Jendearekin biltzeko Durangoko Azoka aproposa dela badakigu, eta Iñigo Roque Eguzkitzarekin hitzordua jartzeko aitzakia ederra izan zen. Itzultzailea ez ezik, edo batez ere, zuzentzailea da, eta UPV/EHUn dabil argitaratzekoak diren testuak zuzentzen. Iaz atera zen literaturaren plazara, Denonartean etxearekin argitaratu baitzuen Fernando Pessoaren Poemak pluralean, antologia labur bat. Hala ere, aurretik ere egina zuen ekarpen zenbait, Gararako kritikak idazten baitzituen, eta Xerezaderen Artxiboan behin baino gehiagotan jarri die ahotsa berak itzulitako testuei. Behin plazara irtenda, ordea, ez du berehalakoan utziko; berriki kaleratu du Antonio Lobo Antunesen Gauzen ordena naturala, Literatura Unibertsala bilduman. Udaberrian kaleratuko du Elkar etxearekin F.Scott Fitzgeralden ipuin-antologia bat kolaborazioan, baita Iolanda Zuñigaren testu bat ere Pasazaiterekin. Elkarrizketa honi esker jakin izan dugu, gainera, Munduko Poesia Kaieretan ere jarriko duela bere aletxoa. Liburu formatuaz aparte, bestelako saioak ere egin ditu literaturan; zuzenketari buruzko ikastaroak eman izan ditu, eta mahai-inguru batean baino gehiagotan egon izan da. Sarean ere oparoa da, nahiz eta, tamalez, duela hilabete batzuk itxi behar izan zuen idazkola.com bloga, denbora faltagatik. Berriako Hirudia zutabean aritu zen urtebetez eta, gaur egun, 31eskutik-en parte hartzen du hilean behin.

Eserleku bila, eta elkarrizketatzailearen ahots marrantatuak lasaitasun apur bat behar zuenez gero, taberna isil batera joan ginen, Palentinoa eta Plateruena bestaldean utzita eta azoka tarteko. Eskerrak eman behar dio orain elkarrizketatuari, hark egin baitzuen lan handiena.

Portuges literatura ez da ohikoena gurean; ez ditugu geuk ere izanen espainolek eta frantsesek portugaldarrekiko dituzten aurreiritzi berak, ezta?

Europaz pentsatzen dugunean guk ere irudikatzen dugu Aturriz bestaldera dagoen hori, eta mendebaldera begiratzen badugu, ordea, Amerika ikusten dugu, ez Portugal, hurbilago dugun arren. Euskaldun bati galdetuz gero non bizi nahi duen, batzuek esango dute ez dutela beren burua Euskal Herritik kanpo ikusten, eta beste batzuek, berriz, Stockholm edo Berlin aipatuko dizute, ez Lisboa. Oso klasistak gara euskaldunak. Familia kontuengatik sortu zitzaidan niri interesa, aitona-amonek hitz egiten zutelako portugesez. Dena Pessoarekin hasi zen. Saiatzen naiz hango literatura jarraitzen, eta Literatura Unibertsala bildumarako Lobo Antunes proposatu zutenean, lagina bidali nuen. Xerezaderen artxiborako Anak [Morales] irakurgai batzuk eskatu zizkidan, eta huraxe izan zen metxa. Lehenago neuretzat egiten nuena agerira ateratzea izan zen.

Portugesez idatzitako literaturari dagokionez, Gonçalo M. Tavares, Miguel Torga, Peixoto eta Mia Couto aipatuko nituzke, sarrera moduan. Mia Couto gaztelaniaz baino ez dugu, Bego Montoriok itzulia. Pena da halako talentuak (baita Maialen Marin ere, txineratik gaztelaniara aritu baita orain gutxira arte) euskaraz ez aprobetxatzea. Hala ere, gertatzen da ere euskararako itzulpen on asko apalategietan edo liburutegietako fondoetan galtzen direla, eta, berariaz haien bila joan ezean, nekez berreskuratuko ditu irakurleak.

Pessoa itzultzeko zer irizpideri jarraitu zenion antologiako poemak aukeratzeko?

Pessoarena drama em gente deiturikoa da, hots, jendezko drama edo antzerkia. Pessoa bakarrik uler daiteke haren heteronimo guztiak aintzat hartzen baditugu; azken zenbaketaren arabera, 250 inguru dira. Horiei gehitu behar zaizkie bere izenaz sinatuak, poesia ortonimoak. Iruditzen zitzaidan heteronimo nagusiak sartzekoak zirela: Ricardo Reis, Alberto Caeiro, Álvaro de Campos, hiruko hori. Lehen liburua zenez, begiratu nuen ingelesez, frantsesez eta gaztelaniaz egindako antologietan zer sartu zuten, liburua estandarizatzeko-edo. Ohartu nintzen nik aukeratutakoak besteetan ere agertzen zirela. Argitalpen xumea egitea zen helburua, lagin txiki bat aurkeztea. Antologiaren aitzakian piloa irakurri dut.

Opiário, esaterako, sartuko nukeen antologian, baina oso luzea da, eta, beraz, azkenean kanpo utzi nuen. Ingelesez idatzitakoak ere ez nituen sartu; ingelesek eurek txarrak direla diote, eta ingelesaren ezagutza hain handia ez dutenek, berriz, kontrakoa diote. Pessoaren sexualitateaz ere asko hitz egin da; emakumearen idealizazioa egiten zuen, eta poema homosexualak, ordea, oso haragizkoak ziren. Pessoak berak zioen gizon baten gorputza eta emakume baten sentiberatasuna zituela. Taibok sakon aztertu du Pessoa, eta badu haren sexualitateari buruzko saiakeratxo jakingarri bat.

Lobo Antunesen Gauzen ordena naturala oso nobela berezia da, nahiko lirikoa eta ia argumenturik gabea. Liburuaren aurkezpenean zu entzunda, ez du gogo handirik ematen liburua irakurtzeko, oso zaila eta nahasgarriaren fama ematen baitiozu. Hitzaurrean ere hainbat gako eman dituzu nobela ulertzeko, eta puntuazioan erraztera jo omen duzu. Zer dela eta?

