Maria Mercèren (b)egia

Egilea: Itxaro Borda

Sóc aqui per que tu fores…

Urtea eman dinat hire hitzak biltzen.

Ene mintzairan ere ez hintzen isiltzen.

Elerik samurrenak nitinan ibiltzen

Eskail nagiaz itsu, mirail biribiltzen.

Hire begia zunan, lotsarikan gabe,

Zabaltzen azkorrian, argiaren jabe:

So urratua zohar, batzutan herabe,

Egin dinat munduaz amodio habe.

Gatzaren andereak ditizten girgiltzen

Baina aritzen gaitun tipulak bipiltzen

Heriotzari trufaz, oraindik nerabe.

Dugun kanta bizia, aditzen norabe,

Berma dakigun egi biluzien labe:

Urtea eman dinat hirekilan hiltzen…

Itzultzea bizitzea da, edo behintzat, bizitzea bezala da.

Historia luzea eta ederra da (enetzat…).

2008a aitzin ez nuen Maria Mercè Marçal poetaz sekula ezer entzun. Olerkari katalanak ezagutzen nituen bai eta Galeuska junten karietara gurutzatzen eta solastatzen. Galegoen pare.

Bartzelonara gonbidatu ninduten 2008an. Autobusez joan nintzen eta hango ekitaldiak bukaturik Helena Gonzalez galiziar irakaslearekin En Ravaleko liburutegira zuzendu genituen urratsak zerbait behar nuela etxerako bidean ez aspertzeko. Miquel Marti I Polen eta Merce Rodoredaren sakelako bi best of eskuratzear nituen, Helenak Maria Mercé Marçalen Contraban de Llum argitalpena erakutsi zidala, hau oso ona da erranez. Lluisa Juliaren edizioa zen. Uste dut Tuterara heltzean poema guztiak irakurriak nituela bietan ez bazen behin bederen: i jo, sola, entre albera i alba.

Hiru poema itzuli nituen berehala Laia Nogueraren laguntza linguistikoarekin: per tu retorno de un exili vell (zuregatik exilio zahar batetik itzuli naiz), el meu amor sense casa (etxerik gabeko nire maitasuna) eta covava l’ou de la mort blanca (koloka zegoen herio zuriaren arraultza). 2010ean hirurak irakurri nituen Vall d’Aneuko pirineoetako idazleen topaketaren karietara, Miquel Viladegut Lleidako poetak katalanez eta nik euskaraz. Handizki funtzionatzen zuten.

Ordutik hara, eta urte betez, egunez egun, liburu ezberdinetako eta Aritz Galarragak bidaliriko Llengua Abolida bilduma marduleko olerkiak banan bana itzultzen nituen, itzuli, landu eta Pau Joan Hernandez adiskideari bidali, hark bere aldian itzulpenaren egokitasuna finkatu zezan.

Bizitza bat harilkatzen zihoakidan hitzen eta arkatzaren jomugan. Ukitua nintzen eta batzuetan, identifikazio pertsonalaren ispiluak bete-betean eragiten zidala, begiak hezetzen zitzaizkidan bereziki desglaç eta rao de cor liburu postumako olerkiak euskaratzean.

Lana bukatua nuela iruditu zitzaidanean Maria Mercè Marçalen (b)egia sonetoa izkiriatu nuen. Eskerronez bezain doluminez.

Susako Munduko Poesia Kaierak sailean agertu ziren azkenean nik euskaratu katalandarraren hirurogei bat poema. Itzultzen nenbilala ez nuen pentsatzen ere noizbait plazaren argia dastatuko zuketenik!

Aldatu nintzen MMM-en hitzak euskaratzen.

Zure hatzaren ez galtzeko duzu azken liburua, poesia. Hainbat hizkuntza agertzen dira (besteak beste, ingelesa, gaelikoa eta islandiera), heterolinguismoaz mintzo gaitezke. Zer dakarkizu euskara beste hizkuntzekin harremanean jartze horrek?

Alde batetik, hizkuntza bakarraren monopolioa aldarrikatzen zuen herriko eskoletan jatorriz ukatu zitzaidan kosmopolitanismorako sarrera bat eskaintzen dit mintzaira ezberdinen arteko dantza horrek. Bestetik iruditzen zait hitzak eta erreferentziak nahastuz, perpaus osoak euskarazko idatzietan urtuz, nahi diodala nire buruari frogatu euskara ez dela erraten den bezain umezurtz. Hizkuntzak erraz ikasten ditut, irakurtzeko bederen, zenbait bara-bara hitz egiteko ere baliatzen ditudala. Nortasun intimoaren neurrian eragiten dit ere egoera horrek: ez naiz berdina euskaraz ari naizenean, edo gazteleraz, edo frantsesez edo azkenik inglesez. Hizkuntzek ez dute zama berdina nire izaeraren eremuan!

