Balio du arteak katarsirako?

Bai.

Baliatzen da nahikoa?

Ez.

(Argazkia: Regina José Galindoren arte-ekintza bat)

Harkaitz Cano gonbidatu zuen Arrasate Euskaldun Dezagun taldeak pasa den asteazkenean Kulturarte kultur etxera, eta hitzaldiaren aitzakiaz, Arrasateko liburutegi ederra ezagutzeko aukera izan  genuen etxe honetako elearazleok. Memoriaz eta minaz hitz egitera etorri zitzaigun Cano, artearekin lotuta betiere, eta baten batek esan lezake, a zer gogoa minari buruzko hitzaldi bat entzutera joateko, eta hori da izenburuaren berri ez duelako: «Kontakizuna eta katarsia» izen indartsuak liluratu gintuen. Canok ohituak gaitu edo irudiz edo testuz beteriko power pointetara, eta oraingoan ere ez zuen hutsik egin. Hitzaldia hasi zuen esaten azkenaldian euskal gatazkari, memoriari, errelatoei buruzko hitzaldi eta mahai-inguru askotara gonbidatu dutela, eta, beraz, hausnarketa aunitz egin dituela gaiaren inguruan. Aurreko belaunaldiei aurpegiratu izan zaie Gerra Zibilari buruz ez dutela behar beste hitz egin, eta beldurra sumatzen du Canok egungo belaunaldiari gauza bera gertatzeko. Juan Aranzadi antropologoak gaztelaniazko esaera parafraseatuz dio «Ahanzten dut baina ez dut barkatzen», kontrakoa egitea arriskutsua edo ez-gertagarria izan daitekeelako.

Katarsia purifikazioa da. Aristotelesek zioen tragediak purifikatzeko balio zuela, modu batez ikus-entzuleak kontzientziatu egiten zituela eta horri aurre egiteko indarra ematen. Canok adierazi zuen ez zela hainbeste bizipen pertsonalei buruz mintzatuko —Miren Agur Meabe eta haren katarsia aipatu zituen—, baizik eta min kolektiboa izanen zuela hizpide. Horrela, adibide sorta mamitsu eta xeheari ekin zion, argazkien laguntzaz.

Hiroshimako bonba atomikoa jaurti zuenetako baten argazkia erakutsi zigun lehenik. Gizonak ezin izan zuen jasan egindakoa, eta min hori adierazteko, marmolezko eskultura bat taxutu zuen (nahiko trakets, guztia esatera), eta hau idatzi zion: «God’s wind at Hiroshima?» (Jainkoaren haizea Hiroshiman?). Galdera ikurrak aditzera ematen du zalantza egiten duela idatzitakoaren gainean, Jainkoaren haizea edo deabruarena izan ote zen; hots, egindakoaren inguruan. Urtebete geroagoko argazki bat erakutsi zigun jarraian, non H.P. Blandy almirantea eta haren emaztea agertzen baitziren onddo atomikoaren itxurako pastel bat mozten; modernitatea, etorkizuna eta fribolitatea bihurtua zen ordurako besteen mina.

Joseph Beuys-ek naziekin kolaboratu zuen. Gidatzen zuen hegazkinari eraso egin zioten, eta lurrera erori zen. Tartariar batzuek Beuysen gorputz erdi hila aurkitu, eta koipearekin eta feltroarekin estali zuten; haiei esker biziraun zuen. Gerora, artista bilakatu zen Beuys eta salbatu zuten material haiek baliatu zituen bereziki bere performanceak eta obrak egiteko. Canoren esanetan, artista haren obrek bitxiak edo zentzugabeak irudi lezakete, baina Beuysen istorioa jakinda, beste dimentsio bat hartzen dute; «interesgarria da ikustea nolako eragina duten pertsona baten bizipenek haren obsesioetan».

Marina Abramovicen txanda etorri zen gero. Azken boladan sare sozialetan haren performance baten bideoak arrakasta izan du, nahiz eta aski modu axalekoan saldu nahi izan duten (“Zer gertatuko litzateke zure bizitzako maitea 23 urte geroago agertuko balitz?”). Azpiko argazkiek erakusten dituzten zenbait artelan eta performance aurkeztu zizkigun Canok; Abramovic eta Ulay agertzen dira argazkietan, hasieran lan aunitz egin baitzituzten elkarrekin. Ondoriozko baieztapen bat gero: «Arteak jendea deseroso jartzeko balio behar du».

Marina Abramovicen bi performance

Eta baieztapen horrekin bat dator segur aski Austriako arte-eskola bat; «body art» delakoa egiten dute, hau da, gorputza baliatzen dute artea egiteko tresna eta helburu gisa. Maiz sadomasokismoaren muga zapaltzen dute, ekintza mingarriak egiten baitituzte. Canoren esanetan, ez da kasualitatea eskola Austrian egotea, nazismoaren habia izan baitzen herrialdea; erruduntasunak norbere burua zauritzea ekar dezake, purifikazioa eta barkamena asmo. «Artista batek bere burua zauritzean, bere azalean idaztean eta bilatutako efektua lortzen duela ikustean, ni, artistaren larruan, hutsaren hurrengo sentitzen naiz», adierazi zuen. Eta hortik etxe honetan ezagun dugun artista handi batengana egin zuen salto: Regina José Galindo. Haren obra hunkigarrienetako batzuk aipatu zituen Canok, hemen ere jarri genizkizuenak.

Artea, argazkilaritza, eraikuntza… guztietarako zituen adibideak Canok. Joan Brossak hiru aulki huts, hiru atril eta hiru fusil konbinatu zituen; musikaririk ez, titulu bat bakarrik: Intermedi. Willy Uribek argazkiak egiten ditu ETAk norbait hildako tokietan; gertakariaren aztarnarik baden, zertan bilakatu den tokia, ezer adierazten duen. Argentinan plakak daude lurrean, Estatuaren terrorismoa salatzen, bahiketak gertatutako lekuetan kasu. Santiago de Chilen, horrorearen lekua zena, Palacio de la Moneda, memoriaren museo eta kultur gune bihurtu dute, eta Pinocheten agintaldian desagerrarazi zituztenen aurpegiek betetzen dute pareta handi bat.

