Kronikagilea: Garazi Ugalde

Joan den larunbatean Gerardo Markuleta (Oñati, 1963) izan genuen Literatura Eskolaren ikasturteko azken saioan, Gasteizko El Pilar Gizarte Etxean. “Euskarara ekarritako poesia” izan zuen hizpide, eta poesiaren eta itzulpenaren zirrikituetan barneratzeko aukera polita eskaini zigun bertaratutako literaturazaleoi. Goizeko lehen orduetan, poesiara eta itzulpengintzara hurbilpena egin eta itzultzeko kontsigna batzuk eman zizkigun itzultzaile-poetak. Inguruko hizkuntzetatik euskaratzean sortzen diren arazoei begiratu genien gero, eta poemen inguruko ariketa (buruhauste!) batzuk ere proposatu zizkigun. Ohiko kafe eta berriketaldiaren ondoren, berriz, ibilaldia egin genuen historian zehar euskaratu den poesian barrena, egin dena ezagutaraziz eta egiteko legokeen hori agerian utziz.

Poesia itzultzea egin beharreko lana da Markuletaren ustez; kanpoko hizkera poetikoekin harremanik ez duen hizkera poetikoa herdoildu eta kiribildu egingo da bestela. Poesia euskarara ekartzeak ekarpena egiten dio euskarari, baina euskaraz sortutako poesia ere zabaldu egin behar da, itzultzaile-poetarentzat mezu unibertsalak etxerako sortzeak ez baitu inolako zentzurik. Dena den, eta orain arte auziari gehiegi erreparatu ez bazaio ere, euskal literatura itzultzeak ez du soilik etxekoa kanpoan ezagutarazteko balio: euskaraz ez dakiten herritarrak euskal literaturara hurbiltzeko ere balia daiteke itzulpena. Markuletarentzat “luxu handiegia” da euskal herritar askok Sarrionandiaren edota Izagirreren poesia ez ezagutzea, eta horregatik ikusten du besteak beste euskaratik gaztelaniarako itzulpenak egiteko beharra.

Poesia itzultzaileak ez du poeta izan beharrik, bai ordea poesia irakurle amorratua. Poemak zer trinko eta beregaina dira eta, adierazpidearen ezaugarriak direla medio, hitz lauak baino sortze-kuota handiagoa eskatzen dute normalean. Halere, itzultzailearen arabera, poemak berehalakoan ematen du narrazioa itzultzean amaierara arte lortzen ez den ongi eginaren satisfazio hori. Poesia itzultzea ikasbide izan daiteke zalantzarik gabe, eta, Markuletaren iritziz, “trinkoa zabalera ekarrita, poesian ikasiak prosarako ere balio dezake”. Poesia itzultzea apeta izan daiteke, edo enkarguzko lana. Esku artean apetazko lana badu jolasean ari da itzultzailea, bere buruarentzako itzultzen. Argitaratzeko itzultzea, ordea, oso bestelako kontua da, eta lana egin ondoren ezustekorik ez izateko itzuli aurretik egile eskubideak lotuta edukitzea komeni dela gogorarazi zuen itzultzaile arituak. Enkarguzko lanak argitaletxeen, erakundeen edota idazleen eskariz iristen dira, eta bildumetarako, antologiak osatzeko, disko-kaieretarako, poesia jaialdietarako eta sarerako izaten dira gehienetan. Argi utzi zuen Markuletak poesia itzultzea nekez izango dela inoren ogibide, nekez izango dela aberasbide ere; ezer izatekotan, aberasgarri izango dela.

Itzultzea zer den eta zer ez

Itzultzea hitzak hizkuntza batetik bestera pasatzea baino zerbait gehiago da. Jatorrizko hizkuntzan dagoena deskodetzen du itzultzaileak aurrena, eta buruan hartutako “hitzik gabeko magma” hori xede hizkuntzan kodetzen du gero, bestela. Itzultzea eta idaztea ariketa homologoak direla esan zuen Octavio Pazek, izan ere, itzultzean idazten ere ari gara nolabait, itzultzean ere badago neurri bateko zein besteko “sortze-kuota bat”. Idazleak hitzik gabeko magma horretatik abiatuz kodetzen du mezua bere hizkuntzan. Itzultzaileak zeregin bikoitza du. Paul Verlain poeta frantsesarentzat, berriz, bitarteko ezberdinak erabilita efektu bera bilatzea zen ongi itzultzeko giltza. Miguel Sáenz itzultzaileak itzultzeko formula magikoa aurkitu bide zuen “jatorrizkotik ahal bezain hurbil eta behar bezain urrun” aritu behar zela esan zuenean. Markuletaren ustez ere, itzultzaileak jatorrizkotik urrundu behar du soil-soilik urruntzeak jatorrizkoaren mezua hobeki adierazteko balio duenean. Joao Mendes irakasle eta teorialari portugesarentzat, hizkuntza baten adierazpen ahalmena beste batera igarotzea da itzultzea, eta horretarako urrezko bi arau ematen ditu: batetik, literaturan itzulpen perfektua ezinezkoa dela eta, bestetik, itzulpen perfektuaren bila egindako ahalegina ona dela itzulpen on bat egiteko.