Zure poesia «ideologia eta ele gabetua bezala doala» esan zenuen Elkarreko Postdata aldizkariko elkarrizketan. Posible al da halakorik, hots, ideologiarik gabeko poesia?

Badakit ez dela horrelakorik posible, hizkuntzak ideologiaren karga daramalako barnean, horregatik idatzi dut “bezala doala”, hau da axola eta ele sufriturik gabe. Betidanik gure galera kolektibo etengabe bezain pairatuaren azaltzeko erabiltzen dugu euskara, zapalkuntzaren errateko, nehoiz ez arin edo airos, zenbat aldiz ez dugu abestu maitasun hitzak nahi ditut esan baina gaur ezin dut Benito Lertxundirekin batera, ba, nik bilduma honetan, hori dut egiten orokorrean, maitasun hitz kasik debaldeak deblauki kantatzea hots.

 Itxaro Bordaren liburu batzuk

Euskarari eman dizkiozun sorkuntza lan guztiez gainera, ezagun zaitugu gurera ekarritako idazle kopuru handiagatik. «Itzulpenak beti idaztera bultzatu nau», esan izan duzu, baita itzulpenaren bidez egin zenuela poesiatik narraziorako saltoa ere.

Txikitatik itzulpenaren mekanismoak bizirik eduki ditut garunean, buru muinetan, sei urtetik aitzina bereziki derrigor etxeko sukaldeko hizkuntzatik eskolakora iragaitea suertatu zitzaidalako. Idazten hasi nintzen lehenik frantsesez eta beranduago euskara aukeratu nuen berrikasten nuen arau, beraz hizkuntza bateko kultura eta erreferentziak baliatzen nituen euskaraz izkiriatzeko orduan, arras ez jakina nintzelako euskararen eremuan, ez ginen alfabetatuak batere, frantsesez aldiz jadanik poeta zenbait ezagutzen nituen eta haiek imitatzen saiatzen nintzela oroitzen naiz. Nire agerpenak piska bat eskizofrenikoa ematen du baina hizkuntzen arteko leze horretarik idatzi dut anitzetan, hizkuntza batean edo bestean irakurriak akuilatua, bultzatua, gidatua. Joan-etorri antzekoa da poesiaren eta narrazioaren artean, batak bestea hazten du, zurkaizten du, bermatzen du, iruditzen zaidalako idazteko unean baliabide linguistiko zein literario guztien premia larria dudala…

Maiatzen kaleratu dituzu itzulpen-lan gehienak. Autore senegaldar, katalan, txinatar, aleman eta abarrekin ausartu zara. Maria Merce Marçal ekarri zenuen udaberriko kaierean. Gurean huts dagoen estilo edo idazkera bat ekartzeko hautatzen dituzu edo beste zerbaitek bultzatzen zaitu haiengana?

Literatura aldizkaria izanez zuzen zen Maiatzen itzulpengintzari egokitu sail baten agertzea. Edozein kulturarentzat itzulpena beharrezkoa da, oinarrizkoa da, bideak irekitzen ditu, moldeak proposatzen eta norberaren altxorra emendatzen. Denboraren buruan nitaz gain Maiatzen beste kiderik ere ausartu da itzulpenaren zeregin horretan, egile eta mintzaira ezberdinekin. Idazle pare batengana fazinaturik jo dut, behin irakurri eta gero jazarri zitzaidan itzultzeko griña, idazlearekin hitzez eta haragiz komunikatzen jarraitzeko. Hori nabaritu nuen adibidez Maria Merce Marçalekin, nire izaera osoaren miraila edo bizki gisa eragiten zidalako, egun oroz hurbiltzen nintzaion eta urtea bukatu nuenean poema batean idatzi nuen urtea pasatu dut zurekilan hiltzen. Itzuli nuen publikatzeko ideiarik gabe eta ez nuen espero nehoiz argitaratzeko aukerarik edukiko nuenik merkatuaren osasuna nolakoa den ikusi eta…

Edozein kulturarentzat itzulpena beharrezkoa da, oinarrizkoa da, bideak irekitzen ditu, moldeak proposatzen eta norberaren altxorra emendatzen.

