Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, lagungarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa?

Mikel Garmendia: Teoriak tresnak ematen dizkigu itzulpenaz hausnartzeko, besteen itzulpenez hitz egiteko eta, azken batean, nire ustez hitzez erabat adierazi ez daitekeen horretara hurbiltzeko. Erabat adierazi ez daitekeen hori zer den? Hortxe dago koxka. Marguerite Duras-ek “musika” deitzen zion, “magia” hitza ere erabil genezakeen nolabait ere arrazoimenaren eta sentimenaren artean kokatzen den horretaz aritzeko.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori, hamaika liburuz inguraturik, nor bere buruarekin, jatorrizko testuaren konpainia bakarrean. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

M.G.: Konpartitzea oso aberasgarria dela esanez erantzun genezake, baina begien bistakoa da, salbuespenak salbuespen, gero eta gizarte indibidualistagoan bizi garela eta gehienbat bakarka aritzen garela. Hala ere, hortxe daukagu besteen itzulpenak irakurtzeko aukera, bakarka egin arren nolabaiteko interakzioa ahalbidetzen dizuna eta beste itzultzaileekin kontaktuan mantentzen zaituena.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta itzultzaileak bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

M.G.: Elkar gurutzatu behar dute, bai, zeren denok ados egon arren itzultzea “sorkuntza-lana” dela aldarrikatzerakoan, baieztapen hori matizatu egin behar da. Alegia, sortu, muga batzuen barruan sortzen dugu eta ez zerotik hasita, eta muga horiek jatorrizko testuak jartzen dizkigu bai formari bai ideiei dagokienez.

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?

M.G.: Estimuarena hain da erlatiboa… Ba al diegu ba estimurik beste hainbat eta hainbat langintzari? Nork, nondik eta nola begiratzen dion… Esango nuke iritsiak garela, literatura-itzulpenei dagokienez, zuzentasun eta egokitasun maila onargarri batera, alegia, ez dela itzulpen nabarmen desegokirik argitaratzen. Hortik aurrera, maila onargarri hori ziurtaturik, ausardiagatik, esperimentatze-ahaleginarengatik, proposamen berriak egiteagatik nabarmentzen diren itzultzaileen emaitzak aztertzeko unean gaudela esango nuke, oso une interesgarrian, alegia.

E: Ernesto Sabatoren Tunela (Alberdania, 2007) itzulpena aipatu dugu lehen; nola izan zen existentziaren eta izate ezaren kezkari bueltaka dabilen protagonistaren joan-etorriak itzultzea? Nola gorde distantzia pertsonaiarekin transmititzen duen eromena euskaraz eman bai, baina harekin eraman ez zaitzan?

M.G.: Erabat ez bada ere utzi egin behar duzu pertsonaiaren eromen edo dena delako horrek eraman zaitzan. Badira urte batzuk Tunela itzuli nuela eta ahaztuxea ere badut prozesua nola izan zen. Gogoan dut, hori bai, hitz bakoitza ondo aukeratuta idatzia dagoelako inpresioa izan nuela. Hori eta ironiaren eta exajerazio bilatuaren efektuak.

E: Liburu hori bera emakumeen kontrako bortxakeriaz mintzo da, baita Itziar de Blasekin batera itzuli zenuen Marizipriztinek ez du zorioneko galeperrik nahi (Txalaparta, 2009) liburua ere. Nunila López eta Miryam Camerosen lana aldarrikapen eder bat da. Zer zailtasun eta erronka sortzen ditu hain helburu esplizitua duten lanek?

M.G.: Marizpriztin itzultzea oso esperientzia interesgarria izan zen. Batetik, marrazkiek berek ematen dizute giro jakin bat, jostarina eta errebeldea, eta bestetik, jatorrizkoaren lexikoa eta idazmoldea ere apurtzaileak eta umoretsuak, konnotazioz josiak,  ditugu. Horrek baldintzatu egiten du, nola ez, itzulpena, jatorrizkoaren tasun horiek euskara ekartzeko modu bat baino gehiago baitaude. Horien gainean luze jardun eta eztabaidatu ondoren atera zitzaigun Itziar eta bioi Marizipriztin. Gustura gelditu ginen emaitzarekin.

E: Helduentzako literaturan oihartzun handia duten autoreak ekarri dituzu euskarara, baina haur eta gazte literatura itzultzea eta sortzea duzu nahiago. Askatasun gehiago ematen al du helduentzako literatura hertsiak eta “transzendentalak” baino?

M.G.: Badakizu mugen kontu hori oso lausoa dela eta helduentzako literatura guztia ez dela hertsia eta “transzendentala”, haur eta gazteentzako egiten den guztia arina, freskoa eta naturala ez den bezalaxe. Hobe genuke, oro har, literatura itzultzeaz aritu eta, lehen esan bezala, beti ere jatorrizkoak markatzen dizkigun mugen barruan, esperimentatzea, bide berriak bilatzea da motibagarria eta kitzikagarria.

E: Interpretazio eskolak ematen dituzu Gasteizko Letren fakultatean. Oso arrakastatsua izaten da urtero zure ikasgaia, baina ondoren oso gutxik bukatzen dute interprete. Nola ikusten duzu egun interpretazioaren merkatua eta aukerak?

M.G.: Garai txarrak bizi ditugu merkatuaren aukerez hitz egiteko. Ikasgaiaren arrakastak beharrizan bati erantzuten dio, nik uste. Eta beharrizan hori da jendaurrean hitz egiteko, ahozko jarduna landu eta aberasteko premia. Horretarako aukera ematen digu ikasgai guztiz praktikoa den honek eta horri zor dio arrakasta.

E: Itzulpen kritika anitz plazaratu dituzu EIZIEn, eta orokorrean, zapore gozoa uzten dute beti. Gustuko dituzun liburuen kritika baino ez duzu egiten edo obra guztiei zerbait on ikusten diezun irakurlea zara? Itzulitako liburuen kritika geroz eta ugariagoa izan arren, oraindik ere pare bat lerro baino ez zaio eskaintzen itzulpenari berari. Hala behar du izan? Plazera hutsez irakurtzerakoan lortzen al duzu itzultzaile eta kritikari begi zorrotzak alde batera uzten?

M.G.: Pozten naiz nire kritikek zapore gozoa uzten badute, nahiz eta, itzulpen batek edo itzulpen baten alderdiren batek funtzionatzen ez duenean hala seinalatzen dudan. Itzulpen kritikei dagokienez, guk hedabideetan egiten ditugunek ezin dute, noski, kritika akademikoen maila, sakontasuna, zorroztasuna edo dena delakoa eduki, ez baitute helburu hori. Itzultzaile eta kritikari begiak beti egoten dira erne, lehen esandakoaren aldetik, nobedadeak, formula berriak, esperimentazio berriak noiz aurkituko zain, baina horrek ez du eragozten itzulpenak arestian aipatu dugun gutxieneko egokitasun eta zuzentasun maila izanez gero, liburua jarraian irakurri eta liburuaren historian murgiltzea.

Orain aste batzuk, alabaina, literatura eta politika bateratu daitezkeela, are bateratu beharko liratekeela uste duten bi autorek gaiaren inguruan egindako hausnarketez gozatzeko parada izan genuen Getariko turismo bulegora hurbildu ginenok. Hain zuzen, maiatzaren 24an Eider Rodriguez eta Belén Gopegui idazleek “Literatura eta konpromisoa” izeneko hitzaldia eman zuten ELAN Euskadiren XIX. Jardunaldien programaketaren baitan. Idatzi honetan hitzaldian esandakoen laburpentxo bat egin nahi nuke, halaber, hitzaldian esandakoek nigan eragindako zenbait gogoeta adierazi.

Hasteko testuinguru apur bat.

Belén Gopegui (Madril, 1963) Zuzenbidean lizentziaduna da baina batez ere literaturaren munduan gauzatu du bere ibilbide profesionala. La escala de los mapas (Anagrama, 1993) estreinako eleberri arrakastatsuaren ondotik etorritako obra ugariek kritika eta irakurleen gorespen ahobatezkoa jaso dute, salmenta oparo, sari eta zinemarako egokitzapen modura mamitu dena. Zinema gidoilari aritu da eta hainbat komunikabide eta aldizkaritarako idazten du.

Eider Rodriguez (Orereta, 1977) Ikus-entzunezko zientzietan lizentziaduna, azken urteotan euskal letren lurraldean agertutako idazle interesgarrienetako bat da. Hiru ipuin liburu argitaratu ditu: Eta handik gutxira gaur (Susa, 2004), Haragia (Susa, 2007) eta Katu jendea (Elkar, 2010), Igartza Bekaren irabazlea azken lan hori. Txalapartako editore eta telebista gidoilaria izandakoa (besteak beste euskal letren lurraldearen programa zendu berrian), irakasle dihardu gaur egun UPV/EHUn. Doktore tesia idazteaz gain Fermin Muguruzaren Zuloak proiekturako gidoia prestatzen ere badabil.

ELAN Euskadi Getarian kokatutako garapen independentearen aldeko gobernuz kanpoko erakundea da, askotarikoa, irekia, laikoa eta parte-hartzailea. Nazioartean egiten du lan, munduan zehar garapen dinamika bidezkoagoak eta elkartasunezkoagoak bultzatu asmoz. ELANekoek proiektuak dauzkate Kuban, Venezuelan, Nikaraguan eta Burkina Fason.

Iaz argitaraturiko liburu batek batu zituen Gopegui eta Rodriguez, Tiroa kontzertuaren erdianek (Txalaparta, 2011), hain zuzen. Obra labur eta probokatzaile honek Gopeguik Kaliforniako unibertsitate batean literatura eta politika ezkontzearen harira emandako hitzaldi bat dakarkigu (Ainhoa Caballerok euskaratuta) eta Rodriguezena da hitzaurrea.

Besterik gabe, (lau paragrafo luzetako sarreratxoaren ostean) ekin diezaiogun hitzaldiaren kronikari. Hasteko, Uxue Alberdi gidatzaileak bertso sorta ederra eskaini zigun, orain gutxi zendutako Getariako sendagile eta ELANen bultzatzailearen omenez. Jarraian, alboan jesarrita zituen bi idazleen aurkezpentxo laburra egin eta hitza eman zien.

Rodriguezek azaldu zuen mintzaldirako Tiroa kontzertuaren erdianen hitzaurreaz baliatuko zela, izan ere, bertan bildu baitzituen gaiaren inguruko hainbat gogoeta eta galdera. Gainera, Gopeguik ezagutzen zuen aipatu testuaren gaztelerazko bertsioa. Bost ataletan edo izenburutan egituratua dago hitzaurrea: Bazterrak, Erdigunea, Arrazoia edo erraia, Egiaren aurpegia eta Ezkerreko eta sinesgarri. Lehendabizi eta sarrera modura literatura kanonaren bazterrez mintzo da, subalternoaren teoriaz, hots, nola beltzek idatzitako literatura ez den inoiz literatura soila izango, ezpada beltz literatura, emakumeek idatzitakoa emakume literatura, etab. Halaber, argitzen digu literatura pultsioak dituzten aldirietako biztanleei argitaratzea baimendu bazaie ere, hiribide nagusian bizi den maizter zuri, ar, burgesak baldintza ezin ekidinezko bat ezarri diela, hau da, biktima papera antzeztearena eta beste ezein pertsonai izatearekin amestu ere ez egitearena. Hautuaren hipokresia salatzen du baita ere, Coetzeek idatzitako liburuak LITERATURA baitira letra larriz, nahiz narratzailea emakumezkoa izan. Kontuan hartzen diren irizpideak zenbateraino diren literarioak zalantzan jartzen du, eta literatura politikoaren eremura etorriz entzuleoi galdera bat pausatzen digu: autore bati politikoa izatearen etiketa eskarlata ipintzeko arrazoia zein da, bere pertsonaien joera eta militantzia, ala idazleak berak norbanako bezala defendatzen duen ideologia?

Ondoren, bete-betean sartu zen jada euskarazko literaturan eta honen barnean politiko izendatu diren idazleen eremuan. Ez direla gutxi, bide batez esateko. Kritikoek izenondo malapartatua ezartzean moral bikoitza darabiltela salatu zuen, arazoa ez delako eleberriaren ardatzak berak kutsu politikoa izatea, ezpada gaia ikuspegi politikoki desegokitik lantzea, esan nahi baita, iraultzaileegitik, ezkertiarregitik. Eta ez da lagungarriegia izango ere, idazleak espetxetik bafle baten barnean ihes egin izana. Izan ere, azpimarratzekoa baita autorearen militantzia hertsiki loturik dagoela gero bere lanek jasoko duten kritikarekin. Rodriguezek adibide zehatzak eman zituen, Xabier Lete eta Joseba Sarrionandiaren poema bana alderatuz. Ignacio Aldekoa Beitiak 1992an egindako poesia antologian bildu zituen eta biak ere euskal gatazka deiturikoarekin loturiko aspektuak jorratzen dituzte. Ondoren, Rodriguezek Aldekoak poema bakoitza iruzkintzeko erabilitako hitzak kontrajarri zituen eta argi ikusi genuen soilik bati, Sarrionandiari, aurpegiratzen zitzaiola politikotasuna.

Rodriguezen esanetan, eleberriak jomuga duen gatazkaren nondik norakoak ere zeresan handia du auzian, izan ere, zenbait korapilo politikoren inguruan aritzea praktikoki debekaturik egon arren, beste zenbait afera azaltzen saiatzea zilegi ez ezik beharrezko bezala ere ikusten baita, kasu, Espainiako Gerra Zibila eta frankismoa. Horren erakusgarri gaiaz ari diren hainbat nobelaren zerrendatxoa egin zigun eta ondoren aipatu liburu gehienek jasotako kritika abegikorren berri eman.