Poesia itzultzeko kontsignak

Poema bat izan liteke trikimailuz betetako trepeta linguistiko, emoziozko eta adimenduna. Mezua guztia da poema on batean, baina “itzulpenean efektua sortu behar da, poesia itzuli, poesia egiteko asmoarekin”. Itzultzaileak oso adi begiratu behar die idazleak asmo osoz erabilitako gaiei, hitzei, metaforei, efektuei, egindako keinu eta jokoei. Hori guztia baita poema. Zaindu egin behar dira, halaber, paratestuak, ortotipografia eta itxura tipografikoa ere. Itzulitako poemaren masak jatorrizkoaren antzekoa izan beharko luke, kaligrametan, akrostikoetan eta poema bisualetan bereziki. Simetria, lerroak banatzeko modua eta zangalatrabak, lerro hasierako letra xehe eta larriak, puntuazio-markak… guztia izan behar du kontuan itzultzaileak. Neurria eta errima ere garrantzitsuak dira, baina literatura garaikidean ez omen da hain ohikoa halako arazoei aurre egin beharra. Poema errimatuaren aurrean suertatuz gero itzultzaileak erabaki beharko du errima errespetatzeko lan nekezaren ahaleginak merezi ote duen. Izan ere, itzultzaile-poetaren ustez, errima eta neurria errespetatzen saiatzea poema antzutu dezakeen kapritxo bat izan daiteke zenbaitetan. Aukeratu beharra dagoen kasuetan Markuletak ez du zalantzarik: errimak ez luke beste ezer sakrifikatu behar, “ez dugu neurri-errima kontuengatik komunikazioa zalantzan jarriko”.

Hizkuntza bakoitzak bere ezaugarriak ditu, nor bere egitura, fonetika, esapide eta fraseologia bereziarekin. Euskarak, gainera, formari dagozkion berezitasunak ere baditu inguratzen duten hizkuntzen aldean. Hitz-ordena desberdina izateak, esaterako, zaildu egiten du itzulpena (poemetan informazioa lekuz aldatuko da ezinbestean), eta itzultzaileak kontuz ibili beharko du hizkuntzen arteko aldeak poemaren efektua gehiegi alda ez dezan. Itzultzailea da hurrenkera aldaketak kudeatu behar dituena, hitz-ordenagatik sortutako bat ez etortzeak ahalik eta hobekien konpentsatzeko.

Kafe, te, txokolate eta gosari-berriketaren ondoren aholku praktiko gehiago etorri ziren: itzultzerakoan erabilgarri izan litezkeen hiztegi eta baliabideen berri emateaz gain, poesia euskaratuaren bibliografia zabala ere ekarri zuen saiora hizlariak. Sarean, ekarriak.armiarma.com, nordanor.net/literatura eta andima.armiarma.com atarietan duzue euskarara itzulitako poesiaren berri.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=mddG9NPnAy0&list=UU-JUIDrECQ0LQnt6owOMXuA&feature=share]

“Poetak maiatzean” ekimeneko taldeak grabatutako laburpena. Goiko ezkerreko ikonoa sakatu, eta agertzen den zerrendan aukeratu “Euskarara ekarritako poesia”.