Joan Brossaren Intermedi eta Santiago de Chileko Palacio de la Moneda

Zineman ere egin izan dira katarsi saiakerak. The Railway Man filmak Indotxinako bizipenak eta horren ondorioak ditu hizpide, Canoren hitzetan, ez oso modu sinesgarrian. Interesgarria da ideia, hala ere, mendeku gosea umiliazioaren eta antzerkiaren bidez asetzen baitu protagonistak, bortizkeria fisikora iritsi gabe. Inork ikusi nahiko balu, ez dugu bukaera kontatuko, nahiz eta Canoren hitz hauek adierazle diren: «Errealitateak ez du behar koherentziarik; fikzioak bai». Beste film interesgarriago bat ere aipatu zuen: Carne de perro. Fernando Guzzonirena da, iaz atera zen eta Zinemaldian Zuzendari Berriak saria jaso zuen. Sosegua kentzen duen pelikula da, itxaropenerako tarte gutxi uzten duena. Jakingarria da torturatzailearena egiten duen aktorea, Alejandro Goic, torturatua izan zela diktadura garaian. «Barkamena lortu zuen? Ahaztea? Aktoreak berak dioenez, ez, baina saiatu zen katarsia lortzen».

Bukaeran, solasaldirako tartea zabaldu zuen Canok, eta hasieran zirudienaren kontra, izan ziren hitz-hartze batzuk. Kazetaritzari buruz galdetu zuen entzule batek, iragan igandeko Berriak GALi buruzko erreportaje mamitsu bat kaleratu zuela esanez. Canok adierazi zuen kazetaritza beharrezkoa zela, baina ez zela nahikoa. «Batzuetan gogoangarriagoa da fikzioaren bidez kontatzen dena: erritmoa, nostalgia, teknika narratiboa, tempoa, sintaxia… Kazetari batzuek baliatzen dituzte tresna horiek, beste askok ez». Halaber, beste arte-adierazpen batzuei buruz galdetzean, Canok esan zuen iragana ohikoagoa dela literaturan, etorkizunarekin alderatuta; oso gutxi idazten dela etorkizunaz, ez zientzia-fikzioaz, baizik eta antizipazio ariketak urriak direla. Musikaz esan zuen fisika dela, eta, ondorioz, manipulaziorako tresna ikaragarria. Azkenik, adierazi zuen oraindik ez gaudela kontakizun konpartitu delakoaz mintzatzeko unean; partikularren arteko harremanetatik sortzen dira egun ahotsak, istorioak, bizipenak… baina horrek ere katarsi txikiak eragin ditzake.

EIZIEk antolaturiko ikastaroaren azken egunean beroa uxatzeko abaniko inprobisatuak izan ziren nagusi Miramarreko areto itzaltsuan, batez ere aurreko egunean konfiatuta praka motz eta tirantetan joan ginen guztiok hoztu, eta, beraz, hurrengo egunean arropa gehiegirekin azaldu ginelako. Xabier Olarra, Jon Alonso eta Harkaitz Cano izan ziren hizlariak asteazkenean, eta beren esperientziatik abiatutako saio praktikoak eskaini zizkiguten, zer pentsatuaz gainera, barretxoren bat egiteko aukera ere eman zigutenak. Kronika-sorta honetako azkena denez, Isabel Etxeberria zoriondu nahi dugu, antolatzaile lanetan prestu bezain adeitsu ibili zelako.

Bidegurutzetan galdu gabe

Itzultzaile modura izandako ibilbidea kontatzera bazetorren ere, hasiera-hasieratik jakinarazi zigun ezin izanen zuela itzultzaile ikuspegia editore ibilbidetik banandu. Hori esanda, “Itzulpena: hamaika bidegurutzeko gurutze-bidea” hitzaldiari ekin zion Xabier Olarrak, ikastaroko azken egunari hasiera emateko. Lankidetza bidezko itzulpena izan zuen hizpide, eta 1993ko Senezen argitaratutako mahai-inguru batean esandakoetara ere itzuli zen noiz edo noiz. Saioaren izenburua bera Senez 14 hartan kaleraturiko Maria Garikanoren idatzitik hartutako ideia da, eta Miguel Saenzen testutik ere hautatu zituen lerro batzuk, Thomas Bernharden ustea adierazteko: [todo libro traducido es] «como un cadáver destrozado por un coche hasta resultar irreconocible».

Itzultzailearen eta idazlearen arteko lankidetzari buruz adibide gutxi batzuk baino ez zituen eman; Philippe Claudel eta Alaa Al Aswanirekin, esaterako, harremana izan zuen argitaletxeak, baina promozioaren eta itzulpenaren berri emateko besterik ez. Bestetik, Gianni Celatiren trilogia bi itzultzaileri esker iritsi zaigu, Fernando Reyk euskaratu baitzituen lehenengo eta hirugarren liburukiak eta Pello Lizarraldek bigarrena. Guizzardiren abenturak itzultzeko, Fernando Rey autorearekin harremanetan jarri zen zuzenean zalantza batzuei buruz galdetzeko, testuan izandako zailtasun batzuk hizkuntzaz kanpo zeudelakoan. Eta hala zen, Celatik zoro baten diskurtsoa islatu nahi baitzuen. Autorea denboraldi bat pasatu zuen eroetxean gaixoen mintzoaz jabetzeko, eta hala egiteko aholkatu zion itzultzaileari; Reyk ez zuen halakorik egin, noski, baina testuaren korapilatsua ulertzen lagundu zion autorearekin izandako hartu-eman hark.

Annie Ernaux, Amélie Nothomb eta beste batzuekin ere kolaborazioa eskatu ahal izan zutela aipatu zuen Olarrak, baina ez zitzaiela beharrezkoa iruditu, testuek ez baitzuten halako konplexutasunik.

