Axolagabe

Gizon bat lotan / Georges Perec (Juan Luis Agirre) / Igela, 2014

Georges Perec XX. mendeko bigarren erdialdeko frantses literaturak erditu zuen idazle errealistarik nabarmenetakoa da. Korronte existentzialistan txertatzen den Gizon bat lotan izenburuko eleberri laburra, 1967an idatzia, autore honen lehen garaiari dagokio, surrealismora lerratu baino lehenagokoari, alegia.

Istorio honetako protagonista bizitzarekiko desengainua pairatzen duen hogeita bost urteko mutila da, bat-batean krisi existentzial moduko batean murgiltzen dena. Bizitzan bere burua kokatu ezinik, ordura arteko ohiturei uko egitea erabakitzen du. Era honetan, iraultza txiki bakartia burutzen du: gizarteak harentzat aldez aurretik markatuta duen bideari muzin egin, besteek harengandik espero dutenaren aurka joz. Jarrera berriak, horretarako asmorik gabe ziurrenik, bere burua beste modu batera deskubritzera edo, hobeto esanda, berraurkitzera eramango du. Hala, une horretatik aurrera eremu neutrala zapaltzeko ahalegina egingo du, hots, hautematen duen errealitatea balio orotik libratzekoa.

Esperimentu dei genezakeena estimuluak drastikoki murriztean datza; protagonistak gaur egun hain boladan dagoen “desikasi” kontzeptua aplikatzen du. Bakardadea, indiferentzia, pazientzia eta isiltasuna lagun, Parisko kaleetako giroa soilik entzumena eta ikusmenaren bidez antzemateraino, ekintzan parte hartu gabe, bertan inolako arrastorik utzi gabe. Egoera are muturrerago eramanez, alokatuta bizi den ganbara ilunean giltzapetzen da, bere existentzia landare batenarekin parekaturik. Jokaera honek irudimena suspertzen dio, esate baterako, denbora gelako horman formak osatuz, ametsean, egin dezakeenaren inguruko balizko aukera guztiak aztertuz, urruneko zaratak interpretatuz edo auzokoaren bizitza asmatuz igarotzen duenean. Lozorro betierekoan. Loa bizitzaren aurkari gisa darabil idazleak, bizitzaren deuseztapenaren irudi gisa, eta haren bidez protagonista ezerezaren bidean jartzen du, ezizatearenean.

 Honek ezustekorik gabeko bizitza bilatzen du, berak ezer itxaron ez duen eta besteek harengandik ezer itxaroten ez duten bizimodua. Are gehiago, erabateko axolagabetasunaren bitartez, sekula sentitu gabeko barne-bakea eta zorion ia perfektua ekarriko dizkiolakoan, ikusezin bihurtzea da haren ametsa. Izan ere, lotan dagoen gizona inertziak eramana den automata baten antzera jokatzen du, lehentasunik edo ezertarako borondate eta gogorik gabe, aukeratzeko gaitasuna soilik haren biziraupena ziurtatzeko oinarrizko beharrak asetzera mugatuz. Subjektu honengan, jakina, laster nagitasun emozionalaren gaitza nagusitzen da, non apurka-apurka sentipenen intentsitatea apalduz doakion.

 Perecen obra osoan zehar, nouveau roman mugimenduko kidea izanik, agerikoa da narrazio-modu berriak garatzeko kezka. Zentzu horretan uler daitezke istorio honetan gizabanakoaren kontzientzian barneratzea, eguneroko xehetasun arruntenetatik transzendentzia besarkatzea eta, ildo beretik, pertsonaia espazio fisikoan duen kokapena, espazio horrekiko erakusten duen harreman berezia (zeharo neurotikoa) azpimarratzea. Mutil protagonistak besteentzat agerikoa dena ikusteari uzten dio, gainerakoei oharkabean igarotzen zaizkien ñabardurei garrantzia emanez eta, hortaz, begirada horietan denbora luzez pausatuz. Testuaren irakurketak, bestalde, paradoxa bideratzen du, errealitatea xehetasun ñimiñoenetaraino jasotzeko obsesioak zein inguruko objektuen zerrendatze luzeek irrealtasun sentsazio nabarmena eragiten baitute, begirada gaixo eta distortsionatu baten ondorio balira bezala.