Euskaratutako poesiaz

Zenbakietara jota, historian zehar euskarara itzulitako 78 poesia liburu baino ez dira ageri katalogoetan. Kopuru txikia da inondik ere, liburu itzulien kopuruarekin alderatuta. Markuletaren arabera, “hutsune handiak daude bai klasikoetan bai garaikideetan”, oso poeta nordiko gutxi itzuli ditugu, Afrikako idazlerik ere apenas, eta emakumezkoek egindako poesiaren presentzia ere eskasa da euskaraz. Bestalde, itzultzaileak esan zuen euskarak antologia gehiago behar lituzkeela. Badira euskaraz egile bakarrari eskainitako zenbait lan antologiko (hala nola, Bukowski, Maiakovski, Estellés edota Maria Mercè Marçal) baina ez poesia nazionalei eskainitako gehiegi (literatura espainiarreko, frantseseko, katalaneko eta galegoko lan batzuk kenduta).

Markuletak nabarmendu zuen, literaturaren historiako liburuek apenas aipatzen dutela euskal literatura itzulirik, itzulpena haien esparrutik kanpoko zerbait balitz bezala. Itzulpengintzaren inguruko ikerketa gero eta gehiago ari da zabaltzen akademian, eta poesiak ere izan du txokorik azken urteetan, Aiora Jakak Joseba Sarrionandiaren obraren inguruan egindako Itzulpenari buruzko gogoeta eta itzulpen-praktika Joseba Sarrionandiaren lanetan tesian, esaterako (liburua sarean jarri berri du Euskaltzaindiak eta hemen kontsulta daiteke). Gainerakoan, argitaletxe gehienek ez dute poesia itzuliaren aldeko apustu argirik egiten, eta munduko literatura euskaratzea helburu duen Literatura Unibertsala bilduman ere ez da ia poesiarik itzuli, Gerardo Markuletak berak itzulitako Zenbait poeta katalan antologia salbuespen. Argitaletxeentzako diru galera izan ohi da poesia argitaratzea, nahiz eta poesia oraindik ere genero gorentzat hartzen den. Euskal argitaletxeen artean Pamielak eta Susak dute poesiaren eta poesia itzuliaren aldeko jarrera argiena, eta, horren harira, orain gutxi abiarazi den “Munduko poesia kaierak” proiektua ere hizpide izan genuen. Dena dela, liburu formatuan baino poesia gehiago argitaratu izan da aldizkarietan gerra aurretik hasi eta gaur arte: garai batean Egan, Olerti, Igela, Ustela eta Pott agerkarietan eta, gaur egun, Hegats eta SENEZ aldizkarietan, esaerako. Azken urteetan sarean ere argitaratzen da poesia, gero eta gehiago.

Itzulpena, idaztearen luzapen

“Poetarentzat poesia itzultzea bere lanaren luzapen moduko bat da”. Poesia itzultzaile gehienak, gainera, poetak ere badira: Mirande, Aresti, Sarrionandia, Izagirre, Borda… asko dira adibideak. Hortaz, pentsatzekoa da irakurtzen eta itzultzen dituzten lanek eragina izango dutela idazlearen sorkuntza lanean ere. Horrela ikusten du kontua Markuletak: “zenbat eta poesia gehiago itzuli, orduan eta euskal poesia on gehiago izango da.”

Itzultzaile aitzindari batzuk ere aipatu ziren saioan: Juan Angel Etxebarria Dirauket, adibidez, aitzindaria izan zen poeta frantses, katalan eta espainolen bilduma bana prestatu eta argitaratzen; Aresti itzultzaile nekaezinak hizkera literarioa lantzeko entsegu gisa hartu zituen itzulpenak; Izagirrek erruz itzuli du poesia (Armiarmaren web orrian eta aldizkarietan haietako asko); Bordak ere hainbat hizkuntzatako poesia itzuli eta argitaratu du, emakumezkoena bereziki, besteak beste, Maiatz eta Hegats aldizkarietan; Sarrionandiak poesia mordoa ekarri du euskarara, gustuko poemekin egindako egile-antologiak tartean (Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak eta Hezurrezko xirulak)… Euskaratutako poesia maiz idazle-itzultzailearen gutizia izan dela pentsa liteke, sorkuntza-lanaren luzapen moduko bat.

Entzuleak itzultzaile, eta poeta

Mahaiaren bueltan ginenok ere lanean jarri gintuen eta Gerardok, hainbat ariketa proposatuta: Vicent Andrés Estellésen “A vosaltres un dia…” poemaren zati bat osatzea eta “Relat” poema itzultzea; Joan Salvat Papasseiten “Proverbi” euskaratzea edota Bibliako zatitxo baten euskarazko bi itzulpenen alderaketa egitea. Saioari bukaera emateko, Felipe Benítez Reyesen “La desconocida” poemaren bertsio pertsonala osatu behar izan genuen. Ezin esan emaitzak Markuletaren neurrikoak izan zirenik, baina buruari eragin eta sasi-poeta bilakatzeko ahalegina egin genuen behintzat.

