Ekainak badu zerbait, airean nabaritzen da, diarrea bezala hasten dira hedatzen kurtso-amaierako txangoak, ikasbidaiak, laneko bazkariak, eta agurrak. Donostiako Emakumeen Etxeak antolatutako irakurle eskola feministaren kasuan ere hala gertatu da, eta joan ekainaren 18an egin genuen azken saioa, gero-arte bikoitza izan zena bide batez, gure biltokia Kaxilda tarte batez itxita egongo baita obra-lanak egiteko (behin-behineko denda jarri dute Easo plazako 2. zenbakian). Kronika honek ziklo bat ixten du, hortaz, eta apur bat sari-banaketa-aldartean jarrita, eskerrak eman nahi dizkiet antolatzaileei eta agur bero bat bidali taldeko denei.

Bi liburutako pasarte bana irakurri genituen, batetik Cojos y precarias haciendo vidas que importan. Cuaderno sobre una alianza imprescindible.  (Traficantes de Sueños, 2011) liburu kolektiboko 3. kapitulua eta bestetik, Beatriz Preciadoren Testo Yonqui (Espasa, 2008) saioko lehen hiru atalak. Testuingurua kokatzeko liburuei eta egileei buruzko zertzelada batzuk, gure eztabaiden berri ematen hasi aurretik.

Herrenak eta prekarioak

Liburu kolektibo hau bi talderen arteko elkarlanaren fruitua da: Agencia de Asuntos Precarios (Afera prekarioen bulegoa) batetik, eta Foro de Vida Independiente (Bizitza buruaskirako foroa) bestetik. Aurkez ditzadan. Agencia de Asuntos Precarios-en asmoa da elkargune bat izatea, pentsamendu feministaren baitan ideiak eta informazioa elkartrukatzeko, bestelako ereduak bultzatzeko eta, oro har, gure bizitza prekarioak hain prekarioak izan ez daitezen, zenbait bidegabekeriari aurre egiteko eta buelta emateko. Eskalera Karakola gizarte-zentro madrildarrean dago kokatuta. Foroa ere elkargune bat da, aniztasun funtzionala duten pertsonak batzen dituena eta pertsona horiek buruaskitasunerako eskubidea aldarrikatzen duena. Bizitza buruaskiaren aldeko mugimendua AEBetan jaio zen 1972an, eta jarraitzaile asko ditu Europan ere. Besteak beste, laguntzaile pertsonalaren figura sustatzen dute, egoitzako eredu ez-pertsonalizatuaren aurreko alternatiba duinago gisa.

Zehaztapena: bizitza buruaski honek eskatzen duen buruaskitasuna ez da eredu maskulino kapitalistak definitzen duen bera, alegia, buruaskitasun honek ez du aldarrikatzen posiblea eta ideala dela inoiz inoren beharrik gabe bizitzea. Kontrara, guztiok beharrak ditugula azpimarratzen du, feminismoaren inter-dependentzia kontzeptuaren ildotik. Dena den, ingurukoen beharra dugun arren, ezin uka geure buruak eta ametsak garatzeko eta betetzeko eskubidea ere behar izaten dugula, eta, oro har, behar hori asetzea zailagoa gertatzen zaie aniztasun funtzionala duten pertsonei (jendarte-ereduak muga gehiago jartzen dizkielako, jakina).

Eskolarako kapitulu bakarra irakurri dugu, hain zuzen ere “Cuestiones. Escribiendo juntos” izenekoa, bi taldeen arteko elkarlanak zer prozesu izan duen azaltzen duena: jaiotza, bilakaera, fruituak. Bi talde hauek ezinbestean lotuta daude; izan ere, zaintzaren gaiak oso gertutik eragiten die biei ala biei. Prekarioen kasuan, zaintzaile alderdian egon ohi dira, dela enplegatuta (betiere modu prekarioan), dela senideen zaintza ez-profesionalean. Aniztasun funtzionala duten pertsonak, aldiz, harremanaren beste aldean izan ohi dira, dela senideen zaintzapean, dela zaintza profesionalpean (gehienetan zentroetan).

Hain zuzen ere, foroko kideek oso gogor kritikatzen dute egun nagusi den zentro edo instituzio eredua, pertsonak zaintzeko bainoago, pertsona bertan aparkatuta uzteko eraikita daudelako. Ez dago arreta pertsonalizaturako inongo tarterik, eta egoiliar guztiek ordutegi berbera bete behar dute, bakoitzak bere garapen propioa egiteko zirrikiturik utzi gabe. Infantilizatu egiten dituzte. Funtzionatzeko modu hau erosoa da bertako langileentzat, baina ez du aintzat hartzen teorian zaindu behar dituen pertsonen behar errealak. Egoitza hauen abiapuntu teorikoa/diskurtsibo zapaltzaile batetik abiatzen dira, alegia, aniztasun funtzionala duten pertsonak aniztasun funtzional hori besterik ez direla, faktore horrek ez-produktibo bilakatzen baititu, eta ondorioz, guztiak zaku berean sartu eta traba gutxien egiten duten tokira eramatea da merkatuarentzat onuragarriena. Zentroetan dauden pertsona askoren egoera nahiko eskasa da, tratatzen dituzten moduak autoestimu baxuagoa izatea eragiten du, eta jakina da pertsona baten osasuna eta oreka ez dela bakarrik pertsona horren oinarrizko behar fisiko eta fisiologikoak asetzeren kontua, psikologikoki ondo sentitzea ere ikaragarri garrantzitsua da. Zentroetako produkzio-eredu horrekin hausteko alternatiba bideragarri gisa proposatzen da laguntzaile pertsonalaren figura.

Lehenago esan dugu zaintzaile rola har dezakeela instituzio batek edo, sarri-sarritan, zainketa-mota jakin batzuk behar dituen pertsonaren familiak. Zaintzaileak senideak diren kasuetan maitasuna edo gutxienez harreman pertsonala estua egon ohi da; hortaz, zentroetako arreta aseptiko eta axolagabearen arazoa bederen desagertzen da. Dena dela, zaintza-harremanean afektua egoteak sortzen duen egoera ere problematikoa da, hainbat arrazoi direla medio. Desoreka gerta daiteke, bi aldeetatik. Hein handiagoan edo txikiagoan harreman oro da botere-harreman; hortaz, batetik, zaintza jasotzen ari den pertsonak gaizki erabil dezake zaintzailearekin duen konfiantzazko harremana, alegia, txantaje egin diezaioke nahi duena lortzeko, bueltan ezer eskaini gabe, eta aintzat hartu gabe zaintzaileak ere zainketak behar dituela zenbait aspektutan. Bestetik zaintzaileek infantilizatu egin dezakete zaintzen ari diren pertsona (zentroetan gertatu antzera), eta, zaintzen ari diren pertsonaren hobe beharrez dihardutelakoan, pertsona horren askatasun eta garapen pertsonalerako aukerak zorrozki murriztu ditzakete. Zainketak jasotzen ari den pertsonarengan erruduntasun-sentimendu potoloa ernatu daiteke, aldi berean berak bere ingurukoen bizitzak mugatzen dituela pentsa dezakeelako. Pertsona guztiek ez bada gehienek sentitzen dute bizitzako uneren batean habiatik hegan egiteko irrika, familiako lotura batzuetatik askatzekoa; eta zainketa zehatz batzuk behar dituzten pertsonentzat, oso zaila da askapen hori gauzatzea.

Aipatutako bi ereduen arazoak eta desabantailak gainditzen lagun dezake, (bai, erredundanteki) laguntzaile pertsonalak. Kontratu ekonomiko batek sor ditzakeen arazoak arazo, argiki zehaztuta, idatzita eta izenpetuta egongo litzateke zerbitzu-emailearen eta zerbitzu-hartzailearen arteko transakzioa nolakoa den eta zer baldintzatan gauzatzen den, eta, ondorioz, bi alderdietako edozeinek zenbait muga zeharkatuz gero, errazagoa litzateke horiek etetea, edo horiek saihesteko neurriak hartzea. Kasuan kasuko alternatiba bat da, alegia, kasu bakoitzean ñabardura eta ezaugarri zehatzak izan beharko dituena eta ezingo dena, noski, baldintza berberetan masiboki aplikatu, pertsonez eta harremanez dihardugulako, eta ez makinez. Edonola ere, gaur egungo jendarte kapitalean-kontzentratuak sustatutako eredua baino askoz interesgarriagoa eta erabilgarriagoa izan daitekeelakoan nago.

Beatriz Preciado eta testosterona

(Beatriz Preciado, Jose Ramon Gomezek egindako argazkia. Iturria: Argia aldizkaria)

Filosofoa da Preciado (Burgos, 1970), blog honetan aipatu ditugu jada bere pentsamenduaren zenbait aspektu, guztiok oroituko duzuenez, urrian eskolari hasiera eman genionean bere artikuluetako bat jorratu baikenuen (ekainean zirkulutxo bat behintzat ixten dugu, beraz). Hirien diseinuak eta bereziki espazio pribatu-publikoak diren komunen arkitekturak genero-eraikuntzan eta gizarte-kontrolean duen eraginari buruzkoa zen hura; izan ere, arkitektura da paristar-bilakatutako-burgostarraren hazkura eragiten dion ardatz nagusietako bat (doktorea da arkitekturaren teorian, eta 2010ean Anagramak argitaratutako saioan pornografiaren eta arkitekturaren arteko harremana analizatu zuen, Playboy jauregia oinarri hartuta). Dena dela, Testo Yonqui goiztiarrago honetan beste ga(ra)i baten inguruan hausnartzen eta sakontzen du, hau da, Preciadok berak izendatutako “sistema farmakopornografikoa”ren inguruan. Horretarako, abiapuntua hauxe da: (mintzo preciadoarrarekin jarraituz) bioemakumea izanik testosterona hartzen duen norbaiten bizipenak/egunerokoa. Ondorioz saioa apur bat laxoagoa da, paragrafo teoriko trinkoez gain, pasarte “pertsonalagoak” ere sartzen baititu. Autoreak aitzinsolaseko hitzetan:

Liburu hau ez da autofikzio bat. Borondatezko intoxikatze-protokolo bat da, testosterona sintetikoa erabiliz aurrera eramandakoa, eta B. P.-ren gorputz eta desirengan eragina duena. Gorputz-saiakera bat da. Fikzio bat, egia da. Edonola ere, eta beharrezkoa balitz gauzak muturreraino eramatea, fikzio bat, autoteoria bat[1].

Preciadok Testogel izeneko testosterona-gela hartzen du zenbait hilabetez, eta prozesuan bizitako aldaketa eta sentipenak deskribatzen ditu. Sexu-aldaketa egiten ari den lagun baten bitartez lortzen du testosterona, estraperloan (nolabait esatearren), frantziar estatuan erabat debekatuta baitago emakumeek hormona hori hartzea. Medikamentuaren argibide-orriak ere, hasiera-hasieratik oso garbi uzten du emakumeek ez dutela inola ere gel hori erabili behar, gel hori gizonentzat bakarrik dela. Preciadok salatu egiten du hormona femenino eta maskulinoen arteko banaketa bortitza, eta azpimarratzen du nola emakumeek estrogenoak legalki har ditzaketen gaixorik egon gabe ere (pilula), eta, aitzitik, ezinezkoa zaiela testosterona lortzea. Hormona-mota bakoitzak dituen efektuak aztertzen ditu eta testosterona droga gisa aurkezten du:

 Garai hartan lagun trans mordoa izan nituen inguruan. Batzuek hormonak hartzen dituzte sexu-aldaketa protokolo bati jarraikiz, beste batzuk testosterona-trafikoan aritzen dira, eta hormonak hartzen dituzte legezko sexu-aldaketa baten zain egon gabe, “genero-disforiko” gisa identifikatu gabe. “Genero-pirata” gisa izendatzen dute beraien burua, gender hackers. Ni neu testosterona-erabiltzaile horietako bat naiz. Copyleft erabiltzaileak gara, alegia, uste dugu hormonak biokodigo irekiak direla eta horien erabilera ez duela estatuak arautu behar eta ez duela farmazia-konpainien mende egon behar. Lehenenengo testosterona-dosia hartzea erabaki nuenean ez nion inori esan. Droga gogor bat balitz bezala, etxean bakarrik egon arte itxaron nuen hori hartzeko (47. orria)

Are, tresna politiko gisa aldarrikatzen du:

Nire emakume-identitate juridikoa gordetzea erabaki dut, eta testosterona hartzea sexu-aldaketa protokolo batean sartu gabe. Hein batean, erregimen farmakopornografikoari zakilean haginka egitea bezalakoa da. (51. orria)

Testosterona modu horretan pentsatzea da, taldeko gehienon iritziz, Preciadoren liburuak egiten duen ekarpenik interesgarriena edo proposamen errotikakoena, eta, halaber, planteamendu horrek piztu ditu kritika gehien. Preciadok berak onartzen duenez, bere posizioa “luxu politiko” bat da, bizi den tokian bizi delako, zuria delako, ez duelako lan bila irten behar etab. Hain zuzen ere, hainbat taldekidek kritikatu dute oso ikuspegi zehatz eta pribilegiatutik idatzita dagoela, Preciadoren pentsamendu zuri, aberats eta mendebaldarraren gailurra dela. Izan ere, hormonak erabiltzea jolas gisa planteatzen du, eta pertsona askorentzat oso gai mingarria eta konplexua da, kasu, Preciadorena bezain “irekia” ez den inguru batean bizi diren transexualentzat. Hain zuzen ere, komunitate oso zehatz bati zuzenduta dagoela aipatu dugu taldean, eta, komunitate hori existitu existitzen den arren, ez da hain zabala ere.