 Kontaketan protagonistak bereganatu nahiko lukeen neutraltasun bereko tonua darabil. Ahotsa ere narrazioaren beste berezitasun nagusietako bat da, istorio honen egiazko narratzailea pertsonaiaren kontzientzia baita, hari une oro hitanoa baliatuz zuzentzen zaiona. Izan ere, narrazio-mailan protagonista erabatekoa bada ere, istorioan lekuko huts bihurtzen da. Bere ingurua aztertzetik aparte, eta autoanalisi eta digresiorako joera konpultsiboa albo batera utzita, ez du apenas jarrera aktiborik erakusten. Baliteke Gizon bat lotan epikotasunik gabeko eleberria izatea, halere, estimulu urritasun egoera muturreko bat irudikatu arren, testu zinez estimulagarria da.

Ezer gehiago nahi ez. Itxaron, ezer itxarotekorik ez izan arte. Herrestan bizi, lo egin. Jendetzak eramaten utzi, kaleek. Denbora galdu. Desirarik ez izan, ez amorrurik, ez asaldurarik: hire landare-bizitza, hire bizitza deuseztatua

Zuetako batek baino gehiagok izanen zuen mezu bidezko hartu-emana Iraitz Urkulorekin. Alta, inork gutxik jarriko dio aurpegia ordenagailu atzean dagoen kulturzale langile eta prestu horri. Elkarrizketa hau egitean ere zorrotz azaldu da Iraitz, gauzak ongi egin zale dela behin eta berriz erakutsiz. Ez du argitara ateratzeko asmorik, gainera, norberaren lanak definitzen gaituela uste baitu, eta, argazkia eskatzean, Alain Urrutiaren margolan bat bidali digu bere printzipio eta zaletasunekin koherente. Alferrik bilatuko dugu sarean bere argazkirik, baina hamaika idazleren aurpegiak agertuko zaizkigu haren izen-abizenekin; izan ere, Berria egunkariko eta Berton aldizkariko literatura kritikaria da, eta El Correo egunkariko “Territorios” kultur gehigarrian kolaboratzen du, euskal kultura eta literaturari buruzko artikuluekin.

Jakin dugu Euskal Filologian lizentziatua dela, eta Literatura Konparatua eta Ikasketa Literarioak masterra egin eta gero, gaur egun doktorego tesia idazten ari dela euskal literatura garaikidearen arloan. Horrekin lotuta, hainbat artikulu argitaratu ditu aldizkari espezializatuetan, eta Liverpooleko Unibertsitateko Bulletin of Hispanic Studieseko artikulu-ebaluatzailea ere bada. Arte kritika ardatz duen Sans Soleil argitaletxearen baitan, “Txinpartak” euskarazko bilduma zuzentzen du. Literatur itzulpen lanak egiten ditu eta 452ºF Literaturaren Teoria eta Literatura Konparatua aldizkariko euskara itzultzaile eta zuzentzaile taldea koordinatzen du.

Luma bizi eta gogo sutsu horren atzeko hazpegiak misterioz elikatzen jarraituko dugu bihotzez eskertzen diogun elkarrizketa honekin, bada.

Atalari ez diogu izena aldatu, ez baikenekien nola deitu: prentsarako kolaborazioak egiten dituzu, euskal literatura garaikidearen arloan tesia egiten ari zara, Sans Soleil argitaletxeko “Txinpartak” saileko arduradun zara… Nor dugu mintzo?

Ez da erraza, ezta batere dotorea ere ziurrenik, norbere burua aurkeztea, baina ahalegina egingo dut. Ikasketez euskal filologoa naiz, gaur egun euskal literatura garaikidean doktoregaia. Lanbidez, literatura itzultzaile eta zuzentzailea, batez ere haur literatura eta saiakera euskaratzen ditut. Gainerakoak oso gustura egiten ditudan aldizkako lanak dira.

Euskal literatura dut pasio. Definizio horrek beste edozein titulu, etiketa edo izendapenek baino erosoago sentiarazten dit, horretan nire burua identifikatu dezakedan neurrian. Hortik abiatuta, sekulako zortea dut idazleak elkarrizketatu, euskal literatura garaikidea ikertu, artikuluak eta kritikak argitaratu, literatura itzuli, editore lanak egin, itzultzaile eta zuzentzaile taldeak koordinatu eta euskal literaturarekin lotutako bestelako egitasmotan parte hartu ahal izateagatik. Oso esperientzia polita eta, aldi berean, aberasgarria da euskal literaturara eremu ezberdinetatik hurbiltzea.