Amaitzeko, bi ohar poesiaz gozatzeko gogoa piztu dizuegun horientzat: maiatzaren 22an, Poetak Maiatzean jaialdiaren baitan, “Denbora bere lekura” errezitaldi musikatua eskainiko dute Gerardo Markuletak berak eta Jabier Muguruzak arratsaldeko 19:30etan, Gasteizko Arte eta Lanbide Eskolan. Poesia itzuliaren harira, berriz, “Munduko poesia da gurea” ikastaroa emango dute Koldo Izagirrek, Gorka Arresek eta Gotzon Barandiaranek Durangon maiatzaren 12tik 16ra bitartean, XX. mendetik gaur arte euskaratu den munduko poesia eta itzulpenek euskal poetengan izan duten eragina aztergai hartuta. Eta, horrez gain, ate-joka da laster Zarauzko Literaturia ere… bada beraz non gozatu!

Txoria, ez ornitologoa

(Kronika hau idazten ari nintzela Juan Luis Zabalak Berrian argitaraturiko artikuluaren berri izan dut, zeinak Gerardo Markuletaren hitzaldiaren inguruan baitihardu. Dudarik gabe ni baino azkarrago ibili da Zabala eta errepikakor ez gertatzearren berak aipatutakoak, nahiz oso interesgarriak izan, ez ditut neuk ere hona ekarriko. Kontrara, hark esan gabe utzitakoak hartuko ditut ahotan, bata bestearen osagarri eta elikagai izan daitezen).

Hainbat arranguratu dira poesiak Literatura Unibertsala bilduman duen presentzia urriagatik eta hain zuzen, Gerardo Markuletak itzuli zuen orain arte LUn argitaratu den poema-liburu bakarra. Zenbait poeta katalan (Ibaizabal, 1997) antologia elebiduna, alegia. Poesia euskaratzearen eta euskaratik itzultzearen garrantzia azpimarratu zuen poeta eta itzultzaile oñatiarrak bere hitzaldian eta aitzin-solas gisa hainbat kontu aipatu zituen. Praktikatik abiatuta hitz egingo zuela argitu zigun, teorizazioa lagata daukalako eta itzultzearen ariketa bera baita hurbiletik ezagutzen duena eta azken urteotan egiten diharduena. Praktikaren gaineko teorizazioari beharrezko deritzon arren, ez du berak egingo, Arantxa Urretabizkaiak idazle ofizioaz galdegitean  erantzun bezala, “txoria naizelako, eta ez ornitologoa”.

Poema liburuaren eta itzultze prozesuaren inguruan mintzatu zitzaigun ondoren. 1995 eta 1997 urteen bitartean burutu zuen itzulpena eta bere bizitzako garairik gozoena izan ez bazen ere, ilusio handiz lotu zitzaion lanari. Berehala aholku bat eman zigun, alegia, sekula antologia bat osatzeko eta itzultzeko ideia otutzen bazitzaigun, argitaratuko diren poemen hautaketa jada finkatuta dagoenean ekiteko itzultzeari, lehenengo itzultzeak eta ondoren erabakitzeak buruhausteak besterik ez baitizkigu sortuko. Izan ere, halaxe gertatu zitzaion berari autore katalanekin, eta ondorioz, berandu amaitzeaz gain, ez zuen liburuarentzat hitzaurrerik osatu. Horren ordez, Felipe Juaristik idatzi zuen eta Markuletak ez zuen testua aldez aurretik irakurtzeko aukerarik izan. Aitortu zigunez, liburuari egindako kritika latzena hitzaurrean bertan dago. Juaristik hainbat poetaren falta sumatu zuen liburuan eta halaxe adierazi:

Gerardo Markuletak paraturiko hau antologia da. Horrek esan nahi du antologia egileak bere gustuko edo bere sokako poetak hartu dituela, bere gustuko poemak itzuli dituela, bere irizpide soila duela lagun eta gogaide. Aipaturiko bederatzi poeta katalanen poemak dakartza, txukun itzulita, iruzkina zilegi bazait. Falta dira, hala gertatzen da antologietan, bat edo beste, gure senak (edo senyak) sartuta behar luketela esaten badigu ere. Nik neuk izen batzuk dauzkat, abespeluan botatzeko, hala behar izanez gero: Pere Gimferrer, Narcis Comadira, Francesc Parcerisas, Joan Margarit, Salvador Oliva, Joan Brossa, artista, poeta.