Amaitzeko, egiantzaz eta sinesgarritasunaz mintzatu zen oreretarra. Neure aldetik esan dezadan, fikzioa, definizioz, irudimenezko sorkuntza izanik, fikzioan jazotako gertaerek eta bertan bizi diren pertsonaiek ez dutela zertan egiazkoak izan, bai, aldiz, egiantzezkoak eta sinesgarriak. Eleberriak, narrazioak, ipuinak funtzionatzeko ezinbesteko baldintza da irakurleari egiazkoak izan liratekeela begitantzea. Horraino, guztiok ados. Katramilak datoz, ordea, goitik inposatzen denean zer den sinesgarri eta zer ez, Gopeguik liburuan dioen gisan, eta Rodriguezek hitzaurrean jaso bezala: “diskurtso menperatzaileen jabeek egiantza bahitu dute”. Rodriguezek etakideez hainbat filmetan egin diren potretak jarri zituen adibide, zeinak 1983ko ZEN plan militarrean deskribatutako ezaugarri estereotipikoak orpoz orpo jarraitzen baitituzten. Ezaugarri horiek beti izango dira muturrekoak, gehiengoak normaltzat duenetik albait gehien urrunduz. Norbaitek kontrakorik idazteko atrebentziarik balu, erotzat hartuko lukete. Edo are okerrago, sinesgaitzat. Erdiguneak erdigune izateko bazterrak behar dituela gogoraraziz amaitu zuen Rodriguezek bere mintzaldia.

Ondoren, Gopeguik hartu zuen hitza eta The Bridge on the river Kwai (Lean, 1957) film sonatua erabili zuen bere ikuspuntua azaltzeko. Luzemetraiak Bigarren Mundu Gerran japoniarrek Tailandian daukaten esparru batean dauden preso britainiar batzuen istorioa kontatzen du. Esparruko komandante Saitok, zubi bat eraiki dezaten agintzen die presoei baina horiek lan egiteari uko egiten diote, Nicholson lotinantaren aginduei jarraiki. Zigorrak jasotzen dituzte baina bereari eusten diote eta presoek sabotaje txikiak aurrera eramaten dituzte eraikuntzan. Hala ere, Nicholsonek erabat burumakur ikusten ditu bere gizonak, eta ganorazko zubi bat egitea deliberatzen du, britainiarren moralaren adierazgarri izango dena. Hortik aurrera presoen jarrera guztiz antzaldatzen da, alai egiten dute lan. Nicholson, aldiz, zubiaren ustezko sinbolo balioarekin itsutzen doa apurka, eta hasierako helmuga galduta, egiatan bere aberriarentzat onena zubia deuseztatzea dela ahaztuta, armada britainiarrak zubia lehertzeko asmoa duela jakitean erotasunaren hondoa jo eta plana galarazten saiatzen da. Gopeguiren esanetan, pertsonaia hauen arazoa da mutur bat ala bestea, zuri ala beltz izatera behartzen zaiela. Hots, presoak sabotajean, iraultzan ari zirenean ezin zutela jarrera duina, profesionala, antolatua erakutsi. Edo behin, helburua finkatu eta egoki lanean hastean, nolabaiteko erresistentzia azaleratzean, beste muturrera doazela eta aberriari traizioa egiten diotela, Nicholson gajoak bezala.

Gopeguik ez du diskurtso menperatzaileetan nagusi diren dikotomien artean hautatu nahi, ikuspegi guztiak aditu nahi ditu, zuria eta beltza eta morea eta gorria eta grisa. Lokailuan dago gakoa: eta, ala-ren ordez. Ezin hobeto azaltzen du liburuan:

“Nik eta nire moduan beste militante askok, dena nahi dugu: istorioak entzun nahi ditugu, zeinetan gure akatsak islaturik ikusiko ditugun, zeinen bidez bizi ahal izango dugun izakiok zenbaitetan nabari dugun sentipena, bihozkaden eta kasualitateen airean kulunkan dabilen hosto eroria izatearena. Baina ikusi nahi dut, baita ere, pertsonaien alde zintzoa, hots, alde negatiboa osatzen duen alde positiboa. Pertsonaiek ez dute zertan izan ikastun edo santutxo zirtzilak. Pertsonaiak pertsona kontraesankorrak izan behar dira, batzuetan isilak, besteetan berba-lapiko, bizkor, malenkoniatsu.”

Zenbait digresio amaitu aurretik.

Lehenik eta behin, ideologia batzuen neutraltasunaren eta beste batzuen partzialtasunaren kontuaren harira, jakingarria da Lapiko Kritikoa kolektiboaren hAUSnART aldizkariko 0. alean Markos Zapiainek Saizarbitoriaren lanaren inguruan argitaraturiko artikuluan dioena:

“Zentzu horretan, harrigarria da Saizarbitoria eredugarritzat duten zenbait literatura-kritikarik erakusten duten grina, obraren bati ezker abertzaleko kutsua sumatu orduko politikaren zama gehiegizkoa eta moralismoa leporatzeko, ezker abertzalekoak ez direnak l’art pour l’arten sabel birjinatik arras aratz eta makula-izpirik gabe helduko  balitzaizkigu legez, nazismoa aldezten duen obra ederrik ez balego bezala”.

Bigarrenik, lehenago aipatutako hari bati egin nahi nioke tira, hain zuzen, obra baten balioa neurtzean irizpide literarioak ez lehenestearen gaiari. Gogoan izango duzue, zalantzarik gabe (eta bestela hona Berriako artikulua memoriarentzat freskagarri), 2011ko Euskadi saria saiakeraren alorrean Joseba Sarrionandiari eman ziotela, Moroak gara behelaino artean? (Pamiela, 2010) lanagatik. Gogoan izango duzue, Jaurlaritzak sariaren dirua atxikitzea erabaki zuela, beraien hitzetan Sarrionandiak justiziarekiko egoera erregulatu arte eta ondoren, kalapita itzela sortu zela bi erabakien inguruan, bai epaimahaiarenaren zein Jaurlaritzarenaren inguruan. Gogoan izango duzue eztabaiden muina ez zela saiakeraren beraren literatur balio aparta izan. Behe-laino trinkoan galduta zebiltzan zenbait, hori ezin uka. Literatura bazter utziz batez ere Sarrionandiaren militantziari garrantzia eman ziotenen jarrera kritikatu zuten hainbat ere izan ziren, besteak beste Gorka Bereziartua Argia aldizkariko Boligrafo Gorria blogean.

Bestalde, autokritika pixkatxo bat ere ez litzaiguke gaizki etorriko. Izan ere, Sarrionandiaren obra ezjakintasunetik gaitzetsi dutenen jarrera bezain eztabaidagarria iruditzen zait Sarrionandiaren obra ezjakintasunetik mitifikatu dutenen ikuspegia. Itzal luzea atxiki baitiogu iurretarraren militante iheslari figurari. Eta literaturaz edo jakintzaz ari garenean bederen, ez genuke ahantzi behar udaro dantzan jartzen gaituen kantuaren protagonista izateaz gain eta gainetik, euskaraz daukagun idazle eta pentsalari bikainenetakoa dela, bere liburuak erosi ez ezik irakurri ere beharko genituzkeela.

Literatura eta politika gaiaz gehiago jakin nahi baduzue, Sautrelak programa monografikoa eskaini zion duela ez hainbeste. Hemen daukazue ikusgai.

Itzul nadin funtsera. Artikulu honekin ez nator ideologia bat ala beste hobestera, argi geratu dadila hori ez dela inondik inora nire asmoa, norbanakoak bere sinesmenak hautatzeko eskubidea duela dioen askatasun unibertsal horren alde bainago. Baina ez gaitzatela engaina, hemen guztiok gaude konprometiturik, norabide ezberdinetan eta kar maila diferentetan apika, baina konprometiturik denok; kontua da konpromiso batzuk ikusezinak direla, zama arindu dietelako eta arau izendatu dituztelako. Hortaz, ez diezaiotela ideologia eta bizimodu bati normatibotasunaren mozorroa jantzi eta absolututzat saldu. Eta ez diezagutela sinestarazi gizon, zuri, kapitalista eta heterosexualak idatzitakoa, transexual, beltz, ezkertiar eta begetarianoak idatzitakoa (aldaera ez-normatibo posibleetako bat soilik aipatzearren) baino inpartzialagoa denik.

Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, lagungarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa?

Aiora Jaka: Egia da itzultzen ikasteko modurik onena itzultzen hastea dela, orduan ikusten baitira ondoen itzultzean sortzen diren zailtasun eta arazoak, eta arazo horiei irtenbide egokiak bilatu beharrak zailtzen baitu benetan itzultzailea. Dena den, itzulpenaren inguruko teorizazioa beti da lagungarria, praktika hori zein irizpideren arabera egiten duen pentsarazten dio-eta itzultzaileari. Itzulpenak hizkuntza, literatura eta kultura bakoitzaren garapenean izan duen eragina aztertu duen itzultzaileak, itzulpenak botere-harremanetan izan ohi duen zereginaz hausnartu duen itzultzaileak, egiten ari den lanaren kontzientzia handiagoa izango du. Historian zehar zein itzulpen-irizpide nagusitu diren eta “itzulpen ona” nola definitu izan den jakiteak ere asko lagun dezake gaur egungo irizpideak markatzeko eta erabakiak hartzeko orduan.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

A.J: Itzulpena lan bakartia izan daiteke, bai, eta gaur egungo teknologiari esker gero eta gehiago dira etxetik lan egiten duten itzultzaile autonomoak. Dena den, bakardade hori posible egin duen teknologia horrek berak eskaintzen dizkigu gaur egun elkarrengana hurbiltzeko eta elkarrekin lan egiteko hainbat eta hainbat tresna. Blog hau litzateke horren adibide garbia, edota hau bezala azkenaldian sortu diren beste hainbeste. Itzul posta zerrendaren bidez ere etengabeko galdera-trukea egoten da egunero, itzultzaileek badute nori galdetua. EIZIEk eta beste hainbat erakundek antolatzen dituzten ikastaroetan ere izaten dugu itzultzaileok elkarrengandik ikasteko aukera. Hutsunerik handiena, beharbada, literatura-itzulpenen kritikan ikusiko nuke. Egunkarietan, EIZIEren webgunean eta beste hainbat tokitan agertzen diren erreseinak itzulitako obrei eta haren egileei buruzko iruzkinetara mugatzen dira gehienetan, eta iruzkingileek itzultzailea aipatzen dutenetan ere, gutxitan eman ohi dute “itzulpen ona”, “hizkera egokia” eta halako iritzi azalekoak baino ezer zehatzagorik (ondorio horretara iritsi da Miren Ibarluzea bere ikerketan. Ikusi Literatur itzulpenaren kritika. Lehen pausoak: dibulgazio-kritikaren azterketa, 2008, Labayru Ikastegia & Amorebieta-Etxanoko Udala). Itzulpen literarioari buruzko teorizazio eta gogoeta gutxi egin da orain arte, neurri batean euskararen eta euskal literaturaren egoera oraindik ez guztiz normalizatuaren ondorioz. Baina alor horretan ere ari gara aurrerapausoak ematen: unibertsitatean gero eta tesi gehiago egiten dira euskal itzulpengintzaren inguruan.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta itzultzaileak bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

A.J: Bereizketa dualista horiek behin eta berriro egin izan dira itzulpengintzaren historian zehar, batzuek baten alde eginez, besteak bestearen alde, eta beste batzuek bien arteko oreka bilatu behar dela esanez. Baina itzulpengintzaren alorrean azken hiru hamarkadotan egin diren ikerketek erakutsi duten bezala, elkarren aurkako polo gisa aurkezten zaizkigun bi mutur horiek elkar gurutzatuta daude ezinbestean. Esate baterako, dekonstrukzioaren inguruko teoria literario, linguistiko eta traduktologikoek erakutsi duten bezala, testu baten edukia ez dago formatik bereizterik. Luzaroan pentsatu izan denaren kontra, adieraziaren eta adierazlearen arteko bereizketa ez da hain garbia. Testu batek ez dauka kanpoko entitate jakin eta aldaezin bati erreferentzia egiten dion zentzu finko bat; aitzitik, edozein testuren zentzua irekia da, eta aldatu egiten da zenbait faktoreren arabera (forma, hizkuntza, garaia, irakurlearen edo itzultzailearen izaera eta ideologia…). Ondorioz, ezinezkoa da bi mutur horietako bakar baten alde egitea, forma aldatzean edukia ere derrigor aldatuko delako. Testu motaren edo lortu nahi den efektuaren arabera, itzultzaileak modu batera edo bestera itzuliko du testua, baina ezin izango ditu inoiz forma eta edukia guztiz bereizi.

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?

A.J: Gurean dugun arazorik handiena, nire ustez, euskararen egoera bera da. Azken aldian aurrerapen handiak egin diren arren, euskaraz dakitenak gero eta gehiago omen diren arren, eta itzultzaileak ere gero eta prestatuago dauden arren, iruditzen zait jende asko ez dagoela oraindik ohituta euskaraz irakurtzera. Udaletxetik, gobernutik edo bankutik euskaraz eta gaztelaniaz idatzita iristen zaizkien gutunak zuzenean gaztelaniaz irakurtzen ditu hainbat eta hainbat euskaldunek, “itzulpenak irakurtezinak” direla argudiatuz. Ez dut uste hala denik. Aurrerapen handiak egin dira azken urteotan, eta uste dut itzultzaile on asko dagoela. Baina irakurleen aldetik aurreiritzi asko dago oraindik, eta badirudi gaztelaniaz lau lerro dituen esaldia euskaraz zatituta eman behar dela nahitaez. Batzuetan bai, baina ez beti. Gaurko egoerari ikusten diodan beste arazo bat da ia dena gaztelaniaz sortzen dela (bai enpresa pribatuetan, bai administrazio publikoan), eta gero itzultzen dela euskarara; horrek menpekotasun handia sortzen du. Zuzenean euskaraz sortuko balitz, adibidez, ez litzaizkiguke hain arrotzak egingo publizitate kanpainetan irakurri izan ditugun esaldi bitxi horiek, berehala gaztelaniazkoa begiratzera bultzatzen gaituztenak txistea non dagoen ulertzeko. Gainera, euskararako itzulpena eskatzen duena erdalduna izan ohi da askotan, eta ez daki egin dioten itzulpena ebaluatzen. Bidali dioten itzulpena akatsez betea badago ere, horrelaxe argitaratuko du maiz. Eta gaztelaniazko testu txukunaren ondoan euskarazko itzulpen akastun bat ikustean sortzen dira itzultzaileen aurkako aurreiritzi horiek, errua, sarri asko, kanpo-baldintzena izan arren.