Urte eta erdiko lan luze eta trinkoa izan zen. Batzuetan nahiko bakarrik sentitu nintzen. Karlos del Olmok, liburuari egindako iruzkinean, esaten zuen opari bat zela liburu hori euskaraz irakurri ahal izatea. Irakurleekin mintzatu naizenean, gustura geratu naiz, gustatu baitzaie eta erraz irakurri dutela esan baitidate. Beharbada, hainbeste denbora itzultzen eman ondoren, zaila da bukatzean irakurlearen begirada zuzenean hartzea. Desorduetako itzultzailea naiz, eta horrek esan nahi du jende asko sofan errenditzen denean ni itzultzera jartzen naizela.

UEUrekin antolatutako puntuazioari buruzko ikastaro bat eman nuen aspaldi, eta Lobo Antunesen testu bat aukeratu nuen kasuan kasuko autorearen puntuazioa errespetatu behar zela adierazteko; hain zuzen, nik orain egin ez dudana. Puntuazioa ezin da testutik kanpo ulertu. Jon Alonsok euskaratutako José Saramagoren Lisboako setioaren historia hartu nuen eredutzat, baina ohartu nintzen ezin niola eredu horri jarraitu. Lobo Antunesen testuak maiz ez du hurrenkerarik ideien artean. Autoreak ez bezala, nik komatxoak eta puntu eta koma erabili ditut, ezinezkoa baitzen hari solteak puntuazio-marka horiek gabe ulertzea. Erabakiak hartu behar dira osotasuna kontuan izanda, ez paragrafoei bakarka erreparatuta.

Karlosek egindako iruzkinean hitzen hautaketa ere aipatzen du. Nik beti diot hiztegi elebidunek baino kalte gehiago gutxik egin diola euskarari. Hitz bakoitzak bere kutsua du. “Nostalgia” barik “oroimina” erabiliz gero, badakizu Sarrionandiari irakurri diozula. Hitzak ezin dira tonto-tonto aukeratu; ez literaturan, ez bestela. Esaterako, “aditu” aditzak entzun, usaindu eta ulertu adierak ditu, segun eta nork eta zer testuinguruan erabiltzen den. Horiek guztiak itzultzean kontuan hartzen saiatu naiz. Orotariko Euskal Hiztegia oso baliagarria iruditzen zait, corpus modura erabiltzen ahal delako testu zaharrak begiratzeko. Itzultzean, gainera, jakin-mina izatea nahitaezkoa da. Lexiko aldetik, zailtasun handiena lokalen izenekin izan dut, eta hor bai faltan izan ditut portugesa-euskara corpus elebidunak. Horretaz gainera, ez dut aparteko arazorik izan.

Iñigo Roquek ekarri(ko) du gurera autore hauen lan zenbait.

Nobelaren hitzaurrean hala zenion: «Itzulpen hau itzulpen posibleetako bat besterik ez dela esan behar genuke (edo gogorarazi)». Ez al dira hala itzulpen guziak?

Bai, beti. Ahalegindu behar dugu gaur egun egin daitekeen itzulpen onena egiten; jakinik, hori bai, hemendik bost edo hamar edo hogei urtera itzulpen hobe bat egin daitekeela. Itzultzea, azkenean, hautatzea da. Badira itzultzaile batzuk beti berdin itzultzen dutenak, hots, liburu bat zabaltzen duzu eta badakizu nork itzuli duen. Itzultzailearen ikusgaitasuna oso ongi dago, baina gizartean; testuetan, itzultzaileok mediumak izan behar dugu, egilearen hitzetan diluitu behar dugu.

31eskutik-en aritzen zara, eta maiz ekartzen dizkiguzu testu/autore zaharrak: Jean-Luc Ihartze, Iruñeko Bibliak, Joanes Haraneder, Sebastian de Mendiburu… Zergatik hautu hori?

Kasualitaterik ez dago bizitzan; 31eskutik niretzat ikasteko eta erakusteko modu bat da, eta, beraz, diziplina handia eskatzen dit testu zaharretan begiratzen eta horietatik ikasbideak ateratzen ibiltzen naizenez. Amorrua ematen dit jendeak hitz egiten duenean lehenago ezer egin ez balitz bezala, hizkuntza ezerezetik asmatu behar balute bezala. Kanpora begiratzeko joera dute askok 31eskutik-en, baina etxean ere hamaika gauza egin izan dira.

Oso gauza gutxi egin dira gurean itzulpengintzaren teorian, Xabier Mendiguren Bereziarturen historia, eta ezer gutxi gehiago. Aiora Jakak egindako tesian ere badago orain arteko teorizazioari buruzko atal bat, tesiko atalik interesgarriena nire ustez (gustu-kontua da, kontuz). Baina hortik aparte, ez dago gauza handirik egina. Ni zuzentzailea naiz, eta nekatuta nago «hau ongi dago eta beste hura gaizki» esaten ibiltzeaz; beraz, beste bide horretatik jotzen dut, bai irakurleentzat bai niretzat ikasbide delakoan.

Edo! argitaletxean ere bazabiltza, itzulpenen arduradun-edo. Kontatu, labur bada ere, zereginaren nondik norakoak.

Arduradun ez naiz, itzulpenak eta proposamenak jasotzen ditut, besterik ez. Hormako paper horia narrazioan bitarteko izan nintzen; orain aterako den Dalloway andrea nik proposatu nuen, eta jakin nuen Itziar Diez Ultzurrunek gogo handia zuela hori euskaratzeko, beraz, hari pasatu nion enkargua. Nik zuzendu dut Itziarrena, nahiz eta beste batzuek ere irakurriko duten kaleratu aurretik. Funtsean, proposamenak bidaltzen dizkiot talde eragileari; oso asanblearioa da, inork ez du kobratzen, beraz, nik ez dut larru nahikorik inori itzulpenik eskatzeko.

Edo!-ko itzulpenak ez dira nolanahikoak, interpretazio edo teorizazio bat izan ohi baitute, hitzoste modura; argitaletxeak itzulpengintzan zeregin hori du, irakurtzeko modu batzuk eta bestelako ikuspegi bat eskaintzea. Dalloway andrea urtarrilean kaleratuko dugu, eta gero batek daki. Testu postkolonialista batzuk ditugu buruan, edo hobe esanda begirada postkolonialistatik zerbait jorratzeko asmoa, baina oraindik ikusteko dago halakorik egingo dugun. Dinamizazio pixka bat falta zaigu, Edo!-ko kideek ekarpen ekonomikoa egiteaz gainera, beste parte-hartze maila handiagoa izan dezaten. Ahalegin hori egin behar dugu.