Markuletak hura irakurri arte ez zekien “bere sokako poetarik” zegoenik ere, eta, egiatan, aukeraketarako irizpide zehatzagoak erabili zituela azaldu zuen. Antologia bat osatzeko orduan bi muturreko joera daude: alde batetik akademikoa, hau da, aldi berean didaktikoa izan eta ikuspegi zabala eskaini nahi duena, sorkuntza lana bera kritika eta bibliografia ugariarekin hornituz; eta, bestetik, sortzaile antologia deitzen dena, hau da, sortzaile batek hautatu eta antolatutakoa, esaterako, Joseba Sarrionandiaren Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (Pamiela, 1985). Bi muturron artean askotariko bideak daude eta Markuleta ez zitzaion akademikotasunarenari estuegi lotu, izan ere, bere esanetan, irakurleak bibliografia eta oharrak eskertzen baditu ere, poesia irakurleak poesia liburu bat desio duelako oroz gain. Hori dela eta, jarraitutako irizpideak honakoak izan ziren: poetak hilik egotea, beste hizkuntzetako antologietan agertzea eta baita eskuliburuetan ere. Horrez gain poemak laburrak, garbiak eta biribilak izatea hartu zuen kontuan, aldi berean gurera ekartzeko egokiak eta euskaraz gozagarriak gertatzea. Hitz batean, irakurlearen alde ekin zuen.

LU bildumaz jardun zuen jarraiki. Kronologiari erreparatuta jada historikoa zela esan zuen, eta gogora ekarri zituen hastapenetako kontuak, besteak beste, LIM-LIBI tailerrak, non egun itzultzaile eskarmentudunak diren beste zenbait hasiberrirekin batera ofizioan lehen pausoak eman baitzituen. Garaian galduta zebiltzala kontatu zigun, gauza asko zeudelako faltan, beste asko oraindik erabakitzeko eta arautzeko. Egoerak urteekin hobera egin arren, itzulpengintza oraindik orain defenditu beharra dagoela adierazi zuen, irakurleak artean mesfidati ageri direlako. Testu gozagarriak sortzen aurreratu bada ere, oraindik ez da horiek benetan gozatzea lortu.

Ariketa praktikoekin hasi aurretik, poesia itzulpenaren berezitasun orokorrez aritu zitzaigun. Hemen ere bi jarrera nagusitzen dira, bata bestearengandik nahiko urrun daudenak. Alde batetik, itzulpen hitzez hitzezkoa, normalean balio erantsiko testuetarako erabiltzen dena, eta bestetik, itzulpen literarioa, xede hizkuntzan beste poema bat sortzea helburu duena. Funtsezkoa da erabakitzea zein motatako itzulpena egin nahi dugun, hots, non kokatzen den literaltasunaren ardatzean eta horren arabera testuarekin tratuak egitea, irakurlearekin daukagun konpromiso nagusia egundo ahaztu gabe. Beste zenbait aholku ere eman zizkigun, adibidez, poesia asko irakurtzea begirada zorrozteko eta fintzeko, tipografia eta puntuazioa aintzakotzat hartzea eta jatorrizkoaren itzulpenik ezagutuz gero zalantzarik gabe baliatzea. Izan ere, zeharbidezko itzulpenarekiko errezeloa dela medio, luzaz baztertu da aukera hori eta Markuletaren ustez ez da zentzuzkoa aski argigarriak gertatu daitezkeen bertsioei bizkarra ematea. Beste trikimailu lagungarri bat? Zentzumenen araberako azterketa zatikakoa egitea, hau da, hasteko usaimenarekin zerikusia duten hitzak aztertzea, ondoren ukimenarekin dutenak etab. Sinestesiak harrapatzeko ezin hobea.

Fernandoren egiak

Fernando Reyk garbi laga nahi izan zigun bera ere ez zela teorialaria, entzungo genuena ondokoei ikusitakoen eta esperientziatik ikasitakoen zerrenda izango zela. Bestalde, Reyk etxeko-lana bidalia zigun eta berari soilik bi ikasleren itzulpenak heldu bazitzaizkion ere, azaldu zigun tarte bat eskainiko geniola testuaren azterketa eta erkaketari.