Euskadi Saria irabazi zenuen 2002an %100 Basque eleberriarekin. Zer eragin izan zuen horrek zure ibilbidean, halakorik izan bazuen?

Eragin bat ukan zuen 2002ko Euskadi Literatura Sari horrek, publikoaren zati batentzat merezi ez baldin banuen ere, urte hartan beste nobela ospetsuagorik bazegoelako lehian. Nire burua idazle senditzen lagundu ninduen, ordura arte errepikatzen nuelako beti, iparraldeko izkiriatzaile anitzen moduan ez nintzela idazlea, izen handios hori ez zitzaidala egokitzen, hamabi urteak geroztik egun oroz papera beltzatzen nuelarik! Diodanak inozoa edo erridikulua dirudien arren sortzaile segurtasun piska bat eman zidala aitor dut.

Zuk zeuk itzuli zenuen obra hori, eta gerora beste batzuk, frantsesera. Hizkuntza hegemonikoarekin berradiskidetzeko modua izan zela esan zenuen. Zer harrera dute Frantziako estatuan autore euskaldunen lanek?

Erdara batera ala bestera itzulia izatea idazle baten lanaren funtsezko kalitatearen seinale bat bezala aurkezten zitzaigun eta noski ildo horretan, nire idazlanak ez ziren kalitate handikoak zirikitu horretarik isurtzeko. Idazleari gustatzen zaio “nire nobela itzuli didate” erratea pasibo moduan, horrela baita lan baten balioa azpimarratzen. Itzultzailerik ez aurkitzeak idatziak interesik ez duela pentsatu dezake idazle batek, nire nobelak eta poesiak pobreegiak eta eskasegiak zirela sinestera heldua nintzen. 100 % Basque frantsesera pasatzen iragan bederatzi hilabeteetan testuaren zailtasunez konturatu nintzen, sintaxiaren eta bertako ideien –zozoen, fantasiaz beteen…– harilketaren sakonaz, edukiaren a-sozialkeriaz. Itzultzeari ekinez gainera, mende laurdenez idatzian erabili ez nuen frantses hizkuntza hegemonikoarekin berriz konektatzen nintzen, baketu nolabait.

Txikitan frantsesa, idatz hizkuntza gisa euskara hautatu nuen arte bederen, nire izkiriozko mintzaira bakarra zen, poematxoak frantsesez egiten nituen eskolan gogoz ikasten genituen olerkiak imitatuz, historiako master eta DEAko memoria frantsesez eginak nituen, baina euskal munduan sartzean frantsesa ez zen ongi ikusia nahiz eta militante frankok euskararik ez jakin. Frantsesik ez zekien euskaldun petzero baten itxura ematera iritsi nintzen, apalesten zena eta apalesten nintzena, euskal munduan ere frantsesa zelako sinbolikoki eta pratikoki hobesten. Keinka psikologiko larri horren gainditzeko eginkizun premiazkoa izan zen 100 % Basque frantseseratzen pasatu nuen denbora luzea. Ordutik hona ipuin laburrak eta poemak halaber gogotik itzultzen ditut frantsesera, batzutan zubi izateko soilik, irakurtzen ere ditut beharrean. Frantsesa, gaztelera eta ingelesa bezala, nire buruko leiho linguistiko bat gehiago da. Erratekoa dut gero, lan gutxi dela iparraldeko autoreon partetik frantsesera itzulirik, euskal idazlea dagoeneko ez baita frantses hiritartasunekoa, hegoaldeko baizik, Atxaga ala Uribe kasu. 100 % Basque alta asko irakurria izan zen, oroz bat Akitania mailan, Pariseko liburu ferian aurkeztu nuen eta Frantziako zein Europako beste zenbait hiriburutan.

Autoitzulpen jardunean Iparraldeko autorerik emankorrena zara. Jatorrizko lan gehienak Hegoaldeko argitaletxetan kaleratzen dituzu. Horri begiratuta motibazio lehena irakurle gehiago izatea dela pentsa daiteke.

