Berriako Hirudia ataleko hogeita zortzigarren eta azken artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Guztiek bigarren mailan jartzen duten pertsona horrek lehenengoan egoteko aski meritu badituela axiomatzat jotzen zuen Jonathan Swiftek. Hala gertatzen da liburu askotan, protagonista modura aurkezten zaigun hori baino maiteago ditugula bigarren mailako direnak, hala protagonista itzalpean uzteraino autoreak gehiago landu dituelako nola irakurleari begiz jotzen dion zerbait dutelako. Protagonista babesteko, hauspotzeko edo zilegitasuna emateko daude hor bigarrenak, bidelagunak dira batzuetan, arerio besteetan. Akorduan ditut bi atso gogoangarri, bigarren mailako nahi eta protagonista direnak; batetik, Koaderno Handia-ko Amona, bikien ahotsak hain modu ikusgarrian agerrarazten duena, eta, bestetik, Garbiketa-ko Aliide alarguntsa, hasieran Zara bada ere nagusi, berehala iristen baitzaio ondora. Biek ala biek badute zenbait antzeko ezaugarri; aunitz sufritutakoak dira eta horren ondorioz-edo, mesfidantza eta zakarkeria dute oskol. Baina narrazioak aurrera egin ahala, ia bukaeran, xamurtasun izpiren bat azaltzen da biengan. Itzalpean ez geratzetik urrun, lehen lerroa hartzen dute bien ekintzek eta bizipenek, funtsezko zutoin baitira istorioaren eraikuntzan.

Iragana biziberritzen da bi atso horiengan, atzean utzitako bidea aurrean dutena baino askoz luzeagoa den pertsonengan ohi denez. Erraz geratzen da gibelean memoria. Bihar aspaldi izanen diren ikaskizunak edo epopeiak bigarren mailako pertsonaiez beteriko liburuetan aurkitzen dute batzuetan apalategietako eternitatea. Erreskatatzen dugu iraganeko gertakariren bat: ariketa politikoa, batzuentzat beti arrotz txertatzen dena orainean. Komenentziaz arrotz. Biziberritzen ditugu hildakoak: lehen mailakoak gehienak, jakinda multzo baten ordezkari direla aurpegiok, ur-laster baten tanta ikusgarria, guztiok behar baititugu erreferenteak, memoriak ezin baitu oro gorde.

Gune eta periferiarekin gertatzen den gisan, lehen lerroan dauden horiek beharrezko dute atzean dauden guztiak. Beti izaten baitira gehiago atze horretan, edo, egun arrazoiketa bertikalak gehiago konbentzitzen duela ikusita, behean. Kulturgintzan gauza bera gertatzen da, noski. Orri hauetan duela zenbait aste Iñigo Astizek zioen haizetan eraikita daudela zenbait kulturgune, leku fisikorik gabe mugimenduan. Eta hamaika lagun dira hauspoak utzi beharrez haize horri putz egiten. Kide batek esaten du egindakoez hitz eta pitz dabilenak ez duela horiek besterik egin; «soinu haundik eta intxaur gutti». Zorionez, herri honetan gehiago dira hitz eta pitz ibili beharrean egin eta egin ari direnak; norbanako ikusezinak, kulturaren militanteak, farandulak farandula eta ezinikusiak ezinikusi, lanean diharduten agente nekaezinak.

Neurriaren mesedetan izen-abizenak ez aipatuz atze hori elikatzen nabilela jakinda, izan bedi haientzat omenaldi txiki hau. Haien guztien putzekin baitabiltza Literatura eskola, Eako poesia egunak, irakurle klubak, Hatsaren elkartea, Literaturia, Artedrama topaketak, hamaika argitaletxe, armiarma.com ataria, EIZIE, liburu-dendatik harago doazen egitasmo engaiatuak, aldizkari eta irrati autogestionatuak… Eta, noski, ahazten edo ezagutzen ez ditudan guztiak. Atzean egon arren atzean geratzen ez direnak. Beren lan eta nekeak ongi egindako lanak eta beste inor gutxik aitortuko dizkiotenak. Bigarren planoan geratzen diren horiek protagonistak baino meritu handiagoa dutela ere axiomatzat har baitezakegu.

Bukatzeko, zutabe honetan idazten dudan azkena ere badelako, eskerrak eman nahiko nizkieke nire izenaren atzean dauden horiei. BERRIAko langile, kazetari, zuzentzaile, maketatzaile, erosle eta irakurle guztiei. Eta bi urteotan idatzitakoek publikatu aurretik izandako bi irakurle zorrotzei, Daneleri eta Andoniri. Eta hitz politak eta kritikak egin dizkidazuen guziei. Irakurle zarelako hauspo zaitudan horri. Hogeita zortzigarren zutabe hau azkena izanen da formatu berean jarraituz gero idatzien kalterako litzatekeelako. Geroz eta gehiago barneratu orduan eta gehiago dira zabaltzeko ditugun leihoak. Hauspoa ematen segituko dugu kanpo, atze eta azpi, putz eta putz, ikusi ez baizik arnasten den haize izateko.

Berriako Hirudia ataleko hogeita zazpigarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Duela gutxi kolaborazio bat eskatu zidaten Manex Agirrek eta Gaizka Amondarainek, Hala Bedi irratian gidatzen duten Celosamente gordea saiorako. Euskarazko literatur irratsaio bakarrenetarikoa da, uler bedi bere horretan, hots, ez literaturaz mintzo den saioa, baizik eta literatura egiten duena. Testu laburrak irakurtzen dituzte eta batetik bestera abesti bat jartzen dute, ordubeteko saioa osatu arte; gozamen hutsa. Begiak itxi eta entzun. Hain erraza balitz. Begiez irensten dugu gehienok literatura, begi ikasiez fidatzen gara. Ariketa aktiboa da; ez, ordea, entzumena. Ez dut lortu irratsaio bat, edozein dela ere, osorik entzutea beste deus egin gabe, horretara bakarrik jarriz buru-gorputza. Besteren osagarri izaten da nire kasuan belarritik sartutako hori.