Hasteko eta behin, literatura itzulpen bati heltzeko zenbait irizpide nagusi eman zizkigun, oso oinarrizkoak iruditu zezaketen arren ezinbestekotzat jo zituenak. Ezer baino lehen, itzulgaia osorik eta ongi irakurri beharra dagoela azpimarratu zuen, nahiz eta maiz, presagatik edo lan baldintzengatik ez den horrelaxe gertatzen. Behar-beharrezkoa da, haatik, lana arretaz irakurtzea eta bertan murgiltzea tonuari, musikari eta edukiari erreparatuz. Ikerketa dator ondoren, idazlea nor den, zer argitaratu zuen, nola, noiz, zergatik idatzi zuen aztertzea. Hainbat autoreren ustez itzultzailea irakurle pribilegiatu dela ekarri zuen gogora, obra bat xeheki ezagutzeko modurik onena obra horixe itzultzea dela. Jarraian, fideltasuna mantendu beharraz jardun zuen, hau da, jatorrizkotik ahal bezain hurbil gelditzeaz. Itzulpen lanaren erritmoari dagokionez, etenaldiak ekiditea gomendatu zigun, eta behin martxa hartuta daukagunean terminologiari eta enparauei lotutako zalantzarik sortuz gero (gurean bereziki ugariak direnak), horiek asterisko bidez markatzea hurrengo orrazketan argitzeko, banan-banan begiratuz gero lana geldotu eta behar baino nekezagoa egingo zaigulako. Zuzenketa dator gero, eta jatorrizkoan agertu guztia sartuta dagoela egiaztatu ostean, euskara ona dela ziurtatu behar dugu, hots, sorburu hizkuntzatik behar bezain urrun gaudela. Zurruntasuna ezabatu eta jatortasuna bilatu behar da, horretarako testuari behar adina traizio eginez. Traizio egitea, sarritan, zilegi ez ezik beharrezkoa ere badelako. Ez da ahaztu behar itzulpena biki bat dela, independentea hortaz, ikusi bestela puntuazioan ematen diren aldaketak.  Zalantzak argitu behar dira hurrena, iturri ugari erabiliz eta aholkulari fidagarriei galdetuz. Reyk egunetik egunera garbiago du itzulpena talde lana dela. Itzultzaileak denboraz gaizki ibiltzen direnez zaila izaten da, baina nafarraren ustez, oso mesedegarria da itzulpena zenbait hilabetez beratzen uztea eta ondoren berriro hartzea. Azkenik, zuzentzaile pare bati pasatzea komeni da eta zuzenketak sartu ostean, beste behin zuzentzea.

Etxeko-lanak aztertu eta iruzkindu ondoren italieratik itzultzeak berezko dituen zenbait arazo eta zailtasun aipatu zizkigun Reyk, hizkuntza hori barra-barra landu du-eta. Alde batetik, dialektoen auziaz aritu zen, beste hizkuntza eta kasu batzuetan ere arantzatsua gertatu daitekeena. Italiera estandarra nahiko gaztea izanik, dialektoen artean alde handia dago eta presentzia pisutsua dute. Horrelakoetan nola jokatu eta zein irizpide jarraitu erabakitzeko aholkuak eman zizkigun adibide praktikoak erabilita. Alde batetik, Natalia Ginzburg autoreak Gure etxeko kontuak (Igela, 2004) obran oro har italiera batuan idazten duen arren, noizbehinka Trieste, Venezia eta Milan inguruko hizkerak darabiltza. Reyk erabaki zuen euskara batutik ez ateratzea, horren ordez, dialekto mintzoaren ordaina emateko ahozko hizkerara fonetikoki albait gehien hurbiltzen saiatu zen, kasu, kontrakzioen bitartez. Gainera, ohar bat idatzi zuen. Andrea Camilleriren kasuan, italiar estandarretik nahiko urruti dago bere diskurtsoa. Hilabete bat Montalbanorekin (Igela 2011) euskaratzeko orduan, beste hizkuntzetan hartutako erabakiak aztertu zituen, Josu Zabaletarekin kontsultatu zuen (zeina Camilleriren beste obra bat itzultzen ari baitzen) eta azkenean euskara batuari eustea erabaki zuen. Beste bitartekari batzuk erabili zituen testua aberaste aldera, adibidez, sintaxia eta hiztegia bitxikeriaz hornitzea. Bi ondorio nagusi atera zituen. Lehenik, efektu literario berezi bat lortzearren ez bada, ez dela euskara batutik atera behar. Bigarrenik, eta hau powerpoint aurkezpenean letra larriz genekusanez, nik men: GARBI EDUKI EUSKARA BATUA EZ DELA GIPUZKERA ABERASTU BAT. Hau da, batutik irten gabe nork bere euskalkia ustiatu dezakeela.