Beti itzalean ibiltzen zara, ordea, eta hori benetan da zaila gurean kulturgintzan ari bazara.

Ez da kasuala, nik bilatutako zerbait baizik. Izan ere, oraintxe, dagoeneko neure burua aurkeztu izanaz damutzen hasia naiz. Berdin da nitaz egia ala gezurra esaten dizudan, azken batean nire lanak definituko (eta defendatuko) nau, halaxe pentsatu nahi dut, behintzat. Ez dago, nire ustez, norberaren lana baino aurkezpen zintzoagorik, onerako zein txarrerako.

Askotan sentsazioa dut egileok (hauek idazle, itzultzaile, kritikari zein kazetari izan) gehiegi hitz egiten dugula geure buruaz, lana bera ordezkatzeraino, horren ondorioz fokua garrantzia osoa jaso beharko lukeen literaturatik aldenduz. Asmo onez egiten dugu, eta oharkabean maiz, baina literaturari dagokion arreta desbideratzen dugu itzalean ez geratzeagatik. Ez nuke oker horretan erori nahi. Elkarrizketa hau, argi eta garbi nire inkoherentziaren erakusgarri izateaz gain, salbuespentzat jo dezagun, mesedez.

“Askotan sentsazioa dut egileok gehiegi hitz egiten dugula geure buruaz, lana bera ordezkatzeraino, horren ondorioz fokua garrantzia osoa jaso beharko lukeen literaturatik aldenduz”.

El Correoko Territorios kultura-gehigarrirako elkarrizketak eta erreportajeak egiten dituzu. Bestalde, orain arte Berton aldizkarian aritu bazara ere, atzotik aurrera, Berrian literatura kritika eginen duzu.

Biak prentsan argitaratzeagatik ere, oso zeregin ezberdinak dira, nire ustez. Nik behintzat, batean ala bestean aritu, oso modu ezberdinean jokatzen dut. Elkarrizketatzaile gisa dena da zilegi, baita apur bat kabroia izatea ere. Inoiz pentsatzen dudanaren kontrakoa galdetu izan diot elkarrizketatuari, edo elkarrizketatuak berak pentsatzen duela uste dudanaren kontrakoa, haren erreakzioari nolabaiteko etekin “literarioa” atera niezaiokeela uste izan dudanean eta, batez ere, aurreko elkarrizketetan eman dituen erantzun berberak jasotzea ekiditeko.

Kritikariaren zeregina, aldiz, erabat zintzoa da. Irakurleari obra jakin bati buruzko informazio argia eman, alderdi nabarmenenak aipatu eta argudio sendoz lagundutako iritziak edo interpretazioak eskaini behar zaizkio. Hor jolasak ez du lekurik. Elkarrizketetan, bestetik, garrantzirik handiena beste norbaiten erantzunek dute; kritiketan, ordea, nirea da erantzukizun osoa. Zentzu horretan, kritikek askoz inplikazio eta ardura handiagoa eskatzen dute, noski.

JAKIN aldizkarian hiru artikulu argitaratu dituzu orain baino lehen; horietako bat da “Postmodernitatea, gaurko mundurako filosofia berria” (185. zk, 2011). Nola liteke batzuek bizi dugun garaia postmodernotzat jotzea, beste batzuek modernitatea gainditu ez dugula dioten bitartean?

Kontraesan hori azal dezaketen arrazoi ezberdinak daude. Modernitatearen definizioa bera oraindik zenbait alderditan problematikoa bada, postmodernitatearen kasuan are gehiago. Ez dago adostasunik ezaugarri postmodernoen zerrenda osatzeko orduan; are gehiago, adituen artean ere izendapen bakarrak interpretazio ezberdinetarako bidea ematen du maiz. Zentzu horretan, postmodernitatearena nahiko kontzeptu ezegonkorra da. Gainera, nork erabakitzen du non ezarri modernitatea eta postmodernitatearen arteko muga? Noiz amaitzen da paradigma bat eta noiz hasten hurrengoa? Teorialariek asmatutako kategoria artifizialak izanik, horiek mugatzeko irizpideak gehienbat interpretazioaren araberakoak dira eta, horregatik, nahiko eztabaida arbitrarioa iruditzen zait.