Halaber, erregimen farmakopornografikoaz dionaren harira, hainbat taldekideren artean zalantza piztu zuen izendapenak; izan ere, ez dute uste farmazia eta pornografia direnik egungo industria boteretsuenak. Hala ere, beste taldekide batzuek adierazi zuten agian ekoizpen-bolumenaren aldetik ez direla handienak, baina kontrolaren ikuspegitik, aldiz, eragin zabalenetarikoak dutenak direla, eta ildo horretatik hartu dutela Preciadoren planteamendua. Azkenik, jakin Beatriz Preciado Donostian izango dela abuztuaren 23an eta 24an, mintegi bat ematen San Telmo Museoan. Izen ematea doakoa da.

Segi dezagun axola duten bizitzak eraikitzen.

Sexu-langileen eskubideen alde

Itsusitasunetik idazten dut, eta itsusientzat, zaharrentzat, marigizonentzat, frigidoentzat, larrua gaizki jo dietenentzat, larru jo ezin zaienentzat, histerikoentzat, eroentzat, neska onaren merkatutik kanpo utzitako guztientzat. Eta hemendik hasten naiz gauzak garbi gelditu daitezen: ez dut ezergatik barkamenik eskatzen eta ez naiz kexu. Ez nuke nire tokia beste ezein tokirengatik aldatuko; izan ere, Virginie Despentes izatea beste edozein kontu baino interesgarriagoa iruditzen zait.

Zuzen-zuzen eta ahobilorik gabe, horrela abiatzen du Virginie Despentesek (Nancy, 1969) bere saiakera ezagunena: King Kong Théorie (Grasset, 2006)[1]. Hain zuzen ere, maiatzeko irakurle eskola feministarako irakurri dugun liburua. Baztertuenen kolektibora lerratzen da frantziarra, gizarteak toleratzen duen (zentzurik paternalista-zapaltzaileenean) emakume on eta otzanetik urruti, hortxe kokatu izan duelako beti bere burua. Oier Guillanen “Arra. Arraroa” antzerkilanean jada agertzen zen zerbait aldarrikatzen du, halaber: itsusitasuna posizio politiko gisa. Itsusitasuna zer den garbiago zedarritzeko pista batzuk ere ematen ditu, eta jada aipatutako emakume ikuspegi-normatibotik-frakasatuez gain, itsusien kolektiboaren barnean biltzen ditu gizonak ere:

(…) borrokatzen ez dakitenak, aise negar egiten dutenak, ez direnak ez anbiziotsuak ez lehiakorrak, zakil handia ez daukatenak, oldarkorrak ez direnak, beldur direnak, lotsatiak, zaurgarriak, nahiago dutenak etxeaz arduratu lanera joan baino, delikatuak direnak, burusoilak, pobreegiak inoren gustuko izateko, uzkitik eman dizaietela desio dutenak (…)

Erreparatu diezaiogun autorearen ibilbideari. Nerabezarotik oso lotura estua izan zuen punk-rockaren mugimenduarekin, eta itxura fisikoaren zein ohituren aldetik feminitate normatiboa erabat baztertu zuen: kolore biziz zeraman ilea tindatuta, tatxetez lepo arropak, garagardoa edaten zuen litroka kontzertuetan ozen oihukatu eta gogor dantzatu bitartean. 15 urterekin gurasoek klinika psikiatriko batean sartu zuten eta bi urte beranduago jaioterria utzi zuen, Lyonen bizitzeko. Ikasketa ofizialik gabe, denetariko ogibideetan jardun zuen: disko-saltzaile, sexu-langile, pornografia filmen iruzkingile… Parisera aldatu zen hurrengo, eta bertan ere peep-showetan eta musika-dendetan aritu zen lanean, idazketari lotu eta berak dioen bezala “Virginie Despentes bilakatu aurretik”. Ordudanik 7 eleberri eta saiakera bat argitaratu ditu, eta ikus-entzunezkoen alorrean bi luzemetrai eta dokumental bat zuzendu ditu.

Hain zuzen ere, bere lehenengo eleberriaren zinemarako egokitzapenak hautsak izugarri harrotu zituen estatu frantziarrean, eta horren eskutik ere handiagotu zen Despentesen sona. Izan ere, 2000. urtean Coralie Trinh Thi porno-izar eta idazlearekin batera zuzendutako Baise-moi filma harrabots eta espantu-keinu handiz zentsuratu zuten (gauzak ondo egiten ari ziren seinale, bestalde). Egiatan, filmak nahiko ohikoa den argumentua zerabilen, bortizkeria fisiko handiko eraso baten ondoren mendekua hartzea erabakitzen duten bi erasotu dira protagonistak. Kontua da bortizkeria fisiko handiko eraso zehatza bortxaketa bat dela eta, gainera eta batez ere, mendekua hartzen dutenak bortxatutako emakumeak direla eta ez beren aita-neba-senar-estatuak. Arrazakeria kontuak ere aipatzekoak dira, filmeko protagonistetako bat jatorri arabiarrekoa da, eta baliteke horrek hazkura are deserosoagoa sortu izana (intuizio bat da).

Heldu diezaiogun liburuari. Hitzaurrearen ostean bost atal nagusitan banatzen da obra, eta gainditze-prozesu eta botere-hartze baten kontaketa da, funtsean.  Lehendabiziko atalean Despentesek analizatzen ditu batetik, 70. hamarkadako iraultza feministak egindako aurrerapausoak eta, bestetik, emakumeon askapen mugimenduaren ikuspegitik oraindik bizirik dirauten arazoak, kasu, kritikatzen du zaintza eta enplegu domestikoa ez direla sistemikoki berrantolatu, eta berdin-berdin jarraitzen dutela emakumeari dagokion zerbait izaten. Amatasunaren glorifikazio berritua eta gizon askok emakumearen askapenarekiko adierazitako kontrako erreakzioa ere hartzen ditu hizpide. Emakumeok ahulak eta pasiboak izan gaitezen gugan erabili diren mekanismoak identifikatzearen, eta horiei buelta ematearen garrantzia azpimarratzen du. Generoen iraultza da bide bakarra.

Bigarren kapituluan dator bonba (lehenengo zatia), edo bai behintzat ni gehien inpaktatu (positiboki)  ninduena. Trust punk talde frantziarraren kantu batek ematen dio izenburua: Impossible de violer cette femme pleine de vices (Ezinezkoa da hain emakume lizuna bortxatzea). Esanguratsua da, oso. Despentesek esanezina ateratzen du argitara, alegia, 17 urte zituela hiru mutilek lagun bat eta biak bortxatu zituztela. Bonba, dena dela, ez da hori; bortxaketa ez baita gauza berria, eta zoritxarrez urruti baitago aspaldiko kontu bat izatetik. Bonba da, ordea, Despentes bizirik dagoela eta bere bizipenak plazaratu dituela, are, bonba da Despentesek nola kontatzen digun bortxaketa gainditu daitekeela (beste trauma batzuk gainditzea posible den bezala), nola disekzionatzen duen gizarteak bortxatuaren erruduntasuna eta bortxatzailearen zilegitasuna eraikitzeko dituen moduak, nola uzten duen agerian “bortizkeria txarra da” diskurtsoaren ustela (autodefentsa feministari esker berreskuratzen ari garen arren, hainbat urtez elbarri utzi duena gure defentsarako gaitasuna), bonba da nola destapatzen duen gure gizartean nagusi den bortxaketaren logika bikoitz zanpatzailea: bortxaketa den krimenetatik doilorrenetarikoa da, gertatzen bazaizu bizi osorako kondena da, lehenik eta behin gertatzen ari zaizun bitartean ezin duzulako hori saihesteko ezer egin (neska zarelako eta ezin zarelako defenditu, akordatzen?) eta, bigarrenik, gertatzen zaizun unetik aurrera amaitu delako zure bizitza, ez duzulako jada alternatibarik: hil arte bizi, eta isilik. Ezin duzu kanporatu, eta horixe da, hain zuzen ere, logikaren bigarren partea, bortxaketa zure kontra egindako krimena da, beste batena da erantzukizuna, baina zu zara lotsatu behar duzuna, autonomoa izateari uko egin behar diona, beldurra izan behar duena uneoro lagun.

Liburua lehenengo bider irakurri nuenean zaplastekoa eman zidan eta berriro ere lortu du berrirakurketa honekin: barrenak astintzea. Batetik oso ausarta iruditzen zait begien bistakoak diren arrazoiengatik, eta, bestetik, emakumeon askapenaren alde egiten dugunon ikuspuntutik, bortxaketaren diskurtso hiltzaile hori baino askoz interesgarriagoa delako Despentesek planteatzen duena, determinismoa baztertuz, argi izpi bat erakusten duelako. Noski, formula magikorik ez da egongo, ez orain ez inoiz, eta pertsona bakoitzak aurkitu beharko du bere bidea, baina paradigma aldaketa bera aurrerapauso ikaragarria dela uste dut.

Jarraian prostituzioaren gaia jorratzen du, izan ere, jada aipatu dugunez Despentesek bi urtez puta gisa lan egin zuen, eta, gainera, jardun hori lagungarria izan zitzaion bortxaketaren trauma gainditzeko orduan. Edonola den ere, bere bizipen pertsonalez gain jendartean prostituzioa nola ikusten, baloratzen eta egituratzen den ere aztertzen du, eta ikuspuntu orokorraren hipokresia salatzen du. AEBetako pro-sex feministek hasitako ildotik, lotura garbia egiten du ezkontza heterosexualaren eta prostituzioaren artean, biak direlako sexuaren salerosketa barnean hartzen duten instituzioak. Prostituzioaren kasuan esplizituagoa da elkartrukea, baina horrek ez du esan nahi ezkontzan ez dagoenik. Autorea sutan jartzen dute prostituzioaren aurka altxatzen diren klase ertain edo altuko emakume ezkonduen gurasokeria-diskurtsoak; izan ere, prostituta guztiak sartzen dituzte “biktima” zaku berean, eta ez diete ahotsik onartzen. Despentesek ez du ukatzen prostituzioan diharduten emakume asko borondatez kontra lanean ari direnik, eta ez du ukatzen mafien presentzia, baina aldarrikatzen du badirela hain muturreko egoeretatik urruti, beren kasa eta diru erraza delako, lan horretan ari direnak ere (berak ezagututako unibertsitate-ikasle edo etxekoandreak aipatzen ditu). Gainera, gizartearen kezka nagusia baldin bada derrigortuta eta maiz esklabotza-egoeran prostituzioan diharduten emakumeei laguntza ematea, iruditzen zaio askoz efikazagoa litzatekeela jarduna legalizatzea eta arautzea, horrela langileek errazago izango luketelako aukeratzea non lan egin eta zein baldintzetan, eta hori gutxi balitz, beraien eskubideen-urraketarik balego, nora jo izango luketelako.