Literaturari dagokionez ere, irudipena dut euskaldun askok nahiago duela oraindik literatura frantsesa, ingelesa edo dena delakoa gaztelaniaz irakurri, euskaraz baino, nahiz eta azken urteotan kalitatezko itzulpen literario ugari egin den. Jende gehiena ohituago dago literatura gaztelaniaz irakurtzera, eta beldurra edo ematen dio euskal itzulpenari heltzeak. Itzultzailearen ikusgarritasunaren alorrean oraindik ere lan handia egiteko dagoen arren, uste dut argitaletxeen artean eta gizartean oro har gero eta gehiago baloratzen dela itzultzaileon lana, gero eta ugariagoak diren sariketek erakusten duten bezala (EIZIEk literatura unibertsala itzultzeko antolatzen duen lehiaketa, Elkar argitaletxeak eta Arrasateko AED elkarteak literaturako nobel saridunaren lan bat itzultzeko antolatzen duten lehiaketa, Gasteizko udalak haur eta gazte literaturako euskal itzulpen onenak saritzeko lehiaketa…).

E: Gazte literaturan orain ahoz aho dagoen Cornelia Funkeren Harrizko haragia (Elkar, 2010) ekarri duzu euskarara. Fantasiaren adierazkortasuna izan al da zaintzen zailena? Aurretik ezagutzen genizkion Lapurren burua (Elkar, 2004) eta Tinta-bihotz (Elkar, 2009) eleberriak euskaraz, Pello Zabaleta eta Naroa Zubillagaren itzulpenak, hurrenez hurren. Noraino hartu duzu kontuan aurreko lana?

A.J: Fantasiaren adierazkortasuna baino zailagoa, nire ustez, fantasiazko pertsonaien eta objektuen itzulpena izan da. Reckless. Harrizko haragia idazteko, Grimm anaien ipuinetan oinarritu zen Cornelia Funke. Loti Ederra, Hansel eta Gretel, Mari Errauskin edo Edurne Zuri ezagunak egiten zaizkigu euskaldunoi, baina nola itzuli alemanek berehala Grimm ipuinekin lotzen dituzten baina guretzat hain ezagunak ez diren izakiekin? Zer egin euskarara itzuli ez diren ipuinetako erreferentziekin? Kasu horretan, itzultzaileari dagokio itzulpen bat hautatu edota asmatzea.

Itzulpen honek eragindako buruhausterik desatseginenak, halere, kanpo-faktore batzuen ondoriozkoak izan zirela esango nuke: itzultzen hasi nintzenean, jatorrizko lana (alemanez idatzia) argitaratu gabe zegoen oraindik. Idazlearen asmoa zen jatorrizkoa eta bere itzulpenak egun berberean argitaratzea mundu osoan, eta halaxe egin zen, 2010eko irailaren 14an. Kanpotik begiratuta oso ideia polita zirudien, baina idazlea jatorrizko testuari aldaketak egiten aritu zenez azken unera arte, itzultzaileok ero moduan ibili behar izan genuen itzulpena behin eta berriro aldatzen: hiruzpalau astetik behin, jatorrizko testuaren bertsio desberdin bat jasotzen genuen, idazleak hainbat aldaketa egin zituela eta… Esango nuke itzultzailearen lana ez dela behar besteko seriotasunez hartzen oraindik.

Galderaren bigarren zatiari erantzunez, esango nuke beti laguntzen duela aurrekoen itzulpen-lanak irakurtzeak (Naroa Zubillagaren itzulpena irakurria nuen, ez ordea Pello Zabaletarena). Dena den, Reckless ez da trilogia bateko bigarren liburua, eta, zentzu horretan, ez du zerikusirik Lapurren burua eta Tinta-bihotz eleberriekin. Liburu-sail bateko lehen zatia omen da, gerora etorriko diren lanetan jarraipena izango duena.

E: Orain gutxi defendatu duzu tesia, Itzulpenari buruzko gogoeta eta itzulpen-praktika Joseba Sarrionandiaren lanetan. Aurreneko itzultzaile postmodernotzat jo duzu Sarrionandia, besteak beste, itzuli baino berreraiki egiten duela aitortzen duelako eta itzulpen “fidelaren” zamaz libratzen delako. Zer ondorio eta ekarpen ditu horrek?

A.J: Tesian postmoderno gisa deskribatu dudan itzultzeko modu horrek ikusgarritasuna ematen dio tradizionalki hain ikusezina izan den itzultzailearen figurari. Itzultzea berriro sortzea dela azpimarratzen du Sarrionandiak behin eta berriro, ezinezkoa dela fidela izatea, itzultzaileak nahitaez birsortu behar duela jatorrizko testua, eta, birsorkuntza horretan, hainbat erabaki hartu behar dituela. Erabaki behar horrek ahalmena eta aldi berean erantzukizuna ematen dizkio itzultzaileari, eta hori da ziurrenik Sarrionandiak euskal itzulpengintzari egin dion ekarpen nagusia. Nahiz eta bera baino lehenagoko itzultzaile askok neurri berean birsortu edo manipulatu izan dituzten jatorrizko testuak, itzulpenen hitzaurreetan egin izan dituzten hausnarketa gehienak jatorrizkoa aldatzeagatiko justifikazio edo barkamen-eskaeretara mugatu izan dira. Sarrionandia izan da itzultzea berriro sortzea dela argi esan duen lehen euskal itzultzailea, eta, esan ez ezik, baita ikuspegi hori praktikan jarri duen lehenetakoa ere, itzulpena sorkuntzarako bide bezala erabilita eta, beraz, itzulpena eta sorkuntza maila berean jarrita.

E: Unibertsitatean halako itzulpenak ez zaizkigu erakusten; edo ez dira aipatzeko itzulpen motak edo baliokidetasun tradizionalak pisu handiagoa du oraindik ere. Noraino da zilegi jatorrizko testua moldatu eta birsortzea?

A.J: Itzulpena zein helbururekin eta zertarako egiten den, hor dago gakoa. Ez da gauza bera norberak hautatutako literatura-lan bat itzultzea eta gobernuaren aldizkari ofiziala itzultzea. Bigarrenean, jakina, itzultzaileak ezin du askatasun osoz jokatu, hainbat muga edo faktoreren menpe dagoelako (delako lege, ebazpen edo agindua berdin-berdin erreproduzitu beharra, hizkuntzaren erabileraren inguruan erakundean bertan adostutako erabaki eta arauak errespetatu beharra, testua gaztelaniazkoaren ondoan argitaratzen denean testua espazio-muga batzuen barruan antolatu beharra…). Normala da unibertsitatean muga horien barruan lan egiten irakastea, ikasleak lan merkatura aterako direnean horrelako baldintzekin lan egin beharko baitute.

Besterik da itzulpen literarioa, non itzulpenak sorkuntzarako bideak ireki ditzakeen. Sarrionandiak bezala gustuko testu literario bat hartu eta euskarara itzultzea erabakitzen duenak askatasun osoz birmolda dezake jatorrizkoa testu original berri bat sortzeko. Gertatzen dena da gaur egun egiten diren itzulpen literario gehienak argitaletxe edo erakunderen batek eskatuta eta ordainduta egiten direla, eta itzultzaileek, beraz, haiek ezarritako baldintzetara moldatu behar izaten dutela, eta unibertsitatean ere baldintza horien arabera lan egiten irakatsi ohi dela. Dena den, muga horien barruan ere itzultzaileak askatasun handiz joka dezake. Bere itzulpena jatorrizko testu batekiko lotura bat gordetzen duen obra berri bat izango da, bere-berea, berak birsortua. Garrantzitsua iruditzen zait unibertsitateko ikasleen aurrean ideia hori azpimarratzea, itzultzaile gisa daukaten ahalmenaz, askatasunaz eta erantzukizunaz jakitun izan daitezen.

E: Zer irizpide erabiltzen ditu Sarrionandiak itzultzerakoan eta testuak aukeratzerakoan? Hamaika hizkuntzatik itzultzen duenez, zubi-hizkuntzak erabiltzen dituela pentsatu behar dugu; horrek zer modutan baldintzatzen du haren itzulpen librea?

A.J: Sarrionandiaren itzulgaien ezaugarri nagusiak aniztasuna eta irekitasuna direla esango nuke. Autore klasiko edo kanoniko ezagunen lanak ez ezik, bazterreko literaturetako hainbat eta hainbat lan ere euskaratu ditu. Garaiei dagokienez ere, esan liteke aro guztietako lanak itzuli dituela, hasi K.a. XV. mende inguruko sumeriar eta egiptoar testuetatik eta XX. mende bukaerako autore garaikideenganaino. Esan liteke munduko literaturen ikuspegi berri bat eskaini nahi izan diela euskal irakurleei, orain gutxi arte kultura hegemonikoetara soilik mugatuta egon den kanona hautsiz eta literatura txiki edo ezezagunetako lanak mundu mailan ezagunak diren maisulanen maila berean jarriz. Baudelaire, Pessoa, Joyce, Melville, Bukowski, Pavese, Pushkin eta abarren poemak testu txinatar, pertsiar, japones, tuareg, haussa, sanskrito, kokonuko, swahili, eskimal eta abarren ondoan jarriz, munduko literaturaren ikuspegi edo definizio berri bat ematen du.

Hainbeste hizkuntzatatik itzultzeak (berrogeita hamar bat sorburu-hizkuntza kontatu ditut Sarrionandiaren itzulpenetan), jakina, zubi-hizkuntzak erabiltzera behartzen du. Nire ikerketatik ondorioztatu ahal izan dudanez, Sarrionandiak itzulpen-antologietan aurkitu izan ditu maiz gero euskaratuko dituen testuak. Gaztelaniazko, frantsesezko, ingelesezko eta alemanezko antologiak aipatzen ditu noizbehinka itzulpenerako erabilitako iturri gisa, nahiz eta oro har ez duen aitortzen zein zubi-testu edo zein zubi-hizkuntza erabili duen. Zubi-hizkuntzen erabilerak, jakina, baldintzatu egiten du Sarrionandiaren itzulpena, zubi-testuak jatorrizkoarekiko izandako aldaketak bere egiten baititu askotan, horiei bere interpretazio propioa gehituz. Itzulpen asko, gainera, zubi-hizkuntza batetik baino gehiagotatik igaro dira Sarrionandiaren orrialdeetara iritsi aurretik. Horrek esan nahi du Sarrionandiaren itzulpenak itzulpenen itzulpenak direla askotan, hau da, birsorkuntzen birsorkuntzak. Zubi-hizkuntzen erabilera, zentzu horretan, bat etorriko litzateke Sarrionandiak itzulpenaz eta literaturaz duen ikuspegiarekin: itzulpen oro da birsorkuntza, eta sorkuntza oro da beste obra baten edo batzuen nolabaiteko itzulpen edo birsorkuntza.

E: Aipatu izan duzu, baita ere, Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak obran Mohammed Al-Kali poetarenak omen ziren itzulpenak Sarrionandiak berak idatzi dituela. Halako kasuak hamaika dira literaturaren historian, baina asmoa edo horretara bultzatzen duten arrazoiak ez dira beti berak izango, ezta?

A.J: Ez, jakina. Literaturaren historian hainbat arrazoirengatik egin izan dira sasi-itzulpenak. Idazle askok zentsuratuak izateko beldurrez ezkutatu izan dute beren egiletza. Beste askok, berriz, kultura batean berrikuntzak sartzeko baliabide gisa erabili izan dituzte sasi-itzulpenak, bereziki arauetatik desbideratzea gaizki ikusita dagoen kulturetan, halakoetan errazago onartu ohi zaizkielako aldaketak itzulitako lanei, bertakoek sortutakoei baino. Sarrionandiaren kasuak izan lezake zerbait bigarren arrazoi horretatik, baina esango nuke sasi-itzulpenak jolas moduan erabiltzen dituela batez ere, sorkuntzaren eta itzulpenaren arteko bereizketa zalantzan jartzeko, autorearen autoritate “ukiezinari” barre egiteko, itzultzailea eta autorea maila berera eramateko. Itzultzen ari denean sortzen, eta sortzen ari denean itzultzen ari dela erakusteko.

E: Ikerketa egiten zeundela, Miranderen poema argitaragabe batzuk aurkitu zenituela irakurri dugu Senezen (2010) kaleraturiko artikuluan; Mirande aski berritzailea izan zen eta itzulpen baino, moldaketa anitz eman zizkion euskarari. Zenbateko eragina izan zuen Sarrionandiarengan? Mirande bera ez al da izan lehen aipaturiko aurreneko postmodernoa?

A.J: Bai, neurri batean bai, eta tesian ere ideia hori azpimarratu nahi izan dut; alegia, Jon Mirandek, Sarrionandiaren poetikan ez ezik, haren itzulpengintzan ere eragin handia izan zuela, ez soilik itzulgaiei dagokienez (Miranderi esker ezagutuko zituen Sarrionandiak hainbat eta hainbat egile), baizik eta baita itzulpena eta sorkuntza literarioa ulertzeko moduari dagokionez ere. Euskal literatura garbi eta kutsatu gabe mantendu nahi zuten euskal idazle eta itzultzaileen aurrean, Mirandek aldarrikatu zuen literaturak elkarrekiko harremanei esker garatzen direla, eta ikuspegi hori praktikara eraman zuen bere itzulpen ugarien bidez, intertestualitate-jokoen bidez, atzerriko literaturetako poesia-formen imitazioz sortutako poemen bidez eta abar. Beste hainbeste esan genezake Gabriel Arestiri buruz. Biek izan dute eragin nabarmena Sarrionandiaren itzulpengintzan.

Aiora Jakaren argazkia N.G. batena da, eta liburuenak, bakoitza bere etxekoa.