Alejandro Zambraren No leer liburuan neure barrurako irakurri dut irakurketa isilak X. mende hasieran hartu zuela indarra, ordura arte irakurtzea ozen irakurtzea baitzen. Antzinako liburutegiak leku zaratatsuak ziren, beraz; narrazio bateko eta besteko hitzak, esaldiak elkarren artean nahastuko ziren, testu berriak sortuz, iragankor bezain errepikaezinak, zentzugabeak akaso, espazio eta denbora jakin bati lotuak. Irakurtzeak begiak eta belarriak behar zituela uste zen, irakurketa isila ulertezintzat hartzeraino; irakurle bakartua, halakorik bazen, friki hutsa izanen zen, izaki misteriotsu eta berekoia. Hamaika mende atzera joan gabe, akordatzen naiz amonak egunkaria nahiz liburuak irakurtzen zituenean xuxurla bat ateratzen zela beti haren ezpain-artetik. Ezin izaten nuen halakotan bere ondoan etxerako lanik egin, eta berak ez zekien bestela irakurtzen.

Denok sufritu dugu maite ditugun poemak autoreen irakurketa eskasean edo trabatuan entzun ditugunean. «Poeta onak ez du zertan irakurle ona izan», esan zidaten duela gutxi. Norbere baitara irakurtzeko literatur lan onak entzuteko ona izan behar du? Irakurlearen trebetasunaren arabera, berriz ere. Erraz eta atseginez egin dezakegu proba Xerezaderen Artxiboko edo Etxegiroan atariko podcast-ak entzunda, besteak beste. Hala ere, batek baino gehiagok dio literatur lan bat ona den jakiteko ozen irakurri behar dela, entzuleen pazientzia gainditzen duen edo norberaren belarria konbentzitzen duen ikusteko. 1849an Flaubertek La tentation de saint Antoine eleberriaren lehenengo bertsioa bukatu zuen, eta ozen irakurri zien oso-osorik Louis Bouilhet eta Maxime Du Camp adiskideei. Lau egun behar izan zituen horretarako, eta bukatu arte iritzirik ez emateko eskatu zien. Amaierara iristean, lagunek esan zioten eskuizkribua sutara botatzeko eta eguneroko bizitzari heltzeko, hainbesteko fantasian galdu ordez*.

Entzuteko literatura ume txikiekin lotzen da askotan, lehen, behintzat, ipuinak kontatzen baitzizkiguten lotarakoan. Igual horregatik kostatzen zaigu heldu askori horretara jartzea, buruan gauza inportanteagoak ditugulakoan haria galtzen dugulako ez ezik, haurren kontuekin lotzen dugulako eta beti egonen delako hori beheragoko mailaren batean (zer esanik ez ustezko haur-gauzekin mozteko dugun beharraz). Esanen nuke eskolan, lehen hezkuntzara igarotzen direnetik, oso gutxi irakurtzen dutela haurrek ozen, eta, beraz, ikaskideek gutxi dutela irakurketa entzuten. Txikientzako literatura ahozkoa da baina, errimak, errepikapenak, onomatopeiak, batez ere oraindik irakurtzeko gai ez diren edo ikasten ari diren umeentzako liburuak. Kuantitatiboki genero nagusia izan arren, prestigio gutxiagokoa da haurren literatura, eta oraindik ere errazkeriatzat jotzen da haientzako ipuinak sortzea eta itzultzea. Laburrak eta sinpleak omen. Alta, Juan Kruz Igerabidek zioenez, idazleak (eta, beraz, itzultzaileak) zozokeriak idazteko eta pedante azaltzeko mugaren artean ibili behar du orekan, errazkerian ez erortzeko ahaleginean. Errimak, errepikak, soinuak… eta irudiak. Begietara buelta. Esanen nuke (lagunartean kontrastatua da) azken urteotan marrazkilari on gehiago sortu direla genero honetan idazle on baino. Baina hori beste eztabaida bat da. Bitartean, fida diezaiegun belarriei literatura.

*Ikus erantzuna.

Berriako Hirudia ataleko hogeita seigarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Batzuetan uste oker batekin bizi gara eta ez dugu okerra denik jakiten ustea ongi sendotu den arte. Edo ez dugu sekula jakiten. Batzuetan ez dakigu uste oker horren iturria non dagoen ere, zerk pentsarazi digun geure barruan hain ongi errotutako eta guk hain sarri ureztatutako hori. Nik banuen uste oker bat: antzina zehaztugabe batean masak, populuak gehiago irakurtzen zuen poesia prosa baino, hau da, gaur egun nobelak duen harrera (irakurleen ohiko generoaz ari naiz) zuen antzina zehaztugabe batean poesiak. Ez naiz idatzizkorik ez zegoeneko garaiaz ari, logikoa ere baita pentsatzea orduan koplak, poemak eta ipuin laburrak zirela ahozko transmisioaren oinarri. Inprenta sortua zegoen antzina zehaztugabe batez ari nintzen ni, logika oro baztertuta. Gerardo Markuleta itzultzaile eta poeta izan genuen Literatura Eskolako azken saioan hizlari, eta euskarara ekarritako poesiaz solas eginen zuela probestuz, nire uste okerra aurresuposizioz jantzita egin nion galdera, alegia, noiz eta nola eman zen poesiatik nobelarako jauzi hori. Eta orduan erauzi zuen sustrai eta guzti nire uste okerra; poesiarik gabe, nire ezjakintasuna ikusarazi zidan: poesia ez omen da inoiz izan gehiengoaren irakurketa lehenetsia.

Harreran eleberria garaile bada ere, ez da hala gertatzen prestigioan. Roberto Bolañok zioen XX. mendeko poesiarik onena nobelaz jantzita idatzi dela. Amberes liburua kaleratu zuenean nobelatzat aurkeztu zuen, poesiaz mintzo den liburua bada ere, edo poesia liburua, edo atal laburretan aurkeztutako gogoeta poetikoak. Elkarrizketa batean esan zuen hori zela lotsarazten ez zuen bere eleberri bakarra, «beharbada ulertezina delako». Nobelek ulergarri egiten dute, baina, poesia. Hala gertatzen da txiletarrarekin, eleberrigile ulergarriak poeta ulertezina taularatzen du, narratzaileak egiten du ulergarriago poeta. Nobelak gehiago ulertzen dira, eta horregatik saltzen dira gehiago, oro har imajinazio intelektual gutxiago eskatzen dutelako. Michel Houellebecqek hala dio: «Narratiban ere bada edertasunik, baina poesia hobeki egokitzen zaio bitxikeriari eta inkongruentziari, zer gertatzen den ulertzen ez dugun egoerei. Poema bat da ezagutzen ez dugun istorio bateko une jakin bat, une bakartu bat. Istorio osoa nobela litzateke, eta, horrela, nobela hori poemaren oin-ohartzat har liteke». Zaleak gara etiketak jartzen: prosan idatzitako poemak, prosa poetikoa, poema narratiboak… Ixiar Rozasen Negutegia eta Irati Elorrietaren Burbuilak nobela poetikotzat aurkeztu zituen kritikak, eta Metrokoadroka kolektiboaren Poza, berriz, antzezlan poetikotzat. Generoak nahastea ez da, ordea, fenomeno berria, ez da oro esperimental; hala ere, badirudi eskema ulergarri eta onartuetatik ateratzeak oraindik ezusteak sortzen dituela.