Bezeroen inguruko klixeak ere hausten ditu, talde-imajinarioan sexuagatik ordaintzen duen gizona beti delako basa, oldarkorra, bere pultsioak kontrolatu ezin dituena eta puta jipoitzen duena. Despentesek dio, aldiz, sexuaren merkatuan lan egin zuen garaian izan zirela gizonak berarekin samurren. Berak aurkitutako bezeroaren profila gizon arrakastatsuaren iruditik urruti baitzegoen, gizon bakartiak, baztertuak, zaharrak topatu zituen, batik bat. Horrez gain, azpimarragarria iruditzen zait gizon horien jarreraz esaten duena, gehienak errudun sentitzen baitziren sexuagatik ordaindu behar izateagatik eta grin sexualari uko egiteko gai ez izateagatik. Tradizio judeo-kristauak irenstarazi digun erruduntasunaren aztarnak dira dudarik gabe: larrua jotzea lohia da eta ezin da eragiketa erraz bat izan, sufritu egin behar da lortzeko eta lortu ostean ere nork bere burua zigorkatu behar du.

Hurrengo atalean, pornoari buruz aritzean post-porno mugimenduaren ikusmoldeak bere egiten ditu, pornoa ez dela berez, zinema-genero huts gisa, zapaltzailea aldarrikatuz, eta izatekotan, filmak janzteko edukiak, eta pornoaren inguruan sortu den industriak izanarazi duela pornoa matxista. Horri aurre egiteko moduak badaude, eta aipatu post-porno korrontea lan handia egiten ari da porno feminista sortzeko.

Honezkero galdetuko diozu zure buruari zein den King Kong teoria famatua, liburuari izenburua ematen diona. King Kong piztiaren istorioari egiten dio erreferentzia, noski, eta Despentesek berrirakurketa feminista bat egiten du 2005ean Peter Jacksonek egindako filmaz. Horren arabera, King Kong generorik gabeko izakia da, bizi den irla bezala, nolabaiteko askatasun eremu bat da filmeko emakume protagonistarentzat. King Kong eta emakumea ez dira maitemintzen, kontrara, lagunak direla, aliatuak. Emakumea beranduegi konturatzen da askeago izango litzatekeela King Kongekin rol zurrunik eta zapalkuntzarik gabeko irlan geratu balitz, gizon protagonistak eskaintzen dion “segurtasun” eremura joan ordez. Hain zuzen ere liburuaren azalean emakume ilehoria eta King Kong eskuz esku agertzen dira, hiria suntsitzen. King Kongen genero ezak zalantzak sortu ditu taldean, izan ere, gehienek arra zela interpretatu zuten filma ikustean. Dena dela, berrirakurketa bat den aldetik, baliagarria iruditu zaigu.

Azken boladako feminismoei dagokionean, sexualitatean larregi zentratzea eta (batik bat) garrantzia eta pisu handia duten beste gai batzuk bazter uztea izan da liburuari (eta orokorrean Despentesen diskurtsoari) egindako kritika nagusia. Kasu, zaintzaren arazoa gutxitan aipatzen du (bere bizipenengatik sexualitatea traumatikoagoa eta zentralagoa izan da berarentzat, eta jorratu beharrekoa da, horretaz ez da dudarik).

Ez nuke amaitu nahi mundu-literaturako azken zaldun erromantikoari lerro batzuk eskaini gabe, bai, Grey jaunaz ari naiz. Emakume moderno askatuak baldin bagara ezinbestean irakurri behar dugun liburua, bestela erreprimitu hutsak izango gara omen, kateei eta larruari higuinduta begiratzeagatik. Greyren alde ilunak, baina, ez dira bere grina sexualak; izan ere, bi helduren artean jardun jakin batzuk egiteko erabakia baldin badago, eta akordio baten bitartez batek menderatzailearen rola eta besteak menderatuarena hartzen badu, betiere jolas-testuinguru batean, nik ez dut hor arazorik ikusiko. Greyren benetako alde iluna da menderatzea borondatez erabakitako eremutik bizitzako gainontzeko alorretara transferitzen dela, horrela, besterik gabe, eta liburuko emakumeak menderatu rola betetzen duela lanean, etxean etab. Hasieran sinatutako akordioak arautu gabeko tokietan, alegia. Gainera, emakumea maiteminduta dago, su-fri-tu egiten du, eta kontua ez da sufritzea, gozatzea baizik. Trilogiaren azkenengo liburuan Grey emakumearekin maitemintzen da eta akabo haren miseriak. Mezua: eutsi, sufritu, sakrifikatu… azkenean iritsiko da-eta maitasuna. Ustel-usaina hartu diogu denok, eta gure ondorioa da: sexu-eszena esplizituengatik irakurtzen baduzue, benetan, badago sobera material, eduki ideologiko deitoragarririk gabekoa. Eta bestela irakurtzen baduzue, eman buelta batzuk kontuari eta jarri gauzak zalantzan.

Hasitako moduan amaitzeko, Despentesen liburuko azken hitzekin itxiko dut kronika:

Feminismoa iraultza bat da, eta ez marketineko kontsignen berrantolaketa bat, ezta felazioa edo bikote-trukaketa sustatzeko korronte bat, eta ez da bigarren soldata handitzearen kontu bat ere. Feminismoa talde-abentura bat da, emakumeontzat baina baita gizonentzat eta gainontzeko guztientzat ere. Jada abian dagoen iraultza bat. Munduaren ikuskera bat, aukera bat. Kontua ez da emakumeon abantaila txikiak kontrajartzea gizonek lortutako eskubide txikiei, ezpada den-dena dinamitatzea.

Eta hori esanda, zorte on neskak, eta bidaia are hobea…

[1] Beatriz Preciadok egindako gaztelerazko itzulpena erabili dut nik, Teoria King Kong (Melusina, 2007).

Min joan da martxoa. Udaberriak ez du bizitza berririk ekarri, lore bakan batzuk asko jota zenbait zuhaitzen apaingarri gisa; ez du aurrekoarekin errotik hautsi, negutik herrestan genekartzan aje eta inertziek gurekin iraungo dutela dirudi azken egunotako gertakariak ikusita. Martxoaren zortzia indar xut bat izan zen, azazkaletaraino iritsi zitzaiguna baina gero bazoaz apurka makaltzen, argi dago egutegi zuritzailearekiko zorra kitatzea besterik ez dutela nahi gehienek. Zuk, baina, egun horretan denek bere egiten dituzten aldarrikapenak martxoaren hogeita hamaikara arte eta are! hurrengo hilabeteetan zehar ere eta hori gutxi balitz egunerokora eta gainera alor guztietara hedatu daitezen nahi duzu. Eta horretan diharduzu. Horretan dihardugu. Martxoko irakurle eskola feministan gutxi batu ginen, baina gogotsu.

Silvia L. Gilen Nuevos feminismos. Sentidos comunes en la dispersión. (Traficantes de Sueños, 2011) mardulari heldu genion berriro, oroitzen ez baduzue, urtarrilean jada ibili ginen liburu horren bueltan. Hala ere, lehenengo kapituluari besterik ez genion eman arreta, hain zuzen, autonomiaren gaia jorratzen zuenari. Atzo, aldiz, bigarren kapitulua analizatzea izan genuen helburu; hirugarrena zintzilik gelditzen da, agian beste baterako edo besterik gabe norberak bere etxean, lagunartean, habitatean eztabaidatu dezan.

“Genealogía de la diferencias” izenburupean, Gilek deskribatzen ditu feminismoaren subjektuaren definizioa zabaltzeko, hetereogeneotzeko eta konplexuago bilakatzeko prozesuaren nondik norakoak. Hain zuzen, feminismo klasikoak feminismoaren subjektu bakartzat jartzen zuen Letra larrizko Emakume bakarrari kontrajarrita, feminismoaren korronte modernoek terminoa pentsatzeko beste modu bat aldarrikatu zuten, beraien ustez subjektu izatea ez baitator irizpide esentzialistetatik (kasu honetan, emakumetasunetik), ezpada subjektuak nahiaren eta borondatearen ondorioa izan behar duela eta, horrela, subjektua izango dela subjektua eraiki nahi dutenek elkarlanean sortuko dutena. Hobeto bizitzea posible izatea ahalbidetzeko gai izango dena. AEBetako queer mugimenduan kokatzen da marko berri honen hasiera, halaber queer mugimendua azaleratzeko orduan eragin behin betikoa izan zuen HIESaren agerpenak. HIESak komunitate bat oso modu bortitz eta erabatekoan estigmatizatu izanak ekarri zuen beste komunitate (disidente?) batzuek borrokara lotzea, kasu feministak, anti-militaristak, okupak etab., nahiz eta beraiei gaixotasunak zuzenean (orokorrean) ez erasan. Arraroen indarra. Queer-ek funtsean arraro esan nahi baitu.

Subjektu bakarraren ikusmoldeari egin zitzaion beste kritika potenteenetako bat feminista beltz eta mestizoengandik etorri zen, izan ere, feminista burgesek bere eskaerak egitean emakume mota bat, zuria eta burgesa (munduko biztanleriari arreta pixka batekin erreparatuta gutxiengo bat dena, bestalde) besterik ez zuten kontuan hartzen, subjektutzat zuten Emakume esentzial horrek ez zituen beste emakumeak inondik inora barnean biltzen. Sufragistek, esaterako, maiz langile beltzak edo indigenak izaten zituzten etxean zaintza-lanak baldintza eskasetan egiten. Gilek adibide batekin erakusten du emakume ororen beharrak ezin direla berberak izan, egoeraren eta baldintzen eragina ukaezina baita. Kasu, feminista burges zuriek emakumeen segurtasunerako kalean polizia gehiago jartzea eskatu zuten eta baita lortu ere; auzo pobreetako emakume beltzentzat, aldiz, poliziaren presentzia handiagoa kondena bat zen, poliziek berek bortxatzen baitzituzten zigorgabeki.

Hori AEBetan. Gilek estatu espainiarrari dagokionean dio feminismoa beti izan dela anitza, ez zuela goi-klase batek ezarri baizik eta sortzetik beretik izan zela askotarikoa, mugimendu anti-frankistatik eta langile-mugimendutik borrokatu zenez. Horrez gain, arrazaren diskurtsoek ez dutela estatuan horrenbesteko pisua izan, estatuan ez delako arraza ugaritasunik izan beranduagora arte. Arrazoiketak zalantzak piztu ditu taldean. %100 ezin badaiteke ere baieztatu, ez dirudi erraza hasieratik mugimendua anitza izatea, borroka feminista langile-mugimendutik abiatu izana ez baita zentrismoen aurkako bermea, langile-mugimenduak ere soilik langile mota jakin bat, soldatapekoa, hartu izan baitu aintzat. Bestetik, taldekide batek zorrotz aipatu duenez, estatu espainiarrean arrazakeriaz hitz egitean ezinbestekoa da ijitoez aritzea, ijitoekiko arraza diskurtsoa oso markatua da eta ez da, inondik inora, atzokoa.

Bestetik, eta Gilen lana landu genuen aurreko eskolan hainbatek aipatu bezala, batez ere Bartzelona eta Madrileko mugimenduetan fokatutako liburua da hauxe, eta interesgarria litzateke feminismoaren bilakaera eta barne-eztabaidak eta korronteak Euskal Herriaren marko zehatzean aztertzea, etorkinen eta arrazakeriaren gaiak beste dimentsio bat hartuko bailukete, eta mugimendu feminista abertzale eta ez-abertzaleen arteko harremanak ere, ziurrenik, hausnarketarako bazka mamitsua emango luketelako.