Gizakiok oro har sailkapenak maite ditugu eta askotan joera horrek itsutzen gaitu, berez errealitatearen ulermena errazteko baliabidea behar lukeena sekulako nahasmen-tresna bihurtuz. Errealitate guztiz postmodernorik bada, akaso? Eta erabat modernorik? Errealitateari guk geuk ere subjektu gisa erakusten ez dugun koherentzia erabatekoa eskatzen diogu, eta hori gehiegi eskatzea da, zalantzarik gabe. Ni neu ere ez nintzen hastapenetan akats horretaz libratu.

Halere, humanitateen arloko teoria gehienek (guztiek ez esatearren) erakusten dute, neurri nabarmen zein apalagoan, arbitrariotasun puntu bat, baina horrek ez die interesik kentzen. Izan ere, kategoriaren artifizialtasuna gorabehera, ikuspegi postmodernoa, hau da, postmodernotzat jotzen diren ezaugarriak errealitate jakin bati aplikatzea oso ikerketa-lerro emankorra dela uste dutenetakoa naiz.

“Postmodernitatearena nahiko kontzeptu ezegonkorra da. Errealitateari guk geuk ere subjektu gisa erakusten ez dugun koherentzia erabatekoa eskatzen diogu, eta hori gehiegi eskatzea da”.

Postmodernitatea euskal literaturan baden ere ikertu duzu (JAKIN 189. zk, 2012; Oihenart 27. zk, 2013). Subjektua krisian agertzen dela omen da postmodernitatearen aztarnetako bat.

Nik ez nuke hainbeste esango, baina egia da krisian dagoen subjektu literarioaren azterketa bereziki emankorra dela ikuspuntu postmodernoa bereganatuz gero. Literaturaz ari garela, subjektuaren krisia ezin daiteke (soilik) postmodernitatearen bereizgarritzat jo, besteak beste, hori defendatzeak hain zuzen kontzeptu hura oinarri zuen korronte existentzialista eta honen eraginpean sortutako obra zabala ukatzera eramango gintuzkeelako.

Ez uste krisiak jotako subjektuarena salbuespena denik, izan ere, modernitatea eta postmodernitatea bereizteko arazoak literaturan modu ezin argiagoan islatzen dira. Pentsa bestela postmodernitatearen funtsezko ezaugarri gisa aipatu ohi den axolagabekerian. Har dezagun Igela argitaletxeak duela gutxi kaleratutako Gizon bat lotan eleberri laburra adibidetzat, Juan Luis Agirrek itzulia. Bada, sekula ez dut subjektuaren krisia eta axolagabekeria lan horretan baino modu ageriko eta sakonagoan irudikatuta ikusi. Horrek zer esan nahi du, Georges Perec (surrealismora lerratu baino lehen) idazle existentzialista ez, baizik eta postmoderno goiztiarra zela? Ez dut uste, eta edozein kasutan, sailkapen berriak ezer gutxi aldatuko luke. Ikerlari gisa axola didan bakarra da axolagabekeriaren kontzeptuari tiraka (berdin da hau modernitatean ala postmodernitatearen baitan kokatzen den) badagoela zer aztertua.

Euskal literaturan, edo euskal literaturaren inguruko eremu zehatz batzuetan hobeto esanda, azken urteotan postmodernitatearen gaiarekin obsesionatu eta gehiegikerian erori garelako inpresioa dut. Zenbaitek lehen euskal eleberri erabat postmodernoa ere aldarrikatu nahi izan zuten, gure kultura berezitxo honetan edozer lantzen lehena izatea berez inolako meritua bailitzan eta postmodernitatean txertatze hutsak arrakasta literarioa ziurtatuko balu bezala. Baina ez gaitezen oker, gurean postmodernitatearen erabilera iruzurtia egin da. Zirkulu jakin batzuetatik teoriari eman zaion bultzada, neurri batean behintzat, komenientzia hutsari zor zaio. Berritzat aurkeztutako ezaugarrietatik dexente, agian modu berezian emanak bai, baina ez dira inolaz ere berriak. Generoen hibridazioa, idazkera ludikoa, espazio- eta denbora-pertzepzio nahasiak, diskurtso polifonikoa… Adi irakurriz gero, ezaugarri horietako batzuk Garoan aurkitu baietz!