Itzultzaileaz gainera, zuzentzailea zara.

Zuzenketa oso esker onekoa da, niri ez dit inork beltzuri egin. Zuzentzailearen lana ez da testua norbere estilora edo modura ekartzea, baizik eta testuak egoki uztea. Argitaletxe batzuetan ez dago zuzentzailerik, batez ere txikietan, eta horrek kezkatzen nau. Gaia minbera da, edonola ere. Garan kritikak idazten nituenean, behin esan nuen liburu batek zuzenketa behar zuela, eta editoreak idatzi zidan, testua batek baino gehiagok irakurri zuela esanez; aldi bakarra da editore batek halako kontuekin idatzi didala. Zuzenketarena inoiz amaitzen ez den lana da, zuzentzaileak ere behar izaten baitu zuzentzailea. Larria da argitaletxeek indar handiagoa ez egitea zuzenketa-lanean.

Esan behar da errazen zuzentzen diren testuak itzultzaileek egindakoak direla. Euskaraz sortutakoetan (eta unibertsitatean ikusitakoaren arabera hitz egiten ari naiz) estiloa falta da oro har, idazleak nahikoa lan balu bezala euskaraz idazten. Gehien errepikatzen den akatsa-edo erdararekiko morrontza ikaragarria da.

Duela ez asko hasi zinen literatura itzultzen, baina martxa ederra daramazu: Pessoa, Lobo Antunes, eta datorren udaberrirako beste bi liburu-itzulpen izanen dituzu kalean.

Saramagok zioen berrogeita hamar urteak bete arte ezin dela nobelarik idatzi. Literatura-itzulpenez beste horrenbeste, esango nuke nik; hamabost urte daramatzat testuak itzultzen eta zuzentzen, eta orain hasi naiz neure buruarekin fidatzen. Xerezaderen artxiboak badu horretan errurik, akuilu bat izan baita niretzat. Jende jatorra ezagutu dut, Fernando Rey esaterako, eta haren bidez bidali nuen Denonarteanera Pessoaren itzulpena. Oso garbi dut gustuko ez dudan zerbait ez dudala itzuliko (horretan pasatzen baitut egunean zortzi ordu). Udaberrian kaleratuko da Scott Fitzgeralden ipuin-antologia bat, eta hori ere hainbat faktore aldi berean elkartzearen ondorio izan da. Pasazaitek egin dit orain arteko enkargu bakarra, Iolanda Zuñiga galegoaren Post-it bizitzak, eta egun batzuk eskatu nizkion Xabier Queirugari testua irakurtzeko eta testua gogoko ote nuen eta hizkuntzarekin moldatuko ote nintzen ikusteko (koska bat dago portugesetik galegora), eta azkenean baiezkoa eman nion. Hori ere laster egongo da kalean. Munduko Poesia Kaierak egitasmoan ere parte hartuko dut, Sophia de Mello portugesaren itzulpen batekin. Horrekin oso-oso gustura ari naiz. Proiektu ikaragarria da kaierena, eta halakoetan zerbait ateratzea, Pasazaiten bezala, ohorea da. Bide horretan jarraitzeko asmoa dut.

Iñigo Roque izan zen antolakuntza eta aurkezpen lanetan (baita twitter elikatzen ere), eta bi egunetako hizlariak labur aurkeztu zituen, gutxi gorabehera ikastaroko egitarauan azaltzen den gisara; lehenengo egunean, hilaren 26an, Miren Ibarluzea, Ana I. Morales eta Karlos Zabala aritu ziren, eta 27an, berriz, Gerardo Markuleta, Fernando Rey eta Juan Garzia. Roquek adierazi zuenez, “literatura unibertsala bilduman egin den lan erraldoia gizarteratzeko eta hari dagokion atarramentua ateratzeko oraindik bide luzea dugu”.

Dinosauroek ez zaitzatela kikildu

Miren Ibarluzeak “girotze saioa” egin zuen; horretarako, Literatura Unibertsala (hemendik aurrera LU) bilduma zer den eta horrek euskarazko sisteman zer harrera izan duen deskribatu zuen, hori baitu tesirako gaia. Hasteko, elearazin jarri genuen lehenengo bideoetako bat ikusi genuen (derrigorrezko arazo teknikoak eta guzti), 2010eko itzultzailearen egunaren harira EIZIEk egin zuena. Segidan, bildumaren ezaugarri nagusiak aurkeztu zituen. Ekimen instituzionala eta publikoa da LU bilduma, EIZIE eta Eusko Jaurlaritzaren arteko hitzarmenetik sortua. Hizkuntzaren eta literatur sistemaren normalizazioa du xede, eta horregatik ez da lehiatzen ekimen pribatuarekin (argitaletxeekin, kasu). Orobat, profesionalen sustapena eta munduko literaturak gurera ekartzea du asmo. Itzultzailearen aintzatespena oso present dago bilduman, bai prozesu osoan (tarifa, zuzenketa, datak) bai emaitzan (eskubideak, izena eta biografia). Ez itzultzailearen egoa puzteko, baizik eta irakurleak argi izan dezan eskuartean duena itzulpen lan bat dela. Ibarluzeak adierazi zuenez, argitalpenetik bost urte pasatzen direnean, euskarazkoaren eskubideak itzultzailearenak dira, eta beste argitaletxe batekin berrargitalpenak itzultzailearekin berarekin adostu daitezke. Antza, Maria Garikanok euskaraturiko Stevensonen Altxor uhartea da bildumaz kanpo berriz kaleratu den bakarra (1991ean lehena, Ibaizabal etxearekin, eta 2008an ondoren, Elkarrekin).