Amaitzeko, lagun aizunen alor labainari heldu zion. Labaina laprastada andana sortzen dituelako eta sortu ditzakeelako, batez ere antz fonetiko aipagarria duten hizkuntzen artean, hala nola, italiera, portugaldarra eta gaztelera. Hegoaldeko itzultzaileek gaztelania nahiko hurbil eta barneratuta daukagunez, portugalera edo italieratik itzultzean, aipatu erdararen oihartzunek traba egin eta ataka gaiztoetan jarri gaitzakete. Kontuz ibili behar dugu, beraz. Baita ere, zubi-lanetarako gaztelania darabilgunean. Gehiago jakiteko.

Dinosauroen euskaratzailea

Juan Garzia, ikastaroko azken hizlaria, Miren Ibarluzeak asteartean aipatutako dinosauroetako bat da, duda izpirik gabe, ez bakarrik LUn bost obra itzuli dituelako baizik eta obren idazleen tamaina literario eta izaera kanonikoagatik ere, besteak beste, Borges, Rulfo eta Shakespeare ekarri baitizkigu. Guk ikastaroan Borges landuko genuen batez ere, horren ipuin bat itzultzea (La intrusa) izan baitzen gure etxeko-lana eta erronka. Postre ezin hobea, beraz.

Aurretik aritutakoek esandakoekin bat egin zuen Garziak, eta azpimarragarria zeritzon batez ere Markuletaren goizeko hitzaldiari, bertan itzulpenaren teoria dotore bat aurkeztu baitzigun. Horren hitzak baliatuko zituela esan zigun, zehazki poesia itzulpenaz jardun bazuen ere, ipuin laburrek zerikusi handiagoa dutelako olerkigintzaren moldearekin eleberrienarekin baino. Narrazio laburrak, orrialde kopuru txikia izanagatik, osotasuna duelako.

Pertinentziaz jardutea eta hierarkia ezartzea ezinbestekotzat jo zituen itzultzaile legazpiarrak, orain modan ez badago ere nolabaiteko azterketa fenomenologikoa eginez, testuaren helburua garbi eduki behar genuela azpimarratu zigun; garrantzizkoena eta ondorioz transmititu beharrekoa zer den erabaki eta horren arabera ekin. Autorearen eta obra zehatzaren dokumentazioa topatzea ere funtsezkoa begitantzen zaio. Garziaren ustez, itzultzaile batek egin dezakeen bekatu barkaezin bakarra, etikaren kontra doana, testuaren esaldi edo pasarte bat ulertu edo interpretatu gabe ematea da, hau da, esaldiaren gakoa zein den argi eduki ez arren hitzak zelanbait itzultzea baina transmititzen ari zarenaren arrastorik gabe. Pasartearen esanahiak katramilak sortuz gero eta hortaz jabetuz gero, itzultzailearen derrigorrezko eginbeharra da han eta hemen begiratzea, ikertzea, kideei galdetzea… Konbentzitzen duen interpretazioa erdietsi arte. Ondoren interpretazio hori ez bada zehatza eta ondorioz delako pasartea oker itzultzen bada, akatsa litzateke ere bai, baina ez hain larria, itzultzaileak bere apustua defendatu lezakeelako, horren alde egitera eroan zuten arrazoiak azalduz.

La Intrusa lanari buru egin genion ondoren, eta Garziak testua markatzeko erabilitako kolore-kodearen nondik norakoak azaldu zizkigun, itzultzean arazoak sor ditzaketen kontuak korapiltasun mailaren arabera sailkatzen dituena. Kaskoan gorde beharreko aspektuak hamaika pasatxo direla ikusi genuen eta ez dut ukatuko, hainbat etsipen hasperen iritsi zitzaizkidan alboko aulkietatik. Niri neuri, Garziaren erritmo bizia eta gaitasun gorena ikusita oharretarako boligrafoa atzamarretatik jausi zitzaidan eta kontenplazio hutsari lotu nintzaion.