Lehen aipatu bezala, Sans Soleil argitaletxean “Txinpartak” saileko arduradun zaitugu. Webgunearen arabera, «arte gaiei buruzko erreferentziazko lanak euskaraz argitaratzen dituen bilduma da». Euskaraz hutsunea ikusten duzue, zein uste duzu dela horren arrazoia?

Euskaraz apenas arte kritikako libururik ez argitaratzeko arrazoiak, oro har, euskal literaturari eragiten dizkioten berberak dira: irakurle-kopuru eskasa eta horrek dakarren etekin ekonomikorik eza. Inork ez du zalantzan jartzen artea, zinema, literatura edo argazkigintzaren inguruko erreferentziazko obrak beharrezkoak, are gehiago, ezinbestekoak direla gurean, eta arlo horretan bide luzea geratzen zaigula oraindik, baina ohiko argitaletxeentzat ez da ekonomikoki bideragarria, esaterako, soilik 20 pertsonek erosiko duten lan bat prestatu eta kaleratzea.

Sans Soleil argitaletxearen (http://www.sanssoleil.es/txinpartak/) planteamendua, zentzu horretan, argitaletxe komertzialena ez bezalakoa da. Gurea irabazi asmorik gabeko egitasmoa den heinean, ez dugu inolako etekin ekonomikorik bilatzen, bideragarritasun hutsa baizik; inprenta- eta, kasuaren arabera, bidalketa-gastuei aurre egitea, alegia. Gainerakoak gure esku. Laguntza publikoak jasotzeari uko egiten diogu, hortaz, tirada txikiekin eta lan-esfortzu handia eginez bizirauten dugu, ez dago beste sekreturik.

Orain baino lehen, Aby Warbug arte historialariaren Sandro Botticelliren Venusen jaiotza eta Udaberria liburua argitaratu duzue, eta zuk zeuk egin duzu itzulpena. Euskaraz arteari buruzko bibliografia gutxi dugula esan duzu; itzultzerakoan gabezia horrek eragina izanen zuen, ezta?

Aby Warburg XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako arte historialaririk prestigiotsuenetakoa da. Obra zabala eta aberatsa du, eta nazioartean erreferentziazko ikerlaria izan arren, Warburg euskaraz irakurtzeko aukerarik ez zegoela ohartu ginen. Horregatik erabaki genuen Sandro Botticelliren Venusen jaiotza eta Udaberria gurera ekartzea, Errenazimendu garaiko artean interesa duen edonork irakurri beharreko oinarrizko obra delako, Botticelliren bi margolan ospetsuenen eragin piktoriko zein literarioak ezagutzeko eta horien interpretazioan sakontzeko gomendagarria.

Arte kritikarekin lotutako halako gaiak gutxi landu izanak baditu bere alde onak eta txarrak. Batetik, bereziki terminologia-mailan, erabaki jakin batzuk hartu eta zenbait zailtasuni aurre egin behar izan diet; baina horrek, aldi berean, askatasun handiagoz aritzeko aukera eman dit. Irakurleari dagokio orain erabaki horiek zuzenak ote diren esatea.

Walter Benjaminen bi antologia prestatzen ari zarete bilduma berean, Verkamin kanpaina ere abiatu zenuten hori finantzatzeko. Badakigu, tamalez, diru-bilketak ez zuela asmo zuen kopurua lortu, baina zertan da orain proiektua?

Walter Benjaminen literatura eta historia/filosofiari buruzko bi antologia argitaratzeko egitasmoa aurrera doa. Verkami bidezko crowdfunding kanpainak batez ere antologietan parte hartzen duten itzultzaileei sikiera gutxieneko tarifa ordaintzea zuen helburu. Kanpainak ez zuen arrakastarik izan, beraz, proiektuak bizirik badirau itzultzaile horien eskuzabaltasunari esker da. Halere, Verkamin ekarpenen bat egindako 32 pertsonekin harremanetan jarri ginen eta, horietatik, 18k beren ekarpena mantentzea onartu zuten. Inprenta-gastuei aurre egiteko nahikoa.

Zenbaiti sekulako erokeria irudituko zaie, izan ere, ia irakurle beste dira antologiak argitaratu arteko prozesuan parte hartuko dutenak (itzultzaileak, zuzentzaileak, hitzaurregileak, maketatzailea, etab.). Kopuruari begiratuta absurdua ematen du, ezta? Baina kontua beste ikuspegi batetik aztertuz gero, orain arte Benjamin euskaraz irakurtzea galarazi diguna 800 euro ziztrin baino ez dira. Zorionez, lan egiteko gogorik ez da falta eta itzalean bada halako proiektuekin bat egin eta modu ezberdinetan laguntzeko prest dagoen jendea; asko ala gutxi izan, kulturaz ari garela hori gutxienekoa da.