Iñigo Roquek ere aurkezpenean aipatu bezala, hiru aro izan ditu LU bildumak. Lehena, 1990-2002 artean; 100 liburu plazaratu zituen, Ibaizabal argitaletxearekin. Aro horren harira Senezen argitaratu zen balorazioak, besteak beste, poesia faltan zela salatzen zuen. Bigarren aroa 2002-2010 artekoa izan zen, eta 52 liburu kaleratu zituen Elkar-Alberdania lankidetzak. Beste balorazio bat kaleratu zen Senez 37 alean, baina oraingoak bigarren aroa ez ezik, lehenengoaren kritika ere biltzen du, beraz, zuzenduriko akats batzuk ez dira islatzen. Halere, oraindik ere poesia liburu bakarra da LU bilduman duguna. Hirugarren aroaren aurretik, nolabaiteko azterketa eta sustapena egin zen 2010ean, eta katalogoa eta Urrezko Biblioteka ere prestatu zuten. Azkenik, hirugarren aroan, 2011n, Erein-Alberdania-Igela elkarlanak deialdi berria ahalbidetu zuen.

LU bilduma 152 liburuk osatzen dute, eta horiek euskaraz eman dituzten 82 itzultzaile. Horietatik itzulpenen zozketan gehien hautatutako laginak Koldo Bigurirenak dira, 8 liburu plazaratu baititu bilduman; hurbiletik jarraitzen dute Jose Morales Belda eta Josu Zabaleta, 7 libururekin. Alta, Ibarluzeak argi utzi bezala, LU bildumako itzultzaile guztiak “ez dira dinosauroak” eta hasiberriak ere badira zerrendan, beraz, beldurrik ez parte hartzeari. Lau eskutara egin den itzulpenik ere bada, 9, hain zuzen. Datuekin bukatzeko, aipatu behar da azken 15 urteotako Euskadi Saria, itzulpenaren alorrean, LU bildumako 10 obrek jaso dutela.

Paratestuen azterketari eta bildumak literatur sisteman izan duen harrerari buruzko iruzkinak egin zituen ondoren Ibarluzeak. Itzulpena baino jatorriz euskaraz idatzia dirudien testua jotzen ei dute egokitzat kritika guztiek, eta maiz euskarari baino ez zaio erreparatzen. Bildumako liburu guztiek kritika bat, behintzat, jasotzen dute, eta EIZIE arduratzen da horretaz. Irakurle txokoetan, oro har, oso itzulpen gutxi lantzen dira, eta Gasteizekoa da joera horretatik nabarmen urruntzen den bakarra. Batxilergoko testuliburuak arakatuta, oso gutxi dira itzulpenetako txatalak, eta orokorrean, itzultzailea idazlea ere badenean baino ez da aipatzen haren izenik. Azkenik, entziklopedietan ere ez du oihartzun handirik bildumak, nahiz eta corpusetan kopurua handitzen den. Ibarluzeak LU bilduma webgune eta blogetan zenbat aipatzen den ere aztertu du, eta ikusi du, gehienetan, EIZIEk bidalitako albisteak argitaratzen direla, eta ez modu sistematikoan.

Orain arteko ikerketatik ondorioztatu duena zera da: LU itzultzaileak zaintzen dituen bilduma da; adituen edo arituen atarietan maizago aipatzen da; eta ez du kasik zabalkunderik eskoletan eta irakurleen artean. EIZIEk eta argitaletxeek sustapen lana egiten dutela gogoan harturik, Ibarluzeak uste du helmen akatsa gehiago dela irakurleena, eta uste du jendeari kritiko izaten irakatsi behar zaiola. Bestela, orain arte bezala, “itzultzaileek itzultzaileentzat egiten duten zerbait” izaten segituko du.

Galde-erantzunetarako tartean, Juan Garziak hartu zuen hitza, eta sarrerako bideoan azaltzen ziren adierazpen batzuk gaitzetsi zituen, hain zuzen, bildumak gaur egungo best sellerei edo bestelako liburuei leku egin behar zitzaiela zioten ekarpenak. Izan ere, Garziaren esanetan, bildumaren irizpideen barruan egin behar da kritika, ez horietatik kanpo; bestela egiten bada, ez da kritika izanen, kexua baizik. Argi izan behar da, beraz, zer bilduma mota den, eta zer irizpideren barruan aritzen den.

Keep calm and read Jane Austen

Ana Moralesek orain 18 urte itzuli zuen LU bildumarako Austenen Harrotasuna eta aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996). Bai, hori da, gaur egun ezin imajina dezakegun egoera itxuraz prekarioan, internetik gabe! Alta, gabezia horrek aukera eman zion autorearen ingurua bisitatzeko, Ingalaterran. Austen erdi mailako familia bateko alaba izan zen XVIII. mende bukaeran, eta giro landu eta irakur zalean hazi zen. Garai hartan, ezkontza zen emakumeek zuten bizirauteko modua, Austenen obren ageriko berezitasuna dena. Estetikaren aldetik, mila xehetasunek osatzen dute lanaren egitura sofistikatua, umorea eta ironia borborka baliatzen ditu eta autoreak berak gehiegikeriei dien higuina pertsonaiaren batean ere adierazi du, hala egoeratan nola hizkuntzan. Izan ere, hizkuntza da Moralesen hitzetan, autoreak darabilen tresna nagusia pertsonaiak eraikitzeko, testuan elkarrizketa baita nagusi, deskribapenen gainetik. Horrela, bada, solasean oinarrituriko gizartea deskribatzen du Austenek, eta hala eman Moralesek 1813ko obra honetan.

Pertsonaia bakoitzaren terminologia, joskera eta jarioa, beraz, haren izaerarekin bat eginen du, eta gisa horretan erabiltzen dira arkaismoak, interjekzioak eta puntuazioa ere. Kontalariaren ahotsak, esaterako, sintaxi sinplea, jario erraza eta orekatua du, eta adjektibo eta adberbioekin zehazten da. Orokorrean, aipatzekoak dira hizkuntzan, baita ere, egitura bitarrak eta paralelismoak, neurrizkotasuna eta zehaztasuna. Moralesek argitu zuenez, itzultzerakoan hiru tentaziori ihes egin behar izan zien: sinplifikatzeari, Jane baino jatorragoa izateari eta gehiegi azaltzeari. Hiru bekatuak egin zituen, antza, eta adibideak ere eman zituen hanka-sartze horiek ilustratzeko. 18 urte eta gero, haren itzulpen ideia ez da aldatu, alderantziz baizik, are muturragokoa bihurtu baita tentaziook saihestu beharreko ustea. Urrezko Bibliotekan berriz argitaratuko diren 20 liburuetako bat da Harrotasuna eta aurrejuzkuak, beraz, zuzenketa eta eguneratze artean Moralesek bigarren aukera du orduko bekatuetatik libratzeko.