Gilek sakonki lantzen duen beste gai bat da lesbiana taldeena eta lesbiartasun politikoarena eta separatistarekin lotutakoa. Mugimendu feministan 80. hamarkadatik bertatik hasita lesbiana taldeek presentzia eta zeresan handia izan zuten (Bizkaia hainbat aldiz aipatzen da), ondare hori guganaino modu nahiko lausoan heldu den arren eta, are, egun iruditu badezake ere gaurkoa borroka garaikide bat dela, hainbesteko aurrekaririk gabea. Lesbiartasun politikoa ere aipatzen du, alegia, lesbiana izatea aldarrikatzea jarrera politiko bezala eta ez hainbeste zure ohean (edo autoan edo komunean) egiten duzunaren arabera; lesbiana izateak ahalbidetzen baitzuen garaiko derrigorrezko hetereosexualitateak inposatutako kate batzuetatik askatzea: ezkontza, amatasuna, etxeko-lan errekonozimendurik gabea.

Subjektu aniztasunaren aitortzatik ondorioztatu daitekeena eta erabilgarriena zaigun lezioa da feminismo bakoitzak egoerara egokitu behar duela eta estrategikoki ezin direla eskakizun absolutuak egin. (Badirudi esan gabe doala, baina, badaezpada). Alegia, patriarkatuaren aurkako eta askatasunaren aldeko borroka mundu mailakoa izatea beharrezkoa bada ere, lurralde eta kasu bakoitzean borroka hori artikulatzeko modua desberdina izango da ezinbestean, uneko, tokiko eta kasuko beharrak ez baitira berberak izango.

Gilen liburua alderik alde zeharkatzen duen beste gaietako bat zaintzarena da. Jendarte jakin batek zaintza kudeatzeko duen modua jendarte mota horren adierazgarria da. Zaintzaren problematikak agerian uzten du eredu kapitalistaren kontraesanetako bat, alegia, kapitalismoak sustatzen duen norbanako eredu autonomoa (zentzu indibidualistan), ez duena ez inoren beharrik ezta inorekiko erantzukizunik, faltsua dela, edozein unetan hautsi daitekeela gaixotasun edo ezbehar bat gertatzean edo, besterik gabe, norbanakoari zahartzarora abailtzean. Zaintzaren gaiak modu nabarmenean azaleratzen du gizakia abere soziala dela, komunitate afektiboaren beharra duena. Euskal Herrian, izakiaren sozialtasunaz zabal idatzi duenetako bat Eduardo Apodaka soziologo eta filosofoa izan da, gaiaren inguruan interesa duenarentzat jakingarri da Norberaren autonomia krisian (Pamiela, 2012) lana.

Eskolaren bigarren zatian Oier Guillanek idatzitako Arra.Arraroa (Artezblai, 2010) antzezlana aztertu genuen. Testu indartsua da, eta maskulinitatea lantzen duen ikusmoldearen aldetik, berritzailea eta interesgarria oso. Bakarrizketa edo aitorpen modura dago egituratuta eta Guillanek kolokan jartzen ditu gizon eredu maskulinoaren zimenduak, argi erakusten du patriarkatuaren genero rol zurrunek gizonengan ere eragina dutela. Gizon omen diren guztiak ez direla eroso sentitzen matxoaren larruan, alegia. Gizon taldeek jada zenbait urte daramatzaten arren martxan, niretzat behintzat hau izan da euskal letretan aurkitu dudan hausnarketa horren lehen begien bistako emaitza, patriarkatuarentzat gizon izatea zer den eta gizonak zer diren kritikoki eta generoaren prismatik jorratzen duen estreinakoa.

Fisiko motak berebiziko garrantzia du. Antzezlaneko arra.arraroa fisikoki oso maskulinoa da, handia, hazpegi gogorrekin etab. Ezaugarri horiek zeharo baldintzatzen dute gainontzeko pertsonak berarengandik espero dutena (borrokazalea edo kirolari iaioa izatea, adb.) eta baita ere, beste pertsonek berarekiko hartuko dituzten jarrerak (defentsiboa, kasu). Kontatzen duenagatik, egiten duen biluzte ariketaren ondorioz, badakigu bera ez dela horrela sentitzen, ez duela indarkeria ez txirrindularitza gustuko, eta, kontrara, poesia maite duela.

Testuari begira jarrita ikusiko dugu nola:

A!!

Nola sartu naiz esku hauetan!

A!!

Nola heldu naiz bular honetara!

A!!

Nola iritsi naiz honera barrura!

Guillanek hiru esalditan hausten duen ustez gizonezkoek sexuarekiko duten jarreraren mitoa, izan ere, gizona ziurgabe ageri da, urduri, iradokitzen du ez dela guztiz kontzienteki eta borodante fermuz iritsi egoera horretara. Bera ere sentitzen dela galdurik batzuetan. Irudi hori erabat kontrajartzen zaio imajinario heterosexual normatiboan ageri den gizontasunaren moldeari, non, gizona izaten da beti larru-jotzea gidatzen eta kontrolatzen duena.

Hetereosexuala izan nahi dut errudun sentitu gabe

Interesgarria da eskolan aipatu dugun fenomenoa, batik bat komunitate batzuetan garatu dena, non heterosexuala izatea erreprimitu bat izatea bilakatu baita, non heterosexuala bazara zeure burua zuritu behar baituzu. Derrigorrezko heterosexualtasunetik derrigorrezko homosexualtasun edo bisexualtasunera joan da pendulua (zenbait komunitate mugatutan, noski, letra larrizko Jendarteak beti bezain heteronormatibo eta homofobo baitirau –edo gehiago–). Benetako askapena ez datza soilik sexualitate bat besteagatik ordezkatzean, denak barne hartzean baino. Etiketen suntsitzean baino. Garapen hauek, noski, denbora behar dute, baina, bereziki garrantzitsua da mugimendu askatzaileen baitan oso kontuan hartzea inertzia hertsi horiek erreproduzitzearen arriskua. Bestalde, gai honek azaleratzen duen beste zalantza bat, etiketei loturikoa baita ere, honakoa da: azken hiru urteetan ez baduzu larrua jo, hetero-/homo-/bisexuala zara oraindik? Ez ote zaude autosexuala izatetik gertuago? Gainera, salbuespenak salbuespen, orokorrean bataz besteko biztanle batek bere bizialdian txortan ematen duen denbora kontuan hartuta, zeina (demagun) lotan edo lanean ematen duguna baino askoz laburragoa baita, zergatik da hain erabakigarria gure identitatearen eraikuntzan?  Zergatik eragin du horrenbeste min eta jazarpen eta zapalkuntza? (Ziur hau jada bikainki disekzionatu zuela bere garaian Foucaultek, baina planteamendua oso baliagarria iruditzen zait, jendea sailkatzeko orduan darabilzkigun eta hain normalak diruditen irizpideak zalantzan jartzeko).

Eta puntu honetan nik beti bezala alde egin behar… Kronika aberastu nahi duenak atea jo besterik ez du!

(Oharra: hark esan omen zuen “ez dut astirik izan laburragoa egiteko” eta ni ere antzera ibili nintzen atzo, daneleegi ustezko objektibotasun disimulatuz makillatzeko testua, daneleegi eta asti gutxiegirekin nenbilen atzo danelekadei tekletatik urrun eusteko, hortaz, kronika erabat apetatsua dugu gaurkoa, esaldi luze eta parpailadunekin, neuk ere dut-eta hitz hanpatuetarako joera Xabier Gantzarainek bezala. Gainera, hasi aurretik aitortuko dut zenbait irakurleri iruditu dakiekeela Gabriel Arestiri egurra emango dio(gu)(da)la genero ikuspegitik, testuingurua eta garaia aintzatetsi gabe eta euskal poesiari egin zizkion bestelako ekarpen erraldoiak kasik aitatu gabe ere –justifikazio paragrafo honetan izan ezik–. Ez da hala, kritika ez baita epaiketa. Edonola den ere, on egin!)

 Otsaileko irakurle eskola feministara normalean baino jakin-min eta ikusmira are handiagoarekin hurbildu nintzen herenegun, etxeko lanen motxilaren zamarik gabe, izan ere, Iratxek jakinarazia zigun ez genuela aurretiaz irakurgairik landu beharko, baizik eta saioan bertan leituko genituela hainbat testu, azkenaldian azaleratutako galderekin lotuak. Akorduan izango duzuenez, eskolako saioetan oro har desiraren, gorputzen eta nazioaren inguruan dantzan dabiltzan (irakur)gaiak izan ditugu hizpide, hala nola, 1) emakumearen gorputza nazionalismoetan eta esparru publiko zein pribatuetan, 2) Euskal Herri desiraren-ikuspegitik-askeago bat eraikitzeko amua Itziar Zigaren eskutik eta 3) borroka feministaren errepaso bat Estatu espainiarrean eta horren loturak gure herriarekin. Edo ez, egiatan ez dira bloke tematiko irazgaitzak izan, elkar elikatu dute, hortaz, zehatzagoa da esatea gai guzti horiek jorratu ditugula, eta baita zenbait gehiago ere batzuk besteekin harilkatuz, lotuz, ehunduz. Korapiloetatik erauzi genuen azken galdera izan zen, hain zuzen blog honetan bertan jaurti genuena duela hilabete, alegia, ea nola eraiki den Euskal Herrian desiraren diskurtsoa, ea zein emakume eredu hobetsi duen eta jo duen erakargarritzat imajinario heterosexual euskaldunak. Ez da bada, galdera makala. Halabeharrez ia hegan agertu nintzen, hortaz, Kaxildara, batetik intriga aseezinak akuilatuta eta bestetik, Donostian zegien haize izoztuak bultzaka eroanda.

Testuak xehe-xehe egiteko orduan, genero ikuspegitik landu genituen eta nagusiki bi ardatzen bueltan jardun genuen, bata jada aipatu dudan desiraren eraikuntzarena eta bestea, aldiz, emakume euskaldunaren ereduarena, alegia, zein estereotipotan kokatua izan den orokorrean euskal emakumea eta zer erakusten digun horrek. Bigarren galdera apur bat testuingurutzeko lagungarriak eta esanguratsuak dira Garazik aurreko asteko kronikan bildu zituen hitz batzuk, Emilia Pardo Bazán autoreak idatziak 1892an eta nik gaur berriz ere ekarri nahi ditudanak. Erkidegoko emakumeaz hala mintzo da galiziarra:

“No se parece en nada a la española tal como se figuran los extranjeros, apasionada, semi-árabe. Al contrario: la mujer de Vizcaya, Guipúzcoa y Álava es una figura de líneas severas, hasta podría decir ásperas y rudas, y una de las hembras más morales de Europa (…) en su frente y en sus pómulos se lee una tenacidad inquebrantable (…)

Su honestidad parece temperamental, pues hay quien afirma que muchas campesinas eúskaras son enteramente insensibles a la pasión amorosa, y se casan porque entienden que es un deber constituir familia, y porque aspiran a la maternidad, que no comprenden fuera del matrimonio, en el cual su fidelidad y honradez (…) son absolutas (…)

Y la mujer eúskara, helada en el terreno pasional, se muestra ardorosa en el político, cuando supone vulneradas sus tradicionales creencias.”

 Bazánen kanpoko ikuspegia ez da inondik inora Bazánena bakarrik, are, esango nuke, apur bat egokitu ostean, ikuspegi nahiko orokortutzat har litekeela, aro garaikideagotan barrutik ere elikatu izan baitute zenbait telesailek eta abarrek. Bestalde, gauzak zertxobait behintzat aldatu diren arren eta areago eta modu bortitzagoan aldatuko direla iragarri dezakegun arren eredu-apokalipsi garai honetan, baieztatu dezakegu, iritzi horren oihartzunak gaur ere nahiko bizirik dirautela gure artean edo gutxienez ez zaizkiola, nolabait esatearren, irrigarriki anakronikoak suertatzen euskal imajinarioari. Izan ere, dezente azpimarratu izan da, alde batetik, euskal emakumearen indarra eta “boterea”, eta, bestetik, euskal emakumearen sexualizazio maila apala(goa) –batik bat inguruko lurraldeetakoei alderatuta–. Horrek hain zuzen, euskal emakume aske(ago) bat existitzen denaren uste tranpatia iradoki diezaieke –eta taldean partekatu ditugun bizipenengatik, badirudi, en fait, halaxe egiten duela– beste imajinario eta kode batzuen arabera bizi diren jendarteetako emakumeei –galiziarrak aipatu ditugu guk–, haiei uztarria ziurrenik hipersexualizazio eta derrigorrezko sentsualtasunaren bidetik etorri baitzaie, eta ez, kontrara, emakume euskaldunoi bezala –Bazán zitatuz– “enteramente insensibles a la pasión amorosa” eta “helada[s] en el terreno pasional” izatetik.