Itzultzaileen arteko lankidetzaz zenbait obra aipatu zituen Olarrak. Sergio Ibarrolak J.R.R. Tolkienen Hobbita lana euskaratu eta Igelara bidali zuen; bertsoak, ume-kantak eta igarkizunak agertzen dira liburuan, eta Ibarrolak horiek prosaz eman zituen. Ahal dela, hitz neurtuz emandakoa hala itzuli behar dela uste du Olarrak; hortik aurrera galtzen dena franko izanen bada ere, buruan zuen konposizio instrumentalak zirela goi-mailako poesia bainoago: saiatzea erabaki zuen, beraz. Edizio-lanaz gainera, moldaketa, egokitzapena eta txukuntzea ere eskatu zion Hobbitak. Horregatik, eta diru-laguntza batek ezarritako bestelako baldintzaren bat tarteko, Ibarrola eta Olarraren izenak agertzen dira kredituetan.

Arantzazu Royorekin aritu zen lankidetzan Jakobian eraikina euskaratzeko. Testu konplexua zenez, arabierazko maila aurreratuagoa zuen itzultzaile batengana jotzea erabaki zuen Olarrak, eta, horrela, Royok hartu zuen itzulpenaren ardurarik handiena. Testua arabiera batuan badago ere, Egiptoko dialektoa ere badarabil, eta hizkera marjinala nahiz Koraneko zatiak agertzen dira. Hortaz, beste hizkuntzatarako itzulpenak ere hartu zituzten kontsultarako. Olarrak esan zuenez, Royorekin egindakoa benetako lankidetza izan zen, aurretik egindakoetan ez bezala, bi itzultzaileek aldi berean parte hartu baitzuten itzulpen prozesuan. Esaterako, transliterazio arauak oraindik ez zituen Euskaltzaindiak emanak, eta bien artean adostu behar izan zituzten; oin-ohar piloa jarri beharrean, bukaeran glosario bat jartzeko hautua egin zuten; Koraneko zatiak eta musulmanen aitorpenak ere haiek itzuli zituzten, islamak esaten baitu horien itzulpenari ez zaiola beldurrik izan behar, eta, gainera, ez zekitelako ordurako bazegoela Korana euskarara ekarria (nahiz eta talde kristauek egina zen).

Lorenza Mazzettiren Zerua gainbehera dator ere bestelako lankidetza modu baten bidez itzuli zuen hizlariak Fernando Reyrekin. Lehenengo itzulpena Olarrak egin zuen, eta hori gainbegiratu eta azken bertsioa osatu zuen Reyk. Autoreak 30 urterekin-edo idatzi zuen obra, gaztetako trauma askatzeko psikiatra batek hala aholkatuta. Beraz, autobiografikoa zen lana, baina itzultzaileek ez zuten horren berri, gerora jakin zuten. Hala ere, Olarrak Reyri lehenengo bertsioa eman zioenean, idazkerarekin loturiko bizpahiru ohar egin zizkion: a) iraganetik presente historikorako jauziak zeuden, eta batzuk hala eman zituen, nahiz eta euskarak hainbesteko ohiturarik ez duen; b) puntuazioan propio egindako akatsak zeuden, Mazzettik ume-hizkera islatu nahi zuelako; eta c) arrazoi beragatik, hizkera traketsa erabiltzen zuen batzuetan. Beraz, hiru bidegurutze horietan zenbait erabaki hartu behar izan zituzten bien artean, zer bidetik jo.

Azkenik, J.K. Rowlingen Eserleku hutsaren itzulpen prozesuari buruz mintzatu zitzaigun Olarra, Estibaliz Lizasorekin pasa den urtean egindakoa. Argitalpena berezia izan zen, arrazoi komertzialek hala behartuta. Ekainaren 27an enkante bidez lortu behar zuen hizkuntza bakoitzak itzulpen eskubideak; euskaraz Alberdaniak eta Ereinek egin zuten eskaintza, Batera sailean kaleratzeko. Hala ere, irailaren 27ra arte ez zieten itzulgaia pasatu, egun horretan argitaratu baitzen ingelesezko edizioa (hala ere, frantsesezkoak lehenago lortu zuen itzulgaia). Bi hilabetetan itzuli beharreko lana zen, Durangoko azokan egon zedin; beste hizkuntzetan ere antzeko, Gabonetarako behar baitzuten, eta, beraz, ez da harritzekoa Estatuko beste hizkuntzetan ere bina itzultzaile aritu izana. Erabaki bat baino gehiago hartu behar izan zuten, eta azkar, gainera. Lehenengo erabakia lana nola banatu izan zen; erdi eta erdi egin beharrean, jauzia nabarmenegia izanen baitzen, txandaka banatu zituzten zatiak; biek irakurri zuten bestearena, eta oharrak edo gomendioak egin zizkieten elkarri. Beste erabakietako bat leku eta pertsona izenak, instituzio izenak, nerabeen hizkera zatarra, ahozko hizkera ez estandarra eta abarrak nola itzuli izan zen; horretarako, lehenengo kapitulua bidaltzearekin batera, editoreari galdetu zioten. Erantzuna, oro har, erraztera jotzekoa izan zen. Izan ere, «testua ez da goi-mailako deus, Al salir de clase moduko bat baizik, nerabeen arazoekin-eta, gaitzespenik gabe esanda».

Bukatzeko, Rowlingen lan marduleko pare bat itzulpen anekdota kontatu zizkigun Olarrak, eta orain itzultzen ari den Ulyssesen adibide batzuk ere ikusi genituen, sorkuntza eta itzulpena nahasten direnekoak.

 (Xabier Olarrak lankidetzan euskaratutako lau liburu)

«Así le gusta al autor»

Egilearen eta itzultzailearen arteko harreman jakin bati buruz mintzatu zitzaigun Jon Alonso “Gabe edo kin, ez da berdin” izeneko saioan. 1999an kaleratu zuen Ibaizabalek, Literatura Unibertsalaren bilduman, José Saramagoren Lisboako setioaren historia. Alonsok aukera izan zuen autoreari zenbait zalantza galdetzeko, Pilar del Rio itzultzaile eta Saramagoren emaztearen bitartez. Izan ere, garai hartan ez zeuden egungo baliabide teknologikoak, eta zenbait ulermen arazo eta kultur erreferentzia argitzeko baliatu zuen Alonsok aukera.