Hiztegiari dagokionez, zehaztasun handia darabil Austenek, eta ez da kasualitatea unean-unean zer hitz hautatu duen, horrek lotura izanen baitu ahotsen aniztasunarekin. Besteak beste, Moralesek zioenez, “nobelan lau ezkontza gertatzen direla kontuan izanda, ageri zaigun amodiozko hiztegia oso moderatua da”; horrela, maitasun hitzaren ordez, irakurleak maizago aurkituko ditu beste hauek: isuria, joera, oniritzia, estimazioa, eroria, onginahia, ongura, atxikimendua eta begi argia. Tonu horrek bat egiten du Austenen estetika orekatuarekin. Solasaren artean, kortesiazko formulak ere ugariak dira, zeinak euskarazkoak gorde dituen, nahiz eta gaur egungo irakurlearentzat arrotz samar gertatu batzuetan (I dare you… > Ausartuko nintzateke esatera…). Doinua eta testura sortzen saiatu zela azaldu zuen itzultzaileak, eta maiz konpentsazioaren bidez egin zuela.

Azkenik, kultur erreferentziei buruz mintzatu zen, hala nola, garaiko sozializazio molde, denbora-pasa, joko eta dantza, arropa, auto, otordu, emakumeen hezkuntza, elizgizon eta amodio ez-zilegiez, eta horrek guztiak ekarri zion buruhauste eta dokumentazio beharrari buruz. Azkenik, gainetik aipatu zuen egun sarean dagoen Austen bizitzari eta lanari buruzko bibliografia, lana izugarri erraztu izanen zukeena, eta Xerezaderen artxiboaren berri ere eman zuen itzultzaileak.

Liburuaren hitzaurrean ageri den aipu bat bukatzeko: “Geure eta besteen absurdoak ironiaz hartzen ikasten dugun neurrian erlatibizatzen ikasiko dugu, eta, beraz, geure iritziak baldintzatzen dituzten harrotasun eta aurrejuzkuen kontra borrokatuko”.

Zubiak, taulak eta izerdia

Bazkalondoan, sargori itsaskorrarekin eta kaloriek sortzen duten logurarekin, literatur itzulpenean daramatzan 12 urteek ematen dioten eskarmentutik mintzatu zitzaigun Karlos Zabala. Erlatibismoaren alde egin zuen hitzaldiaren hasieran, eta jatorrizkotasuna ezbaian jarri zuen; hori guztia indartzeko-edo, autore nahiz teorialari handien aipuak eman zituen, Octavio Paz eta Borgesenak kasu. Hala, bada, jatorrizkotik egiten ez diren itzulpenak erlatibismo horretatik begiratu behar zirela aldarrikatu zuen, baita erlatibotasun hori ere erlatiboa dela adierazi: “askok lur gogorra nahiago dugu, zingiratsua baino”. Erlatibotasuna muga batzuen barruan, beraz, eta ahal dela, ez oso zabal. Gainera, gogorarazi zuen egun badirela xede-hizkuntzari berebiziko garrantzia eta nagusitasuna ematen dioten teoria batzuk. Zubi-hizkuntzetatik itzulpena egitea negatibotzat jo ohi dela esan zuen, eta horren gaineko kritika txatalak irakurri zituen, zeinek “ez dira gozagarriak ez onargarriak” gisako loreak baitzioten. Uste eta juzku horiekin, beraz, nork ikertuko ditu zubi itzulpenak sasi-itzulpentzat hartzen badira?

Kontua da, ordea, itzulpen anitz egin direla zubi-hizkuntzak erabiliz, baita literatur sistema eta hiztun handiko hizkuntza boteretsuetan ere; besteak beste, frantsesa izan da urtetan zubi-hizkuntza horietako bat, eta esperantoa zubi-hizkuntza gisara erabiltzeko sortu zen. Zabalaren ustez, literatura orok behar du bai kanpoa bai barrua elikatu, eta, beraz, bi noranzkoko itzulpenak behar dira; jatorrizko hizkuntza jakin ezean, zeharkakora jo behar. Itzulpen galera erlatibotzat du itzultzaileak, ez absolututzat, eta itzulpen kaskar batek ere jatorrizkoari on egiten diola uste du. Antza, nahiz eta kontrakoa pentsa daitekeen, azterketek diote joera dagoela halako itzulpena egiterakoan zubi-hizkuntzari hertsiki lotzeko.

Ivo Adritx-en Zubi bat Drinaren gainean (Alberdania-Elkar, 2010) plazaratu zuen Zabalak LU bilduman, eta horretarako, serbokroazieraz jakin ez eta zubi-hizkuntzak erabili zituen. Azaldu zuenez, hiru liburu baino ez dira euskaratu serbokroazieratik:  Danilo Kis-en Hildakoen entziklopedia (Alberdania-Elkar, 2005), Monika Etxebarriak euskaratua; Miroslav Krleza-ren Adimenaren mugetan (Erroteta, 2012), Hasier Agirreren itzulpenean; eta azkena, Zabalak euskaratua. Hain zuzen, Dubravka Ugresic idazle kroaziarraren gustukoenak, Aritz Galarragaren elkarrizketan dioskunez. Gaur egun egoera soziopolitiko eta administratiboarekin batera aldaerak izan ditu hizkuntzak. Serbia, Kroazia eta Bosnia elkarrengandik urruntze eta bereizte saiatze horretan, aldaerak izan ditu hizkuntzak, eta egun hiru bikoizketa eta hiru bertsio egiten direla azaldu zuen Zabalak, bata bestearengandik oso hurbil badago ere.