Autoitzulpengintzari gustua hartu diot hondar hamarkada honetan. Ez ditut denak itzultzen astia falta dudalako baina plazer nuke adibidez Amaia Ezpeldoi saileko liburuen frantsesez ematea. Irakurle gehiago edukitzeko batetik, iparralde honetan bertan, eta bestetik, pretentsiorik gabe, Euskal Herriaren itxura ezberdin bat eskaintzeko gutaz interasatua den publikoari. Itzulpenari esker munduan zeharreko idazle eta jende arteko harreman mamitsuak irun ditut eta guztiek aldatu dute mundua euskaraz ulertzeko nire manera. Nerauk egiten dut itzultze lan astun hori, nehork ez baitit bere burua proposatzen itzulpegintzan nirekin aritzeko eta gehienetan lana ordaindu gabea denez, sailak erakargarritasun ekonomiko gutxi du. Gertatzen da zenbaitetan idazleon arteko elkartasunez itzulpenak trukatzen ditugula, nik frantsesez apaintzearen truke, batek inglesera iragaiten dit poema bat edo beste. Musu truk. Horrek ere balio handia du, dena ez baita dirutan neurtzen.

Euskarazkoa eta frantsesezko testuak biak nireak dira, eta nahieran moldatzen ditut; besteen lanekin eskurik ez dudala iruditzen zait.

Lizentziak hartu ohi ditu autoitzultzaileak, maiz bertsio modura saltzen dira erdarara itzulitako horiek. Uste dugu zeuk ere nahikoa egokitzen edo moldatzen dituzula zure lanak. Nola ikusten duzu zuk? Besteen lanak itzultzean bezala jarduten zara zureekin?

Ez noski, argi dago aldaketak badirela eta euskarazkoa edo frantsesezko testuak biak nireak direla eta nahieran moldatzen ditut, biak sorkuntzak bihurtzen zaizkidala hondarrean. Jatorrizko idatzia kanbiatzen dut noiztenka itzulpenaren ondorioz, beste hizkuntzak eragin didan ideia berri batez aberasteko adibidez. 100 % Basque nobelaren frantsesezko bertsioan kapitulu bat gehiago atzematen da, Bego Montoriok zizelkatu zuen gaztelerazkoan ez dagoena. Besteen lanekin zehatzagoa naiz, eskurik ez dudala iruditzen zait, baina ezaguna da itzultzaile batzuek adaptazioak eta ebaketak obratzen dituztela jatorrizko idatzietan lana errezebituko duen jendarteari, honen morala edukiari bereziki, egokitzeko.

Idazle handienetako bat zaitugula esan daiteke. Ikerketa bat baino gehiago egin dute zure lanari buruz: “Hacia una Queer Basque Nation desde la poesía de Itxaro Borda” (Ibai Atutxa), “Poética de resistencia en Itxaro Borda” (Tina Escaja), “Bakartasuna Itxaro Bordaren obran” (Katixa Dolhare), “Itxaro Borda: Melancholic Migrancy and the Writing of a National Lesbian Self” (Joseba Gabilondo)… Irakurtzen dituzu ikerlan horiek?

Bai irakurtzen ditut ikerketa horiek eta interesatzen nau ikusteak nire idatzietan modu kriptologikoan sartu identifikatze elementu intimoak susmatzen dituztela aztertzaile zenbaitzuk. Ukigarriak zaizkit askotan nihaurek beti onartu edo ahoskatu ez ditudan ezaugarriak plazaratzen dituztelako. Kritikak ere leitzen ditut, onak ala txarrak, bost axola zait, ez naute mintzen, eta gogorrak ukan ditut nire idazle bizitza osoan. Kritikariak bere ildoa urratzekoa du egilearen bidetik kanpo, libreki, bestela ez dago kritikarik hazten ahal. Idazle bat ez badago pozik bere gustukoa ez den kritika batekin, ba orduan, jokoa kamusten du eta ondoko liburuaren kritikatzera nehor ez da ausartuko, edo erreseina soila izanen da kritika.

Kritikariak bere ildoa urratzekoa du egilearen bidetik kanpo, libreki.

Wittig zalea zarela badakigu, haren “Ikuspuntu berezia ala unibertsala” euskaratu zenuen eta maiz aipatzen duzu. Oso presente daude zure obran emetasuna, queertasuna eta generoak, bai hausnarketa modura bai estereotipoak apurtzeko asmoz, naziotasun eta euskalduntasun kontzeptuekin gertatu bezala. Bide horri eutsi nahi diozu edo agortuta dagoela esanen zenuke?