 Baina heldu diezaiegun testuei. Lehen-lehenik Gabriel Aresti euskal poesia kaletarraren Aita letra larrizkoaren bi testu irakurri ditugu, aitatasuna eta herritartasuna vs. amatasuna eta herritartasuna binomioak sakonean aztertzeko eta elkarri kontrajartzeko aproposak direnak.

Aitatasunari dagokionez Egia bat esateagatik mitikoa aztertu dugu. Halaxe dio:

Egia bat esateagatik,

alabak

hil behar bazaizkit,

andrea

bortxatu behar badidate,

etxea

lurrarekin

berdindu behar bazait;

Egia bat esateagatik,

ebaki behar badidate

nik eskribitzen

dudan

eskua,

nik kantatzen

dudan

mihina;

Egia bat esateagatik,

nire izena

kenduko badute

euskal literaturaren

urrezko

orrietatik,

inoiz,

inola,

inun

eznaiz

isilduko.

Lehenik, “alabak / hil behar bazaizkit / andrea / bortxatu behar badidate” lerroek zuzenean ekarri dizkigute gogora lehenengo saioan Belén Martín Lucasen artikuluaren harira aipatutakoak. Lerro horietan garbi ikusten da Arestik gertagarritzat eta esperagarritzat jotzen duela berak egindako zerbaiten –egia bat esatearen– ondorio latzek bere inguruko emakumeak kolpatzea, alegia, bere egia esateari jarraiki zaizkiokeen albo-ondorioen artean aurrikusgarria deritzo bere andrearen bortxaketari eta bere alaben erailketari. Izan ere, Martín Lucasek ondo zioen moduan, guda edo borroka testuinguruetan lurraren konkista emakumearen konkistarekin parekatzen da eta, etsaiaren emakumea erabiltzen da etsaia zigortzeko eta adoregabetzeko. Arestik ez du esplizituki esaten zenbateraino minduko edo adoregabetuko zuketen krimen horiek, baina, bistan denez, inbasore zitalei trikimailuak ez lieke %100 funtzionatuko, Arestik poemaren amaieran bere egia esateari eutsiko baitio berdin-berdin-berdin, ez baita inoiz inola inun isilduko; hain zuzen, badagoelako existitzen diren denei eta denari gailentzen zaion egia/borroka/kausa goren eta atzeraezin bat. Maskulinitatea kubora altxatuta, beraz, aitatasuna eta herritartasuna uztartzen dituen eragiketa poetikoaren emaitza.

Amatasunaz jarduteko, aldiz, Arestik berak Joxepa Mendizabali eskainitakoa hartuko dugu ardatz –eta ondoren beste zenbait–. Poema luzea da eta tartea urria, beraz, nahi duenak hemen dauka osorik irakurgai.

Analisiaren formulazioa taldekide bati lapurtuta, esango dut hemen amak garbigailu moralaren rola betetzen duela, izan ere, amak zamatzen baitu errua, amak izerditzen eta purgatzen baititu maila moralean semeen bekatuak, eta amaren sufrimenduaren bitartez iritsiko delako soilik erredentzioa. Hitzez hitz:

baina

andreon sufrimentu-moralarekin

expulsio-mina

dator.

Herri kobarde (hain balent) hau

bere libertateez

erditzen da

Santa Gurutze honetan…

Eguzkiaren ateko tortura-lekutik!

Euskal Herriak bizi (izan) duen gatazkak min eta zauri asko sortu ditu, amak min horiek digerituko ditu eta horren ondotik nazio berri aske eta aratzaz erdituko da. –Aitaren telefonoa dirudienez estaldurarik gabe dago–.

Mikel Urdangarinen kantu bati etorri zitzaion ondoren txanda, “Haitzetan” deiturikoari.

Haitzetan lainoen artean, ortozik jaku egoten
hazia barruan ernetan, jatorkonari berba
herri bat ikusiko dozu negar eta zaurietan
ukenduz zeuk bakarrik osatuko dozuna
aita hil dautzue seme maltzurren egunean
sugarrik ez dozu gurako datozen Jondeunetan
eguzkiak emon daien indarra eskuei
zoli, haitz eta abarrots, Auñamendiko basoetan
haitzetan, lainoen artean, ortozik joku ibiltzen
hazia barruan ernetan jatorkonari berba.

 Hemen ama sabelean daraman haurrari mintzo zaio, ziurrenik Erdi Aroaren ingurumarietakoa den garai batean, Amak umekiari diotsonagatik eta esleitzen dion rolagatik ondorioztatu daiteke umekia semea dela uste duela amak, eta egitate horretatik abiatuta ari zaiola berbetan. Jaio aurretik ere, amak jada zehazki zedarritu du zein izango den semearen ibilbidea eta suposatzekoa da haurrak nahitaez onartu beharko duela egiatan aukeratu ez duen lasto-fardo –esan beharra dago– nahiko astun hori.

 Horren ostean irakurri genuen poemak, Josanton Artzeren “Gogo eta gorputzaren zilbor hesteak”-ek hain zuzen, semearen eta amaren arteko harremana bestelako modu batera potretatzen du – irakurgai hemen.

Poeman semea da amari mintzo zaiona eta aipatu berri dugun kantuko ideiari kontrajarrita –alegia, jaio baino lehen ere zorrotz markatutako bidearena– esaten dio bakoitzak egin behar duela bere bidea eta ez dutela zilbor hestearen lotura betikotu behar. Semearen jarrera positibotzat hartu daiteke ez duelako nahi bizkarroiki eta amaren gurarien mende bizitzen jarraitu –eta nahiko modu ez mingarri, are, ederrean esatea lortzen du–. Bestetik poemako ama badirudi ama nahiko gainbabestzailea dela, kabian gorde nahi duela semea albait denbora gehien eta, baita ere, badirudi semea bera dela amari eskatzen diona bere bidea egin dezan –“jo, ama, utzi bakean” litzateke poema honen baliokidea poesiarako senik ez duten seme-alaben kasuan–. Hain zuzen, hainbat taldekidek aipatu dute mesfidantza edo nolabaiteko deserotasuna sortu izan diela poema honek beti, semeak apur bat gurasokeriaz darabilelako ama, eta zinez eraldatzailea izango litzatekeela, amak izatea horrelako zerbait esaten diona semeari edo alabari.

Bukatzen hasi behar naiz, pena da, baina lo ere egin behar dut. Kronika honen esperientzia ahalik eta 3Dena izan zedin saiatu naizenez, the real thing emango dizuet, hots, guk geuk erabili genuen fotokopia eskaneatuta.

Halaxe eman zigun Iratxek, ez zigun autorearen izenik salatu. Gakoa zen ikustea egoera desberdin irudikatuko genukeela bikotearen ezaugarrien arabera, hots, bikotea heterosexuala edo homosexuala izan –eta heterosexuala izatekotan kontuan hartuz nor den ohean gelditzen dena eta nor den autobusak erretzera dihoana eta homosexuala izatekotan kontuan hartuz ea bi gizon diren ala bi emakume–. Ariketa zuei uzten dizuet, nik atzo egin nuen-eta. Autorearen izena jakin nahi duenak zoroki googleatu dezake edo bestela utzi diezagula guri hemen iruzkin bat eta jasoko du erantzunik… Bestalde, tadean bai aipatu genuena izan zen nola esperoan dagoenak borrokaren kontsignak bereganatzen dituen eta horiei buelta ematen, “pertsonala politikoa d[el]a” ikusgarriki hezurmamituz. Baita ere, poemak ukatzen du –Arestirenari kontrajarriz– egon badagoenik pertsonak edo maitasuna gisako –bigarren mailako– sentimenduari beti gailentzen zaion letra larrizko Kausarik. Aldatzen ez den kontu bat da, esperoan gelditzen dena dela autobusak erretzera doanaren heroikotasunaren ondorioak pairatzen dituena.

 Eta honenbestez, eztabaida zinez interesgarria zen unean, desiraren konturantz atzera bueltarik gabe lerratzen ari ginenean, alde egin behar izan nuen Elgoibarrera ekarri nindezakeen azken trena harrapatzeko. Kronikaren haria etenik ageri zait, beraz, hemendik aurrera koadernoan, baina osatu gabe gelditu dena norbaitek nahi badu bete, ezin ongietorriagoa izango da.

2013ko lehen saio feministarako izenburu luzeko liburua hartu dugu esku artean: Nuevos feminismos. Sentidos comunes en la dispersión. Una historia de trayectorias y rupturas en el Estado español (Traficantes de Sueños, 2011). Silvia L. Gil da autorea, Madrilen eragiten duen ekintzaile feminista, batez ere La Eskalera Karakola kolektiboaren baitan. Filosofian lizentziatua da eta teoria postfeministan eta ezberdintasunaren teorian aditua, XXI. mendeko zaintza-lanen, gaixotasunen eta emakumeen arteko loturak jorratu ditu. Diagonal eta Público gisako kazeta digitalentzat artikulu ugari idatzi ditu eta gaurkoan landuko dugunaz gain beste liburu bat argitaratu du Amaia P. Orozcorekin batera, hain zuzen, Desigualdades a flor de piel: Cadenas globales de cuidados (ONU, 2011).

 Liburuan Gilek Estatu espainiarrean izandako mugimendu feministaren genealogia osatzen du, korronte teorikoetan sakonduz eta feminismoaren jiran sortu eta eraldatu diren hainbat talderen jarduna deskribatuz. Esan beharra dago autoreak oro har talde jakin batzuetan jartzen duela arreta eta alde horretatik apur bat murriztailea izan daitekeela. Dena den, Estatuan izandako talde guztiak aipatzen ditu amaierako zerrenda batean, eta ulertu daiteke, halaber, hobetoen ezagutzen duen mugimendua hartu nahi izatea ardatz. Euskal Herriko mugimenduak protagonista dituen lan baten zain gelditzen gara, beraz.

 Liburua hiru atal nagusitan banatzen da, hau da, “Autonomía”, “Genealogía de las diferencias” eta “Mapas de la globalización” eta guk eskolarako lehenengoa besterik ez genuen irakurri behar, hortaz, eztabaida gehienbat horren ildotik joan da. Horrez gain aurreko saioan landu genuen Sexual Herria (Txalaparta, 2011) ere akordura ekarri dugu hainbat kasutan.

 Eskolarekin hasteko Cristina Vega Solísek osatutako hitzaurrean hala nola liburuaren lehen atalean topatu genituen gaiak zerrendatu eta aztertu genituen. Kapituluaren izenburuak berak iradokitzen zigun gai nagusi horietako bat zein izango zen, autonomia, alegia, edo zehatzago, autonomia kontzeptuak izan duen bilakaera historiko-semantikoa, nola interpretatzen zen duela hamarkada batzuk eta nola, ostera, ulertzen den orain. 70eko hamarkadan, feminismoaren hirugarren aroan, autonomiaren kontzeptua giltzarria izan zen, emakumea bere kabuz ekiteko eta bere kasa aurrera egiteko gai zenaren zentzuan, edo beste modu batera esanda, emakumea bere bizitza gobernatzeko buruaskia izatearen zentzuan, senarraren, aitaren eta azkenik Estatuaren gidaritza- eta agintepean egon gabe. Hala ere, sistema kapitalista neoliberalaren gordintzea begien bistakoagoa egin den azken urteotan, autonomiari beste izaera berekoiago eta anti-pertsonago bat gehitu zaio, indibidualismorako joeraduna, hain zuzen. Norbanako bakoitza irla bat izatea artxipelagoko gainontzeko partaideekiko ezein erantzukizunik gabe, beste partaideen inongo laguntza ez beharrik gabe aurrera egiteko gai dena, horixe bera litzateke autonomoa izatea azkenaldia azaleratu den adiera berrian. Sistema ekonomikoari, noski, ezin hobeto datorkio aipatu norbanako eredua, horregatik egin du bere-bere, 70eko autonomia ideia xurgatu eta bere xedeetara moldatuz digeritu du, finean kanporatzeko berarentzat doan lan egiten duen morroia. Bide batez esateko, eredu hori oso tradizionalki maskulinoa da: gaztea, askea (erantzukizun afektiborik gabea), osasuntsua. Ez ditu kontuan hartzen nahita nahiez gure bizitzaren parte diren beste osagai batzuk, kasu, gaixotasuna, heriotza edo beste pertsona batzukieko lotura.