Monika Etxebarriak Senezen kaleratu zuen artikuluan, zubi-hizkuntzetatik itzultzeko zailtasunak aipatzen eta aholkuak ematen zituen, eta ahal izanen balu, Zabalak atzera egin eta aholkuoi jarraituko ziela aitortu zuen. Etxebarriak artikuluan gomendatzen zuen zubi-hizkuntza bakarrari atxikitzea eta beste batzuk kontsulta modura erabiltzea, zalantzak argitzeko. Alta, Zabalak kontrakoa egin zuen; itzulpena esleitu ziotenean, gaztelania eta frantsesezko bertsioak hartuko zituela eredu esan zuen, baina berehala ohartu zen gaztelerazkoa frantsesetik itzulia zela, ez jatorrizkotik. Beraz, alderaketa egiteko beste bertsio baten beharrean zegoen. Italierakoa eta ingelesezkoa hartu zituen, alderatzeko eta itzulpenak pixka bat aztertzeko. Baina horiek aski ez eta galego eta katalanezko bertsioak ere erabiltzera ausartu zen. Entzuleon begiak gehiago zabaldu ezin zirela zirudienean, esan zuen Google Translator-ekin egin zuela proba, kroazierako bertsioa gaztelaniara ekarriz, eta itzultzaile automatikoaren bertsioa ere izan zuela eredu eta aztergai; baliagarri izan omen zitzaion errepikapen edo hitz berezi batzuk identifikatzeko. Itzultzaileak ere ikertu zituen, kulturarekin edo hizkuntzarekin nolako harremana zuten jakiteko. Itzulpen prozesua azaltzen zihoan neurrian gelako beroa handitzen zela zirudien, eta apunteak haizemaile bihurtu ziren berehala. Kapituluka itzuli zuen eleberria, bertsio batzuekin eta besteekin probatzen, ea zeinekin moldatzen zen hobekien. Taula bat ere erakutsi zigun, sinestezina, zinez; sei hizkuntzetako bertsioak ageri ziren, bata bestearen ondoan, eta esaldika edo paragrafoka banatuta zegoen liburu osoa. Horretarako, jakina, bertsioetako batzuk eskaneatu behar izan zituen aurretik, eta guzti-guztiak lerrokatu. Ordurako, beraz, gutxi batzuk baino ez ziren asaldatu esan zuenean eleberria itzultzeko hiru pantaila erabili zituela taula ederra beti bistan izateko, eta laugarren pantaila bat euskarazko bertsioa idazteko. Sei hizkuntza horietarik batzuk argitalpen bat baino gehiago dituztela kontuan hartuz, edonor erotzeko moduko hamaika bertsio bildu zituen. Orain eginen balu, italierakoa erabiliko zukeen, ikerketa guztiak onena hori dela dioelako, eta ingelesezkoa erabiliko luke alderatzeko. Jakina, ondorio horretara heltzeko, aurreko prozesua, nahiz eta neurri txikiagoan, beharrezkoa da.

Informazio bila, Bixente Serranoren kritika hau aurkitu dugu armiarma atarian:

Irakurketa atsegina eskaini digu Karlos Zabalak, ez dakigularik, baina, zein bertsiotatik ekarria. Serbokroazierazkotik ez, segurik. Badakigu, jakin, ezin duguna hizkuntza guztietako jatorrizko bertsioetatik euskaratu. Hala izanik ere, ongi etorriak gurera, baiki, mundu osoko altxor literarioak. Baina eskertzekoa izanen litzateke irakurleoi jakinaraztea zer zubi-hizkuntzatatik igaro den ekarpen bakoitza gureganaino iristeko.

Orain Serranok badaki ez zutela zubi-hizkuntza zehaztu hori egitekotan liburuari beste bi orri gehitu beharko zizkiotelako.

Hizkuntzari dagokionez, turkierazko hitzak ageri dira liburuan, eta guztiak ez zituela gorde esan zuen, horretan ere hautatze prozesua egin zuela, garrantziaren arabera. Itzulpena hautapen prozesu etengabea dela jakitun, bestelako erabaki batzuk ere hartu behar izan zituen; hala nola, oin-oharrak atzera pasatu zituen, aunitz baitziren, eta ahal zela, erraztera jo zuen, nahiz eta esaldiak ez mozteko hautu sendoa egin. Gure grafiarekin eman zituen fonema guztiak, autorearena kasu.

Azkenik, Zabalak argitu zigun Adritxen liburua euskaratu zuenetik ez duela beste itzulpenik egiteko adorerik aurkitu. Inor harritzen da horrekin entzundakoak entzun eta gero? Zur eta lur geratu ginen ikastarotik ateratzean, eta itzulpenak eromen hura merezi ote zuen zalantzarik gabe. Osasuna beste guztiaren aurretik. Galderen tartean, Juan Garziak Zabalaren hitzen azalpen edo argitze moduko bat egin zuen; izan ere, hasieran erlatibotasuna eta xede-hizkuntzaren garrantzia aldarrikatzen zuen berak itzulpena justifikatzen bukatu zuen, edo itxura hori hartu genion, behintzat, zubi-hizkuntza eta bertsio guztien eromenezko kontaketari.

Ibarluzeak aurkezpen labur bat egin zuen sarrera gisara, eta mahai-inguruaren nondik norakoen berri emateaz gainera, bai hasieran bai solasaldiak iraun zuen ordu eta erdian zenbait galdera bota zizkien hizlariei. Mendigureni hitza eman aurretik, Ibarluzeak adierazi zuen Britainiako argitaletxe batzuek hiru zuzentzaile omen dituztela, bat itzulpena zuzentzeko, beste bat hizkuntza zuzentzaile eta azkenekoa edizio zuzentzailea. Gurean halakorik posible litzatekeen galdetu zion editoreari, eta horrek, jakina, ezetz. Mendigurenek adierazi zuenez, Euskal Herrian euskarazko irakurle gutxi gaude, eta editoreak egiten duen lana hiru eskuren kontu utziko balute, zuzentze prozesu kostua izugarri haziko litzateke, egun ezinezko litzakeena. Literatura unibertsala aipatu zuen gero, izan ere, bilduma egiteko diru-laguntza jasotzen dutenez, zuzentze prozesua aberatsagoa eta zehatzagoa izan daiteke.