Bide horrek badu oraino anitz emateko, bai sortzaileontzat eta bai ikerlari eta kritika egileentzat. Emetasuna zein queertasuna ardatz aztertzen ahal da euskal politika-kulturgintza bere osotasunean, ahuspatzen ditugun poeten idatziak, emazteonak, kirola eta Goenkale berdin. Monique Wittig egunerokotasunaeren alde teoriko eta pratiko guztiei interesatzen zitzaion, pentsamendu txinpartatsua zeukan eta eredu izan dakiguke. Miresten dut funtsean, idolatratu gabe alaina.

Itzuliko al da Amaia Ezpeldoi?

Bai bistan da, itzuliko da Amaia Ezpeldoi. Idazle iraunen dudano Ezpeldoi anderearen fikzioaren premia edo aitzakia edukiko dut EHz eta munduaz dudan hausnarketaren papereratzeko. Hasieran bere menturaldiak bost aletan hedatuko zirela itxuratzen nuen, gure lurraldea bazterrez bazter josiz, baina orain orekarako agian, bi gehiagoren beharra somatzen dut, erdiz erdiko xendrak zulatuz. Nobelen artean Europan zeharreko abentura laburragoak –eta elebidunak– badira, Amaia Ezpeldoi ardatz, Maiatz argitaletxean publikatuak Entre Les Loups cruels izenburuarekin.

Gaur elearazleak kontua estreinatzen dugu, orain arte Danele eta Garaziren izenez etorri dira post gehienak, baina aurreratzean beste izen batek aterpetuko du gurekin kolaboratu nahi duen elearazle ororen lana. Kronika hau Garazi Ugalde lagun eta kideak idatzi du.

Uztailak 11, ostegun buruzuria Baionan. Sargoria iritsi aurretik elkartu ginen ikastaroaren bigarren egunari ekiteko. Gosaritarako, teoria postkolonialak izan genituen Aiora Jakaren eskutik. Hamaiketakoan, Fernando Reyk zuzentzaile baten barne-ahotsa partekatzeko saio praktikoa eskaini zigun. Bazkalondorako ibilbide oso pertsonala prestatu zuen Itxaro Bordak hizkuntzaren, poesiaren eta itzulpenaren zelai zabaletan barrena. Eta, bukatzeko, eztabaida sustatze aldera, mahaiaren inguruan bildu genituen Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda idazle-itzultzaileak, literatur kritikari eta kanonari buruz jarduteko.

Itzulpenaren boterea eta erresistentzia-ahalmena: teoria postkolonialen ekarpena / Aiora Jaka

Teoria postkolonialek itzulpengintzari egindako ekarpena erakutsi eta itzulpenari begiratzeko proposamena egin zigun Aiora Jakak goizeko lehen ekinaldian.

1980ko hamarkadan hasi zen gorpuzten diskurtso postkoloniala, besteak beste, dekonstrukzioa eta hermeneutika, etnografia, antropologia eta ikasketa kulturalak aurrekaritzat hartuta. Hainbat jakintza-arlori begiratzeko betaurreko berriak janztea proposatzen du teoria honek: kolonizatzaileen eta kolonizatuen arteko botere-harremanen arabera mugitzen da mundua, manipulazioaren eta azpiratzearen bitartez. Kultura du aztergai, kultura kontzeptu malgu eta aldakor gisa, eta aniztasuna, identitatearen hibridotasuna zein kultura birdefinitzeko beharra aldarrikatzen ditu.

Itzulpena jarduera kulturala da beste ezeren gainetik, eta hizkuntza bezalaxe botere-tresna ere bada, kolonizatzaileen interesen arabera erabilitako lanabesa. Kulturen arteko ukitze-eremuak eta botere-harremanak agerian geratzen dira itzulpenaren bidez. Horrela, sorburu- edo xede-hizkuntzaz eta kulturaz aritu beharrean, eremu interkultural eta interlinguistiko batean kokatuko litzateke itzulpena. Susan Bassnetten eta Harish Trivediren “Koloniez, kanibalez eta herri hizkuntzez” idatzian irakurri ahal izan genuen moduan, “itzulpena ez da jarduera xalo eta gardena, aitzitik, urrats orok esangura handia dakar”. Ez da inondik inora jarduera neutroa; aldiz, negoziazioan eta manipulazioan oinarritzen da[i].