Poesian esperimentazio lan handiena aldizkarietan aurkituko dugu segur aski; besteak beste, kuantitatiboki gehiago argitaratu delako horietan liburu formatuan baino, euskarara ekarritakoen kasuan batez ere. Lehen aipaturiko saioan, Markuletak poesia itzuliaren zifra batzuk eman zituen, EIZIEren Nor da Nor ataritik hartutakoak; kontuan hartu behar da katalogo horretan liburu formatuan argitaratutakoak baizik ez daudela, eta oraindik ere osatzen ari dela (esaterako, Eduardo Gil Berak itzulitako Ezabatuak idazle alemanen antologia eta Joseba Sarrionandiak ekarritako Poemas naufragos. Galegoz heldutako poemak bilduma ez dira ageri). Hala ere, 109 liburu zenbatu zituen. Gutxitxo, katalogoak 1.356 literatur itzulpen jasotzen dituela jakinda. Nahitaez beteko dute hutsunea Munduko Poesia Kaierek, hori ez duten arren lehen helburu.

Horregatik beharbada, hots, urria (baina kalitatezkoa) delako, badu sona euskaraz egiten den poesiak, jatorrizkoa nahiz itzulpena izan. Zorionez, liburua ez den beste formatuetara iristen da: errezitaldiak, antzerkia, kantuak, irratsaioak… Poesia irakurtzeak jardun periferikoa izaten segitzen du, nolanahi ere. Ur Apalategik dio horregatik ez dutela Iparraldeko poetek geografiak dakarren «periferizazioaz» hainbeste sufritzen. Alegia, «poesia generoa berez da periferikoa euskal literatur sisteman (…) eta, hortaz, guneko eta periferiako prosaegileen artean dagoena baino askoz ere diferentzia txikiagoa dago Hego eta Iparraldeko poeten artean». Uste okerra izanen da agian, baina esanen nuke, onerako zein txarrerako, poesiaren osasuna periferikotasun horretan datzala.

Aurreko batean adiskide batek esan zidan Marxen Kapitala irakurri eta taldean eztabaidatzeko asmoa zuela Gasteizen zenbaitek, elkarrekin komentatzeko eta edukiari buruz hausnartzeko. Deialdi zabala eginen zuten, baina kartelean bertan «sasijakintsurik ez» jartzekotan zeuden, ez baitzuten inor uxatuko zuen bakarrizketa ponpoxorik nahi, antza. Ez diot lagunari saioari buruz berriz galdetu, ez dakit eztabaida nolakoa izan zen ezta zenbat jende elkartu zen ere; hala ere, beti iruditu zait Kapitala-k iruzkingile eta jarraitzaile gehiago dituela irakurle baino. Nik neuk zatika irakurri dut, eta osoa ez.

Sistema kapitalistaz, lan-indarraz eta langile borrokaz aunitz teorizatu da gerora, eta fikzioan ere agertu zaigu, batez ere kasuan kasuko borroken kontaketaren bidez, batzuetan irakurleengana iristeko bide efikazagoa dena, ongi eginez gero, behintzat. Erraz datorkigu gogora, besteak beste, Emile Zola naturalistaren Germinal, non langileen bizimodua ez ezik, lana bera jarri baitzuen ardatz meatzarien grebaren bidez; baita, ez hain sakonki bada ere, autore beraren Parisen sabela ere, Karlos Zabalak ekarria. Eta New Yorkeko alkandora fabrika bateko langileek, emakumeak guztiak, 1909an egindako greba kontatzen duen Theresa S. Malkielen The diary of a shirtwaist striker. Geurean duela gutxi aurkeztu du Iñigo Aranbarrik Apirila. Irakurgaien zerrendan dut oraindik, baina prentsan leitutakoaren arabera, oraingo egoera ekonomiko eta soziala eta 1766ko Azkoitiko gosearen matxinada parekatu ditu. Bi plano horietan sistema ekonomikoaren aldaketa bat ageri zaigu eta borrokan diren langileak. Euskal Herriko beste langileen matxinatze sonatu batez mintzatu zen Gotzon Barandiaran Errotik nobelan, beharbada borrokaldi ezagunagoa geure belaunaldikoentzat. Euskaldunako langileei kantatu zien Hertzainakek ere: «aurrera egiteko hoa inoiz ez bezala / betikoen kontra baina inoiz ez bezala / buzo, kasko, musuzapiak aurpegian / sua ta kea Deustuko zubian / tuerkak gomazko piloten kontra / eutsi gogor / eutsi gogor / eutsi gogor Euskalduna». Ikus-entzunezkoan, Eguzki Bideoakek hainbat dokumental ditu nazioarteko lan-indarrari buruz.

Liburua aurkeztu berritan egindako elkarrizketetako batean, Barandiaranek hala dio: «Lehentasun legez egunero jatea duenak, hilabetea diru barik ez amaitzea ardura nagusi duenak, nekez hartuko du idazteko hautua, beste batzuk dira bere lehentasunak. Idazten dugun gehienok beste zer edo zer dugu ogibide, burgesak gara, egia esatera. Eta gure literaturan burgesen kezkak direla nagusi iruditzen zait». Arrazoi izanen du segur aski, baina erantzun modura sortuko zen Hertzainaken abestia, hainbat poema idatzi diren gisan. Dokumentazio lan handirik gabe, premiaren ondorio, ez gogoetarik gabe, noski. Gutunak idazten direneko beharrezkotasun berberaz. Harri bat jaurtitzearen indarraz eta bat-batekotasunaz. Andreas eta Gudrunen argitalpenak bezala, kasurako. Lauaxetak langile eraildu bati idatzi ziolako lehenengo poema sozialtzat hartzen da, baina Koldo Izagirrek goitik behera desmuntatu zuen hori LABen 25. urteurrenaren harira idatzitako testuan: «meatzariek irakurriko ez ziotela zekielako idatzi zuen poema bat meatzariari hika eginez, berak aipatzen zuen pikotxa metafora bat zen… Zenbat kalte egin diguten halako bufoiek idazleoi, irakurleoi, langileoi! Literaturak ezertarako balio ez duelako uste osoan dute sortzen». Eta hala gabiltza sortzaile burgestu, idazle martiri, ustezko proletario, borroken kronikagile zorrotz, lema bihurtzen diren poema eta lemaz beteriko abestien artean.