 Halaber, autonomiaren ideia uztartu genuen ez bakarrik lan munduarekin baizik eta militantziarekin ere, dena delako borrokarekiko konpromisoaren eskakizunak nolakoak diren deskribatuz. Militantzian denbora luzez autonomoaren traza garbiak dituen eredua gailendu da, hain zuzen, borrokarekiko atxikimendu osoa duenarena, osoki konprometitu daitekeenarena, beste mota batetako “zamak” ez dituenarena. Beste behin: gaztea, erantzukizun afektiborik gabea, osasuntsua. Hori dena ikusita, autoreak azpimarratzen du autonomia beste modu batera ulertzeko eta pentsatzeko premia. Euskal Herrira ekarrita, aintzat hartzen badugu herri gisa militantzia historia luzea daukagula atzetik, euskal jendartean leialtasunak/konpromisoak harremanetan pisu nabarmena duela (kasu adierazgarria, koadrila), eta gainera gehitzen badiogu Itziar Zigak Sexual Herrian gudari rolaz esandako guztia, ondorioztatu dezakegu harremanak eraikitzeko daukagun moduaren inguruan hausnartzea gutxienez interesgarria litzatekeela, ezpada behar-beharrezkoa.

 Kapituluak jorratzen duen beste ildo nagusi bat ezberdintasunarena da, hots,  feminismoak jada gainditu duenean subjektu bakarraren ideiak sortutako kinka, zela egin aurrerantz, zela lortu subjektu heterogeneo baina kohesionatu bat gelditu den subjektu ezberdinen anabasarekin? Zela pentsatu ezberdintasuna? Ez oposizioz, ez bitartasunetik. Kontrajartzea ezabatuz. Hain zuzen, Sexual Herriari kritikatu genion gauzetako bat izan zen kanpotik inposatutakoa, hitz batean, Bestea ukatuz sortzen zuela subjektua; espainolak ez direna, horixe gara gu.

 Eskolaren puntu honetan identitatea eta subjektu politikoa garbiago bereizteko oso baliagarria izan zen azalpena eman zigun kide batek eta tarteki bat sartuko dut, beraz. Rosi Braidotti teorialari italiarraren lana gomendatu zigun. Braidottik identitatea ulertzen du frantsesen ildotik gizaki bakoitza zeharkatzen duten domina astunen korapilo gurutzatu gisa (sexua, arraza, klase soziala), zeinaren arabera zure kokapena jendartean eta zure lepoko uztarriaren presioa desberdina izango baita. Aldiz, subjektu politikoa izanik oraindik ez zarena, baina zarena bilakatzea ahalbidetuko duen eraldaketa gauzatuko duen subjektua, Braidottik aldarrikatzen du subjektu politiko femenino feminista sortzea, abiapuntutzat hartuta inork ezin dezakeela esan zer den emakume bat, emakume bat garela esan digutenok eratuko duguna gure nahiaren arabera.

 Atzera itzuliz subjektua eraikitzeko modura, taldekide batek hiru pausotako prozesu bat proposatu zuen. Hasteko, beharrezkoa duzu onartzea zeure burua, zeure identitatea, hots, ikustea nola eraiki zaituzten. Ondoren, horrek dakarzkizun arazo eta hersturez kontziente zarelarik, hori desegin dezakezu, deseraiki, eta geldituko den orubetik askatu eta berreraiki dezakezu zure zua.

 Feminismoaren instituzionalizatzeari ekin genion hurrengo. Mugimendu feministaren lehen pausoak, jakina, klandestinoak izan ziren Estatu espainiarrean eta Francoren heriotzak izugarriki hauspotu zituen, bazirudien handik aurrera ate guztiak zabalik egongo zirela. Une historiko horretan sortu ziren noski borroka feminista instituzioetara sartzearen komenigarritasunaren inguruko lehen eztabaidak. Konstituzioa onartzeak berak ika-mikak eratu zituen, ulergarria denez, barnean hartzen zuenari eta kanpoan uzten zuenari gutxiegi, gehiegi edo oraingoz nahiko irizten zioten korronte anitzak baitzeuden mugimenduaren baitan. Arazoaren funtsa, orokorrean herri mugimendu edo mugimendu sozial orok instituzioekiko eduki behar duen/beharko lukeen eztabaidaren baitan kokatu daiteke: eraldaketa engranajearen kanpotik ala barnetik? Instituzioetara sartzea zertarako da haientzat lan egiteko edo haien lana auzitan jartzeko? Posible da etengabe auzitan jartzen jardutea? Erantzun absoluturik ez dago, noski. Batzuen ustez instituzioetara sartzea estrategia politiko gisa erabili behar da, eta estrategia hori erlatiboa izango da, kasuaren arabera modu batean edo bestean jokatu beharko duzulako, baina xedea begien bistatik galdu gabe. Instituzionalizatuta ez dauden talde feministen kasuan, instituzioekin elkarlanean aritzeari dagokionean, iritzi nagusia da printzipioz baietz esatea, baina baldintza aurretiaz argiki ezarriz, bata bestearen osagarri izan daitezen eta ez bata bestearen mendeko, alegia, batak ez dezan bestea azpiratu.

 Baita ere, aintzat hartu behar da mugimendu feminista mugimendu zabala dela, ildo askotako jendeak izendatzen duela bere burua feminista eta feminismoaren parte den korronte handi batentzat instituzioak direla emakumearen askapena lortzeko bide egokiena eta eraginkorrena.

 Orain arte instituzio politikoez jardun dugu batik bat, baina bada feminismoarengandik gertu ibili den beste instituzio klase bat ere, garrantzia izan duena eta hori unibertsitatea da. Hizpidera ekarri genituen, nagusiki, unibertsitatean genero ikuspegia  eta feminismoa lantzen duten irakasgaiak, eta areago, genero ikasketak izeneko graduondokoa ezarri izana. Positibotzat jo daiteke oro har, akademian tokia egin zaiolako lehenago ikustezina zen gai bati eta horrek halaber bidea eman dielako gai hori jorratzen duten ikerketa eta lan ugariri. Horrek aurreikusi gabeko efektu zital bat ere izan du, autoritatearen edo akademizismoarekin lotuta doana. Hots, demagun sexualitatearen inguruko hitzaldi bat eman nahi duela x erakundek, eta hizlari posibleen artean daudela tituludun pertsona bat eta arreta-zentro batean lanean 10 urte daramatzan pertsona bat. (Tituludun pertsonak egin dezakeen ekarpena zalantzan jarri gabe) ia automatikoki tituludun pertsonaren aldeko apustua egingo dute gehienek, arreta-zentroko langilearen esperientzia  (eta esperientzia, oro har) bigarren mailakotzat hartuz. Ezin da ahaztu, beraz, ikerketen eta ikasketen loratzeak gisako ondorio ez hain pozgarriak ere eragin ditzaketela, eta nola edo hala sustatu beharra dagoela jakintza formala zein jardunak ematen duena maila parekoan gordetzea.

 Amaitu aurretik memoriaren gaiari heldu genion, memoria eraikitzearen premiari, memoria nola egitearen galderari. Cristina Vega Solísek hitzaurrean aipatzen ditu memoriari eustearen garrantzia eta memoria ukatzearen arriskua: “La historia nos constituye, no contarla es una buena forma de construir y convocar fantasmas, además de una muestra de ceguera que no podemos permitirnos con falsos argumentos feministas antiautoritarios. (…) Negar la historia es negar que nos hemos visto afectadas, negar la historia es no reconocer la afectación pasada…” (18-19 orriak). Asmo horrexek berak zeharkatzen du liburua osoa, izan ere, Gilek memoriaren ardatzaren inguruan idatzi du, izenburutik bertatik dio feminismoaren bilakaera zehatz baten historia dela aurrean dakusaguna. Historia, hortaz, behar-beharrezkoa dugu, aztertzeko gelditzen zaiguna da, orduan, historia nola kontatu. Solísek eta Gilek proposatzen dutena da genealogia bat egitea bi kate nagusi kontuan hartuz, batetik, zapalkuntzaren katea, hau da, emakumeak nozitu dituen mota guztietako bortxa eta erasoak osatzen duena eta bestetik borroken katea, alegia, aipatu jazarpenaren aurrean sortu diren erresistentzia-gune eta borroka guztiak biltzen dituena. Historia egiteko modu hori nahiko nabarmen kontrajartzen zaio Zigak Sexual Herrian baliatu zuenari, zeinak iragan mitifikatuaren bidetik jotzen baitu. Dena den eta biek ala biek feminismoa duten arren iparrorratz, argi daukagu Gilen eta Zigaren obren artean desberdintasunak daudela estrategiaren eta xedeen aldetik eta hein batean ezin direla hotzean alderatu.

Gogoetarako amuarekin bukatuko dut. Zigak aipatzen du emakume euskaldun gudariaren ereduak ez dituela gizon espainol heterosexualak berotzen: “Las vaskas no le ponemos a Espanya… Y menos mal. Me encanta que en el imaginario espanyol las vaskas carezcamos de atractivo sexual. No quiero gustarle a ese país macho. Las mujere decididas, activas, combativas y con voz propia incumplimos los cánones de la belleza femenina” (Ziga, 2011: 32); desira beste modu batera eraiki dutela haiek. Hortik eratortzen dugun ezinbesteko galderetako bat, (bidenabar liburuan erantzun gabe gelditzen dena) da: nola eraiki da desira Euskal Herrian militantzia horren beraren testuinguruan? Zeri iritzi izan diote desiragarri gizonezko gudari heterosexualek?

Kronika hau gaurko egunean argitaratzean badakigu nahiko kamikaze dihardugula, edo hala lirudike ahalik eta irakurle gehien lortzearen ikuspuntutik behintzat. Dena den, gutako askok gaur gauean gure etxe guztiz laikoetan Ama Birjina Jesukristoz erditu zela ospatuko dugun honetan, ohikoa denez neurriz kanpo jan eta edanez (arlo ekonomikoan zein digestiboan), polita iruditzen zitzaigun Itziar Zigak duela urtebete inguru proposatu zigun aberri berriaz mintzatzea, zeinak egungoa baino gutxienez apurtxo bat dibertigarriagoa baitirudi: Sexual Herria (Txalaparta, 2011). Egutegiak eta blogerako plangintzak ere izan dute zerikusirik, ez dut ukatuko. Buruz buru ekin baino lehen abisu txiki bat eman nahi nuke elearazleen jardunaren inguruan opor hauetan. Batzuetan hala ez badirudi ere, badugu bizitzarik zibermundutik at, edo hori sinetsi nahi dugu, eta datozen (gutxi gorabehera) bi asteetan ez dugu post berririk eskegiko. Ostera, ia urtebete honetan zehar ekarri dizkizuegun gure lan gogokoenekin hit-parade bat osatuko dugu facebooken, egunero-edo post bat akordaraziz. Periferikoa izango da, oro har sinpenanigloriaki igaro diren arren guk asko estimatzen ditugun hitak batuko dituena. Behin hori esanda, beraz, harira.

 Pasa den asteartean, hilak 18, irakurle eskola feministakook bildu ginen Itziar Ziga kazetari sexiliatuaren hirugarren liburuaren bueltan, jada aipatutako Sexual Herria. Ziga ekintza feminista nekaezinean aritu da azken hogei urteotan, besteak beste Andra aldizkarirako idatzi du, ex_dones mugimenduan jardun du Monica Boixekin batera eta honez gain 2009an bi saiakera plazaratu zituen Melusina argitaletxearekin: Devenir perra eta Un zulo propio.