Teoria orokorraren eta itzulpengintzaren arteko konparazio bat eginez, Europa kolonizatzailea jatorrizko testua litzateke eta herri kolonizatuak, berriz, itzulpena. Itzulpen-teoria tradizionalak batik bat hizkuntzalaritzan, literaturan eta ikasketa kulturaletan oinarritu baziren, horiei buelta ematea proposatzen du marko teoriko postkolonialistak. Batetik, Touryren, Even-Zoharren eta Lefeveren ideietatik abiatuz, polisistemen teoria (zentroa eta periferia bereiziz) eta itzulpen-ikasketa deskriptiboak ditu oinarri. Bestetik, Skopos teoria edota xedearen araberako itzulpena hobetsi duten Vermeer edota Reiss bezalako teorikoen ekarpenak hartu ditu kontuan. Azkenik, hirurogeita hamarreko hamarkadan hasi ziren kultur ikasketei asko zor die teoria postkolonialak.

“Postkolonial” izendapenak kolonizazioaren aro historikora garamatza batetik, baina oro har botere-harremanei erreferentzia egiteko ere balio du, bestetik. Hortaz, edozein harreman asimetriko azter liteke ikuspuntu postkolonialetik, garai eta herrialde guztietan izango baitira modu bateko zein besteko botere-harremanak, menderatzaileak eta azpiratuak. Kolonizaziorako tresna izateaz gainera, ordea, deskolonizaziorako ere baliatu izan da hainbat herrialdetan itzulpena, Aiora Jakak adierazi zuenez. Botereari aurre egin eta errealitatea beste modu batera azaltzeko baliatu dituzte itzulpena eta teoria postkolonialak Indian, Filipinetan edota Brasilen.

1990tik aurrera, herrialde kolonizatuetako errealitatea azaltzeko erabilitako teoria horiek Europako herri menperatuetako errealitatea azaltzeko erabili nahi izan ziren (Irlanda kasu). Irlandaren eta Quebecen egin den bezala, gure errealitatera aplikatzeko modukoak ote dira teoria postkolonialak? Galdera horri erantzun eta oinarri teoriko horri helduta azter liteke, esaterako, itzulpenak euskal literaturan zer nolako funtzioa izan duen eta duen, zer nolako botere-harremanek baldintzatzen ote gaituzten… Ikerketarako hamaika hari solte daude zintzilik, tira egin nahi duenarentzat eskuragarri. [ii]

Ondorio gisa, pare bat ideia: kultura postkolonialak hibridoak izan ohi dira; jatorria, hizkuntzen, kulturen eta literaturen arteko mugak lausotu egiten dira. Lausotze eta hibridazio horrek ezinegona sortuko dio bati baino gehiagori gurera etorrita. Zenbateraino onartu eta bultzatu izaera hibridoa asimilazioan erori gabe? Jakaren iritziz, botere-harreman asimetrikoak eta tokian tokiko berezitasunak kontuan hartu behar dira ezinbestean Euskal Herriko errealitateaz ari bagara. Teoria postkolonialek aukera ematen dute garaileek idatzitako historian ahotsik izan ez duten menperatuen hitza/isilunea ezagutzeko eta historia berrinterpretatzeko.

Zuzentzaile baten barne-ahotsa: saio praktikoa / Fernando Rey

Testu literario bat hartu eta zuzenketa-proposamen bat egin zigun Fernando Reyk eguneko bigarren tartean. Lehen ordu-laurdenean edo, saio praktikoarekin hasi aurretik, zuzenketari buruzko irizpide orokor batzuk argitu nahi izan zituen.

Testu-zuzenketaren helburua, ezer bada, zuzentzailearen beraren gustu eta ohituretan erori gabe testua hobetzea da. Azken testuari mesede egiten dio, batetik, eta elkarrengandik ikasi eta gogoeta jarrera bultzatzeko iturri da, bestetik.

Zuzenketak arrazoitua eta didaktikoa izan behar du. Justifika daitezkeen aldaketak proposatu behar zaizkio egile-itzultzaileari, ahal dela, iturria ere aipatuz. Argigarriago izan daitezen, oharrak hiru mailatan sailkatzea proposatu zuen Fernando Reyk, bakoitza dagokion kolorez: gorria nahitaezko diren aldaketak markatzeko, urdina komenigarriak diren aldaketetarako eta, azkenik, arkatza, iradokizun subjektiboagoetarako. Mailaketa horrek erraztu egiten du lana eta “mamu faltsurik ez zabaltzeko” balio dezake. Hirugarren maila da guztietan ekarpenik handiena egin dezakeena Reyren ustez, nahitaezko izan gabe ere ikuspuntu subjektibotik testua hobetzen laguntzen baitu. Zentzu horretan, ausart jokatu eta jatorrizko testua gaitzetsi gabe proposamenak egitea dagokio zuzentzaileari. Dena den, testu motaren arabera zorrotzago edo laxoago erabili ahal izango dugu luma. Testua zertarako den, horixe da hasiera-hasieratik kontuan hartu behar dena, ez baita gauza bera, esaterako, literatura edo irakaskuntzako materiala zuzentzea.