Misterioz inguraturiko lana da aztergai eta hizpide izan genuen Borgesen ipuina. Literaturaren ikuspuntutik hainbat dira Garziak zerrendatutako gogoan hartu beharrekoak. Hasteko, ezin da ahantzi obraren ipuin izaera, hau da, sintetikoa dela. Ipuin mota ere kontu erabakigarria da, Borgesek jada itsu gelditu ondoren osatu eta diktatu baitzuen eta ondorioz, ahozkotasuna dariolako ezinbestean. Horrez gain, estiloaren hainbat aspekturi, hala nola, estilizazioari eta diskurtso-motari, eta tonalitatearen ertzei, orokorrei zein erregistroari dagozkionei, erreparatu behar diegu. Ipuin honek txoko kutsu, mimesi ukaezina du eta noski, hori islatzeak ere badu garrantzia. Alde batetik argentinismoz josita dago, adierazpideetan zein objektu/erakundeetan beretan, eta bestetik, hitzen denotazioaren eta konnotazioaren arteko alde sarritan esanguratsuak aintzat hartu behar ditugu, guztia neutro jarriz gero konkretutasuna eta girotzea galduko direlako. Amaitzeko, garrantzizkoena ipuinaren efektua errepikatzen saiatzea da, kontakizunaren xarma harrapatzea eta ipuin-kontalarien sutondo efektua erreproduzitzea. Istorioaren mamia tragedia zarpail bat da eta oroz gain hori da helarazi beharrekoa, egiatan artefaktuaren funtsa hori delako, Buenos Aireseko ezaugarri guztiez biluzten badugu.

Autore argentinarraren bilduma bakarra plazaratu du LUk, hain zuzen, Garziak itzulitako Ipuin hautatuak (Ibaizabal, 1998). Prestatu bazuten ere, La intrusa ez zen liburuan agertu, Borgesen alargunak lan horren argitaratzea debekatu baitzuen munduko txoko guztietan.

Ez nuke amaitu nahi zenbait kontu jakingarri aipatu gabe. Lehenik, Borgesen narrazio hau oinarri hartuta Euskal Herrian egokitzapen bat burutu zuen José Julián Bakedano zinema-zuzendariak, Bernardo Atxagaren gidoia erabilita. Istorioari arropa argentinarrak erantzi eta euskaldunak jantzi zizkioten, ekintza Durangoko inguruetan kokatuz. Emaitza Oraingoz izen gabe (Bakedano, 1986) deituriko filma izan zen. Bigarrenik eta egokitzapenekin jarraituz, zinez interesgarria iruditu zitzaidan Garziak aipatutako ekimena, itzultzaileak berak sustaturikoa, duela urte dezente Plazara aldizkariaren baitan. Proiektuaren izena “Ai gureak balira!” zen eta pieza antologikoak euskaratzea eta mozorrotzea zuen helburu. Irakurleek jatorrizko autorearen izena asmatzen bazuten sariak jasoko zituzten.

Nola ez, gure esker ona UEU eta EIZIEko langile eta kideei, ikastaro eder hau antolatzeagatik.

Gehiago jakiteko:

Ikastaroan banatutako irakurgaien estekak EIZIEren hemerotekan.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2012/06/29/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-ii/feed/ 1 https://elearazi.eizie.eus/2012/01/23/gerardo-markuleta-itzultzailera-elkarrizketa-111-akademia-n/ https://elearazi.eizie.eus/2012/01/23/gerardo-markuleta-itzultzailera-elkarrizketa-111-akademia-n/#comments Mon, 23 Jan 2012 10:08:32 +0000 http://elearazi.wordpress.com/?p=53 Gerardo Markuleta euskal itzulpengintzaz orokorrean mintzo da elkarrizketa honetan, eta berriki plazaratu duen Jean Echenoz-en “Lasterka” (Meettok, 2011) obraz zehazkiago. Gerardo Markuleta esperientzia handiko itzultzailea izateaz gainera, baditu zenbait testu argitaratuak, poesia, batez ere. Echenozen lanaz gainera, Sergi Pàmies katalanaren “Limoi bat imintziorik egin gabe jaten baduzu” ipuin-bilduma euskaratu zuen iaz, Txalaparta argitaletxearen eskutik (hona, bide batez, Aritz Galarragak autoreari eginiko elkarrizketa interesgarria http://www.argia.com/argia-astekaria/2307/sergi-pamies).

http://www.111akademia.com/berriak.php?id_edukia=1891