 Barkatuko didazue baina nostalgiara joko dut apur bat, gogoan dut Sexual Herria lehendabizikoz irakurri nuenekoa, harrigarriro herriko liburutegian topatu nuen plazaratua izan zela jakin eta asko jota bi astetara. Langabezian zaudenean ti-ta irakurtzen den horietakoa da, 110 orri inguru dituelako baina batez ere barrutik kanpora astintzen zaituen moduagatik. Gasteizen aurkezpena egingo zutela iragarri zuen Txalapartak eta Aranako taberna batera elkartu ginen lagun batzuk, Itziar Ziga y sus Migas ikustera, copleraz jantzita, peineta buruan eta gintonica eskuan. Liburuaz jardun zuten, baina aurkezpena bera izan zen egiatan Zigaren tesiaren erakusgarri ozenena. Festa giroa bai, baina diskurtsoa ere baita.

 Kaxildara itzuliz, Sexual Herria aski liburu ausarta da eta ildo horretatik hainbat aspektu ditu goraipatzekoak. Hori ebatzi genuen talde txikitan bildu ostean testuaren lehen zoom bat egiterakoan. FRESKOA da, bostehun urtez lizuna gorde duen soto bat egurastea bezala. Bestetik, jada esan bezala emakumearen rol tradizionalarekiko erabateko apurketa dakusagu orrialdeotan, Ziga ez da txintxoa, ez isila, ez apala, ez otzana, ez neurritsua, ezpada guztiz kontrakoa, ahoberoa, gehiegikerian erortzen dena sarri, ingurukoen arreta pizten duena ia beti. Eta garrantzizkoena, ez da damu. Azpimarratzekoa iruditu zitzaigun halaber ez duela ustezko objektibotasun baten atzean ezkutatuta predikatzen, baizik eta bere esperientzia subjektibotik mintzo dela, are ez dituela ezkutatzen ziurrenik paperean aitortzeko zailak gertatu daitezkeen hainbat detaile. Zalantza egin dugu geu ere gai izango ginatekeen horretarako. Gainera, ikusgarritasuna ematen die muturrekoki ikusezinak diren hainbat bizitza eredu eta sexualitate aukerei. Eta batez ere, gertutik lantzen du Euskal Herriko egoera eta aurreko saioko artikuluetan jorratutako hiru gai nagusiekin loturak ezartzen ditu: herritartasuna, posizio soziala eta espazioa.

 Euskal Herria birputatzeko ahaleginean Zigak hainbat muturrei egiten die tira, sorgin iraganari barne, noski. Irudikatzen du akelarreen garai kobazuloetako bat non emakumeak askeagoak ziren eskubideen aldetik, non sexua jarduna ez zen hain parametro hertsien baitan legeztaturik bizitzen, alegia, soilik modu heterosexualean eta ezkontzaren instituzioaren barruan. Kontrara, aukera anitzagoa omen zen eta ohiz kanpokoa ez zen laidoztatzen. Hori guztia konkista gaztelauak suntsitu zuen. Taldeko hainbat kideren artean zalantza sortu du kontakizun mota honek, ez ote den mitifikatu(egi)a galdekatu dute, nahiko estereotipatua dela eta ea zenbat dagoen zin-zinezkotik. Esan beharra dago Zigak garbi uzten duela fantasia bat eraikitzen ari dela, berari lagungarriak zaizkion eta borroka feminista euskaldunari bultzada bat eman diezaioketen mitoak sortzen dituela. Alde horretatik, beraz, sorginen irudiaren erabilera estrategikoa da, xaxatzeko era bat. Ezin ahantzi eraginkorki ekin dezakeenik, izan ere, nazio gisa etengabe ukatu izan eta ukatzen gaituztenez herri honetan askotan jo izan dugulako lehenaldira zuribide bila, haatik, arriskutsua izan daiteke modus hori, tradizio maskulino bertikal bat erreproduzitu baitezake, alegia: iraganean izan garelako gara, historikotasunak zilegitzen gaitu.

 Konkista gaztelauaz ere zabal mintzo da Ziga liburuan eta zorrozki kritikatzen du. Atergabe aldarrikatzen du puritanokeria Errege Katolikoen zapalkuntzarekin batera iritsi zela gure lurralde berde zein horietara eta egun beharrezkoa dela Oteizak behinola aipatutako berrehun urteko apaiza behingoz uzkitik kanporatzea. Elizaren hipokresia ere gogor erasotzen du, haatik, zenbait talde feminista kristauen lan eskerga goresten du. Koroa eta gurutze gaztelauak erlijioaren izenean krimen doilorrak burutu zituen, hala nola sorgin-ehiza eta beraiek izan ziren kristautasunera behartu gintuztenak, dena den, ezin diegu gaitz guztia kanpokoei egotzi, euskal abertzaletasuna ere sortzez katolikoa izan zen eta euskaldunek beraiek zeresan eta eragin handia izan dute genero rol oso zehatzak eraikitzeko orduan. Erdi Aroan kasu, heresia-egileak zeuden, alegia, plazetan kantatzen zuten emakumeak. Bertsolaritzaren aitzindaritzat har daitezkeenak zentzu batean. Horien jarduna Bizkaiko Foruak debekatu zuen, hau da, arau autoktono batek. Eta liburuan zehar gaian hainbeste fokatzen ez bada ere Alvarez Rabok hitzaurrean ondo aipatzen duen moduan ikurrinak, sinboloetan sinboloak, bi gurutze ditu: alde batetik zuria, birjinarena, eta bestetik, berdea, gudariarena.

 Mugimendu abertzaleek eta feminismoek ezkontza zaila izan dute historikoki (eta hau azkeneko saioan landutako Martín Lucasen artikuluarekin lotzen da). Euskal Herriaren kasuetara ekarrita: XIX. mendearen hondarretan sortutako euskal abertzaletasun tradizionalak Elizarekiko atxikimendu estua izan du hamarkada luzez, eta horren ondorioz emakume eta familia eredu zehatz bat bultzatu du gehien-gehien (Emakume Abertzaleen Batza gorabehera). Bestetik, ezker abertzalearen zein ETAren baitan, askapenerako borrokaren eta Estatuaren etengabeko opresioaren eta indarkeriaren aurrean gudari rola bultzatu da nagusiki eta horrek ere alimaleko eragina izan du. Hain zuzen borrokalari eredua da Zigak putago bilakatu nahi duena, trabestitu nahi duena, baina egiatan birjinarenari kontrajartzen zaio areago. Horrekin loturta, independentziarako bidean helburu jakin batzuk lehenestearen aferaz honakoa dio (101. orrialdean):

“Pactamos un orgulloso silencio para mantener la prioridad de los asuntos relevantes. La moral del gudari que manda callar a la puta. Siempre hubo cosas más importantes para el pueblo que matar al cura. Y la voluptuosidad debilita el ímpetu revolucionario. ¡Maldita renuncia cristiana!”

 Horrez gain aipatu behar da ideologia feminista berandu heldu zela euskarara, hain zuzen hizkuntza tradizioaren eta kulturaren gordailu denez, hasieran gutxienez buru egin ohi diolako kanpotik datozen gai arrotzak onartzeari. Apur bat ildo orixetiarretik, euskaldun jator fededunarentzat aproposak ez diren ideia degeneratuak ez ditu euskarak erreproduzitu behar. Noski joera dezente aldatu da zorionez azken urteotan, mugimendu feministak egindako lan ikaragarria begiratzea besterik ez dago, baita euskaraz ere. Eta zenbait borrokaren lehentasunen inguruan, jakingarriak dira hAUSnART aldizkariaren 2. alean Zaloa Basabek eta Ainhoa Güemesek argitaratutako artikuluak. Basabek, esaterako, honela ixten du berea:

“Feminismoa ezin da ponentzia politiko baten 7. puntua izan, ezta Iraultza Sozialaren VII kapitulua ere. Feminismoa ez da negoziazio mahai baten bosgarren hanka, feminismoa mahai gaineko ukabilkoa da, kontratu sozialen oinarriak hankaz gora jartzen dituena, kapitalismoaren adierazpen guztien aurrean alternatiba erreal eta integrala izango duena”.

Zigaren liburuan zentrala da halaber espazio publikoan eta pribatuan baimentzen denaren arteko hipokresia, gogor egiten die kontra azkenaldian ugaldu diren ordenantza publikoei, 2006an Bartzelonan ezarri zutenetik hasita, duela gutxi Bilbon onartu zutenera arte. Aurreko saioko Preciadoren artikuluaren ildotik, hiriaren espazioa bera ikuskari eta kontrolatzaile bilakatzen da. Zigaren arabera ustez formalki askatasun gehiago dauden garaiotan, orain arte debekatuta zeuden zenbait eskubide lege bitartez teorikoki bermatzen diren honetan, kontrol soziala izugarri handitu da, ustezko askatasun zabalago hori errealitatean bortizki mugatuz.  Droga kontsumoa edo sexu-jardun desegokia (noski arau-emaileek epaitzen dutelarik zer den zehazki sexu-jarduna eta horren baitan zer den desegokia eta zer egokia), norbanakoek plazer iturri gisa darabiltzatenak biak, soilik espazio pribatura gotortzera derrigortzen dute gisako ordenantzek. Zigak hori irauli nahi du, droga erabilpena zein harreman fisikoak publikoki eta ozen, lotsarik gabe, adieraztea aldarrikatuz.

Amaitu aurretik, sexilioaren gaiari heldu genion ezinbestean. Izan ere, Zigak liburuan kontatzen du nola Bartzelonara joatea erabaki zuen sarriago eta askeago zabaltzeko gogotsu zeudekeen hankarte bila, izan ere, Euskal Herrian larrutan egitea oso zaila ei baita. Taldean nahiko aho batez adostu genuen sexilioaren fenomenoa erreala dela, are sarri antzean gertatzen dela. Hala ere, ez dugu uste horren atzean ustezko eusko idiosinkrasia ez-larruzale bat dagoenik, Vaya Semanita telesaioak zabaldu duen moduan. Aldiz, beste arrazoi posible batzuk aipatu genituen (Zigak zerrendatzen dituenez gain), hala nola gauzak konplikatuagoak izan ohi direla komunitate txikietan, non esaten den moduan guztiok ezagutzen baitugu elkar eta non ez baitago nolabaiteko anonimotasuna eskainiko duen metropoli handirik. Horrez gain koadrila aipatu genuen genero-kontrolerako tresna aski eraginkor modura diharduen instituzio gisa.

Ziur tira egiteke utziko (ge)nituela hainbat hari. Atea parez pare zabalik du beraz iruzkinik, zehaztapenik, ekarpenik egin nahi duen orok, irakurle taldekoa zein irakurlego orokorragoko parte izanik.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2012/12/24/geografia-eta-gorputzak-ii-sexual-herria/feed/ 1 https://elearazi.eizie.eus/2012/11/28/geografia-eta-gorputzak-i/ https://elearazi.eizie.eus/2012/11/28/geografia-eta-gorputzak-i/#comments Wed, 28 Nov 2012 09:51:37 +0000 http://elearazi.org/?p=1030 (Irudia Spencer Tunick argazkilariarena da)

Pasa den hilabetean, irailaren 30ean, eman zitzaion hasiera Donostiako Emakumeen Etxeak aurtengo ikasturterako antolatu duen Irakurle Eskola Feministari, pentsamendu feminista aztertzea helburu duen guneari, zeina Iratxe Retolazaren (besteak beste: literatura kritikari eta ikerlaria, feminismo literarioez diharduen Sareinak blogaren sortzaileetakoa, EDO! argitaletxe berriki eratuaren eragileetakoa) gidaritzapean aurrera eramaten baita. Saioak bi ordukoak dira eta hilabeteko azken asteartean egiten dira 19tatik hasita, Donostiako Kaxilda liburu-dendan.