Lau irizpide mahai gainean utzi ondoren, bakarrizketan murgildu zen Fernando Rey eta aurrez ikasleei bidalitako testua in situ zuzendu zuen ahoz gora, zuzentzailea bere lan-gelan ariko balitz bezala. Papera, koloretako boligrafoak eta arkatza beharrean, guztion aurrean eta ordenagailuaren pantaila aurrez aurre genuela jarraitu genituen burutazioak. Lexikoa, sintaxia, onomastika, puntuazioa… guztiari erreparatu behar izan genion irakurraldian, eta bukaeran partaideon iritziak partekatzeko, iradokizunak egiteko eta gogoetarako tartea izan genuen.

Etxetik etxera itzuliz. Poesia itzulpenaz. / Itxaro Borda

Bazkalondoan Itxaro Bordak hartu zuen lekukoa “Etxetik etxera itzuliz” izenburua eman zion saioan hizkuntzekin, poesiarekin eta itzulpenarekin izandako harreman pertsonalaz hitz egiteko. Babel dorrearen mitoa metafora plastiko polita izaten da hizkuntzen ingurukoez aritu nahi dugunerako. Hitzaldi honen atarikoan ere ez zen aipatu gabe geratu hizkuntza aniztasunaren madarikazio edo bedeinkazio izan litekeen pasarte biblikoa. Handik aurrerako guztia haurtzaroko, gaztaroko eta helduaroko esperientziak poesia eta arte handiz harilkatzeko lana izan zen. Argi geratu zen itzulpena egiazko plazer duela Itxarok, bizitzaren parte eta bizitzako istorio.

Itzulpena hizkuntzak eta literatura ulertzeko modu bat gehiago da. Itzulpenaren bidez lotzen gatzaizkio munduari, itzulpenaren bidez gaude inguruarekiko etengabeko harremanean, edonon dago, baita gure buruan bertan ere. Ideia hori literaturara eraman zuen Bordak: “literatura guztia itzulpena da, jatorrizko mintzairan idatzia barne”. Azken batean, itzuliz, egokituz eta imitatuz egiten dira hizkuntzen eta literaturen arteko joan-etorriak eta korapiloak.

“Itzulpenak beti idaztera bultzatu nau.” Garai batean euskaraz tratatzen ez zen hori itzultzen saiatzen zen idazle baionarra (kantu frantsesak, klasikoak, amodio harremanei buruzko kontu berriak etab.). Itzultzea idazlearentzat aprendizgo moduko zerbait dela aitortu zuen Itxaro Bordak, garai batean itzuli zituen Axularren Gero eta Descartesen Discours de la méthode gogoan. Itzulpenaren bidez egin omen zuen, halaber, poesiatik narraziorako saltoa.

Etsaiarekin baketzeko modua ere izan da hein batean itzulpena Bordarentzat, bizitzaren aro desberdinetan bizi izan duen euskararen eta frantsesaren arteko kinka baretzen lagundu baitio. Idazleak berak itzuli zuen, esaterako, frantsesera Euskadi Saria lortu zuen 100% Basque eleberria eta, egileak adierazi zuenez, bere lana frantsesera itzultzea “frantsesarekin adiskidetzeko modu bat” izan da. Izan ere, hizkuntzak ez du azken batean errurik; sistemak eta ideologiak dira, haren ustez, erotu direnak. Orain frantsesez idazten duenean ere bera da, ez du jadanik lehengo harresirik kausitzen, nahiz eta hizkuntzekiko harremanek emozionalak izaten jarraitzen duten.

Gerora Maria Mercè Marçal idazle katalanarekin izandako harreman bereziaz ere mintzatu zitzaigun. Poeta izateaz gain laboraria, ama eta lesbiana izan zen emakume harekin erabat identifikatua sentitu zen, eta baita obsesioak jota ibili ere. Bolada luze batean, egunero-egunero haren poema bat euskaratu zuen lanera joan aitzin.

Denboraren orratza ziztaka zuela eman behar izan zion amaiera hitzaldiari. Jakin-mina duen irakurleak Maiatz aldizkarian aurkituko ditu, maiz izenpetu gabe, Bordak egindako hainbat eta hainbat itzulpen.