Gaur egun sindikatuek eta langileen borrokak ez dute lehengo prestigio eta babesik, eta gauza bera esan genezake panfletoez ere, zer esanik ez forman, edukian edo eragin nahian panfletariotik baduen literaturaz. Itxuraz azpiratu egiten baita literatura horrela (nondik, ez dakit). Ez dugu leloz jositako literatura nahi, noski, baina panfletoak eta hamarkadak geroago etorriko diren gaurkoari buruzko kontaketa landuak ez ezik, literatur testu erantzuleak behar ditugu, gaur, orain. Egungo egoera ekonomiko eta sozialak ikusgarriago egiten dituen adokinak, eskura, zorrotz, presaz nahiz patxadaz idatziak.

Berriako Hirudia ataleko hogeita laugarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Anaïs Ninen Venusen delta euskarara ekarri nuenean esan nuen: «Hainbeste emakume, hainbeste alu agertzen diren liburu batean, harrigarriena egin zait hilekoa ez dela behin ere agertzen». Hutsune hori oso ikusgarria egin zitzaidan, eta beharbada horregatik nabil ordutik irakurtzean adi, ez berariaz bila, baizik eta odol arrastoari oharkabean usnaka. Ez dira-eta hainbeste hilekoaz mintzo diren testuak, eta erreferentziaren bat agertzen denean aipamena baizik ez da izaten —sarri «gaixo nago»-rekin ordeztu eta berdin-berdin balio du—. Ez dut gaia mitifikatu nahi, ez naiz ilargiaz edo erritualez mintzatuko; alta, uste dut zer pentsatua ematen duela emakumeontzat, biztanleriaren erdiarentzat, behintzat, berrogei urtean hain ikusgarria den zerbaitek lerro artean zer presentzia gutxi duen.

Martxoko Literatura Eskolan Inma Erreak esan zuen pixoihal eta takoi hitzak bilatu zituela Egungo Testu Corpusean (2001-2011 bitartekoak), literatur testuetan, eta askoz gehiago zirela takoi agertzen ziren aldiak, nahiz eta pixoihalak erabiliagoak eta beharrezkoagoak izan. Bi ondorio atera zituen: batetik, literaturan pixoihalak ez direla takoiak bezain emankorrak, eta, bestetik, emakumeen erakargarritasuna takoiei lotzen zaiela. Errearen bideari jarraitu eta hileko nahiz hileroko hitzak bilatuz gero, horiek agertzen diren literatur testuak oso urriak direla ohartuko gara. Gehienetan, minaren edo gogo txarraren iturri da edo amatasunari lotuta agertzen zaigu; hitza sakonkiago eta maizen erabiltzen duen literatur testua, nola ez, Elizen arteko Biblia da.

Ikusezintasun horren arrazoia zein den ez dakit, baina izan dezake Erreak aipatutakotik zerbait; izan daiteke emakume garbiaren kanon horretan lekurik ez duen irudi bat, eta izan daiteke idazteko zukutu ezin daitekeen iturria. Kasu bietan salbuespen bera dugu: hilekoak ernalketa dakar (ez beti), eta ernalketak, emetasuna, eta alderantziz. Gorputza eta generoa. Euskal kulturan eta literaturan saiakeran, Amaia Alvarez Uriak eta Gema Lasarte Leonetek kate hori apurtzen duten olerkien adibideak ematen dituzte. Esaterako, Leire Bilbaoren Odoletan izeneko bi poemek emakume eraikuntzaren eta hilekoaren arteko korrelazio hori desegiten dute: «Odoletan nago baina ez naiz emeago sentitzen. (…) Eta ez dakit zergatik ukatu behar dudan naizena: emakume bat odoletan».

Ikusezina oso azalera ekarri zuen Jamaica Kincaidek, arrazakeria, klasismoa eta sexualitatea bezala hilekoa. Hauteskunde-kanpainan, Barack Obamaren aldeko botoa eskatzeko ekimen herritar batean parte hartu zuen, bere arrazoia emanez. Abortuaren aldarri bat da testu osoa, emakumeen erabakitzeko eskubidearen aldekoa, eta aipu labur batengatik ez balitz, ez genuke bozekin edo Obamarekin inolaz lotuko. Testuan hilekoaz ere mintzo da: «Emakumea naiz. 14 urterekin hasi eta 57 urte izan arte, hilekoa izaten nuen hogeita zortzi egunetik hogeita zortzi egunera gutxi gorabehera; hau da, odola turrustan ateratzen zitzaidan gorputzetik baginan zehar. Gertaera horrek laborria sorrarazi zidan hasieratik, lehenik oso ikaragarria zelako, eta ondoren sentiarazten zidalako gertatu aurretik eta haren odolezko presentzia bete-betean zegoenean ez nintzela ni neu, ez nintzela izan nahi nuen pertsona» (itzul. Alberto Martinez de la Cuadra).

Zikina. Usaintsua. Lotsatzekoa. Gorria, nahiz eta urdin argi saldu nahi. Zauri bat egitean ateratzen den odola ere gorria da, iturburua mingarria da batzuetan, eta guk eskatu gabe isurtzen dugu. Baina ez zaizkio ezaugarri berak lotzen —ez beza inork gaizki ulertu, ez naiz hilekoa zauri batekin alderatzen ari. Beraz, pentsatu behar dugu baginatik datorrelako lotzen zaizkiola ezaugarri negatiboak hilekoari. Bestetasuna eraikitzen duten horiek hilekoa halakotzat, besteen kontutzat hartzean, beren identitateak sendotzen dituzte beste subjektu horren kaltetan, kasu honetan, emakume hilekoduna. Eta inork ez du beretzat nahi. Inork ez baitu beste izan nahi. Ezabatu nahiak, ordea, agerikoago egiten du batzuetan; maindiretako orbanen arrastoak bezala. Izan ere, ez dakite hilekoak ez duela zikintzen, margotzen baizik.