Zaldua Gasteizko irakurle klubeko koordinatzaile da azken hamar urteotan, eta horren inguruan aritu zen segidan. Ibarluzeak aipatu zuenez, Arabako hiriburuko kluba da itzulpen gehien jorratzen dituen Euskal Herriko kluba. Zalduak azaldu zuen Gasteizko irakurle klubean komunismoaren “zentralismo demokratikoaren bidetik” jotzen dutela hurrengo urtean hizpide izanen dituzten tituluak aukeratzerakoan, hau da, irakurleek beren iritziak eta nahiak aurkezten dituztela, baina azken hitza eta erabakia koordinatzaileak berak duela. Idazleak esan zuenez, hasieratik jarri izan ditu zerrendan itzulpenak, baina itzulpenen presentzia handitu egin da nabarmen urteek aurrera egin ahala. Orain hogeita hamar urte ez zuten maila txukuna lortu dute itzulpenek Zalduaren hitzetan, eta hala islatzen omen da azken urteotan sortutako argitaletxeek (Meettok, Denonartean, EDO…) itzulpenean eginiko apustuan. Idazleak Aingeru Epaltzaren artikulu bat aipatu zuen, non idazle nafarra baikor azaltzen baitzen irakurle gisa itzulpenen inguruan, baina ezkor, aldiz, idazle gisara, lehia handiagoa izanen delakoan. Zalduak adierazi zuen bera ez dela hain ezkor, besteak beste, Gasteizko klubak itzulpen bati buruz mintzatu behar duenean, %40 inguru jaisten delako partaideen kopurua. Adierazi zuen idazlea ez bertaratzeak baldintzatu dezakeela jaitsiera hori. Gainera, beste faktore batzuk ere aipatu zituen irakurleak itzulpenaren aurrean atzera egiteko: batetik, euskal idazleek errazkeriara ohitu omen dute irakurlea, eta bestetik, diglosia egoera. Halere, Zalduak azaldu zuen irakurle kluben helburua literatura behar duela izan, ez idazleen pasarela bihurtzea. Itzultzailea ez dute hain modu sistematikoan eramaten klubera, arrazoi ekonomikoak eta lotsa medio.

Ibarluzeak galdera luzatu zion ondoren Elorriagari: “Bada aldea idaztean eta itzultzean?” Eta idazleak baietz. Azaldu zuenez, enkarguzko literatura itzuli izan zuen Labayrun lanean izan zen urteetan, eta alde handia ikusten du lan horien eta norberak hautatutako itzulgaien artean. Ezin guztiak zaku berean sartu, beraz. Itzuli duen azkena Adam Bodor errumaniarraren Artzapezpikuaren bisita (Elkar, 2010) izan da, biziki maite duen obra. Gazteleratik itzuli du, nahiz eta Karoly Morvay hungariar hizkuntzalariaren laguntza izan duen testua orrazteko. Elorriagaren arabera, “itzulpena testu baten literatur muinak ikertzeko modu ederrenetarikoa da”.

Azkenik, Roquek itzultzaile eta zuzentzaile profesionalaren ikuspegia eskaini zigun. Gaur egun batez ere enkarguz egiten direla itzulpenak esan zuen, eta garai batean ez zela horrela, norberak hautatzen baitzuen zer itzuli. Idazletik itzultzailera baino, itzultzaile izatetik idazle izatera pasatzea errazagoa dela esan zuen, nahiz eta idazleak kexatu. Euskaldunok garen apurrak izanik, idazle kantitatea handia dela ere esan zuen. Hizkuntzaren problematikaz mintzatu zen, eta horretarako, Xabier Mendiguren Bereziarturen Burkidea (Elkar, 1984) itzulpena aipatu zuen; izan ere, urte “aunitz” badituen itzulpena bikaina izan arren, orduko euskal irakurlea ez zegoen horretara ohitua. Hizkuntzari begiratu behar zaiola esan zuen, itzultzeak hizkuntza behartzea baitakar.

Segidan, banan-banan egin beharrean, benetako mahai-inguruari ekin zioten, Ibarluzeak galdera bat/zuk egin eta nahi zuenak erantzuteko. Hizkuntzaren gaiarekin jarraitzeko, Mendigurenek adierazi zuen testu batzuek zailtasun handirik ez badute ere, beste batzuk sufrikario hutsa direla itzultzaile, zuzentzaile eta irakurleentzat. Tituluak aukeratzerakoan ere horri begiratu beharko litzaiokeela esan zuen, itzulpena naturalagoa litzatekeelako, eta ez bakarrik liburuaren ospeei. Hizkuntza orok izanen dituela bere mugak aitor zuen arren, azaldu zuen euskal itzultzaileak beste hizkuntzetakoak baino askoz zintzoagoak direla, eta arazo bati zuzenean egiten diotela aurre. Roquek arrazoia eman zion, eta adierazi zuen egun kultur eduki gehienak gordetzen saiatzen direla euskal itzultzaileak. Gainera, editoreari bidali aurretik euskalki diferenteko irakurleari itzulpena pasatzea oso aberasgarria dela esan zuen, izan ere, uste du batzuetan bai eskertuko luketela itzultzaileek zuzenketa zorrotzagoa.

Autoitzulpenaz ere mintzatu ziren. Mendigurenek adierazi zuen halako kasuak ez zirela itzulpenak, bertsioak baino. Alta, Elorriagak bere lanak gaztelerara itzuli dituenean, itzultzaile gisara azaltzen da liburuan. Gainera, idazle getxotarrak azaldu zuenez, beste inoren testua itzultzean, ahalik eta fidelen eusten saiatzen bada ere, haren testuak itzultzean ez dio errespeturik, eta gazteleraz funtzionatzen ez duen zerbait bada, aldatu, moztu edo luzatu egiten du. Orduan, entzuleon artean zegoen Gerardo Markuletak galdetu zion ea bi testuetatik zein zen kanonikoa, eta Elorriagak aitor zuen beste hizkuntzetara itzultzen denean gaztelerazkoa hartzen dela erreferentetzat. Hala ere, kritika egiten diote euskal gazteleraz idazten duelako, eta editoreren batekin sesioak ere izan dituela aipatu zuen tokiko gaztelera darabilelako. Horrela, bada, Elorriagak aipatu zuen gaztelerazko bertsioan irakurleari pistak ematen saiatzen dela. Zalduak ere uste du autoitzulpena bertsio bat dela, eta haren lanak itzultzean azalpen modukoa egiten duela esan zuen, testua moldatzen duela “Almeriakoek ere uler dezaten”. Elorriagak esan zuen Londres kartoizkoa da (Elkar, 2009) idazterakoan saiatu zela kapitulu bat amaitzean horren itzulpena egiten, aldi berean, beraz, baina ezinezko egin zitzaiola, itzultzen ari zela funtzionatzen ez zuen zerbait ikusi eta jatorrizkoa aldatzen zuelako. Aurreratu zuen orain arteko joera aldatu eta egun idazten ari duen obra itzultzaile profesional bati pasatuko diola, denbora aunitz eskaintzen baitio itzulpen bakoitzari.