“452ºF aldizkaria, gogoa izanez gero, lehen begiratuan ezinezkoak diruditen egitasmoak era arrakastatsuan gauzatu daitezkeelako beste adibide garbi bat da”.

Bestela ere zeregin gutxi ez eta 452ºF aldizkariko erredakzio kontseiluan parte hartzen duzu. Itzultzaile taldeaz zeu arduratzen zara, oker ez banabil.

452ºF Literaturaren Teoria eta Literatura Konparatua aldizkaria (http://www.452f.com/eu.html), gogoa izanez gero, lehen begiratuan ezinezkoak diruditen egitasmoak era arrakastatsuan gauzatu daitezkeelako beste adibide garbi bat da. Izan ere, sei hilabetean behin 12-15 artikuluz osatutako zenbaki berri bat kaleratzen dugu, eta dagoeneko hamaikagarrenetik goaz. Ale bakoitzak bi atal nagusi ditu, gai jakin bati buruzko monografikoa eta miszelanea; eta lau hizkuntzatan argitaratzen da, euskaraz, katalanez, gazteleraz eta ingelesez.

Halako proiektu anbiziotsu bat aurrera ateratzeko, konpromisoa, eskuzabaltasuna eta gogoa dira gakoak. Eskuzabaltasuna, irabazi asmorik gabeko egitasmoa izanik, inork bere lanagatik kobratzen ez duelako. Konpromisoa eta gogoa aldizkarian modu batera edo bestera kolaboratzen duten guztien aldetik, bestela ezinezkoa litzatekeelako munduan zehar barreiatuta dauden akademia, literatura eta itzulpengintzaren inguruko 100 pertsonetatik gorako taldea (beren gain hainbat funtzio hartzen dituzten Erredakzio Batzordeko kideak, Batzorde Zientifikoa osatzen duten akademikoak, itzultzaileak eta zuzentzaileak) koordinatzea.

Gainera, 452ºF-ren beste dohainetako bat erabaki bakoitza guztion artean eztabaidatzean eta adostean datza, sistema parte-hartzailean, alegia. Ez dago, bestalde, kargu finkorik; zuzendaritza urtero aldatzen da, eta ale bakoitzean atal monografikoa koordinatzaile berri batek kudeatzen du. Euskara itzultzaile taldeaz arduratzen naizen heinean, profesional talde bikain eta nahiko egonkorrarekin lan egiteko plazera dudan arren, kide berriak gurera batu nahi izanez gero, ateak zabal-zabalik daude, jakina.

Euskal kulturaren hainbat eremutan zabiltzala aprobetxatuz, nola ikusten duzu egungo kulturgintzaren osasuna?

Diru gutxirekin gauza zinez interesgarriak egiten dituen jendea badagoela argi dago, baina hortik aurrera ez naiz gai kulturgintzaren inguruko diagnostikoa egiteko. Ausarkeria hutsa litzateke nire aldetik. Zer uste duzu, Xabier Mendiguren naizela ala?

Pasa den larunbatean, hilak 25, «Euskal literatura erotikoa» izenburupean kaleratu zuen Iraitz Urkulo euskal literaturan doktoregaiak erreportaje bat, El Correoko Territorios gehigarrian. Bertan, Edorta Jimenezi eta bioi egindako elkarrizketak oinarri hartuta, genero horren egungo egoera zein den aztertzen zuen. Kultur gehigarri hori dagoeneko sarean irakur ezin daitekeenez, maiatzeko Itzultzaileak Mintzo atala umezurtz dugunez eta Venusen delta (Txalaparta, 2013) liburuaren irakurketa sustatzeko asmoz, hona ekarri nahi izan dugu jatorrizko elkarrizketa, galdetzailearen baimenarekin. On egin!