(Saizarbitoria, Martutene, 2012: 112)

Autoitzulpena kultur ekoizpen heterogeneoa da, hamaika aldetatik begiratu ahal zaiona, eta alde bakoitzari erreparatuta, beste hamaika ertz begi bistan uzten dituena. Autoreak beren hizkuntza eta kultura aniztasun eta identitate (inkontzienteki ere) hibridoan murgildu eta negoziaketa bizian hasten dira, nork bere lana beste hizkuntza batera itzultzean. Nor hobe autorea bera baino sormen lana itzultzeko? Nork ezagutuko du obra hark baino hobeki? Nola eutsi aspaldi, edo ez, idatzitakoa hobetzeko tentaldiari? Eutsi behar al zaio? Autoitzulpena itzulpena da? Edo bertsioa edo berridazketa? Idaztearekin batera egiten bada, zein da jatorrizkoa? Nola ez egokitu edo noraino egokitu behar du autore eta itzultzaileak obra xede hizkuntzako kulturara, gizartera? Zergatik ematen zaio autoreari itzultzaile soilak ez duen zilegitasun eta askatasuna? Hamaika galdera eta erantzun gutxi gaurkoan, baina eztabaidarako tema gozagarria eta egungoa; aste batzuk ere ez dira igaro, esaterako, Saizarbitoriak Sautrelako azken saioan bota zuenetik idazle batzuek beren obraren itzulpenean pentsatzen ez ote duten idazten.

Idazle elebiduna bi zeinu sistema eta bi irakurle multzoren artean dabil, testu bat bi hizkuntzatan sortzeko. Sortu. Hala egiten duela dirudi, Bernardo Atxagak bezala, batera gaztelerazkoa eta euskarazkoa, adibidez, idazten duen autoreak, baina ez dago hain argi bataren eta bestearen artean denbora gehiago, urteak, batzuetan, pasatzen denean. Idazleak urrunago du obra, kritikak bere lana eginen zuen, hutsuneak eta akatsak nabarmenduz, baita ere, eta autorearen ibilbide profesionalak eta irakurketek literaturaren, idazkeraren edo delakoaren ikuspegian eraginen zuen, seguruenik. Halakoetan, zail egiten da itzulpen gisara ikustea, baita sorkuntza gisara ere, are komunikabideek beste izen batekin iragartzen badute. Adibide bat ematearren, aurrekoan Eider Rodriguezen Un montón de gatos obra kaleratu berritan, Diario Vascok “versión en castellano” izendatu zuen liburua autoreari eginiko elkarrizketaren atarian.

Egiaz, gaur egun pil-pilean dagoen gaia da hori, hots, autoitzulpena itzulpena edo berridazketa ote den. Eztabaida horretarako arrazoietako bat izan daiteke autoitzulpenaren gaia ez dela orain gutxi arte itzulpengintzako ikuspegitik landu, baizik eta elebitasunari lotu izan zaiola. Hala aldarrikatzen zuen, besteak beste, Rainier Grutmanek Routledge Encyclopedia of Translation Studies (2000) delakoan. Besteak beste, Samuel Beckett, Julien Green eta James Joyce idazleen autoitzulpenak elebitasunaren eta hizkuntzalaritza alderatzailearen ikuspegitik aztertu izan dira (Lopez L.-Gay, 2008). Zenbaitek idatzi du Beckett ez zela itzultzailea, baizik eta egile rolean aritzen zela beti, berridazketa itzulpena baino hurbilago zuelako. Michel Oustinoffek Beckett eta Joycen autoitzulpen lanak birsortze moduko zerbait zirela dio, jatorrizkoarekin alderatuta ohiko itzulpenek baino aldaketa “esanguratsuagoak” dituztelako.

Hausnarketa honetan defendatuko dugun ikuspuntua da autoitzulpena nahitaez dakarrela berridazte bat, baina horrek ez duela esan nahi itzulpenaren alorretik kanpo geratzen denik, aitzitik, azpi-diziplina bat da. Berridazketa idazketa modu bat bada, idazketa hori ez da jatorrizkoaren parekoa. Autoitzulpenak itzulpenak ez dituen berezitasunak dituela ezin uka, bai eremu soziokulturalari bai hermeneutikari dagokionez, baina jatorrizkotik gehiago edo gutxiago urruntzen den auzia gorabehera, beste itzulpen modu bat baino ez da.

Autoitzulpenaren gakoetako bat izan daiteke nork bere obra itzultzen duenean, hartzailearen begiekin irakurri eta beste hizkuntzara[1] ekarri behar duela testua, ez igorlearen begiekin. Ez dirudi, ordea, erraza izan daitekeenik betaurrekoen gisara begiak aldatzen ibiltzea. Christopher Whytek (2002) esan zuen autoitzulpenak ez duela deus inuzentetik, “itzulpena mugak zeharkatzea da, hizkuntza bat beste baten esperientzia eta erritmoekin kutsatzea; autoitzulpena, ordea, erbestean edo azpiratze gordineko egoeran gertatzen da, hizkuntza batek beste hizkuntza baten lekua hartu nahi dueneko egoeran, alegia”. Gurera ekarriz, bistan da zein den azpiratuta dagoen hizkuntza, eta autoitzulpena gertatzen denean, jatorrizkoa are azpiratuago geratzeko arriskua dagoela esan daiteke, euskarazkoa baino erdarazkoa erreferentziatzat hartzen bada. Iritzi irmoa du eskoziar idazle eta itzultzaileak, poema bat bere testuingurutik erauztearekin parekatzen baitu autoitzulpena, testuinguru hori poema idatzi zeneko hizkuntza bera izan baitaiteke.

Ildo beretik eta aunitz urte lehenago, Paul Valéryk[2] idazleari testua ezagutzeak ematen dion balizko abantaila deuseztatu zuen, testu baten benetako esanahia ez dela existitzen aldarrikatzen baitzuen. “Behin argitaratzen denean, testua mekanismo bat da, nolabait esateko, edonork bere modura eta ahalik eta hobekien erabil dezakeen mekanismoa: ez da ziurra egileak auzokoak baino hobeki erabiliko duenik. Gainera, egileak ongi baldin badaki zer egin nahi zuen, jakintza horrek beti oztopatuko du egin zuenari buruzko ustea”. Aski arrazoiketa zentzuduna da, behin baino gehiagotan kexatuko zitzaion idazlea itzultzaileari: A, hori ulertzen duzu paragrafo horretan? Ba nik beste hau esan nahi nuen… Ikuspegi horren arabera, idazleak esan nahi zuen hark ez du balio, norberak ulertzen duena baizik, nolabait. Idazlearen asmoak, nahiak, interpretazioa, itzalean geratzen dira, egunkarien kultura sailean, eta irakurleak ematen dio zentzua, interpretazioa, lerro arteko irakurketak hitzez osaturiko testua baino ez denari, eta gehienetan, igorlearen eta hartzailearen irakurketek ez dute bat eginen. Pentsa daiteke horrek zaildu egiten duela itzulpena, nolabait, hizkuntzaren filosofian maiz eztabaidatu den eremu labainkorrean sartuko ginatekeelako: noraino dio testuak, non hasten da irakurlearen interpretazioa. Idazleak berea botatzen duenean, ordea, testua baino ez dago, pragmatika, testuinguru, kultura eta nahi den guztiarekin, baina testua, funtsean.

Antzera, Samar Attar (2005) ikerlariaren ustez autoitzultzaileek ezin dute hizkuntza batean sorturikoa beste batean errepikatu. Idazleek beren lanaren itzulpenaren bidez beste testu bat sortzen dute, jatorrizkoaren oihartzuna ez ezik, xede hizkuntzan eta kulturan oihartzun eta efektu berri bat daukana. Ohiko itzulpenek dakarten irakurri-idatzi bikotea baino, Attarek idazketa prozesu bikoitza (idatzi-idatzi) egozten die autoitzultzaileei. Beraz, “haien testu itzulia jatorrizko testuaren bertsioa edo aldaera da, hau da, beste jatorrizko lan bat”.

Autoitzulpenaren ikerketan maiz aipatzen den beste gai bat Mikhail Bakhtin filosofo errusiarraren dialogismo[3] kontzeptuarena da. Literatur testu guztietan gertatzen bada ere, autoitzulpenetan bistakoagoa izan daiteke, testu beraren bi bertsioak irakurlearekin eta beste testuekin nahasten baitira. Testuaren bertsio bakoitzari irakurle multzo bat dagokio, eta, beraz, baliteke bataren eta bestearen artean kultur lehia eta ezadostasunak egotea. Scheinerren (2000) hitzetan, dialogismoaren barneko harreman horrek sortzen du bi testuen arteko aldea: “autoitzulitako testua ez da inoiz jatorrizkoaren erreplika bikaina izanen, bi horiek ez baitira testuinguru berean sortzen”. Argudio horrekin bat eginik ere, berdin aplika diezaiokegu beste norbaiten obra itzultzeko jardunari, hor ere testuingurua ez datorrelako bat. Autoitzulpenean subjektu bakarra dago, bi zeinu linguistiko, bi kultura eta bi gizarteren artean dabilena, baina aurrenekoz idazterakoan ere bi zeinu linguistiko, kultura eta gizarte horietarik bat aukeratzen du ekoizpenerako, eta itzultzerakoan ere gauza bera egin beharko du, zeinu linguistikoa, kultura eta gizartea beste bat izanik ere. Kontua da, noraino baldintzatzen duen xede kulturak eta gizarteak zeinu linguistikoa eta edukia bera, noraino den autorearen berridazteko nahia eta noraino kanpo behar batek sorturikoa.

Gurera ekarriz

Elizabete Manterolak orain gutxi eskainitako elkarrizketan zioenez, euskarazko idazleen autoitzulpenak gaztelaniara egin dira batez ere, nahiz eta frantsesez ere aurkitu duen bat edo beste. Hain zuzen, Manterolak dioskunez, gaztelaniara itzulitako euskarazko testuen %35,03 da autoitzulpena, gehiengoa, alegia. Halako kopurua ezin da testuinguru soziopolitikotik bazter utzi. Idazle elebidun edo eleanitzek beren egoera linguistikoan igeri egiteko duten estrategietako bat da autoitzulpena, halere, ez da hori izaten diziplinarako arrazoi nagusiena. Lopez de Gasenik (Autoitzulpengintza haur eta gazte literaturan, Utriusque Vasconiae, 2005) arrazoi hauek ematen ditu autoitzulpenerako: idazleek bi hizkuntzak menderatzen dituztela erakusteko nahia; autoreek beren lana berridazteko beharra sentitzea; arrazoi ekonomikoak edo itzultzaile falta; eta literaturaren berezitasunak hala eskatzea. Lopez de Gaseniren esanetan, gaztelaniazko eta frantsesezko bertsioak kanonizatzen dira beste hizkuntzetara eginiko itzulpenetan, euskarazkoaren kaltetan. Liburuak euskal literaturarekin lotzen duen zerbait badu, beraz, edukia edo gaia izanen da, ez jatorrizkoa euskaraz izatea.

Norentzat idazten dute euskarazko idazleek erdaretara itzultzen dutenean? Halako zerbait galdetu zien Bego Montorio itzultzaileak Jon Alonso, Harkaitz Cano eta Juan Luis Zabala idazleei, EIZIEk antolaturiko lantegi (2008) batzuetan. Alonsok tokiko erdal irakurlea duela buruan esan zuen, Canok eremu geografikoa baino hizkuntzaren arteko bereizketa egiten zuela, eta Zabalak, berriz, ikuspuntu unibertsalago batetik begiratzen ziola auziari. Alonsok eta Canok erdal komunitatearekiko ekarpen gisara ere ikusten dute autoitzulpena. Besteenak bai baino haren lanen itzulpenik egin ez duen Zabalak zera gehitu zion erantzunari: “abiapuntua ez daukat euskal idazlearena, idazlearena baizik”. Horrelakorik posible al da? Unibertsala esan nahi al zuen? Idazle soil eta hutsa ez dago, haren testuinguru linguistiko eta sozialetik aske dena, modu unibertsalistan ulertuta, esan nahi dut. Euskaraz idazten duen autoreak ez du adjektibo hori behar, inplizituki baitarama “euskal” barnean, ezkutuan. Nehor ezin da hortik askatu, ahaleginak ahalegin. Zabalak berak erantzuten dio segidan galdera horiei: “nahiz eta gero, praktikan, hizkuntzarekin egiten ditudan jokoekin eta bestelako erreferentzia batzuekin gauza hemengoagoetara jotzen dudan”. Iruditzen zait, Zabalak bere obraren bat itzultzeko erabakia hartuko balu, pentsatu baino hemengoago iritziko liokeela lanari, praktikan.

Batean edo bestean, autoitzultzeko arrazoiak anitzak izanen direlakoan gaude. Ez dut oraindik aukerarik izan Manterolaren tesiari begiratu bat emateko, eta agian ausartegi jokatuko dut, baina esanen nuke autoitzulpena ez den eta erdaretara itzuli diren euskarazko lanetarik edo autorerik aunitzek Espainiako Sari Nazionala jaso dutela. Horrelako berme arrotzik ezean, tamalez, aski zaila dute euskarazko idazleek beren lanak erdaraz ikusteko, eta lehen aipaturiko itzultzaile eta aurrekontu ezak bultzatuta ekingo zion batek baino gehiagok bere lana itzultzeari. Hain zuzen, horrek eraman zuela autoitzulpenera zioen Harkaitz Canok berak, “denbora gutxi zegoela edo dirurik ez zegoela”.

Cano behin baino gehiagotan mintzatu da hizpide dugun diziplinari buruz. Pasaia Blues gaztelaniara itzuli zuenean Elkar aldizkariak eginiko elkarrizketan zioen autoitzulpena idazlearen mamuei aurre egiteko modua dela. Bertsio bat sortzeko tentaldia etengabekoa dela ere aitor zuen, “dela benetako itzultzaile batek egingo zukeen moduan arazo bati aurre egiteko ezintasunagatik, dela kapitulua dagoeneko gustatzen ez zaizulako, edo besterik gabe ez aspertzeko…”. Aitzitik, bada autoitzulpena egin ezinen zukeen idazlerik. Jon Alonsok testua itzuli baino birsortu eta berridatziko lukeela dio, “eta ez dut nahi, planteamendua ez baita hori”. Alta, planteamendua hori ez bada ere, hori da pixka bat muturra sartuz gero ikus dezakegun joera. Canorentzat, aldiz, “saihestezina da aldaketak egitea, batzuetan, jatorrizkoa izorra dezakezula jabetuta ere, baina neurri batean izorratzeko eskubidea ere badaukazu”. Horrelako eskubide eta askatasunak, zalantzarik gabe, ez lituzke idazlea ez den itzultzaileak hartuko. Non da muga, ordea? Zabalak aldarrikatzen du autoitzulpenaren egoera egoki bakarra jatorrizkoa argitaratu aurrekoa dela (Atxagaren ohitura jartzen du adibidetzat). Egia da, batetik, lanean murgilduta orduan dagoela idazlea, orduan dakiela ongi zer adierazi nahi duen, present daukalako; baina kontrako arrazoi gehiago aurkitzen dizkiot nik horri. Esaterako, ez al du orduan gaztelerazkoak euskarazkoa baldintzatuko? Ez al litzateke, nahi gabe ere, gaztelerazko kultura, gizartea gailenduko, euskarazkoaren kaltetan? Zein litzateke jatorrizkoa (jatorrizkorik behar baldin bada)? Bi hartzaileak argi izanik ere, ez al dago zapaltze bat, esku-hartze bat, nagusitze bat?