Mendigurenek bota zuen ondoren galdera: egungo joera autorearen kutsua itzulpenetan gordetzea da, baina ez al da pena itzultzaileak estandarrean aritzea eta haien kutsua ez uztea? Entzuleon artean zen Bego Montorio itzultzaileak beste galdera batekin eman zion arrapostu: editoreek hori baimenduko lukete? Horren harira Zalduak esan zuen testuan itzultzailea gero eta presentzia gutxiago testuan, are eta hobeki.

Azkenik, itzulpen kuttun bat aipatzeko eskatu zien Ibarluzeak, eta hala egin zuten: Mendigurenek Iñigo Roquek itzuli berri duen Pessoaren Poemak pluralean (Denonartean, 2012) aipatu zuen; Zalduak AnaIsabel Moralesek itzulitako Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996) eta Oksanen Garbiketa (Alberdania-Erein, 2011), Mia Rissanen eta Joseba Ossak itzulia; Elorriagak “euskaraz idatziak diruditen” bi liburu aipatu zituen, Antton Garikanok euskaratutako Perutzen Bederatzietatik bederatzietara (Elkar-Alberdania, 2003) eta Andritxen Zubi bat Drinaren gainean (Elkar-Alberdania, 2010), Karlos Zabalak itzulia; eta Roquek, azkenik, Bego Montoriok itzulitako Mendez Ferrinen Mugaldeko jendea (Elkar, 1998) eta Gerardo Markuletak itzulitako hainbat idazleren Istorio hiperlaburrak (Erein, 1995).

Mahai-inguru interesgarria izan zen, pena galde-erantzun eta eztabaidarako tarterik geratu ez izana. Hala ere, itzulpenari lotutakoez gainera, beste berriren bat ere izan genuen. Batetik, mahai-inguruaren bukaeran Mendigurenek sortzear den Pasazaite argitaletxe berriaren berri eman zigun; antza, berehala abiatuko da, besteak beste, itzulpenen batekin. Bestetik, itzulpenaren inguruko solasaldiaren ondoren, liburu aurkezpenen txanda izan zen, eta ezagun genituen beste batzuen artean, berri bezain interesgarri egin zitzaigun Eric Dicharry idazlea aritu zen Hormatik hormaraino (Maiatz, 2012) liburua aurkezten, autorearen hitzetan “performance idatzia”.

(Argazkiak Literaturia, Zaldi Ero eta ezezagunetakoak dira)

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=VDdiRq4414w]

Zuzentzailearen Nazioarteko Egunean

(EIZIEk eskatuta, Zuzentzailearen Nazioarteko Egunaren karietara idatzitako testua)

Ikusgaitasuna da itzultzaileen eskarietako bat: badirela agertu nahi dute harro. Jo dezagun EIZIEren batzar nagusian gaudela eta, inoiz ez bezala, bazkide guztiak elkartu direla erabakizun handiak aztertzeko. Hara, hor dituzu itzultzaileak; interprete bat edo beste ere bada, entzungailuetan ezagun zaie, baina zail da zuzentzaileei antzematea… Bolaluma gorririk ia ez da ikusten paparreko sakeletan. Auzo-herrietan ez bezala, hemen zuzentzaileek itzultzaile eta interpreteen lagunarte alegera dute bidelagun; ez, alferrik, gainera, horrek aukera ematen baitie «Zertan egiten duzu lan?» galdetzen dieten bakoitzean «Itzultzailea naiz» erantzuteko.

Hala ere, har dezagun tartetxo bat, eta pentsa dezagun zer erantzungo geniokeen jakin-minez inguratzen zaizun horri. Zuzentzaile garela ihardetsiz gero, susmo txarrei eta harridurari buru egin behar genieke, inondik ere, ez baikara ez «hizkuntzaren poliziakoak», ez Word-eko «zuzentzaile ortografikoak», ez «diktaketak zuzentzen dituzten behialako irakasleak», ez «tinta gorriaren maitale sadikoak». Hartara, ezezka hasiko ginateke, zer ez garen azalduz; txantxa-giroan, seguruena.

Ordea, zer garen badakigulako dakigu zer ez garen. Zer gara, bada?

• testuen mamiaren nahiz itxuraren zaintzaile
• hitz doi eta egokien bilatzaile
• aholkulari eta gomendio-egile
• idazleen aingeru guardako (idazlea idazten duena da, izan koblakari, izan kazetari, izan itzultzaile…)
• idatzietako korapiloen askatzaile
• lotsen estaltzaile
• prebentziozko irakurle
• kalitate-bermatzaile
• izenik gabeko inurri maratz
• testugile eta argitaratzaileen pilula lasaigarri
• etc.

Berriro, ezezkoan. Ez ditugu atsegin akats-markatzaile orojakileak (Buenos Airesen hala ospatzen duten arren gaurko eguna, hirian zehar kalejiran akatsei erretratuak eginez). Ez gara pozten inoren hutsekin. Ez gara zuzentzaile, hobetzaile baizik (Larramendik gu izango gintuen gogoan, beharbada, hitza asmatzean).

Beharbada, ez dugu nazioarteko egunik beharko, Zuzentzailearen Harrotasun Eguna baino, lumak jantzita agertzeko itzultzaile eta interpreteekin ditugun bilera horietara.

Testu hau Iñigo Roquek egina da, eta Mila Garmendiak zuzendua, zeren zuzentzailea ere, idazten duenean, zuzentzaile premian izaten baita.