Pernandoren egia batekin hasi zuen itzultzaile-idazleak hitzaldia: autorearekin lankidetzan aritzea onuragarria da, nolabaiteko berme bat. Esther Benítezen idatzi bat aipatu zuen, non azaltzen baitu Italo Calvinorekin izandako gutun trukea. Bertan, Benítezek zioen editoreek mesfidantzaz hartzen zutela autorearekin komunikatzeko nahia, itzultzaile kaxkarra izanen balitz bezala. Aspaldiko testua da hori, eta gaur egun lankidetza hoberako dela onartzen da oro har. Alonsok Saramagorengana jo zuenean, pentsatu zuen pikutara bidaliko zuela, baina kontrakoa gertatu zen, interes eta profesionaltasun handiz hartu zuen. Hala izan ohi dela aipatu zuen, oro har idazleak eskertu egiten duela itzultzailea hurbiltzen zaionean.

Alonsok faxak bidaltzen zizkion Saramagoren idazkari lanak egiten zituen Pilar del Riori, portugaldarra Nobel saria jaso berritan zenez, hemendik hara baitzebilen hitzaldiak ematen. Del Riok labur eta zehatz erantzuten zien Alonsoren kezkei, eta maiz «así le gusta al autor» gisako komentarioak idazten zituen. Itzulpen prozesuan, beraz, Alonsok berme bat izan zuen, autorearen oniritzia. Jatorrizkoaz gain, gaztelaniazko bi bertsio erabili zituen Alonsok itzulpen prozesuan, kontsultarako, eta alderaketa horretan, akatsak aurkitu zizkien biei. Horrela, bada, liburua euskaratzeaz gainera, dokumentu bat osatu zuen gaztelaniazko liburuetako akatsekin, eta José Saramagori eta Pilar del Riori bidali zien; emakumeak berak berrikusi zuen gaztelaniazko bigarren edizioa, eta, beraz, esan daiteke adorea ere izan zuela Alonsok itzulpenen gabeziak bidaltzeko.

Zenbait zalantza eta komunikazio truke erakutsi zizkigun Alonsok apur bat kaotikoa izan zen saioan, aldi berean erakusten zigula portugesezkoa, gaztelaniazko biak, euskarazko ordaina eta faxetako galde-erantzunak. Interesgarria izan zen lehen eskutik entzun ahal izan genuelako haren esperientzia, nahiz eta segur aski gaur egungo testuingurura ezin ekartzen ahal dugun, Google bilaketa batek zenbait zalantza argitu izanen zizkiolako. Autoreak aunitz lagundu badezake ere, hutsune guztiak ez dituela estaltzen ere aipatu zuen Alonsok.

 (Jon Alonso eta Jose Saramago. Iturria: Argia)

Autoitzulpena: igel bat bizirik zabaltzea

Lehenengo oharra: «oso ariketa kontenporaneoa egingo dut gaurkoan, neure buruaz hitz egingo baitut». Horrela hasi zuen Harkaitz Canok eguneko eta ikastaroko azken saioa: “Autoitzulpengintza edo berridazteko tentazioa”. Autoitzulpena biologia eskola estatubatuarretako igela zabaltzeko ariketarekin parekatu zuen; gauza bizi baten gaineko kontrola izan eta erditik zabaltzea, tripak ikustea, barrua aztertzea. Canok bere liburuak itzultzeari halabeharrez ekin zion, dirurik ez baitzegoen itzultzaile bati ordaintzeko. Gainera, aipatu zuen espainiar estatuko editoreek nahiago izaten dutela autoreak berak itzultzea lana, edo, bestela, itzultzailea egilea ez denean, itzulpena bera ezkutatzen saiatzen direla. Zenbait aipu erabili zituen gaian murgiltzeko, hala nola:

Egoera diglosikoan dauden hizkuntzetan –eta, okerrago dena, hizkuntza horien idazleekin ere hala gertatzen da–, geroz eta desfase handiagoa dago esan nahi den horren eta benetan esaten denaren artean.

                                                                              Anjel Lertxundi

Ikusten dudanean ez didatela ongi lapurtu, ez dutela aurkitu gordean zegoena, desengainatuta sentitzen naiz. (…) Zeren baliteke sekreturik ez egotea aurkitu ez badute. Ongi dago sekretua ezkutuan egotea, gordean, baina ongi dago ere hori nolabait ikusi ahal izatea, lapurrak jakitea non bortxatu behar duen sarraila.

Italo Calvino

Itzulpena ni sortzailearen suizidioa da, beste ni sortzaile bat bizi dadin.

Jose Asunción Valenzuela

Aipu horien gainean gogoeta egin ondoren, saio praktikora pasatu ginen, Harkaitz Canok eginiko autoitzulpenen adibideak ikustera. Izenburuetatik hasi zen; Twist eta Pasaia blues liburuek arazo bat kendu zioten gainetik itzulpenean, izenburuak ez baitzituen itzuli behar izan, arazo komertzial bat gutxiago ere badena. Beluna jazz itzultzea erabaki zuen, ordea, “Beluna” Bartzelonako jazz club baten izena delako eta poesia-liburu baten itxura izan zezakeelako gaztelaniaz (ve-luna); beraz, Jazz y Alaska en la misma frase izan zen ordaina, eta itzultzea erabaki izana damutu egiten zaiola aitortu zigun. Batzuetan literalki ematearen estrategia baliatu du (Neguko zirkua > Circo de invierno; Belarraren ahoa > El filo de la hierba…), baina beste batzuetan, bide horrek funtzionatzen ez zuela iruditzen zitzaionean, liburuan agertzen diren bestelako erreferentziak bilatzera jo du (Piano gainean gosaltzen > El puente desafinado). Arrazoi fonetiko, estetiko, komertzial eta bestelakoak izan dira, beraz, izenburu nahiz atalen erabateko aldaketen arrazoi.