Elearazin irakurle taldeen/eskolen zale nahiko amorratuak gara, izan ere, intrintsekoki iraultzaileak iruditzen zaizkigu, literatura kontsumo hutsa bultzatu beharrean, literaturaren aspektu eragilea azpimarratzen baitute, hain zuzen, askotariko pertsonen batzea dute helburu, kasuan kasuko obrak piztutako pentsamenduak, gogoetak eta ideiak elkartrukatu ditzaten. Hileroko irakurle eskola hau, gainera, gai feministez mintzo da, euskaraz, dohainik. Iraultzaileagorik gaitz. Beraz, ez dugu aukera galdu nahi izan eta lehenengo saiora gerturatzea ezinezkoa izan zitzaigun arren, hemendik aurrera hilero argitaratuko dugu taldearen nondik-norako hausnartzaileen kronika bat.

Eta aitortzeei amaieran doazenean protagonismoa kentzen zaienez, hartzaileak orokorrean galdua duenez jada interesa, hasiera-hasieran jarriko ditugu gure eskerrik beroenak, Woody Allenek bere filmetako kredituak nola: mila esker Donostiako Emakumeen Etxeari, Kaxilda liburu-dendari eta Iratxe Retolazari berari honelako ekimen interesgarri, aberasgarri eta beharrezkoa hezurmamitzeagatik. Segi tinko!

Geografia eta gorputzak: lehen hurbilketa

Atzoko eskolarako Monique Wittig, Belén Martín Lucas eta Beatriz Preciadoren artikulu bana landu genuen eta Retolazak esan zigunaren arabera saioaren aurretik egin genion elkarrizketan (hurrengo alearekin eskegiko dugu galdera-erantzun sorta osorik), aipatu irakurgaiak hautatu zituen aproposak direlako gorputzen posizio eta espazio sozialaren, hala nola, gorputzaren eta herritartasunaren arteko loturaren gaira hurbiltzeko. Jarraian autoreen inguruko zertzelada zenbait eta testuen mamiak laburbilduta. Interesa duenak eskolaren webgunean topatu ditzake hiru  testuetarako estekak.

Monique Wittig (Haut-Rhin, Frantzia 1935 – Tucson, AEB 2003): idazle eta teorialari probokatzaile eta bikaina, pentsamendu feminista eta lesbikoan alimaleko eragina izan duten eta izaten darraiten hainbat lanen autorea. Sorbonan ikasi zuen eta 1964an  L’Opoponax eleberria idatzi zuen, zeinak Médicis sari entzutetsua irabazteaz gain, kritikaren gorespena jaso baitzuen. Bereak dira halaber Les Guérillères (Minuit, 1969) eta Le Corps Lesbien (Minuit, 1973) nobelak eta The Straight Mind (Beacon Press, 1992) saiakera-bilduma, non, besteak beste, bere esaldi-granada ezagunenetako bat jaurti baitzuen, hain zuzen, “lesbianak ez dira emakumeak”. 1979an AEBetara aldatu zen eta bertan irakasle jardun zuen hainbat tokitan, hala nola, Tucsoneko Women’s Studies programan hamabi urtez. 2003ko urtarrilean zendu zen 67 urte zituela.

Desira desordenatuak (Utriusque Vasconiae, 2010) bildumak (euskal) literaturaz eginiko hainbat queer irakurketa batzen ditu, tartean Wittigen “Ikuspuntu berezia ala unibertsala” Itxaro Bordaren euskarapenean. Testua Djuna Barnes-en Spillway and Other Stories (Faber, 1962) ipuin-liburuaren frantsesezko itzulpenerako osatutako hitzaurrea da eta ingelesez argitaratu zen jada aipatutako The Straight Mind liburuan. Izenburuak aurreratzen duen bezala artikuluak dikotomiak ditu hizpide, kontrakotzat jotzen diren kontzeptu-bikoteak, Mendebaldeko pentsamendu bitarraren (zuria/beltza, zintzoa/gaiztoa, gizona/emakumea) tradizioaren ildotik. Artikuluan pentsamendu hori zalantzan jartzen da, arreta berezia emanez literatura alorrean bereziaren/partikularraren eta unibertsalaren/orokorraren artean sortzen den hartu-emanari. Idazketara ekarriz, Wittigek dio alde batetik, emakumeek idatzitako obrei, batzuek literatura femeninoa deitu izan duten lan-multzoari, automatikoki emetasunarekiko eta ondorioz naturarekiko lotura egotzi izan zaiola hain zuzen aipatu adjektiboa katigatzean; Wittigek kritika egiten dio ildo horri, emakumeek idatzitakoari izaera kulturala errefusatzen diolako. Azkenik, diskurtsoek berezitik unibertsalera jauzi egin beharra aldarrikatzen du. Demagun, idazle feminista batek (feminista darabilt kasutik gertuen dagoena dagoelako, baina jarri liteke gay, indigena, ezkertiar edo berezitzat jotzen den beste edozein izenondo) nahi duela literaturaren kanonean edo esparruan eragin, orduan beharrezkoa du lehenik delako esparruaren kodeak ezagutzea eta ondoren horien arabera jokatzea. Erdietsi nahi duen helbururako ez da batere komenigarria izango berezitzat hartua izatea, alegia, hau-soilik-feministei-interesatzen-zaie ikuspuntutik hartua izatea. Izan ere, hori gertatzekotan literaturaren eremutik (unibertsala) erauziko dute eta feminismoarenean (berezia) txertatuko eta aldaketa horren ostean idazleak literaturaren esparrua eraldatzeko zuen balizko aukera zein eraginkontarsun oro galduko du. Berezitik unibertsalerako jauzia argiago adierazteko Marcel Proust-en obra kanonikoa erabiltzen du Wittigek adibide gisa, hain zuzen kanonikotzat hartzen delako homosexualitateaz mintzo den arren.

Belén Martín Lucas: literatura irakaslea eta ikerlaria. 1993tik Vigoko Unibertsitatean dihardu lanean, egun literatura postkolonialaren eta feministaren inguruko eskolak ematen ditu, ingeles filologiako gradu eta graduondoko ikasketa programen baitan. Erruz landu ditu naziotasunarekin, abertzaletasunarekin eta erresistentziarekin lotutako gaiak, arreta berezia jarriz lurralde postkolonialetako idazle feministen lanei eta Kanadako literaturari. Liburu andana idatzi eta editatu ditu, eta beste hainbeste artikuluren autorea da.

Martín Lucasek berak apailatutako Violencias (in)visibles. Intervenciones feministas frente a la violencia patriarcal (Icaria, 2010) bildumako hirugarren atala irakurri genuen, hain zuzen, “La madre patria: de las metáforas nacionalistas a la violación como crimen de guerra”, zeinak ardatz baitu nazionalismoetan eta herritartasunarekin harremanean nola zedarritzen den emakumearen rola edo irudia eta ondoren nola baliatzen den irudi hori mugimendu nazionalistaren helburuetarako nahiz gerrarako tresna gisa. Tradizionalki emakumea (amaren figuratik banaezina) aberriarekin eta lurraldearekin modu nahiko zuzenean erlazionatu izan da, dozenakakoak dira adibideak. Aipatu eragiketak, emakumea sinbolo huts, finean objektu bilakatzeak, objektu horrekin nahi adina eta desio den oro egitea ahalbidetzen du. Nazionalismoetan, emakumearen funtzioak hiru dira. Lehenik, ama biologikoaren papera jokatzen du, ugalkorrarena, zeina arrazaren jarraipenerako ezinbestekoa baita (Sabino Aranaren abertzaletasun ereduan gakoa, kasu) eta halaber soldadu mordoa eta osasuntsuak emango baitizkio gudu-zelaira doan armadari (taldeko partaideetako batek aipatu zuenez Lehen Mundu Gerrako garaian Alemania eta Frantziak panfleto piloa zabaldu zituzten ugalketa sutsuki sustatuz). Amatasuna ez da jada izango libreki aukeratzen den zerbait, baizik eta emakumearen ardura edo betebeharra aberriarekiko. Bigarrenik, ama kulturala genduke, ama da baloreak, ohiturak eta hizkuntza transmititzen dituena, tradizio nazionalaren gordailua. Berriz ere euskal abertzaletasunaren testuingurura ekarriz, garbi ikusten da, etxeko transmisioa (amarena, ama hizkuntza) funtsezkoa dela euskararen biziraupenerako. Azkenik, ama sinbolikoa dator, jada esan den bezala, ama lurraldearen sinboloa da. Gerra edo borroka testuinguruetan emakumeen bortxaketa lurraldearen bortxaketa da, konkistatu nahi den lurraldearen menderatzea. Garaipena, funtsean. Gainera, oso eraginkorra da etsaiaren adorea birrintzeko baliabide gisa eta horregatik erruz erabili izan da mundu zabaleko hainbat gudatan. Balkanetako gerraren ostean eman zitzaion bortxaketari lehendabizikioz gerra krimen eta gizadiaren kontrako krimen estatusa.

Martín Lucasek bere argudiaketarako adibide gisa gehienbat nazionalismo eta gatazka egoera periferikoak eta geografikoki hemendik ez oso gertukoak erabili ditu eta alde horretatik kezka azaldu da taldean, ikuspegi murriztailea gertatu daitekeelako eta agian autoreak bazuelako gehiegi mugitu gabe adibide esagunguratsuak topatzerik (bi mundu gerretan, Espainiako gerra zibilean eta Euskal Herriko, Galizako eta Kataluniako askapen mugimenduetan).

Beatriz Preciado (Burgos, 1970): pentsalari aparta, queer teorian eta generoaren filosofian izen nabarmena. Alor akademikoari dagokionez, filosofian lizentziatua, Arkitekturaren Teorian doktorea eta Filosofia Garaikidean eta Generoaren Teorian masterduna. Jacques Derrida eta Agnes Heller izenkoteen ikasle izandakoa. Parisko VIII Unibertsitatean irakasle dihardu gaur egun, halaber, graduondoko programa bat zuzentzen du Madrilgo Reina Sofía Museoan. Hiru liburu argitaratu ditu: Manifiest contra-sexuel (Balland, 2000), Testo-yonqui (Espasa Calpe, 2008), Pornotopía. Arquitectura y sexualidad en Playboy durante la guerra fría (Anagrama, 2010). Azken horri esker finalista izan zen 2010ean Anagrama Saiakera Sarirako.

Irakurle taldeko bigarren saio honetarako “Generoa eta zaborra. Pixa egin/kaka egin. Maskulinoa/femeninoa” artikulua irakurri diogu Preciadori, Ainara Sarasketaren euskarapenean. Testuak komun publikoen arkitektura eta antolaketa aztertzen ditu genero rol tradizionalen kontrolerako eta ikuskatzerako erabiltzen diren hiriko espazio eraginkor gisa. Preciadoren hitzetan komun publikoak ez dira pixa edo kaka egiteko erabiltzen, edo ez behintzat horretarako soilik, izan ere, komun publikora joaten garen bakoitzean behartuta gaude generoaren femenino-maskulino dikotomia zurruna berrindartzen duten hamaika ekintza burutzera: hasteko, panpin gonadunarekin ala prakadunarekin identifikatzen garen erabakitzera; ondoren, barruan daudenen azterketa gainditzera, aukeratu dugunarekin bat egiten ez badugu epaia botako baitigute, alegia, “tronpatu zara, hau gizonen/emakumeen komuna da”; amaitzeko, hankartean dugunari jarraiki genero normen araberako jarrera jakin batzuk hartzera. Azken puntu horretan sakonduz: emakumeek behar fisiologiko oro gauzatzen dute eserita (makurtuta) eta ezkutuan, dagokien espazioa erreproduzituz, alegia, espazio pribatua, etxekoa. Gizonek, aldiz, pixa zutik egiten dute eta espazio publikoan, kide artean. Beraien gizontasunaren adierazgarria eta harro egoteko arrazoia baita zakila. Kaka, aldiz eserita eta ezkutatuta egiten dute, uzkia ez delako erakusten eta zulo hori agerian uzteak imajinario tradizionalean nolabaiteko zalantzagarritasun sexuala dakarrelako eta baita mehatxua ere.

Oharra: Bigarren alean Iratxe Retolazari elkarrizketa eta Itziar Zigaren Sexual Herria (Txalaparta, 2011) mintzagai.