Eider Rodriguezi entzun genion orain dela gutxi gazteleraz irratian, Un montón de gatos liburuaren harira: “gaztelerara itzultzean (…) nire buruari traizio egin nion, eta [kontakizun bat] kendu nuen, eta horren ordez, beste bi kontakizun berri jarri nituen.” Izan ere, gaztelerazko bertsioak euskarazkoak duen kontakizun bat du faltan eta euskarazkoan ez dauden beste bi gehiago ditu. Autozentsuraz mintzo dira zenbait ikerlari autoitzulpenaren gaia jorratzerakoan; zaku horretan ez da ideologiari loturiko zentsura bakarrik sartu behar, baizik eta kulturari eta gizarteari dagozkienak ere. Terminoa ez dute, oro har, zentzu negatiboarekin erabiltzen. Eider Rodriguezen gaztelerazko kontakizun bilduma itzulpena da edo kontakizun batzuk baino ezin dira itzulpentzat jo? Kasu horretan erraza dugu bigarren aukeraren alde egiteko, baina zer gertatzen da nobelan edo poesian? Liburu bera litzateke? Saiakeran posible al da halakorik?

Ondorioak, aitzinsolasa edo dena delakoa

Hasieran aipatu bezala, galderak hamaika eta erantzun gutxi. Autoitzulpena itzulpengintzaren beste adar baten gisara hartu eta ikertu behar da, finean hori baita, berezitasunak dituen itzulpena, berridazketa eta birsorkuntza. Norberarena ez den itzultzaileak ere hala egiten baitu, muga zorrotzagoekin, jakina, baina itzuli, berridatzi eta birsortu.

Autoitzulpenaren azterketak bide ematen du kultur artekotasunaren eta itzulpenaren arteko loturari erreparatzeko. Autoitzultzaileak, ongi ezagutzen dituen bi sistemen tartean, sistema bataren eta bestearen arauak barneratu eta bereizi edo nahastu egiten ditu. Arras interesgarria da ikustea testu bakoitzak (bai zeinu linguistiko bai ez linguistikoen bidez) bere sistemaren arau eta konbentzioei jarraitzen dien, edo aitzitik nahaste edo gailentze bat gertatzen den. Horri loturik, itzulpena eta ideologia elkartzen dituen teoria andanek badute zer esanik. Whitek autoitzulpena erbeste edo azpiratze egoeran ikusten zuela esan dugu, eta bistan da ez dela azpiratze linguistiko hutsa izanen, baizik eta kulturala eta soziala ere. Hori, nolabait, autoitzulpenean islatu daitekeela iruditzen zait, eta esanen nuke ez dela berdina izanen euskaratik frantsesera edo gaztelerara autoitzultzea, ala alderantzizko noranzkoan egitea. Momentuz, nik dakidala, ez da halako zerbait autore bakarrean ikertzeko aukerarik, egon ez dagoelako, baina diziplinak oraindik ere badu beste hamaika ertz eta gehiago neurtzeke.

Zapore goxoarekin bukatzeko, Harkaitz Canori behin baino gehiagotan irakurritako hitzak:

“Norbere burua itzultzearen ariketak beldurrezko ipuin hura ekarri izan dit beti gogora: naufragatu ondoren irla bakartu batera heltzen den zirujau harena. Zirujauak ez du zer janik irla horretan, eta naufragiotik gauza bat baino ez du salbatzerik izan: bere kirurgilari tresneria. Bere ogibideak giza anatomiaren ezagutza erabatekoa ematen dionez, sobera ere ezagutzen duenez zein den giza gorputzak bizirik jarraitzeko premiazko ez dituen atalen segida, eta ondotxo dakienez erauzirik min gutxien egiten dioten gorputz adarrak zeintzuk diren, apurka-apurka eta bisturia lagun, bere burua jaten joango da, bizirik eutsiko badio irla horretan. Ogibide hitzak erabateko zentzua hartzen du kirurgilariaren kasuan. Halaxe autoitzultzailea ere, bere (li)buruan saihetseko eta alboragarri diren guztiak atzeman nahian, norbere mamuak kudeatzen, haiekin elikatzen”.

Argia, 2008-05-25

Aipuak eta irakurketa interesgarriak:

http://www.continuumbooks.com/books/detail.aspx?BookId=157580&SubjectId=997&Subject2Id=1658

http://isg.urv.es/publicity/isg/publications/trp_3_2011/tassiopoulos.pdf

http://zsdh.library.sh.cn:8080/FCKeditor/filemanager/upload/jsp/UserImages/1142297867406.pdf

http://www.tesisenred.net/bitstream/handle/10803/5274/pllg1de1.pdf?sequence=1

Argazkia, Xabier Mendiguren Bereziarturena bezala, Zaldi Erorena da.

Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, lagungarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa?

Koldo Biguri: Ni bezala, gaur egun itzulpengintza profesionalean gabiltzan askok ez genuen izan aukerarik itzultzaile ikasketak egiteko eta, beraz, askok faltan bota izan dugu teorizazioak ematen duen prestakuntza sendo eta espezifikoagoa. Gainera, irudipena daukat gaur egungo euskal itzulpengintzan gutako askoren prestakuntza filologiko edo linguistikoak pisu handiegia duela oraindik, eta, zentzu horretan, itzulpenari buruzko nazioarteko ikerketek egin duten bilakabidea eta lortu duten aurrerapena (ulertzea, alegia, itzulpena ez dela nagusiki hizkuntzen arteko eragiketa linguistiko soila, ezpada ekintza komunikatibo bat) apur bat ezezagunak zaizkigula, gure kalterako. Hori esanda, bistan da itzulpena zerbait bada jarduera praktikoa dela eta nagusiki praktikaren bidez ikasten dela; baina, orobat, egia da besteen esperientzia eta gogoetetatik ere asko ikas daiteke, argi-emaile gerta daitezke, eta balio dezakete ziurtzat geneuzkan gauzak zalantzan jartzeko, bai eta modu intuitiboan (senez, aldizkaria bezala) genekizkien gauza zenbaiti oinarri sendo eta egituratuagoa emateko  ere. Nik, behintzat, gogoetarik gabeko jarduerarik ezin dela egon uste dut, ez behintzat jarduera onik.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

K.B: Zorionez, duela urte gutxi amestu ere ezin genituen aukerak dauzkagu bakartasun horretako arriskuetan ez erortzeko: Itzul bezalako zerrendak, itzulpenari buruzko hainbat baliabide, datu-base, aldizkari, blog, eta abar. Ahaztu gabe itzultzaileen elkarteak (gure kasuan EIZIE) haietan egiten diren prestakuntza-jarduera desberdinak eta, jakina, unibertsitate mailako ikasketek itzultzaile berriei zabaltzen dizkieten aukera guztiak. Bestalde, mundu profesionalean, aspalditik errotu dira gure artean ere itzulpen-agentziak, edo itzultzaile-enpresak, eta gero eta normalagoa da itzultzaileak elkarlanean besoz beso aritzea.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta itzultzaileak bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

K.B: Itzuli beharreko testuaren arabera, itzulpena jasotzen duen hartzailearen arabera eta itzulpen-kanalaren beraren arabera (hots, itzulpena idatziz ala ahoz egiten den, edo egindako testua idatziz ala entzunez jasotzekoa den), itzulpen-estrategia desberdinak erabili behar dira: edozein testu beti estrategia berberarekin itzultzerik ez dago; batzuetan, gehiago hurbildu beharko dugu (edo ahalko gara) jatorrizkoaren molde edo formara, molde edo forma horiek baliotsuak eta esanguratsuak direnean; besteetan, alderantziz. Euskarazko itzulpenaren kasuan, ordea, badago faktore bat nire ustez gutxitan hartzen dena kontuan: euskararen beraren egoera soziala. Eta irudipena daukat faktore hori ondo kontuan ez izateak kalte egiten diola gure langintzaren irudiari, halako “arrotz” edo “trakets” edo “zail” fama… Askok jarraitzen dute “itzulpena=euskara txarra” edo “itzulpena=euskara zaila” bikoteak uztartzen, oharkabean agian, eta horren ondorioz jende askok euskal idazleen lanak baino ez dituzte irakurtzen, itzulpenik ez, arrazoi askorengatik noski, baina baita itzulpenetan ez direlako topatzen  bertan goxo, euren ohiko euskara gutxi gorabehera errazetik aterarazten ditugun neurrian. Itzultzaile profesionalok geure buruari galdetu beharko genioke hori ez ote den gertatzen euskara eredu garbizale eta arauzale samarra hartu dugulako, oso urruti telebistako “wazemank”, irratiko “Oilategia” programetako euskara hibrido (edo askok zabarkeriaz josita deituko luketen) baina arrakastatsu horretatik; ahaztu gabe nolako arrakasta duen eta nolako indar berria hartu duen bertsolaritzak, baina nolako euskara erabiltzen duen.

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?

K.B: Aurreko erantzunaren ildotik. Literatura-itzultzaile batzuek bai lortu dute txoko bat gure sistema literarioaren elite txikiaren barruan, eta itzultzaile horien merituaz gain, EIZIE elkartearen lana ere aipatu eta goraipatu nahiko nuke hemen, aspalditik ari baita helburu horrekin lanean. Baina, gero, ez dugu ahaztu behar gaur egun oraindik hor-hemen euskaraz idatzita topatzen ditugun testu gehien-gehienak itzulitakoak direla, askotan edo batzuetan ondo ez, baina ez bakarrik hizkuntzaren zuzentasun normatiboaren ikuspegitik, zuzentasun edo onargarritasun komunikatiboarenetik baizik. Zoritxarrez (nire ustez), oraindik ez gara horretaz gehiegi ohartu, eta ahazten dugu euskaldunen artean (gure lanaren hartzaileen artean, alegia) euskara justutxo samar dakiten biztanle asko eta asko daudela, eta horientzat itzulpen horietako asko zail edo gogor gertatzen zaizkio eta, ondorioz, nahiago dute ondoko zutabean dagoen erdarazko testua irakurri. Herri elebidun batean bizitzeak hori ere badakar, baina hemen askotan mundu guztia euskaldun elebakar perfektua balitz bezala jokatzen dugu. Badugu zertaz pentsatua itzultzaileok ere, horri irtenbideren bat eman nahi badiogu. Gure esku ere badago.

E: Irakurterraztasuna aldarrikatu izan duzu, jendeak euskarara ekarritakoak irakurtzea nahi badugu, ez dezagula behartu hiztegia ondoan izatera edo esaldia bitan irakurri behar izatera. Nola lortu oreka zail ez egitearen eta errazegi ez jartzearen artean? Jatorrizkoaren “zailtasun” mailaz gainera, zerk baldintzatzen du euskaratutako testuaren konplexutasuna?

K.B: Lexikoa eta sintaxia, nagusiki. Klasean askotan ikusi dugu: gaur egungo euskal idazleek (batez beste hitz eginez, noski) erabiltzen duten lexikoa “ohikoagoa” da, hibridoagoa, eta sintaxia sinpleagoa, esaldi labur askorekin; Kirmen Uribe, Karmele Jaio eta beste asko adibide. Idazle horien lanetan aurkitzen dugun lexikotik gauza asko eta asko nekez ikusiko ditugu itzulpenetan, eredu garbizaleagoa erabiltzen dugulako, nire ustez. Adibide bat ipiniko dut, klasean ikusitakoa: literatura itzulpen batean topatu genuen “luzokertxo” hitza. Zenbatek daki zer esan nahi duen? Gutako zenbatek eskatuko luke ustezko McDonalds euskaldun batean sandwich bat luzokertxoekin?

Adibideak adibide, nire kezka da ez ote garen finkatzen ari halako hizkuntza kanon bikoitza, bat sorkuntzako literatura lanetarako (edo lehenago aipatu ditudan irrati eta telebista programa horietarako) eta bestea itzulpenetarako; gure inguruan behintzat, holakorik ez dago inon. Gurean ere ez luke egon behar.

E: Zure bibliografia irakurrita, esan daiteke ipuinak idazteari eta itzultzeari batera ekin zeniola, eta itzulpenaren bidea aukeratu zenuela. Erakargarriagoa egin zitzaizun edo wikipediak jakin ez arren idazten jarraitzen duzu? Zer neurritan da itzultzailea idazle?

K.B: Norberaren bizitzak berak baldintzatzen ditu gure aukerak; gazteagoa nintzenean, denbora eta astia banuen literatura jarduerari eskaintzeko, eta horrek denbora asko eskatzen du, bai eta halako “bizi-jarrera” bat ere. Idazketa, nire ustez, une solteka egin ezin den langintza da, ondo egingo bada. Funtzionario baten lan ordutegia nuenean, arratsaldeak libre nituen horretarako, idazteko eta irakurtzeko. Baina ordutegi horren ordez itzultzaile profesional autonomoaren eta, orain, itzultzaile, interprete eta irakasle baten ordutegia, eta gainera aita-guraso bakarraren minutaje neurtua daukadanean, nire denbora libre apurtxoa itzulpen literarioari baino ezin diot eskaini. Irakurtzen eta idazten jarraitzeko eta ikasteko modu bat ere bada, beste “hibrido” bat. Egunen batean, ordea, badut itxaropena sorkuntza lanari berrekin ahal izateko. Zaharrago eta (hala bedi!) jakintsuago, apika. Oraindik ere kilika egiten didaten ideia literarioak ateratzen zaizkit bidera, baina freskeran gordeta utzi behar ditut. Oraingoz.