Autoitzulpenean berrikuspenerako arriskua badela aitortu zuen Canok, euskarazkoa prototipo bat bihur baitaiteke eta gaztelaniazko itzulpena «baliozkoa». Alta, batzuetan galdu egiten du gaztelaniazko bertsio horrek: Beluna jazzeko atal bat da Kristalaren lezioa; “lezioa” horrek Ruper Ordorikaren «agurraren lezioa» eta Bernardo Atxagaren «ostrukari buruzko lezioa» oihartzuna dakar, baina gaztelaniazko La lección del cristalek ez dakar halako deus. Konpentsazioa bilatu nahian, zerbait galdu eta beste hari bati tira egin behar zaio, eta zerikusirik izan ez arren, euskarazko atala gaztelaniaz Maneras de llorar por Salvador Allende bihurtu zen.

Testu zati esanguratsuekin jarraitu zuen Canok, poesia itzulpenari, erregistroen itzulpenari eta hitz jokoen itzulpenari buruzkoak, besteak beste. Autoitzultzaileak nekez uzten duela sortzaile sena erakutsi zigun, eta norbere testua bertsiotzean aldaketak askotarikoak izan daitezkeela: formalak (pertsonaien izenak, kasu), zatiak eranstea eta kentzea, erritmoa eta intentsitatea moldatzea… Unean-unean boladan dauden literatur joerek ere baldintzatzen dute testu itzulia; izan ere, Canoren ustez, itzultzaile batek bere garaiko itzultzaileek zer eta nola egiten duten jakin beharko luke. Adibidez, lasartearrak Javier Calvo aipatu zuen egun gaztelaniarako erreferentziazko itzultzailetzat.

Gogoetarako bi gai ere aipatu zituen bukaeran; batetik, itzultzaileak ardura izan beharko lukeela obra kolektibo bat sortzeko, horretan inplikatzeko, alegia (horren harira aipatu zuen Jon Alonsok gaztelaniazko itzulpenen akatsak zerrendatzea eta autoreari bidaltzea eredugarria izan zela). Eta, bestetik, hipotesi bat: itzulia izanen dela badakien autoreak –zer esanik ez autoitzulpena ziurtatua duela badakien autoreak– ez du berdin idatziko.

Galde-erantzunen tartean, Jon Alonsok aipatu zuen berak uko egiten diola autoitzulpenari, sorkuntzara joko zukeelako. Euskal literaturan hartu ez den bidea izan da itzultzaileari uztea bere interpretazioa egiten, dagoeneko hor, liburuan, badagoelako. Canok erantzun zion autoitzultzaile ona izateko aukera bakarra itzultzaile izatea dela, eta bera horrela jokatzen saiatu dela; «neure buruari esaten diot “hau egin duk, ba izorrai!”». Mariasun Landa izan zen azken saioan, eta hitza hartu zuen bukaeran, autoitzulpenaren aldarri egiteko; bere ustez, ahots propioa gordetzeko modua da, testuaren jabe izateko modu askotan bakarra. Canok ere izan zuen harentzat hitzik, eta aipatu zuen «estrañamendu» bat onartu behar dela beste batek eginiko itzulpenetan, hasieran txoke bat egon behar duela, irratia sintonizatzen denean bezala, baina une batetik aurrera gozatzea ere lortzen dela. Honela amaitu zuen, gainera: «Zerbaitek funtzionatzen ez badu gaztelaniaz, onartzen dut euskaraz egon daitekeela zerbait faltan-edo, idazlearen profesionaltasunaren barruan doa».

(ETren fotograma honekin ekin zion Harkaitz Canok hitzaldiari)

Eta horrela bukatu zen EIZIEk Isabel Etxeberriaren gidaritzapean EHUko ikastaroen barruan antolatutako eskola. Itzulpengintzaz aritzeko eta bertaratutako ikasle zein irakasleekin eztabaidatzeko aukera izateaz gainera, hiriaz eta giroaz gozatzeko plazera ere izan genuen, zeren, Jazzaldiaren harira Yavhé M. de la Calzadak Garako kronikan zioen bezala, «[la ciudad] da rabia de bonita que está».

Post hau izan da oporren aurretik jarriko dugun azkena, abuztuan erdi-jai hartuko baitugu (ez dugu deus berririk jarriko, baina ez gara erabat urrunduko). Irailean itzuliko gara, indarberrituta eta elearazteko gogoz. Bitartean, izan zoriontsu!

Maisua. Horrela definitu zuen atzo, larunbata, Harkaitz Canok John Cheever (Massachusetts, 1912 – New York, 1982), Bilboko Alondiga martzianoan egindako aurtengo Literatur eskolaren azken saioan. Behin baino gehiagotan errepikatu zuen idazle lasartearrak goraipamena, baina hori gaztelaniaz azpidatzitako The Swimmer pelikula ikusi eta gero izan zen. 1968ko filma da, ipuina kaleratu eta lau urte geroagokoa. Ipuina euskaraz dugu Jasone Larrinagari esker, Igerilaria izenarekin, eta armiarma atarian duzue irakurgarri. Filmeko musika «horrorosoa» eta «errekreatzeko joera nabaria» izan arren (Canoren hitzak horiek), elkarrizketa gozagarriak entzun ahal izan genituen, gimnasio ordu anitzeko Burt Lancasterren gorputz brontzeatua bezain gozagarri. Ordu eta berrogei minutuko pelikula izan zen (eskerrak ikusia ez genuen!), eta, beraz, esan behar dugu hiru ordu eta erdiko eskola espero genuenok apika desengainu txiki bat hartu genuela; orekatzeko-edo, ez genuen atsedenaldirik izan, Maisuari buruz hasi baitzitzaigun jarraian Cano hizketan.