(Irudia: Andoni Canellada, Argazki Press)

Berriako Hirudia ataleko hogeita hirugarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

«Emakumeok berez dagokigun espazio pribatuan geratu beharko genuke, gure gizonezkoen nahi eta beharrak asetzeko eta horien zerbitzura, aita-senar-semeen zoriontasuna helburu» esanen banu, baita hori tesitzat duen liburu arrazoitu bat idatziko banu ere, lagunik gabe geratuko nintzateke lehenik, eta, bigarrenik, kolektibo sozial edo erakunde pribatuek nire jarduna eta iritzia indargabetu eta haiei dagozkien eremuetan parte hartzea ukatuko lidakete. Alta, teorian, ezein epailek edo legek ezinen ninduke kondenatu edo nire eskubide zibilak mugatuko lituzkeen zigorrik ezarri, baldin eta adierazpen askatasuna praxian aplikatzen den zuzenbide estatu batean bageunde. Gure ideologiatik hurbilago dauden adierazpenen autoreak kriminalizatu nahi dituztenean, errazagoa da adierazpen askatasunaz akordatzea bestela baino. Iruñeko artzapezpikua izandakoak eta kardinal izendatu berriak esandakoen harira (homosexualitatea eta gaixotasuna parekatu zituen) Jon M. Landa zuzenbide penaleko irakasleak egunkari honetan argitaratutako artikulu batean zioenez, gorroto-diskurtsoa gainditzeko zigor zuzenbidera jo beharrean, eztabaida publiko askeak eta gizarte zibil kontziente eta aktiboa sustatzeko bestelako ekimenak bultzatu beharko lirateke, aske adierazteko eskubidea ezkutu edo tanke bezala erabili behar ez izateko.

Gure herrian, ordea, estatu zuzenbidea kolokan jar dezaketen adierazpenak errotik mozteko zuzenbide penalera jotzeko ohitura handia dago, horrek estatu zuzenbidea are kolokago jarri baino sendotuko duelakoan. Eta erabaki hori justifikatzeko, morala aipatzen da maiz. Besteari exijitu ohi zaio politikan morala, sekula definitzera iritsi gabe. Joxe Azurmendik hori du gaietako bat Barkamena, kondena, tortura (Elkar, 2012) liburuan. Jaspers gogora ekarriz, zegamarrak dio «inork ez duela eskubiderik beste inoren moraltasuna epaitzeko edo moraltasuna exijitzeko. Juzga liteke moralki egintza bat (…), sekula ez egilea, haren kontzientzia, pentsaera eta sentiera, intentzioak». Eta horri lotuta, baita inork ezin diola inori konbertsioa exijitu ere. «Ez zarete moralak» esaten duenak moral jakin bat aurresuposatzen du, baina Azurmendik diosku gizakiak berez duela morala, eta, beraz, gizartean inon idatzi gabeko balio edo arau absolutuetako baten kontra egiten duena inmorala izanen dela, sekula ez moralgabea. Kultura bakarrean moral asko borrokan daudenean sortzen da gatazka (tradizioa eta giza eskubideak parez pare jartzen direnean kasurako), eta eztabaidatu edo arrazoitu beharrean, (pentsamenduaren) konkistarekin konpondu nahi da.

Azurmendiren liburua ekarri nahi izan dut hona gaur egun pil-pilean dauden hamaika gai modu arrazoituan eta adibideekin jorratzen dituelako. Ohi duenez, pentsalariak ez du erantzun erabatekorik ematen, pentsamendu totalitario eta dogmatikoekin apurtzea eta hausnarketa eragitea baitu asmo. Espainiako estatuan ilustrazioa eman ez, eta lehen Elizaren monopolioa zen kontzientzien kontrola egun estatuak duela argudiatzen du Azurmendik. Horretarako, besteak beste, damuari, barkazioari, kondenari, erruari eta bortxari buruzko gogoeta egiten du saiakera osatzen duten hiru idatzietan. Esaldi oro azpimarragarria den liburua izanik, ezin lau lerrotan ganorazko iruzkina egin. Hala ere, euskararen eta herriaren aldeko bizitza osoko obra da Azurmendirena, kaleratutako liburuez harago doana, Jakin eta Klasikoak horren adierazle. Hortaz, honekin zor zaion guzia aitortuko ez badiot ere, liburu jakin horren balioa azpimarratu nahiko nuke.

Beste batzuetan bezala, Barkamena, kondena, torturan Azurmendi saiatzen da hizpide dituen kontzeptuak erlatibizatzen; esan nahi baita, kontzeptuok testuinguruan jartzen, historian horien adierazpen eta adierei erreparatzen, zeren ondorio eta kausa diren aztertzen, betetzen duten funtzioa arrazoitzen. Irakurri beharreko testua iruditzen zait, norberak sendo eraikitako ziurtasunen zutabeak astintzeko eta birpentsatzeko, harri berberez berreraikitzeko bada ere. Horrela ere, sendoago izanen baita.

Berriako Hirudia ataleko hogeita bigarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Mendebaldeko pentsamenduan tragediak leku berezia hartu zuen XX. mendeko eztabaida filosofiko eta etikoetan. Horren ondorioz-edo, Sofoklesen Antigona berpiztu eta oihartzun politiko handia izan zuen, eta hainbat berridazketa, azterketa eta egokitzapen idatzi dira ordutik. Horietako bat da Luis Rafael Sanchez puertorricarraren La pasión según Antígona Pérez: crónica americana en dos actos (1968) antzezlana. Horretan ere Antigona borrokaren eta erresistentziaren ikur da, ordena zapaltzaile baten kontra matxinatzen den gazte printzipioduna. Gina Beltranek dioenez, ordea, Antigonaren bertsio latinoamerikarrean gazteak interpretazio-ekintza apurtzaile batekin lortzen du tiranoaren ordena totalitarioa iraultzea (452ºF, 10.zk). Goazen, baina, urratsez urrats. Antigonak estatu legea hausten du; krimena konfesarazteko monsinore Escudero bisitan joaten zaionean, gazteak esaten dio senidetasunezko eta maitasunezko ekintza iraultzaile bat izan dela. Monsinoreak, ordea, akusazioak bi sentimendu horiek ezeztatzen dituela erantzuten dio, eta haren delitua lapurreta dela. Monsinoreak bere zentzua inposatzen du Antigonaren interpretazioaren gainetik, bada, Antigonak bere ekintzei emandako dimentsioa ezeztatuz; horrela lortzen du neskaren borroka kriminalizatzea eta legearen urraketa huts bihurtzea. Baina monsinoreak egiatzat duen zentzua ez da prentsak eta Elizak babestutako erregimenaren egia besterik.