E: Gurean haur eta gazte literatura bada ere gehien itzultzen den literatur eremua, ez dauka helduentzakoak duen prestigio bera. Hala ere, haurrentzako testuek, esaterako, propietate berezi batzuk dituzte, dela errima, dela hitz-jokoak, eta abar. Gazte literaturak zer bereizgarri du? Zer aurreiritzi eta erronka daude haur eta gazte literaturaren itzulpenean?

K.B: Haur eta gazteen literatura-itzulpengintzan sarri samar aurki daiteke itzultzailearen alderdi sortzailea kitzikatzen duen lanik, eta horrek halako satisfazio berezia ematen dizu. Nik, behintzat, esperientzia hori izan dut, nire onerako. Gero, lan horrek kanpoan duen oihartzuna, ba, badakigu zeinen txikia den. Agian, gauza gehiegi argitaratzen dira gurean ere, garaiz kanpo, askotan, eta umeak unean uneko gauzen kontsumista izaten dira. Umeentzako euskarazko irakurgaiak erosi nahi dituzten gurasoentzat uste dut gero eta zailagoa dela jakitea zer erosi, dagoen eskaintza hiperzabalaren barruan. Eta gu ere inperio literario anglosaxoiaren mendeko bihurtu gara, eta ez zuzenean, baizik eta merkatu espainiarraren apendize bezala. Ikuspegi baikorretik ere begira genezake: besteak bezalako bihurtzen ari gara. Normalizazioa, horra!

E: Euskarazko erlatiboa ikertzen ari zara, eta horren isla da Senez aldizkarian gaiari buruz 1994an kaleratu artikulua. Ondoan ditugun erdaretan ez bezala, badirudi euskaraz ez dagoela hainbesteko joerarik “non”, “zeina” eta gisakoak erabiltzeko, eta beste bide batzuetatik jotzen dela. Nondik dator aukeraketa hori? Ez al lukete halako egiturek egitura erraztuko eta atzerakarga arinduko?

K.B: Aurreko mende hasierako garbizaletasunak hemen izan zuen bere arrakastarik biribilena: aurreko mendeetako euskal idazle gehien-gehienek erabili arren, ZEIN-erlatiboa proskribituta gelditu da gure artean, “non” erlatiboa kenduta. Gaur egungo euskal idazleen lanetan ez dugu ezta behin ere topatuko. Eta euskal gramatiketan ere, kasurik onenetan, onartu egiten da baina “itzulpenetarako” edo “zientziarako” (baliabide negatiboki markatua izaten jarraitzen du hauentzat ere). Itzulpenaren kasuan ere, gero eta gutxiago erabiltzen da, besteak beste euskaraz nagusitzen ari den ereduan ez delako erabiltzen eta, lehenago esan dudan bezala, itzultzaileoi ez zaigulako gustatzen (eta ni ere iritzi horretakoa naiz) aparteko eredu edo aparteko kanon linguistiko bat erabiltzea itzulpenerako. Ni neu erabiltzearen aldekoa naiz, kasu guztietan, ordea, ez bakarrik itzulpenean edo bazter-bazterreko alorretan. Baina ez idazleek, ez telebista-irratietako esatariek, ez egunkari-aldizkariek ezta Administrazioak ere erabiltzen ez badute, zer egin behar dugu? Onartu itzulpenean bestelako euskara bat erabili behar dugula? Erlatibo horren errebindikazio sendoagoa egin beharko lukete euskaltzain, idazle eta hizkuntzaren alorreko beste profesionalek ere, bestela jai dugu.

Horren ordainetan, zoritxarrez, bestelako erabilera zalantzazko batzuk ari dira gero eta gehiago ikusten, izen propioei itsatsitako erlatiboak, adibidez (“Estatu Batuetako presidentea den Barack Obamaren prentsaurrekoan…” modukoak), idazle klasikoetan apenas ikusiko ditugunak. Alegia, askotan gertatzen den bezala, “hemengoa/kanpokoa” dikotomiaren aurrean, kanpokoa nahi ez eta hemengoa bihurrikatzea nahiago izaten dugu, garbiagoa delakoan. Euskalduna izateak, izan ere, neke eta trabailu asko ematen ditu.

E: Pavese eta Pratolinik badute zerbait komunean, neoerrealismotik edan omen zuten biek, eta badirudi hori hizkuntzan nolabait islatu behar dela, baina alde handia dago batetik bestera. Antzekotasunik ba al dute hizkuntza eta itzulpenari dagokionez?

K.B: Oso desberdinak ziren. Pavese poeta zen, oso bizitza lastimagarria izan zuen, eta nolabait horren islarik ere aurki daiteke haren narraziogintzan, erabiltzen dituen gaietan, askoz gai barnekoiagoak dira. Pratolini, aldiz, kaleko pasealari edo behatzaile baten ikuspegia hartzen du bere literaturan, zer ikusi, hura kontatzen du, bazterretik, kanpotik bezala. Hizkera aldetik ere desberdin samarrak dira. Gogoratzen dudanagatik, Pavese ez zitzaidan oso zaila gertatu, baina bai, ordea, Pratolini. Behatzailearen zehatzaletasuna nabari zaio deskribapenetan, sintaxi landuagoa, esaldi bihurriagoak eta zailagoak erabiltzen ditu. Neoerrealismoan kokatu izan dituzte biak, baina neoerrealismo hasiberri batekoak dira: Pavesek ez zuen aukerarik izan garai neoerrealista peto-petoan bizitzeko, 50ean hil baitzuen bere burua. Eta Pratoliniren eleberri hori eta beste batzuk lehenagokoak dira, faxismoaren garaian idatzitakoak, batzuk; eta halako nahaste ideologikoa ere zeukan bere baitan, faxismoa eta sozialismoa nahasten zituztenen garaian bizi izan baitzen; ez da ahaztu behar Mussolini bera ere sozialista izan zela gaztetan, eta sozialista baten seme. Horregatik, Pratolini bai esan daiteke halako neorrealismo batean koka daitekeela, baina inola ere ez 60ko hamarkadako italiar neoerrealismo iraultzaile edo iraultzazale batean.

E: Hizkuntzak, baliabideek eta zure eskarmentuak bilakaera izan dute hamalau urteko aldea duten bi itzulpen horien artean, baina bistako berezitasunak gorabehera, esperientziak izan al du eragina bi itzulpen prozesu horien artean? Literatura Unibertsala bildumako liburuak izateak gehigarririk ekartzen al dio itzulpen lanari?

K.B: Urteek ematen duten esperientzia eta eskarmentuak, zortea izanez gero, aukera ematen dizute gaztetako ziurtasun aldagaitzak hain ziurrak eta hain aldagaitzak ez direla konturatzeko, eta, beraz, zurruntasuna galdu eta malgutasuna irabazteko. Baita hizkuntzari dagokionez ere. Horrek esan nahi du ikasten duzula zeure lana ere auzitan jartzeko eta, ondorioz, ikasten eta hobetzen jarraitzeko (eta, ondorioz, besteen lanarekin ere ulerkorragoa eta malguagoa izateko ere). Hasierako ziurtasun aldagaitz horiekin jarraitzeak, ordea, esan nahi du uste duzula goia jo duzula, itzultzaile edo dena delako bikaina zarela eta ezinezkoa dela gehiago ikastea eta hobetzea, besteek baino ez dutela zer ikasia, eta zuregandik gainera, noski… Ez dut uste hori jarrera gomendagarria denik, ezertarako ere.

Literatura Unibertsalari dagokionez, aukera eman zidan testu bikain batzuekin lehiatzeko eta lehia horretatik asko ikasteko, “nire luma zorrozteko”. Orri asko, ordu asko, patxada osoz hitzari hitz josten joateko. Bai eta, suposatzen dut, halako ibilbide bat (izen bat ez dut esango, nahiko izen txikitxoa litzatekeelako) egiteko ere. Eta satisfazio pertsonalerako edo norberaren harrotasun-bildumarako aukeratxoren bat ere bai: adibidez, Tomasi di Lampedusaren semearen ondoan mahai-inguru batean parte hartzeko, Il Gattopardo eleberriari buruz hitz egiteko, Palermon.

Tradizionalki film eta telesailek osatu dute itzuli beharreko ikus-entzunezko ekoizpenaren zati handiena. Helburu honetarako erabilitako teknikak, behinik behin, azpidazketa eta bikoizketa izan dira, herrialdearen arabera, bata edo bestea gailendu delarik. Europa hartzen badugu, estatu gehienek azpidazketaren alde egin dute, neurri handiagoan edo txikiagoan; marrazki bizidunak, kasu, bikoiztuta joan ohi dira. Nagusiki bikoizketa darabilten bakarrak Espainia, Frantzia, Italia, Alemania eta Errusia dira. Bikoizketaren aldeko hautua egitearen atzean, ezin da ukatu arrazoi politikoek, hala nola, kanpoko eragina kontrolatzeko grinak eta zentsuraren artaziari bidea errazteak, berebiziko garrantzia izan zutela. Kontuan izan dezagun soinuaren etorreraren garai historikoa: lehendabiziko soinudun filma 1927koa da (Alan Croslanden The Jazz Singer) eta AEBetan estreinatu zen. 1930eko hamarkadatik aurrera mundu osora hedatu ziren zinema mutuaren bazterketa eta soinudunaren arrakasta. Politikoki aro tirabiratsua, ezbairik gabe.

Jendartearen egoera aski aldatu da ordutik, eta teknologiak berak sekulako iraultza jasan eta eragin du. Dena den, herrialde bikoizketazaleek bereari eutsi (eta eusten) diote, ohituta daudelako, eta janaria errazago sartzen delako jada murtxikatuta ahoratzen bada.

Gureari dagokionean, euskaraz ere bikoizketaren bidetik jo da batik bat. Inertziagatik edo osmosiagatik, apika. Euskarazko bikoizketaren historia, EITBren historiari hertsiki lotuta dago, hortaz, 1980ko hamarkadan ematen zaio hasiera. Beranduago telebistaz kanpo ere zenbait gauza bikoiztu diren arren, ekoizpenaren gehiengoa telebistakoa da. Ikuslegoaren erantzuna neurritsua izan da. Aktore gutxiren artean banatu da pertsonaia desberdin asko gorpuztearen zama, ondorioz, bozen errepikapenaz eta uniformetasunaz kexu izan dira hainbat. Filmen eskaintza urriak ere kritikak jaso ditu eta hizkuntzari dagokionez, sinesgarritasun eza salatu da. Haatik, esan beharra dago, dokumentalen kasuan harrera beroagoa izan duela bikoizketak.

EITBek 30 urte bete berri dituen honetan, krisi garai honetan, euskarazko ikus-entzunezko komunikabide nagusiaren inguruko eztabaidak ugaldu dira. Azkenaldian asko idatzi da, esaterako, hizkuntza politikaren inguruan. EITB soilik euskarazkoa izan beharko litzatekeen ala ez, horra galdera (eztabaida zuzeu-n, Aritz Galarragaren artikulua Berria-n). Nik neuk, eskatzea librea ei denez, beste aldaketa bati luzatu nahi nioke gonbita, bikoizketatik azpidatzietara jauzi egiteari, hain zuzen.

Hona, nire ustez, azpidazketaren abantaila orokorrak:

1)      Merkeagoa da, giza baliabide eta teknologia gutxiago behar baitu. Diru kopuru berberarekin film gehiago azpidatzi litezke, ondorioz, eskaintza zabalduz, eta kalitateari kalterik egin gabe.

2)      Itzulpenaren aldetik, azpidazketak bikoizketak baino egokitzapen gutxiago eskatzen du, izan ere, ez da sinkronizaziorik behar, hots, hitzak ez dira antzezleen ezpainen mugimenduekin bat etorri behar. Gutxiago “galtzen” da eta hein batean, azpidazketa beti egongo da jatorrizkotik hurbilago.

3)      Boza interpretazioaren zati garrantzizkoa den aldetik (aktore bikoiztailea ona bada ere), jatorrizko antzezlearen lanaren oinarrizko osagai bat ezabatzen da. Adibide gisa, Garaziren hitz batzuk ekarri nahi nituzke gogora, hain zuzen,  Rafeef Ziadahren azpidatzitako errezitaldiaren harira esandakoak (ez da film edo telesail batekoa, baina, argigarriak dira): “Ingelesez ulertzen ez dutenentzat ere soinua pizturik entzutea gomendatzen dugu, indar ikaragarria baitu”.

4)      Biztanleen bigarren edo hirugarren (edo laugarren etab.) hizkuntzaren ikasketa prozesuan demaseko laguntza litzateke, hizkuntza entzutea, nahiz arreta berezirik jarri ez, onuragarria baita, ulermena zein ahoskera hobetzeko.

5)      Biztanleen irakurketa maila orokorra hobetuko litzateke.

Bestalde, azpidatzien aurka sarrien errepikatzen diren argudioak honakoak dira: irudia zikintzen dutela eta ikuslearen esfortzua eskatzen dutela. Zinez, aurrez aipatutako abantailen aldean, ez zaizkit arrazoi pisutsuegiak iruditzen. Jakitun naiz, betidanik bikoizketara ohituta egon denari, hastapenean aldaketa bortitza gertatuko zaiola. Baita ere, bikoizketatik azpidazketarako trantsizioa nolabaiteko iraultza izango dela. Hala ere, epe luzera hoberako izango dela begitantzen zait. Halaber, ohitzeko praktika apur bat besterik ez da behar, eta ahots faltsuarekin moldatu bezala, irakurketara egokitzeko gai izango da ikus-entzule oro.

Gauero oheratzen gara, egunero jaikitzeko. Oheak oso inportanteak dira giza bizitzan: ohean jaio, ohean maitatu, ohean hiltzen gara. Benetako maitasuna denean, gainera, ohea bihurtu daiteke irla, edo untzia. Erlazioren bat izan behar dute ‘ohe’ eta ‘ohitura’ hitzek. Hala ere, ohea noizean behin astindu egin behar da.

Joseba Sarrionandia – Hitzen Ondoeza

Informazio gehiago:

2008ko otsailean argitaratuko Senez aldizkariak ikus-entzunezko itzulpenaren inguruan eginiko monografikoa.

http://www.eizie.org/Argitalpenak/Senez/20080222/sarrera

Beatriz Zabalondoren artikulua nerabe eta telebistaren inguruan, Jakin aldizkarian:

http://www.jakingunea.com/50urte/pdf/Jakin05_151/Jakin05_151_071.pdf

Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, lagungarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa? Zertan lagun dezake ofizio edo bokazioari buruzko hausnarketak eta teoriak?