Elkarrizketatzailea: Iraitz Urkulo

Elkarrizketatua: Garazi Arrula Ruiz

Beharrak bultzatu zuen Anaïs Nin ipuin erotikoak idaztera; hori gutxi balitz, ordaintzen zion bildumagileak dexente baldintzatu zuen idatzitakoa, gaian eta forman bere apetaren araberako mugak ezarriz. Emaitzan bada irakurlea konturatzeko moduko baldintzapen honen arrastorik, zure ustez? Esate baterako, nik faltan bota ditut istorioen arteko trantsizio-pasarteak, batetik besterako jauziak bortitzegiak iruditu zaizkit.

Hitzaurrean bildumagilearena esanen ez baligute, ez genuke baldintzapenetan pentsatuko, autoreak bere erabakiz hala egin zuela pentsatuko genuke. Hitzaurrean autoreak esaten du bildumagileak eskatzen ziola poesia eta filosofia alde batera uzteko, eta sexuan arreta jartzeko. Alta, nahita edo nahigabe, Anaïsek ez zuen halakorik egin; edo ez hori bakarrik. Askoz harago doa, egoerak analizatzeko joera du, ñabarduretan pausatzekoa. Egia da pasarte batzuk aski pornografikoak direla, baina istorio bat badago, eta ez da azaleko zerbait, ez da itzalean geratzen.

Jauzi bortitzegiei buruz, ipuinak dira, eta pertsonaia batzuk batean baino gehiagotan azaltzen badira ere, ez nuke esanen lotura hori bilatzen zuenik. Pentsatu behar dugu 1940ko hamarkadan idatzi zituela, baina ez eleberri baten gisan guztiak hasi eta buka, baizik eta idatzi, eta bildumagileari bidaltzen zizkiola. Pertsonaiaren batean sakondu nahiak bultzatuko zuen, apika, errepikatzera, baina ipuinak direla ez da ahantzi behar.

Zeintzuk dira Venusen delta euskaratzeko orduan aurkitu dituzun zailtasun nagusiak?

Aurkezpenean esan bezala, itzulpen prozesuko gozagarriena izan da, aldi berean, korapilatsuena: sexuaren ingurukoak. Aurrenekoz irakurtzean, erabaki nuen bai jatorriz euskaraz sortutakoak bai euskaratutakoak begiratu behar nituela, terminologia eta estetika horretan murgiltzeko. Txalapartak badu bilduma bat genero horretan, han eta hemen aurki daitezkeen liburuez gainera: ez gaude umezurtz. Hala ere, esanen nuke ez dagoela batasunik, eta nork bere bidetik egin duela. Fernando Reyk, liburuaren zuzentzaileak, bi artikulu plazaratu zituen horren harira 31eskutik blogean, prentsan eta sarean segida izan zutenak. Gaia azaleratu nahia eta beharra badagoen seinale.

Sexuaren imaginarioaren barruan, garaiko estetika guztia ere sartzen ahal da: zeta, brodatuak, botoidun kuleroak, parpailak, galtzariak, lihoa, belusa, intsentsua… Eta autoreak narrazio pausatua darabil batzuetan, girotzeko; irakurlearengan tentsioa sortu nahia, egonezin bat, batez ere asegabeko desirari dagokionean.

Bestela, edozein liburu euskaratzean sor daitezkeen buruhausteak izan ditudala uste dut, hala nola, kultur erreferentziak eta maileguak (frantsesezkoak, kasu honetan).

Itzultzaileari iristen zaio liburuaren inguruko iritzirik? Ala, topikoari jarraiki, euskaldunok lotsatiegiak gara genero erotikoko lanak irakurtzen ditugula aitortzeko?

 Pentsatu nahi dut goiz dela oraindik, liburuak aste gutxi batzuk baino ez baitarama kalean. Ez nuke esanen lotsa denik, baina agian bada nolabaiteko ezjakintasun bat, isil-gordean egiteko zerbait da. Zentsura urte anitz izan dira, elizaren eta estatuaren aldetik, eta oraindik badugu horren arrastoa, zuzena ez bada, zeharkakoa; orain bestelako zentsurak ere baditugu, gainera, publizitatearena, adibidez. Oraindik ere konnotazio negatiboak lotzen zaizkio pornografiari, zikinari, normatibotik kanpo dagoen praktikari. «Azal horrekin ez dakit autobusean irakurtzekoa den», esan zidan lagun batek. Egia esan nik ez nuke autobusean irakurriko, baina ez azalarengatik, baizik eta intimitate pixka batekin gehiago gozatzen delako.