Hasteko, alderaketa bat egin zuen Raymond Carver (Oregon, 1938 – Washington, 1988) eta Cheeverren artean. Carver estimatuagoa omen da Euskal Herrian, ongi hartu izan da; aldiz, badira AEBko beste autore batzuk hain prentsa onik ez dutenak izan, eta Cheever izan daiteke horietako bat, ez baita gurean, behintzat, hain entzuna. Cheever urte gehiagoz bizi izan zen, eta gehiago idatzi zuen, nobelak kasu. Gauza anitz gertatzen dira bere nobeletan, kasik barrokismorako joera du, ametsetarako eta deskribapenerako. Alta, Carverren bereizgarri izan daiteke beste hau: zer gertatzen da deus gertatzen ez denean? Canoren hitzetan, Carver koartada ederra da deus kontatu ez eta minimalismoaren ezaugarriak beren buruari egozten dizkioten idazle txar askorentzat, beren burua egunerokotasunaren epifania horren kontaketan Carverren zantzuak hartu nahi dituztenentzat; baina idazle amerikarrak tentsio handia darabil, ez da minimalismo hutsa.

Oro har, Cheeverren ipuinek dute sona handiagoa nobelek baino, esaten baitute nobelak pasarte edo perla solte askoren pilaketa direla. Canok zenbait obra aipatu zizkigun: La geometría del amor (Emece, 2006) Rodrigo Fresanek apailatutako antologia kritikoa, The Stories of John Cheever bildumatik hartutako ipuinekin; The Journals of John Cheever (1991), «treneko errailetara zure burua botatzeko gogoa» ematen dizun egunerokoen bilduma; Falconer (1977) espetxeari buruzko eleberri arrakastatsua; eta The Wapshot Chronicle (1957) eta The Wapshot Escandal (1964) liburukoteak, saga moduko bat osatzen dutenak. Bi horiek irakurri ditu Canok berriki, eta fantasia eta irudimen handikoak iruditu zaizkio; izan ere, errealismo fantastikoa egiten lehenengo AEBarra izan zen, eta sinesgarria ez izatea ez omen zitzaion batere axola. «Momentuko entusiasmoaren gatibu gara denak», esan zuen Canok, eta horregatik errezitatu zituen eskolaren bukaeran azkenik irakurritako bi eleberri horien pasarte batzuk.

Baina horren aurretik, eta Carverrekiko alderaketa berriro hizpidera ekarriz, Canok zioen bi autoreek aldiriei buruz mintzatzen ziren arren, Carver ez zela hain Desperate Housewives gisakoa, Cheever bezala; abenturazaleagoa omen zen azken hori, Europarako bidaia gehiago egin zituen. Horren adibide da Italiari eginiko aipuak, oso maite baitzuen arte italiarra, eta hala adierazten da idatzietan ere. Horrela, bada, Cheever «eruditoagoa da, erreferentzialagoa, kapa askoko lanak» egiten dituena. Halaber, poetikoagoa ere bada, landuagoa eta loratuagoa. Carver lehorragoa eta gordinagoa da. Hots, Carver gutxirekin asko, eta Cheever askorekin gehiago.

Liburuei buruz mintzatu aurretik, gogoetarako tartea zabaldu zuen Canok: «esaten da obrarik onenak gurasoak hiltzen direnean idazten direla;  hala iruditzen zaizue?». Izan ere, bereak hil eta gero kaleratu zituen Cheeverrek Wapshot pertsonaiari buruzko bi liburukoteak. Azkenaldian pil-pilean egon den Miren Agur Meabe aipatu zuten batzuek, eta Gotzon Barandiaranek esan zuen berari sei urte kostatu zitzaiola aitari buruz deus idaztea. Philip Rothek familiako kide eta lagun oro karikaturizatu dituela ere esan zuen entzuleren batek. Bi alderdi bereizi zituzten, ordea: batetik, dolu bat askatzeko nahia, eta bestetik, autobiografiko egiteari beldurra edo erreparoa. Liburuko hori egiaz autoreari gertatu ote zaion jakiteko morboa ere aipatu zuten entzuleek. Wapshoten sagari buruz, Canok gehiegikeria eta arbitrariotasuna egotzi zion, eta nahasgarria ere izan daitekeela aipatu zuen. Onerako ezaugarriak dira horiek lasartearrarentzat, ordea, eta sentitutakoa nahiz pentsatutakoa adierazteko barruranzko idazketa nahiz obserbaziorako kanporanzko idazketa nahasteko ahalmen ikaragarria azpimarratu zuen.

Izan ere, Cheeverren egunerokoek ez dituzte senideak oso toki onean uzten, aski mingarriak izan daitezkeen kontuak aipatzen baitira. Gordintasuna eta zintzotasuna agerikoak dira 29 koaderno marradunetan idatzitako testuen ezaugarri. Egunerokoetan ez zuen garatu estilo-ariketarik, eta horrek Carver gogorarazten du, bikote harremanei buruz hitz egitean esaterako. Cheeverren seme Benjaminek idatzi zuen harritu egin zuela ikusteak zer gutxi agertzen zen aitaren egunerokoetan. Anaiak Cheeverrentzat garrantzia handia izan zuen: «Batzuek seme-alabak dituzte, beste zenbaitek gurasoak; nik anaia». Bere izaera edo alde pertsonalari buruz, Canok aipatu zuenez, bereziki hipokondriakoa zen (minbiziarekin hil zen, azkenean); alkoholismoak eta homosexualitateak leku handia zuten bai autorearen bizitzan bai obran; eta protestantea zen, elizara ere joan ohi zen, baina oso ikuspegi berezia zuen, «misterio atzemanen aitortza» gisara bizi baitzuen, onarpen erlatibizatu eta pragmatikotzat. Musika asko estimatzen zuen, klasikoak batik bat, eta hala, prosa musikala duela diote batzuek, bere bizitza apaintzeko joerarekin loturik. Txikitan idazlea izan nahi zuela gurasoei esan zienean, horiek zera erantzun zioten: «ados, baina ez dadila izan ospea eta diruagatik». Biak lortu zituen azkenean, helburu izan zein ez.