Elizabete Manterola: Eguneroko jardunean teorizazioa beharrezkoa ez dela pentsatzea oso ohikoa da, eginaren eginez hobetzen baita jarduna, noski.

Itzulpen Ikasketa Deskribatzaileen baitan errealitatea deskribatzea izaten da egiteko nagusia, eta hortik teorizatzea. Errealitate horren ezagutzak hausnarketa bultzatu dezake eta egiten dena zergatik eta nola egiten den ikusarazi. Hori horrela izanik, ofizioari mesede egiten diezaiokeelakoan nago.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

E.M: Itzultzailea, ordenagailu aurrean bakarrik egoten da. Baina eskura ditu hainbat baliabide, itzulpen-foroak, esaterako, beste hainbat itzultzailerekin harremanetan jartzeko. Ohiko beste hainbat baliabiderekin batera (hiztegiak, corpusak, etab.), itzultzaile lagun, ezagun zein ezezagunen laguntza oso eskura daukagu gaur egun, eta oso erabilgarria dela iruditzen zait, beharrezkoa hainbatetan.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta  itzultzaileak  bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

E.M:Bizitza honetan guztiari bilatzen dizkiogu bi aurpegi, iluna eta argia, eguna eta gaua, aurkia eta ifrentzua … baina eskarmentuak erakusten digu zuria eta beltzaren artean ñabardura asko daudela. Batzuetan mutur batetik gertuago joko dugu; beste batzuetan beste muturrera lerratuko gara. Baina ez dugu joera bat eta bakarra hautatuko gure jardun osoan.

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?

E.M:Itzulpenaz hitz egiten dugunean, sarritan, literatur itzulpenari soilik egiten diogu erreferentzia, eta ahaztu egiten dugu linguistikoki oso konplexua den gure gizartean oinarri-oinarrizkoa dugula itzulpena. Ikusten ez den jarduera da gurea, noski.

Uste nahiko zabaldua da bi hizkuntza jakinez gero itzultzeko gai izatekoa. Horretan jarriz gero, ordea, berehala ohartuko gara mekanismo batzuk behar ditugula, baliabide egokiak hizkuntza batetik bestera igarotzeko, etab.

E: Duela gutxi itzulpengintzaren inguruko doktore-tesia aurkeztu duzu, euskarazko literatura itzuliaren inguruan. Hasteko zorionak egindako lanagatik. Bigarrenik, ezer gutxi landutako gaia da aukeratu duzuna. Zeintzuk izan ziren proiektuaren hastapenak? Zergatik erabaki zenuten gaiari heltzea?

E.M: Eskerrik asko, lehenik eta behin. Proiektuaren hastapena 2005 hasieran kokatu behar dugu. Itzulpengintzari loturiko doktorego programa egiten hasi nintzen garai hartan eta euskara eta itzulpengintza uztartzen zituen proiektu bati heldu nahi nion. Tesi zuzendari izan dudan Ibon Uribarrik metodologiari buruzko ikasgai bat eman zigun, eta euskal itzulpengintzaren alorra jorratu nahi nuenez han hasi ginen euskaratik zer itzuli zen aztertzen. Orduan definitu genuen ikerketaren abiapuntua: euskaratik beste hizkuntzetara zer itzuli den ezagutzea. Orduan oraindik ez zegoen lan askorik gaiaren inguruan eta egokia iruditu zitzaigun itzuli denaren ikuspegi orokor bat eskaintzea.

E: Euskaratik itzuli diren obra asko biltzen dituen katalogo mardula osatu duzue. Nolakoa izan da, oro har, prozesua?

E.M: ELI katalogoa izena eman diogu eta euskaratik beste hizkuntzetara itzuliriko lanak bildu nahi izan ditugu bertan. Oraingoz itzuliriko liburuak soilik bildu ditugu. Datu-bilketa ez da lan erraza izan, hainbat hizkuntzatako eta hainbat herrialdetako datu-base zein katalogoak izan ditugu abiapuntu. Oso iturri gutxik eskaintzen dute jatorrizko hizkuntza soilik zehaztuta bilaketa egiteko aukera; hortaz, ahal bezain bilaketa sakonena egiten saiatu garen arren, ezin ziur egon itzuli den guzti-guztia bildu dugunik.

E: Aurrerantzean baliagarria izango da, oso, tresna hau. Non topatu dezakegu eta nola erabiltzen da? Zeintzuk dira katalogo osatzetik ateratako ondorio behinenak?

E.M: Gure asmoa katalogoa edonoren eskura jartzea da, interneten. Berandu baino lehen saiatuko gara datuak bertara igo eta eguneratuta mantentzen. Katalogoa osatu ostean hainbat azterketa egin ditugu: autoreen arabera, xede-hizkuntzen arabera, izenburuka, generoka, etab. Ondorio ugari atera daiteke datuetatik: lehenik eta behin, hainbat itzulpen mota identifikatu dugu (autoitzulpena, kolaborazioa, itzulpen alografoa eta zuzeneko edo zeharkako itzulpenak). Aipatu itzulpen motak, gainera, xede hizkuntza bakoitzaren arabera sailka daitezke: gaztelaniaz topa daitezke, esaterako, autoitzulpenak (frantsesez ere bai, bat edo beste); gainerako hizkuntzetara lanak zuzenean ala zeharka itzuli dira. Bestalde, autoreei dagokienez, Atxaga dugu gainerako idazleekin alderatuta gehien itzuli den autorea. Generoei begiratuz gero, HGL itzuli da gehien, nabarmen.

E: Esan bezala, Bernardo Atxagaren obrak landu dituzu bereziki eta autoitzulpena, kolaboraziozkoa eta itzulpen alografoa aztertu dituzu, besteak beste. Azalduko diguzu apur bat nondik nora doan bakoitza? Zein kasutan ematen dira?

E.M: Hiru itzulpen bide horiek topatu ditugu gaztelaniara eginiko itzulpenetan eta hiruren artean zein alde egon daitekeen ikusi nahi izan dugu. Autoitzulpenean autorea da testua hizkuntza batetik bestera eramatearen arduraduna; itzulpen alografoan, ordea, beste itzultzaile batek du testua itzultzeko ardura. Katalogoaren azterketan, bi itzulpen bide horiek antzerako proportzioan erabiltzen direla ikusi dugu. Azkenik, autorea eta itzultzailearen arteko elkarlana ere topatu dugu, nahiz eta neurri apalagoan agertzen den.
Katalogoan ikusi dugunez, autoitzulpenak batez ere gaztelaniara egiten dira, nahiz eta baden frantsesera eginiko autoitzulpen bat edo beste ere. Gainerako hizkuntzetara itzulpen alografoak soilik topatu ditugu.

E: Azalduko al zeniguke, labur-labur bada ere, zure ikerketaren ondorio nagusiak zeintzuk izan diren?

E.M: Ondorio ugari atera ahal izan dugu eta ikerketa bide ugari geratu zaizkigu irekita proiektua behin amaituta. Batetik, autoitzulpena, kolaborazioa eta itzulpen alografoaren arteko alderaketa egin nahi izan dugu Bernardo Atxagaren hainbat testurekin eta ez dugu alde nabarmenik topatu. Atxagak berak beti hartzen duenez parte, nolabait, gaztelaniaratze prozesuan, ezin itzulpen alografo garbirik aztertu dugunik esan. Zer esan nahi du horrek? Paratestuek ez dutela beti-beti itzulpen bidea ongi erakusten. Bestalde, zuzeneko eta zeharkako itzulpenei dagokienez, batzuk zein besteek, nahiko gertutik eusten diote erabiliriko jatorrizkoari. Atxagaren lanetan, zeharka itzultzea izan da arau nagusia.

Kontuan izan behar da, azkenik, euskaratik gainerako hizkuntzetara egiten diren itzulpenak hizkuntza diglosiko batetik egiten direla eta errealitate horrek nolabaiteko eragina duela beste hizkuntzekin harremanetan jartzean.

Lehenengo elkarrizketa Xabier Mendiguren Bereziarturi egin nahi izan diogu, eta ez da gutxiagorako. Manu Lopez de Gasenik eginiko inbentarioaren arabera, Mendiguren Bereziartu da euskarari obra gehien eman dizkion itzultzailea. Maisu aunitz jarri ditu euskal irakurlearen esku, Shakespeare, Dickens, Pavese eta Zweig kasu. Alemanetik zuzenean euskaratzen lehena, filosofia eta antzerki itzultzailea, teorialaria eta irakaslea. Eta oroz gainetik, edo behintzat hala dirudi, euskaltzalea. Hamabi urtez izan zen (Euskararen Gizarte Erakundeen) Kontseiluko zuzendari, sorreratik 2010era arte. Esateko aunitz izanen duelakoan, beraz, elkarrizketa hau.

Elearazi: Behin baino gehiagotan esaten da itzulpena zerbait praktikoa dela, eginaren eginez hobetzen dela. Halere, Itzulpengintza: historia eta teoria (Elkar, 1992) saiakera kaleratu zenuela kontuan izanik, zure ustez baliagarria al da itzultzailearentzat itzulpenari buruzko teorizazioa?

Xabier Mendiguren Bereziartu: Nire ustez baliagarria da, baina neurri jakin batean. Itzultzailearen lana baldintza jakin batzuetan burutzen den lanbidea da eta horrek jakintza-maila bat, eskarmentua eta tresneria bat eskatzen ditu, egokitasun eta denbora jakin baten barruan lana burutzeko. Testu motak aztertu eta ingurune batean kokatzen jakin behar da itzulpen egokia egiteko, bezeroaren helburuak ere beti ez dira berdinak izaten… Teoriak eragiketaren konplexutasunaz jabetzen laguntzen dio itzultzaileari, ahalik eta modu egokienean irtenbide linguistiko eta estilistikoak bilatzeko. Bestalde, teoriak hizkuntza bakoitzaren historian eta aurrerabidean testu itzuliak kokatzen ere laguntzen du.

E: Itzultzaileari buruzko beste uste bat da ordenagailu aurrean dagoen pertsona bakarti hori. Euskarara ekarritakoaren kritika eskasa den honetan, nola hobetu, bakarka egiten den ariketa bada? Itzultzaile edo zuzentzaile laguna zamatu beharko al dugu iritzi eske?

X.M.B: Nire ustez, gaur eguneko itzultzailea askozaz harreman sare trinkoagoaren barruan kokatua dago duela 30 urteko itzultzailea aurkitzen zenaren aldean. Ez daude alferrik EIZIE, ‘Senez’, Itzul posta-zerrenda, itzulpen-memoriak… Gainera, itzulpen teknikoa eta literarioa, biak ugaldu dira nabarmen eta hizkuntzaren ikuspegi askozaz orekatuagoa dugu eta testu itzulien eta sortuen artean ere lehen baino eragin nabariagoa dela esango nuke. Azken urteotan landu diren gramatika, hiztegiez eta material lagungarriez gainera (IABen azterlanek eta euskalbar-ek egundoko erosotasuna ematen dute zalantzak argitzerakoan) sortzen ari den euskal corpus gero eta zabalago hori kontuan hartzea ezinbesteko zaio itzultzaileari, pixkanaka bere prosa araztuz eta zehaztuz joateko.

E: Forma vs ideia, etxekotzea vs arroztasuna, jatorrizkoa vs itzulpena… badirudi beti daudela elkarrengandik urrun diruditen bi bide, eta  itzultzaileak  bat eta bakarra hautatu behar duela, koherentziaren mesedetan.

X.M.B: Tentsio dialektiko hori itzulpengintzaren hasieratik beretik datorrela esango nuke, eta seguru asko geroan ere hor izango dugu. Nik neuk bi bide desberdin eta ezinbestez hautatu beharreko bezala ez ditut ikusten, nahiago dut ikuspegi sinfoniko edo koral bezala ikusi. Bide horiek elkar gurutzatu dezakete eta askotan derrigor gurutzatu behar dute. Zer testu motarekin ari garen oso kontuan izan behar dugu.

E: Itzulpenak fama txarra du oraindik ere, nahiz eta oztopo eta aurreiritzi asko gainditu diren. Itzultzaileen ikusgarritasun eza ere nabaria da, Euskal Herriko argitaletxe batzuetan oraindik ere ez da haien izena azalean jartzen. Hala ere, literaturan daukate itzultzaileek sona gehien. Nola ikusten duzu egoera?
X.M.B: Nik ez nuke orokortuko, egoera maila eta helburu desberdinetako itzulpenak daude. Itzulpen onak gero eta gehiago estimatzen dituztenak ugalduz doaz eta horretan badute eragina sariketek eta tarteka idazten diren artikulu eta gogoetek. Dena den, itzultzailearen profesionaltasuna errebindikatzen oraindik bide luzea dugu baina duela hamarkada batzuk baino askozaz hobeto gaudelakoan nago. Airearekin bezala gertatzen da, garbia denean inor ez da hartaz ohartzen, kutsatzen denean sentitzen dugu haren mira; berdin gertatzen da itzulpenekin ere.

E: Filosofia erruz itzuli duzu, Schopenhauer eta Nietzsche kasu. Azken horren Honela mintzatu zen Zaratustra (Klasikoak, 1992) Bibliari erreferentziaz josita dago, inplizituki gehienetan, eta antibiblia moduko bat dela ere esan daiteke. Itzulpenak buruhauste handiak emanen zizkizun, baita Nietzscheren prosa zailak eta hizkera poetikoak ere.
X.M.B: Beti kostatzen da obra baten tonua atzeman eta mantentzea. Egia esan oihartzun biblikoak dituen testu bat itzultzean erosoago sentitzen gara, alor horretan aurretik egin den lan guztiari esker. Hala ere, nik neuk jatorrizkoaren esapideak ahal den gehienetan mantentzera jo izan dut, horretan Schleiermacher-en iritziak kontuan izaten nituen, baina muturreraino eraman gabe.