Durangoko Azokan, Literotura bildumako liburuak erosten dituzten gehienak neska gazteak dira. Nire amaren belaunaldiko gehienek dute Venusen delta gaztelaniaz irakurria. Orain Greyren trilogia hori kaleratu da, eta errebelazioa izan omen da anitzentzat. Kezkagarria da, ez bakarrik trilogiak bultzatzen dituen balioengatik, baizik eta ezjakintasunaren eta gordetako tentsio-askatze beharraren islatzat har daitekeelako.

Zergatik da hain garrantzitsua, genero ikuspegitik, Anaïs Ninek genero honi egindako ekarpena?

1970eko hamarkadan eman zuen baimena kontakizunok kaleratzeko, eta orduan gorenean zegoen iraultza feminista. Mugimendu feministak bat egin zuen Ninen aldarriekin, batez ere egunerokoetan kaleraturikoak, eta erreferentziatzat hartu zuen hainbatek, nahiz eta Anaïsek ez zuen bere burua inongo mugimendutan kokatu. Kaleratu zituen garaia –eta idatzi zituen garaia zer esanik ez– aintzat hartuz, bultzada ederra ematen diote emakumearen figura sexualari, maiz agertzen baitzaigu emakumea boterearen jabe. Alta, egungo genero ikuspegitik begiratuz gero, badu kirrinka eginen digun zenbait gauza; genero kategoriak ez ditu zalantzan jartzen, nahiz eta garaiko rol zurrunak behin baino gehiagotan irauli. Iratxe Esnaolak Berrian liburuari eginiko iruzkinean esandakoarekin bat nator: hitzaurrean esplizituki esaten dena ez dator bat liburuko kontakizunen kutsuarekin. Esan ohi da autore batek adierazi nahi zuen hori maiz ez datorrela bat adierazitako horrekin, eta hau beste adibide bat baino ez da.

Bildumagileak narrazioetatik «poesia» guztia ezabatzeko eskatu zion Anaïs Nini. Esplizitutasuna dela eta, ipuinok, erotismotik baino gehiago, pornografiatik hurbilago daudela esango zenuke?

 Baditu bai, pasarte pornografikoak, baina liburua erotikotzat hartzen da. Ez naiz ni sailkapen horietan aditua, eta, beraz, ezin kategoria batera lerratu. Pasarte batzuen esplizitutasunak ematen du pornografiaren irudi hori, gordina dela diote batzuek, baina, egiaz, aunitz gehiago dira xehetasun eta ñabardurei eskaintzen zaizkien tarteak. Izan daiteke, baita ere, lehen aipatutako ohitura falta hori; esan nahi dut, gorputzaren eta sexuaren erabilera nonahi ikus eta senti dezakegun honetan, oraindik ere eragin egiten digu irakurtzeak, badirudi deseroso zaigula harremanetan, zeresanik ez publikoki adierazteak. Oso progreak gara, bai, baina muga batera arte. Pornografian geratzen gara girotze eta desira mundu bat dagoenean: ez dugu zuhaitzaz harago ikusten; horrek egungo egoera sozialarekin zerikusi zuzena du.

Amaitzeko, euskaldun bat literaturan desira-objektu gisa agertzen den lehen aldia izanik, pertsonaia honen ingurukoak komentatu beharko ditugu, noski. Idazleak euskaldunaz egin duen irudikapenaz harro egon gaitezke, zure ustez?

 Harro ez da hitza. Kuriosoa da; irakurleak etengabe bilatzen edo nahigabe egiten ditu bere inguruarekin erreferentziak eta loturak, eta hain esplizituki ematen dizutenean, kanpoko norbaitek zure herriko norbait deskribatzen duenean, lotura berriak sortzen, alderaketak egiten, aurresuposizioak apurtzen eta uste berriak eraikitzen ditugu. Ez dut uste erotismoa helburu duen kontakizun batean euskaldunak zakil bikain eta nekaezina zuela esatea asko esatea denik; agian esanguratsua izanen da arbasoen antropologia edo fisionomia aztertzen dabilen norbaitentzat. Pertsonaiaren nondik norakoak iruditzen zaizkit niri interesgarriagoak, euskalduna izateaz harago doana. Hala ere, beti dago ongi euskaldun onberaren eta jatorraren arketipoa apurtuko duen figura batekin topo egitea.

(Argazkia: Mikel Soto, Txalapartako editorea)