Goetheren Werther gaztearen arrangurak (itzul. Matias Mugica) liburuak ematen dio izena Werther efektuari. Alemanak 1774an argitaratu zuen eta arrakasta itzela izan zuen gazteen artean; hainbeste non protagonistaren suizidioa kopiatu eta bere buruaz beste egin baitzuten hainbat irakurlek. Hori dela eta, Italian, Alemanian eta Danimarkan zentsuratu egin zuten. Sentimendu negatiboren bat eragin dezakeela? Fuera, errotik moztu eta listo. Beste modu batera esanda: ziurtasunak ezbaian jar ditzakeela? Konponbidea bera da. Idatziak debekatzeko ekinean, ezaguna da Faurisson auzia. Lyongo unibertsitateko literatura irakasle Robert Faurissonek testu batean adierazi zuen zalantzan jartzen zuela holokaustorik egon ote zen. Talde antifaxistek mehatxatu eta eraso egin zioten, epaitu zuten eta eskola ez ematera ere zigortu zuten. Faurissonek bere eskubide legalak aske erabili ahal izateko eskaera bat sinatu zuen Chomskyk, besteak beste. Faurissonen posizioa defendatzea egotzi zioten hizkuntzalariari orduan, eskuinak zein ezkerrak. Posizio hori gaitzesteko ere exijitu zioten. Chomskyk bere erabakia justifikatu behar izan zuen, eta adierazpen askatasunak iritzi edo posizio baten nondik norakoen defentsarekin zerikusirik ez zuela azaldu zuen. Adierazpen askatasunaren defentsa egiteko asmo zuen Chomskyk, eta aldarri horri gaitzespenez (eta gaitzespenaren exijentziarekin) erantzun zioten.

Ezagun genuen belar txarra hazi da azkenaldian gurean ere. Sastrerekin gertatu bezala, orain bost bilbotarri urtebeteko kartzela zigorra eta zazpi urteko inhabilitazioa ezarri diete prentsan kaleratutako gutun batean esandakoengatik. Gasteizko Alde Zaharreko presoen senideen aldeko kalejira batean kantatzeagatik bi bertsolari eta abeslari bat Madrilen epaitu dituzte aste honetan bertan, beste 11 auzokiderekin batera. Joxe Azurmendik kontatzen du Aussaresses jeneralak Aljeriako gerran armadak egindako torturak harro-harro eta gordinki kontatu zituela liburu batean, eta horregatik Errepublikak auzipetu zituela bai jenerala bai editorea; «ez ziegetan torturak eragiteagatik, ezpada ‘torturaren apologia’ egiteagatik». Hain zuzen, Joxe Azurmendik maisuki jorratu du ez bakarrik pentsamenduaren kontrol etiko, politiko eta morala, baizik eta pentsamendua kondenatzearekin batzuek duten tema. Baina hori beste baterako utziko dugu.

Antigona puertorricarraren obraren bukaeran, erregimenak ezarritako zentzua eta esanahia iraultzeko gaitasuna erakusten du gazteak. Bere interpretazioa inkisidoreen mezu ofizialaren gainetik ezartzeko ausardia du Antigonak, eta horrek gaztearen diferentzia espazioa ezaugarritzen du. Antigonaren benetako ekintza iraultzailea, beraz, bere mundu ikuskera ezartzean eta tiranoaren inkisizio ideologikoa haustean datza.

Berriako Hirudia ataleko hogeita batgarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

«Zuek guztiok, gerrara joan zineten gizon gazteok. Belaunaldi galdua zarete… Ez duzue deusekiko errespeturik. Zuen burua ere edanen zenukete heriotzaraino». Hala esan omen zion Gertrude Steinek Ernest Hemingwayri, eta hala aitortu eta zabaldu zuen gizonak The Sun Also Rises liburuan, nahiz eta Steinek autoa gordetzen zuen garajearen jabeari zor zaion, antza, génération perdue terminoa. Lehen Mundu Gerraren bukaeratik Depresio Handira doazen urteetan Parisen eta Europako beste hiri batzuetan bizi izan ziren idazle estatubatuarrak biltzen ditu belaunaldiak, hala nola, Steinbeck, Fitzgerald, Faulkner, Pound eta Dos Passos. Hala ere, idazle modernista gazte guztietara hedatzen dute batzuek izendapena.

Gerraondoko kontzientzia intelektuala blaitzen zuen pesimismoaren gainetik, Zweigek esan zuen 1924tik 1933ra bitarteko urteak munduaren azken aukeraren adierazle izan zirela. Arinkeria eta jai-giroa egozten diete batzuek urte zoro haiei, gerraren eta gabeziaren ondorengo gorakada ekonomikoak eragindako bizitzeko gogo eta bereziki behar bizia. Jazzaren belaunaldia izendatu zuen Fitzgeraldek, besteak beste King Oliver eta Louis Armstrong musikarien arrakasta zela eta, baina charleston afroa eta immigrazioak zikindutako tango argentinarrak ere oihartzun itzela izan zuten behe zein goi klaseetan. Zinema mutuaren goraldia izan zen, eta artean, pinturan bereziki, espresionismoa, kubismoa eta surrealismoa nagusitu ziren. Aurreko urteetako kultur moldeak hautsiz, literaturan joera berri ugari agertu ziren, besteak beste, ultraismoa eta dadaismoa. Penintsulan, Primo de Riveraren kontrako intelektualek aldizkariak eta argitaletxeak sortu zituzten, eta garai hartan heldu zitzaizkigun Sobietar Batasuneko lehen literatur testu itzuliak, baita ezkerreko saiakera garrantzitsu zenbait ere. Portugalen, berriz, intelektual errepublikanoek Seara Nova taldea sortu zuten, beste herrialde batzuen bideari jarraiki.