E: Filosofoek hizkuntza bortxatzera jotzen dute, termino berriak sortzera eta daudenak moldatzera. Alemanak aukerak eta baliabideak ematen ditu horretarako, gainera. Euskarazko itzulpenetan, filosofian ez ezik, hizkuntza gehiago bortxatu beharko litzatekeela uste duzu?
X.M.B: Testu bakoitzak bere unibertsoa eratzen du, baina uste dut jatorrizkoak duen berritasun-maila hura bera mantendu behar dela itzulpenekoan, ahal den neurrian, nahiz eta horrek testua  zerbait zaildu.

E: Gogol, Hesse, von Kleist, Goethe, Tolstoi, Grass… fikzioaren bidez batzuk, esplizituki besteak, baina saiakeratik hurbil daude guztiak. Saiakera eta fikzioaren arteko uztarketa horrek dokumentazioa eskatzeaz gainera, zer beste kontuan hartzeko daude? Nola gorde eleberriaren eta saiakeraren arteko oreka?
X.M.B: Forma eta edukiaren arteko proportzionaltasunaz gogoeta egin behar da, aldez aurretik eta itzuli ahala. Bi hitz horiek errealitate bakarra izendatzen dute baino beti egoten da karga nabariagoa bataren edo bestearen aldera. Saiakera batzuk “faktualagoak” izaten dira eta beste batzuk, “literarioagoak” eta karga horren arabera modulatu behar da itzulpena. Horretan xede-hizkuntzako tradizioak ere badu zer esana. Horretan ere gero eta hobeto gabiltzalakoan nago.

E: Antzerkia asko landu duzun beste alor bat da, literatur sisteman periferiakoa, hori ere. Hizkera zuzenagoaz eta lirikotasun urriaz gainera, zer berezitasun ditu antzerkiak itzultzerakoan? Nola hurbildu periferiatik nobelaren zentrotasunera?
X.M.B: Antzerkiak bereziki kontuan izan behar du ahozkotasuna, hau da, gero aktore batek ahoz eman beharreko testua dela. Tradizioko gure itzulpen batzuek hori ez zuten oso kontuan hartzen. Julia Marin lan bikaina egiten ari da bide horretatik azken urteotan antzerki askorekin. Espero dut ‘Mintzolak’ ere lagunduko duela hori lantzen.

E: Besteak beste, Euskal itzulpengintzaren historia laburra (Elkar, 1995) saiakeran eta Itzulpen teoria eta praktika: joerak eta eskolak (Senez, 1995) artikuluan landu zenuen euskarara ekarritakoen korronte eta joera nagusiak. Nola ikusten duzu gaur egungo egoera, ordutik hamazazpi urte igaro direnean, eta nondik edaten dute egun euskarara itzultzen dutenek?
X.M.B: Gaur egun itzultzaileen prestakuntzarako Unibertsitate Fakultate bat dugu Gasteizen eta bertako programak ongi ezagutzen ez baditut ere, ziur naiz,  guk 80. hamarkadaren hasieran genuena baino informazio ugariagoa eta hobea dutela gaurko ikasleek, haietako zenbaiten lanetan sumatu dudanez. Nazioartean, gauzak sakonduz eta landuz joan dira eta gure artean euskararen beraren estandarizazioak, corpus eta memoriek, tresnek (Trados, Wordfast, Anaphraseus…) aurrera egiteak asko laguntzen dute prestakuntzan. Interneten erabilerak ere ekarpen handia  egin du itzultzaileon lanerako. Filologia eta Hizkuntzalaritza, Estilistika… zenbat eta gehiago jakin, eta irakurtzeko corpus eta memoria aberatsagoak eskura izan, itzultzaileok hobeto lan egiteko aukera gehiago izango ditugu.

Sarri, gainera, nahiz eta terminoa guk geuk sortu behar izan ez, aski da interneten kuxkuxean ibiltzea ordain egoki, ongi osatu eta bateraturik ez aurkitzeko. Zortea badugu, euskaraz erabili izan dela ikusiko dugu, eta orduan, erabilitako hori zuzenean har dezakegu eta gehiegi pentsatu gabe eman; eratorpenen kasuan, atzizkia aldatu diezaiokegu, edo hitz-elkarketa bada, hitzetako bat; eta bestela, dagoena gustuko ez badugu, guk geuk sortu. Erroturik dagoen eta erabilpen aldiak aintzat hartu beharko ditugu, baita ere. Hala ere, ezer baino lehen, ordaina aurkitu behar dugu, eta horretarako, non eta nola bilatu jakin behar. Hiztegi, datu-base eta korpusetan deus ez bada, arloan espezializatutako komunitatean galdetzea onena, horretarako aukera izanez gero.

Gaurkoan, ordea, bai dagoena gustuko ez dugulako (arrazoitutako gustua, jakina) bai aurkitu ez dugulako edo egon ez dagoelako neologismoa guk geuk sortzeari buruz mintzatuko gara.

Aspaldi, teorialariak itzulpen metodoaren bila aritu ziren, bera eta bakarra balitz bezala, aspaldi eta orain ere zientzietan gertatzen den moduan, egia (teorikoa, morala eta beste) lortzeko, hots, ditxosozko baliokidetasuna, gurean. Gaur egun, ordea, badakigu ez dela metodo bakar eta absoluturik, baizik eta itzulpen estrategiak eta prozedurak ditugula, eta itzulpen motaren arabera kasuan kasukoak aplikatu beharko ditugula, modu inkontzientean askotan, eta koherentzia gordez, betiere. Alta, terminologia itzultzeko orduan, koherentziaz ahantzi egiten gara, eta maiz kontzeptu berari erreferentzia egiten dioten bi termino (edo gehiago) erdi finkatzen dira lexikoan.

Prozedura horietakoren batzuk aipatze aldera, mailegua (eta horren barruan kalkoa) estandar deitzen den jatorrizko horretatik hurbilago legoke, eta eratorpena eta hitz-elkarketa, berriz, urrunago. Ez gara hasiko batzuen eta besteen arteko aldeak, onurak eta oztopoak azaltzen, aski ezagunak direlakoan, baina aipatu nahi dugu, ordea, bi joera nabarmentzen direla. Batetik, estandarra omen den hori euskararen beharretara (fonologikoak, usu) egokitzea; bestetik, hitzak zer esan nahi duen aintzat hartu, eta euskarak dituen baliabideekin ordaina ematea. Horrela sortu dira, esaterako, krustazeo eta oskoldun bikotea.

Ez da ariketa zaila, Euskalbar tresnari esker, horiei buruz hiztegiek zer dakarten ikustea. Elebidunekin hasteko, Euskaltermek bi hitzak ematen ditu, aski nahasmenaz; “oskoldun-hazkuntza” deritzo lanbide heziketako modulu bati, baina “krustazeo-hazle” izendatu zuen lanbidea Langai enplegu sailak. Elhuyarrek krustazeo ematen du, Zehazkik bai krustazeo bai oskoldun. Elebakarrei erreparatzen badiegu, Batuak biak dakartza, eta sinonimotzat ditu; Orotarikoan ez da bat ere ageri. Gaur egungo entziklopedia nagusiak, Wikipediak, alegia, biak sarrera bakarrean aurkezten dizkigu, hori bai, “krustazeo” izenburupean. Ereduzko Prosa Gaur kontsultatuz gero, oskoldun da nagusi, 8 sarrerekin (4 liburutan eta beste horrenbeste prentsan), krustazeoren 2 agerraldien aldean (bana).

Eta zein aukeratu? “Oskoldun” hitza eta ez terminoa dela esanen dute batzuek, are eskolakoa dela eta zientifikotasuna falta duela. Zergatik, baina? Noren estandarizazioa da “krustazeo” hitza? Gaztelerarena (crustáceo) eta frantsesarena (crustacé) baliteke, baina ez alemanarena (krebstiere), adibidez. Ondo-ondoan ditugun erdarek emanen al digute irizpide zilegi bakarra terminoak sortzeko? Ingelesa izanen da jarraitu beharreko unibertsala? Zer argibide ematen digu “krustazeo” adierazleak adieraziari buruz? Batere ez, esanen nuke, ez bada gaztelera edo frantsesa jakitearen bidez heltzen zaiguna. “Oskoldun” hitzak, ordea, argi esaten du oskola duen zerbait dela, esanahi zehatza ez badakigu ere. Zenbaitek esanen du nahasmena sor lezakeela hizkuntza nagusietan erabiltzen den terminoa bat ez etortzea euskarakoarekin. Hitzak berak adieraziari buruzko informazioa ematen badu, ez dugu uste halakorik gertatuko denik. Nolanahi ere, badaude moduak hori saihesteko; aski da aurreneko aldiz testuan agertzean parentesi artean jatorrizko hitza jartzea, terminoa finkatzen den arte.

Ez da gure asmoa eratorpenaren eta garbizalekeriaren apologia egitea. Maileguak eta kalkoak egunero ditugu ahoan, eta ez diegu muzin egiten (konta beza irakurleak, bestela, zenbat ageri diren gogoeta labur honetan). Terminologia hitza bera neologismo hibridoa dugu. Batetik, “terminus” latinetik dator, eta ekintzak bukatzen edo egiten duen hori adierazten du; bestetik, grekotik datorren “logia” hitza bera eratorpena da, “logos” (hitza, adierazpena) eta “-ia” atzizkia (ekintza) elkartuz, diskurtso adiera duena. Bide batez, terminologia hitza, ondoko erdaretan ez ezik, antzera osatu da turkieraz, alemanez, nederlanderaz eta suomieraz ere, besteak beste. Esan dezagun, bada, krustazeo-oskoldun alderaketarekin gogora ekarri nahi dugula ez dagoela bide bakarra. Izan ere, maiz bide errazenera jotzen dugu (ez al da hori unibertsaltasunaren gainetik benetako arrazoi!), eta ondorioz, idatziak betetzen zaizkigu aurreko batean irakurritako “gentrifikazio” gisakoekin.

Lehen aipaturiko tradizioari ere begiratu behar zaio noiz edo noiz.  Besteak beste, historiako terminoak hartzen baditugu, arlo horretan ere nahas-mahasa handia dela ikusiko dugu. Belaunaldia, izengoitia eta erresuma gorabehera, Antso, Karlos, Joana eta Luis omen dira erroturiko izenak, nahiz eta beste aukerak ere badiren. Egun badirudi joera orokorra atzerriko izen bereziak bere horretan uztea dela (hala ere, oraindik ez da modu bateraturik azentu-markei eta deklinabideari dagokionean), baina joera ez zen bera duela zenbait urte, eta horrela heldu zaizkigu guri; alferrik gabiltza, beraz, egungo arau eta joerei egokitu eta lehenengoak aldatu nahian. Gainera, historiako terminoak gaur egungo moldeen aurka doazelako aldatzen hasiz gero, gauza bera eta arrazoi handiagoz beharko genituzke aldatu duela ez horrenbeste gaizki eratu eta bolo-bolo dabiltzan beste batzuk ere, lurraldetasun eta bakegintza, kasu.

Era berean, kontuan hartu behar dugu lehen hitz berezitua zena egun kale hizkeran erabiltzen dela, eta baita alderantzizko noranzkoan ere. Horrela, bada, “erresonantzia” hitz berezitua zena etxean nahiz kalean entzuten dugu; eta “artikulu” hitzarekin zabalkuntza semantikoa gertatu da, dekretu eta zuzenbide testuetan aurki dezakegu, nahiz eta ez duen egunkariko beste adiera galdu (beste adibide batzuk dira “sagu” eta “alor”). Badira beste zenbait termino erabiltzen ez ditugun arren, komunikabideen bidez sartu eta ezagutza pasibokoa zaiguna, “inflazio”, kasu. Hasieran neologismo zirelako arrotz zitzaizkigun hitz aunitz guretu ditugu, bai mailegu eta kalko, bai eratorpen eta hitz-elkarketa bidez. Hona adibide sinple bat:

 ADITZERA
Jainkoak daki zer oker  ikaragarriyak  gertatu  litezken  Probintzi  ontan,  ill  onen  26-ean, Paristik-Madrilla, gure kamiyo errialetan, chimista bezela pasako diran automovil  izena duten eta, baforiaren bidez, neurririk gabe korritzen duten gurdi edo koche mota berriyakiñ.
Ala,  nere  aldetik  eragotzi  nairik  alegiñ  guztian,  desgrazi  edo  doakabe  oyek,
debekatzen  det,  osoro,  Probintziako  kamiyo  errialetan  egun  ortan  ibilltzea,  goizeko seyetatik  arratseko  zortziyak  arte,  persona,  animali,  gurdi  eta  beste  orlako  edozeiñ gauz, Beobiya, Irún, Errenteriya, Donostiya, Lasarte, Andoaiñ, Billabona, Irura, Tolosa, Alegriya,  Ikaztegiyeta,  Legorreta,  Isasondo,  Villafranka,  Beasain,  Idiazabal  eta Echegarate-ko mugaraño.
(Tolosako Udalak 1903an eginiko bandoa)

Azkenik, iruditzen zaigu itzulpenaren eta terminologiaren arteko harremana simetrikoa dela; terminologia beharrezkoa bada itzulpengintzarako, alderantzizkoa ere esan daiteke, alegia, itzulpena beharrezkoa dela terminologiarentzako. Itzulpenari esker sortzen baitira hitzak euskaraz, elikatzen eta aberasten hiztegia. Hala ere, noizbehinka badirudi hiztegi hori puztearren edonola sortzen ditugula terminoak, edonola ematen ordainak, atzorako zen lanak larrituta. Alta, Unamuno lurperatzen saiatu zen hizkuntzaren mesedetan, egin dezagun guziok, adituek zein itzultzaileek, ahalegin bat terminologia zehatz, bateratu eta osasuntsuaren alde.

Sakontzeko:
•    Agirre García, Jaione (2002). Historia idaztean eta irakastean sortzen diren terminologia arazoak eta proposamenak egin beharra: errege-erreginen izenen adibidea. http://www.ei.ehu.es/p289-content/eu/contenidos/informacion/euskara_inst_jardunaldiak2002/eu_jard2002/adjuntos/11.pdf
•    Aierbe Mendizabal, Axun (2001). Teknolekto ugari baliatzen duten hizkerak. http://www.euskaltzaindia.net/dok/ikerbilduma/70505.pdf
Eskerrak:
Testu hau loratzen lagundu du Aritz Irurtzun irakasleak unibertsitateko klaseetan jarritako kimuak; hala ere, autoreari dagozkio oker eta gaizki esanak.