gabe ematea da, hau da, esaldiaren gakoa zein den argi eduki ez arren hitzak zelanbait itzultzea baina transmititzen ari zarenaren arrastorik gabe. Pasartearen esanahiak katramilak sortuz gero eta hortaz jabetuz gero, itzultzailearen derrigorrezko eginbeharra da han eta hemen begiratzea, ikertzea, kideei galdetzea… Konbentzitzen duen interpretazioa erdietsi arte. Ondoren interpretazio hori ez bada zehatza eta ondorioz delako pasartea oker itzultzen bada, akatsa litzateke ere bai, baina ez hain larria, itzultzaileak bere apustua defendatu lezakeelako, horren alde egitera eroan zuten arrazoiak azalduz.

La Intrusa lanari buru egin genion ondoren, eta Garziak testua markatzeko erabilitako kolore-kodearen nondik norakoak azaldu zizkigun, itzultzean arazoak sor ditzaketen kontuak korapiltasun mailaren arabera sailkatzen dituena. Kaskoan gorde beharreko aspektuak hamaika pasatxo direla ikusi genuen eta ez dut ukatuko, hainbat etsipen hasperen iritsi zitzaizkidan alboko aulkietatik. Niri neuri, Garziaren erritmo bizia eta gaitasun gorena ikusita oharretarako boligrafoa atzamarretatik jausi zitzaidan eta kontenplazio hutsari lotu nintzaion.

Misterioz inguraturiko lana da aztergai eta hizpide izan genuen Borgesen ipuina. Literaturaren ikuspuntutik hainbat dira Garziak zerrendatutako gogoan hartu beharrekoak. Hasteko, ezin da ahantzi obraren ipuin izaera, hau da, sintetikoa dela. Ipuin mota ere kontu erabakigarria da, Borgesek jada itsu gelditu ondoren osatu eta diktatu baitzuen eta ondorioz, ahozkotasuna dariolako ezinbestean. Horrez gain, estiloaren hainbat aspekturi, hala nola, estilizazioari eta diskurtso-motari, eta tonalitatearen ertzei, orokorrei zein erregistroari dagozkionei, erreparatu behar diegu. Ipuin honek txoko kutsu, mimesi ukaezina du eta noski, hori islatzeak ere badu garrantzia. Alde batetik argentinismoz josita dago, adierazpideetan zein objektu/erakundeetan beretan, eta bestetik, hitzen denotazioaren eta konnotazioaren arteko alde sarritan esanguratsuak aintzat hartu behar ditugu, guztia neutro jarriz gero konkretutasuna eta girotzea galduko direlako. Amaitzeko, garrantzizkoena ipuinaren efektua errepikatzen saiatzea da, kontakizunaren xarma harrapatzea eta ipuin-kontalarien sutondo efektua erreproduzitzea. Istorioaren mamia tragedia zarpail bat da eta oroz gain hori da helarazi beharrekoa, egiatan artefaktuaren funtsa hori delako, Buenos Aireseko ezaugarri guztiez biluzten badugu.

Autore argentinarraren bilduma bakarra plazaratu du LUk, hain zuzen, Garziak itzulitako Ipuin hautatuak (Ibaizabal, 1998). Prestatu bazuten ere, La intrusa ez zen liburuan agertu, Borgesen alargunak lan horren argitaratzea debekatu baitzuen munduko txoko guztietan.

Ez nuke amaitu nahi zenbait kontu jakingarri aipatu gabe. Lehenik, Borgesen narrazio hau oinarri hartuta Euskal Herrian egokitzapen bat burutu zuen José Julián Bakedano zinema-zuzendariak, Bernardo Atxagaren gidoia erabilita. Istorioari arropa argentinarrak erantzi eta euskaldunak jantzi zizkioten, ekintza Durangoko inguruetan kokatuz. Emaitza Oraingoz izen gabe (Bakedano, 1986) deituriko filma izan zen. Bigarrenik eta egokitzapenekin jarraituz, zinez interesgarria iruditu zitzaidan Garziak aipatutako ekimena, itzultzaileak berak sustaturikoa, duela urte dezente Plazara aldizkariaren baitan. Proiektuaren izena “Ai gureak balira!” zen eta pieza antologikoak euskaratzea eta mozorrotzea zuen helburu. Irakurleek jatorrizko autorearen izena asmatzen bazuten sariak jasoko zituzten.

Nola ez, gure esker ona UEU eta EIZIEko langile eta kideei, ikastaro eder hau antolatzeagatik.

Gehiago jakiteko:

Ikastaroan banatutako irakurgaien estekak EIZIEren hemerotekan.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2012/06/29/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-ii/feed/ 1