Sexualitatearen liberazio mailakakoa gertatu zen hamarkada berean, eta zirkulu intelektualetan homosexualitatearen, adulterioaren eta dibortzioaren aldeko jarrerak zabaltzen hasi ziren poliki. Emakumeak erretzen hasi ziren merkatuaren zorionerako, baita tabernetara gizonik gabe joaten ere. Bozka eskubidea urte haietan lortu zuten Mendebaldeko hainbat herrialdek, gonaren luzera belauneraino laburtu zuten, makillajea eta emakumeentzako lanpostuak ugaritu ziren. Tabua zen garaian, Dorothy Parkerrek abortuari buruzko zenbait kontakizun sotil idatzi zituen ohi zuen tonu lehor eta soilean, zentsura gainditzeko A hitza aipatu gabe, noski. Gizonekiko mendekotasun afektibo, sozial nahiz ekonomikoa emakumeek eurek nola elikatzen zuten agertzen zaigu Parkerren kontakizun garratzetan, emakume kontzientziatik, diferentziaren aldarrikapenetik (euskaraz, Hona hemen gu biok liburuan, Mirentxu Larrañaga Sueskunek itzulian). Ironia zorrotzaren bidez egiten du 1920ko hamarkadako erretratu suntsitzailea, epai moralik gabe, eta irakurleari uzten dio ondorioztatzen, besteak beste, emakumeen usteko liberazio hori batzuetan zapaltzailea eta gizonen mesederako ere izan zitekeela, eta ezkutatutako arrazismo eta klasismoa guztietan okerrena zela. Tamalez, estatubatuarra, gehiegikeria zalea eta Algonquin hoteleko Mahai Biribileko parte bazen ere, Parkerrek ez du bere adiskide Hemingwayk bezainbesteko arrakasta lortu.

Zeren Joyce, Eliot, Pavese, Freud, Orixe, Proust eta Unamuno garaitsukoak dira, St. Vincent Millay, Lagerlöf, Ginzburg, Barnes, Minaberry, Colette eta Rodoreda bezainbat. Guztiak estatubatuar ez diren bezala, ez dira guztiak gizon. Ez dute belaunaldi galduaren bibliografietan lerrorik, baina beren buruaz beste egiten saiatu ziren, edanari eman zioten, erbestera alde egin behar izan zuten, bortxatu zituzten, gerrak dardarazi zituen, bakarrik hil ziren. Ez dira belaunaldikoak, baina badirenak ez bezala, galdu egin ziren gehienontzat, 20ko urteetatik gaur arteko orri-pasaren batean.

Berriako Hirudia ataleko hogeigarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

The Economist britainiarrean kaleratutako artikulu baten arabera, frantsesak zoritxarrekoak eta ezkorrak dira beren literaturaren erruz. Estatistikek diotenez, depresio tasa handia dute eta oso beltz ikusten dute herrialdearen etorkizuna. Suitza eta Belgikaren atzetik Mendebaldeko Europako suizidio tasarik altuena du Frantziak. Sinatu gabeko artikuluak dioenez, tristura orokortuaren jatorria kulturala da, eta, beraz, baita literarioa ere. Bi gertakari mugarri izan omen dira ezkortasun horretan: iraultza eta Bigarren Mundu Gerra. Mugimendu erromantikoan malenkoniazko ikuspuntua nagusitu zen, dohakabea izatea plazera modu bat gertatzeraino. «Malenkonia triste egotearen zoriona da», zioen Victor Hugok. Eta Baudelairek ere goraipatu zuen, edertasunaren ikur gailena zelakoan. Filosofoen guztia-zalantzan-jartzeko-ohitura ere ba omen da pesimismoaren iturri, Descartesetik hasi eta Sartreraino. Kritikotasuna hartu zuten tresnatzat, bai arrazoiari aurre egiteko bai existentzialismoko korapiloak askatzen saiatzeko. Voltaire ere aipatzen du, Rousseau, Sagan, Camus… Gizonezko horiek guztiek, beren irakurleen bidez, tristeziaren kultura nazionala eraikitzen lagundu omen dute.

Baina zoritxarrean ere ez da guztia beltz. Herritarrek berek elikatzen duten tristura-egoera egonkor horrek eta eszeptizismoak ekarpen kultural handia izan du. Jakina da sormena krisi garaian dela berritzaileen, emankorren eta erakargarrien. Aristotelesek zioen tragediak purifikatzeko balio zuela, ikus-entzuleak kontzientziatu eta horri aurre egiteko indarra ematen zielakoan. Cano ere maiz entzun dugu azkenaldian katarsiaren botereaz mintzatzen. Artikuluan ageri diren topiko, baieztapen aski arrazista eta arrazoitu gabeko ondorioez gainera, gogoetarako galdera ematen du: izanen lirateke Frantziako herritarrak zoriontsuagoak liburuetan jorratutako gaiak eta moduak ere alaiagoak balira?

Eskolan ikasi genuen narrazioak korapiloa behar zuela, egoera bat desorekatzen duen zerbait, ordura artekoarekin haustura bat, katakrak bat. Bai, narrazio guztiek ez dute korapilorik, oro ez da narrazio eta deskribapenek edo kontaketa hutsek orriak betetzen dituzte. Baina ezegonkortasuna ekartzen duen zera horrek, ezezagun orok bezala, harra esnarazi ohi dio pertsonaiari, irakurleari. Hilketak, desamodioa, ezusteko aurkikuntza bat, bakardadea, hutsune bat, gerra… ugariagoak izan ohi dira poza, egoera idilikoak eta zoriona baino. Azken horiek agertzean, gainera, hurbilago dugu urduritasuna sosegua baino. Maiteago ditugu miseria gorrian bizi diren pertsonaiak, beren buruaren bila noraezean dabiltzanak, hilketa bat tarteko ihesean dabilen gudaria edo lapurra, eta hilketa bat tarteko ikertzen dabilen polizia edo kazetaria, guztiak ditugu maiteago itxurazko zoriontasunean bizi den edonor baino. Zeren galdetuko dugu orduan, bai, baina zer dela eta bizi da pozik? Aurrera eginen dugu zoriontasuna apurtuko duen zerbait noiz agertuko, pertsonaia inozoa eta buruarina delako uste osoarekin.