Idazketari dagokionez, Cheeverrek zioen Madame Bovary zela bere erreferentzia nagusia, hainbat aldiz irakurria zuela, eta frantsesez, gainera. «Nire burua konbentzitu behar dut idazketa ez dela ariketa suntsitzaile bat», zioen. Obsesionatu egiten zuen klase altukoa izate horrek, Scott Fitzgeraldi gertatu bezala, hain zuzen; biak izanak ziren ikasle kaxkarrak, biek zuten ama dominatzaile eta aita frakasatua, biak ziren nobelista inperfektuak, eta biek deskribatu zuten lirikoki beren garaia. Cheever idazketa irakasle aritu izan zen espetxean (dokumentazio lanak egin zituen bertan Falconer idazteko) eta Iowako unibertsitatean; ikasleei ariketa bitxiak eskatzen zizkien, hala nola: aste batean gertaturiko oro, txikikeria guztiak xehetasunez kontatzea; inolako loturarik ez duten zazpi pertsonaia/paisaia idazketaren bidez erlazionatzea; eta maitasun gutun bat sutan dagoen eraikin baten azken solairuan egonen bazina bezala idaztea. Teknika literarioei dagokienez, hauek aipatu zituen Canok, horietako bakoitza ilustratzeko pasarteak irakurtzearekin batera: antizipazioa; fantasia printza; pertsonaia bizarroak; sinesgarritasunaren kontrako autoerasoak; zerrendatzeko zaletasuna; fobiak; espekulazioa; epifaniarako joera; eta pertsonaia bat, ingurukoen ikuspegia, gertakari bat eta beste hamaika gauza hamabost lerrotan kontatzeko abilidadea. Hitz batean, Maisua.

Bukatzeko, galderen edo parte hartzeko tartea zabaldu zuen lasartearrak. Hasteko, aipatu genuen Cheeverrek oso modu gordin eta gupidagabean erretratatu zuela AEBko klase ertaina, eta, hain zuzen ere, Sobiet Batasunean zabalkunde eta arrakasta handia izan zuen, errusiar gobernuari interesatzen zitzaiolako Errusiako herritarrek ikustea zein dohakabe bilaka zaitzakeen kapitalismoaren moral ustelak. Horrek eztabaidatxoa piztu zuen taldean: nolatan irakurtzen eta laudatzen zuten Cheever klase ertainekoek? Izan ere, guretzat oso agerikoa da sekulako egurra ematen diela. Ateratako ondorioen artean, hauek: batetik, Cheever bera klase ertainekoa zen, horren parte zen (nahiz eta idazle gisa arrakasta izan ondoren dirua pilatu zuen eta nahiz eta beti izan zuen klase altukoa zela erakusteko grina), eta funtsean klase ertaina zen berak sakonen ezagutzen zuena; bestetik, garaian distantzia hartzea eta kritika zorrozki identifikatzea zail gerta zitekeen, eta baliteke hartzaileek Cheeverren lanak irakurtzean pentsatzea auzokoa deskribatzen ari zela, baina hori ez lotzea beren buruarekin. Azkenik, autoreak idazleentzako Guggenheim beka horietako bat irabazi zuela eta, Canok dei egin zion hemengo museoari, ideia inportatu dezan.

(Elizabete Manterola irakasle eta lagunak bidali digu kronika hau. Bihotz-bihotzez eskerrak gure amuei tira egitearren eta gainera hain modu dotorean!)

Axun Aierberen omenezko hirugarren itzulpen tailerra

Durangoko azoka igaro berritan eta Gabonetako oporrak hartu aurretik, itzulpenaren inguruko hitzordu interesgarria izan genuen EHUren Letren fakultatean. Axun Aierberen omenezko itzulpen tailerra antolatu zuen aipatu fakultateko dekanotzak hirugarrenez. Harkaitz Cano gidari genuela hamabost bat lagun bildu ginen hiru arratsaldez.

Idazle, itzultzaile, autoitzultzaile, gidoigile. Letren inguruan aritzen da lanean Cano. Itzulpengintzari buruzko hausnarrean aritu zen gurekin, literatur itzulpenaren jiran batez ere. Jon Alonsoren Katebegi galdua (1995) liburuko pasarte bat irakurriz ekin genion tailerrari. Lehenengo eginkizuna itxuraz sinplea zirudien esaldi bat itzultzea izan genuen, Augusto Monterrosok idatziriko honako ipuin labur hau euskaratzea, hain zuzen: Cuando despertó, el dinosaurio todavía estaba allí. Esaldi bakarreko ipuina, hamaika modutara itzulia. Arbela betetzeko adina aukera atera ziren, hitz-ordena eta hiztegi hautu ezberdinez. Hara hor, edozein itzulpen-eskolatan ikasten den lehenengo lezioa: itzultzaile bakoitzak bere modura itzuliko du testua eta ez dago aukera bakarra, emaitza posible ugari baizik.

Izenburuen itzulpena

Liburu zein filmen izenburuez jardun ginen segidan. Zerk egiten du izenburu bat on? Hizkuntza batean pentsaturiko esaldiak, hitzak, hitz-jokoak izaten dira izenburuak, irakurri hutsez edo entzute hutsari esker produktua saltzeko balio behar dutenak. Hizkuntza jakin batean sortuak izaten dira, eta buruhauste bat baino gehiago eragiten diote itzultzaileari, lortu nahi duen efektua lortuko badu. Hara hor, bigarren lezioa: itzultzaileak idazle ere izan behar du. Sormena landu behar du, alegia, jatorrizkoaren efektua zein zen jakin, eta efektu hori bere hizkuntzan eskaintzen saiatu. Ezinezkoa badu hitzez hitzezko itzulpena eginez, beste bideren bat bilatu beharko du. Izenburuak itzultzeko bide posible ugari ikusi genuen tailerrean, batzuk besteak baino egokiagoak. Itzultzailearen ausardia nabarmentzen dute zenbaitek, esaterako María Teresa Gallego Urrutia itzultzaileak La señora Bovary modura itzuli zuen Madame Bovary gogoangarria, gaztelaniaz beharko lukeen itzulpena hori zelako bere hitzetan, nahiz eta bigarren hori izan gaztelaniaz ere ezagutzen zen izenburua. Itzulpenaren itzulezintasunaren mugan dabiltza beste izenburu batzuk, eta ez da lan erraza horiek itzultzea. Horren adibide, egunkari ingeles batean agertutako titularra Espainiako futbol selekzioa kanporatu berritan: You’re done, Juan!. Bestalde, itzulpen batzuek ez dute jatorrizkoaren efektu bera lortzen. Esaterako, Eugène Ionescoren La cantatrice chauve antzezlanaren euskarazko lehen bertsioa Abeslari burusoila (2001) izan zen. Gizona zein emakumea izan daiteke hortaz euskarazkoan ageri den burusoila, eta buruko ilea galtzea ohikoagoa denez gizonezkoetan, irakurleak nekez irudikatuko du emakumea euskarazko izenburua irakurrita. Urrezko Bibliotekan agerturiko bigarren edizioan, hala ere, izenburua egokitu egin da eta Emakume abeslari burusoila (2011) bihurtu da.