Mina ikusgarriagoa baita; zorionari mesfidantza handiagoa izan ohi diogu, ahulagoa da, arinagoa, xaloa eta inozoa. Eta ingurukoak, beraz, baita irakurleok ere, gehiago identifikatzen gara sufrimenduarekin. Horrela, bada, minetik sortzea ariketa errazagoa izan daiteke pozetik sortzea baino, autoreak hustu beharra duelako, minari ihesbide bat eman, justifikatu edo besterendu. Are minetik minari buruz idazten bada. Poetaren bati entzun diot alaitasunari buruz idaztea dagoen eta zailena dela, eta horretan saiatzen diren askok benetan min atsegin edo errotutako bati buruz egiten dutela. Beste gauza bat da zer tonutan hitz egiten den oinazeari buruz.

Galdera gehiago sortzen dira Frantziako literatura etsigarriari buruzko testutik: literaturak jendartearen izaera ezaugarritzeko beste ahalmen du? Tristezia eta oinazea bilatzen jarriz gero, ez genuke gurean ere halako mordoxka bat aurkituko? Eta batez ere: hainbeste irakurtzen dute auzoko estatuko herritarrek autoreen eta idazlanen tonu ezkorrak halako arrastoa uzteko? «Azken batean —dio Houllebecqek Les Particules élèmentaires sonatuan—, ez dago hotza, isiltasuna eta bakardadea besterik. Azken batean, ez dago heriotza besterik».

Berriako Hirudia ataleko hemeretzigarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Han hondoan heriotza dago, baina ez izan beldur —dio Julio Cortazarrek Instrucciones para dar cuerda al reloj laburrean—. Eutsi erlojuari esku batez, heldu giltzari bi hatzekin, eragin eztiki. Orain beste epe bat hasten da, zuhaitzek hostoak zabaltzen dituzte, ontziak errekastoetatik dabiltza, denbora haizemaile baten gisan betetzen ari da denboraz eta bertatik sortzen dira haizea, lurraren brisak, emakume baten itzala, ogiaren lurrina».

Zenbat aldiz erabili da literaturan denbora zenbat erlojuaren figura zenbat horien desitxuratzea azkartzea alderantzikatzea lerro kronologikoa eteteko atzera egiteko saltoka ibiltzeko elipsirako. Hiru egun barru zintzilikatuko dugu bi mila eta hamalaugarrena, beste bat baina berria desioz, aleak desioak bezala kentzen joanen gara, mehetzen biluzten. Aurrera beti, atzean uzten baitugu beste urte bat. Horretan ados egonen gara, bai Mendebaldeko idazketa dugunok, behintzat; alegia, denboran eskuinera aurrera egiten dugula. Neurtzen dugu berez ez dagoen hori, neurtzen dugu minututan astetan urtetan, ematen diogu horrela balio bat abiapuntu bat muga bat, irudikatzen dugu geure mendean, ematen diogu ekintza denbora joan egiten baita, gelditzen baita, denborak ematen baitigu bizia. Eta guk eman nahi izaten diogu denbora denborari estal ditzan gure minak eman diezagun trukean zentzua.

Antzinako Grezian, ordea, denbora ziklikoa irudikatzen zuten, eta hala marrazten zuten Maien eta Azteken zibilizazioek ere. Buztana harrapatu nahian dabilen sugea. Gabriel Garcia Marquezek denbora testu zikliko baten gisan aurkezten du, bukaeran hasieraren hazia ematen baitigu Cien años de soledad betierekoak. Etengabeko itzulera litzatekeena agertzen zaigu Buendia ahaideen jarrera eta erabakietan. Halaber, kronologia bikoitza dakusagu Alejo Carpentierren Viaje a la semilla narrazioan. Kontatzen den bakarra atzerako denbora dela irudi lezake, baina Mendebaldearen gainbehera ere aurkituko du irakurleak. Kubatarraren kasuan, atzera egite hori zoriontasunera hurbiltzea da, arrazoia eta logika alde batera uztearen bidez adierazten dena, amaren umetokiaren berotasunera iritsi arte. Mitoaren bidez denbora gainditzearen alegoria. Hain zuzen, teorialari zenbaiten arabera, behin eta berriz errepikatzen diren erritmoak sarrien ageri zaizkigu errealismo magikoaren inguruko autoreengan.

Hala ere, oro har, Mendebaldeko historia garaikidean denbora lerro zuzentzat agertu izan zaigu, kamustasun edo biribiltasun orotatik urrun; atzera egiterik gabeko prozesu bat, hasiera eta bukaera bakar banarekin. Guk aurrerantz mugiarazitako denbora zehazteko eta marraztutako lerroan puntu bat betikotzeko sortu dugun erlojua gelditzen denean gelditzen da denbora denbora sekula gelditzen ez dela dakigun arren. Dickensen Great Expectations-en, Havisham andereñoaren etxea deskribatzen digu Pip gazteak: «Hain zen aldagaitza etxe zahar aspergarria, argi horia gela ilunean, irudi kolorgea apain-mahaiko ispiluaren ondoko aulkian, iruditzen baitzitzaidan erlojuak gelditzean Denbora bera ere gelditu zela leku misteriotsu hartan, eta, ni neu eta kanpoko beste guztia helduagoak ginen bitartean, etxe barruak berdin jarraitzen zuela». Erlojuak erakutsia oraina besterik ez da, ordea, esatearekin batera atzean geratu den oraina, dagoeneko iragana, alegia. Ez da norberaren oraina, ez da orain indibidualik, guztiok konpartitzen dugun orain hori da, gu bion hitzetan baizik ez dagoen orain amaitua. Erlojuak behin eta berriz erakusten digun orain iheskorra.

«Zer gehiago nahi duzu? Zer gehiago nahi duzu? —jarraitzen eta bukatzen du Cortazarrek—. Lotu arin eskumuturrean, utzi aske taupadak egiten, imitatu larri. Beldurrak herdoiltzen ditu aingurak, lortu zitekeen eta ahaztutako gauza bakoitzak erlojuaren zainak jaten ditu, eta haren errubien odol hotza gangrenatzen. Eta han hondoan heriotza dago ez bagara lasterka hasten eta lehenago iristen eta ulertzen dugu dagoeneko ez duela inporta».