Ikus-entzunezkoetako itzulpena

Tailerraren bigarren egunean film baten eszena bat itzultzen aritu ginen taldetxotan jarrita. Steve McQueen zuzendariaren Hunger (2008) filmaren ingelesezko gidoia eskuan harturik euskaratzen saiatu ginen. Aztertzen aritu ginen pasartea oso berezia zen: apaiza eta preso dagoen gaztea aurrez aurre, bi pertsonaiak parez pare mahai baten jiran eserita, plano bakarrean grabaturiko eszena, elkarrizketa indartsua. Pertsonaiek kaleko hizkera darabilte, erronka handia hori euskaraz jartzea. Literatura idatziarekin alderaturik, filmetako elkarrizketek beste hainbat ezaugarri dituztela ikusi genuen, ahozkotasuna, bizitasuna, ahotsaren tonua eta irudia kasu. Gidoia itzultzea eta azpidatziak sortzea ere ez da gauza bera. Horiek guztiak gogoan izan beharko ditu itzultzaileak ikus-entzunezkoak itzultzerakoan.

Literatur itzulpena

Euskal literatur eremuan dugun ohiko jarduera bati buruz ere mintzatu ginen itzulpen-tailerrean. Horretarako, Bernardo Atxagaren hainbat liburutako pasarteak aztertu genituen, euskarazko eta gaztelaniazko bertsioak parez pare jarrita: zer aldaketa mota zeuden ikusi, aldaketa horien zergatiez hausnarrean. Bi testuen girotzea berdin sentitzen ote genuen mintzatu ginen, efektu bera lortzen ote zuten batek zein besteak.

Itzultzaile-tailerra izaki, autoitzultzailea eta itzultzaile arruntaren arteko aldea ere nabarmendu zuen bateren batek. Ezin idazle-itzultzailearen askatasuna izan itzultzaileak. Hortaz, zer da itzultzea? Autoitzulpena itzulpentzat jo daiteke?

Hizkuntza bakoitzak duen malgutasuna ere izan genuen mintzagai. Euskara ala gaztelania, zein iruditzen zaigu hizkuntza malguagoa? Gaztelania zurrunagoa iritzi genion. Agian, tradizio luzea duelako izango da. Euskararen tradizio laburrak ate asko irekitzen dizkio idazle-itzultzaileari; beste zenbaitetan, ordea, faltan izango dugu esan nahi dugunari indarra emateko, edo zenbait ohiko espresio ez izateak guk nahi dugun efektu hori lortzea oztopatuko digu. Tailerrean behin eta berriz aipatu zuen Canok “se arrellanó en el sofá” horren moduko esaldiak falta ditugula euskaraz: gaztelaniaz idazle guztiek erabiliko lukete esaldi horixe; euskaraz, ordea, sofan erdi-etzan zen, erosoago eseri zen, sofan areago etzan zen… hamaika modutara topatuko dugu, bakoitzak bere bidea bilatu beharko baitu hori esateko.

Literatur itzulpenaren inguruan aritu ginen lanean tailerraren azken saioan. Katalanetik euskaratutako testua xehe-xehe aztertuz, batetik. Egokitzapenaren muga arriskutsuez mintzatuz, bestetik. Poesia itzultzen saiatuz, segidan: gaztelaniatik euskarara itzuli beharreko poema bat eta euskaratik gaztelaniara itzuli beharreko beste poema bat. Bietako zein da zailagoa itzultzailearentzat? Norberaren hizkuntzaren ezagutza maila izan behar da kontuan, zenbateraino dugun kultur hizkuntza euskara eta zenbateraino gaztelania, zein hizkuntzatan irakurtzen dugun gehiago. Horri loturik, honako gogoeta hau aipatu zigun Harkaitzek: euskaratik gaztelaniarako itzulpena ez da gaztelaniatik euskararakoa bezainbat garatu. Niri ere halaxe iruditzen zait. Euskararako itzulpenean lan handia egin da orain arte, alderantzizko norabidean ez horrenbeste. Horrek izango du, noski, zerikusirik.

Landuriko bi poemak Rikardo Arregirenak ziren, biak ala biak euskaraz sortuak. Ariketa polita izan zen Arregik euskaraz sorturiko poesiaren gaztelaniazko bertsioa berriz ere euskarara ekartzea. Jatorrizkoaren oso bestelako emaitzak sortu genituen. Aurrez esan bezala, itzultzaile bakoitzak bere modura interpretatuko du testua, beretik egingo du itzulpena.

Plazer hutsa izan zen hiru egunez berriz ere ikasle larruan jarri eta testuak xehe-xehe aztertzea, literatur itzulpenaren zein ikus-entzunezkoetako itzulpenaren jiran hausnarrean aritzea, itzultzaileen eta idazleen (zein idazle-itzultzaileen) arteko aldeez eta antzekotasunez mintzatzea, itzultzailearen sortzaile rolaz, zubi-lanaz. Itzultzailearen eguneroko jardunaz, azken batean.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2013/01/10/itzultzen-axun-aierbe-gogoan/feed/ 0