Kritikaz eta kanonaz, mahaiaren bueltan / Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda

Ikastaroari bukaera emate aldera, Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda izan genituen kritikari eta kanonari buruzko mahai-inguruan. Danele Sarriugarte moderatzaileak literatur kritikaren egoeraz hausnarketa laburra eskatu zien mahaikideei giroa berotzen hasteko.

Eman berri den Rikardo Arregi kazetaritza sariaren harira, Hedoi Etxartek egun balioesten den kritika moldearen antipodetan kokatu zuen bere burua hasi eta berehala: “agian, akaso, apika” gehiegi erabiltzen duen kritikarik gabeko kritika egiten da gurean. Ignacio Echevarría kritikariaren ildoarekin bat eginez, kritikak zerbitzu publikoa eskaintzeko bokazioa behar du; iritzi soila ematetik harago, kritikariz jantzi eta autoritate posiziotik hitz egin behar luke kritikariak. Gaur egungo kritikak funtsean bi gauza behar dituela nabarmendu zuen Etxartek: bertutea (aparatu analitikoa) eta terrorea (zorroztasuna). Itxaro Bordak bat egin zuen aurrekoarekin zentzu batean: euskal kritikaria kontuz ibiltzen da, ez da urrunegi joaten. Publiko orokorrak liburu bat irakurri edo ez jakiteko baliagarri den informazioa bilatzen du, hortik aurrerako kritika berezituagoa unibertsitate mailako irakasleentzat gelditzen delarik. Bordak gaineratu zuen, itzulpenak euskal literaturan duen pisua handia izan arren, garrantzia hori ez dela gehiegi azpimarratzen, itzulpenak maiz anonimatuan geratzen direla. Zera eskatuko lioke Euskal kritikari, zein itzulpen irakurri aholkatzea.

Mikel Garmendia kritika motak bereiztetik hasi zen: kritika berezitua zein dibulgaziozkoa, biak hala biak behar ditu euskal literaturak eta literatura itzuliak. Nola uztartu, ordea, dibulgaziorantz lerratzen den kritika eta kritika akademikoa? Non bilatu erdibidea? Dibulgazio mailan maiz terminologia berezituegia erabiltzea arazo izan daitekeela azpimarratu zuen Garmendiak. Etxartek, aldiz, gehiegizko sinplifikazioa gaitzetsi zuen. Ekonomiari buruzko testuetan dagoen espezializazio mailarekin gertatzen den bezalaxe, literatura atalera jotzen duenak ere badaki zertara doan eta kritikariak ez luke literaturan ezjakin direnentzako idatzi behar. Bordak bi kritika motak eskertzekoak direla azpimarratu zuen, baina, aldi berean, egunkari-aldizkarietako kritikari bitsa falta zaiola aitortu zuen. Merkatuaren legeak aplikatzearekin, kritika epelerako joera dago gaur egun. Harginak pareta gaizki egin duela onartzen duen gisan berean onartu behar luke idazleak ere bere lanari egindako kritika. Literaturari mesede besterik ez lioke egingo zorroztasun dosi horrek.

Kanonera igaroz, oinarrizko galdera bat jaurti zen mahaira: ba al da kanonik euskal literaturan eta euskal itzulpengintzan?

Garmendiak uztar ezintzat jo zituen itzulpengintza eta kanon kontzeptuak. Itzulpena bera bazterreko jarduera den heinean, itzulpenaren kontrakoa litzateke kanona bilatu nahia. Ez genuke, beraz, halakorik behar: gure “desnormalizazioa” kanonaren ideia kolokan jarri eta beste bide bat egiteko probestu behar genuke Garmendiaren esanetan. Hedoi Etxarte zertxobait ezkorrago agertu zen puntu honetan, kanona badagoenik ere ukatu egin baitzuen. Literatura itzuliaren kasuan hainbat joera ageri dela dirudien arren, oraindik ezingo genuke kanonaz hitz egin. Bordaren iritziz bada euskal literaturan emeki-emeki sendotzen ari den kanon bat, gaiak eta moldeak berdintzera egiten duena: gatazka, metafikzioa, emakumetasuna… behin eta berriz agertzen diren gaiak dira eta finkatze bidean doazela dirudi. Bordaren ustez, kanonaren izatea garrantzitsua da merkatuarentzat, baina kritikariek aniztasuna bultzatu behar lukete, desagertuko ez bada.

Sarriugarte moderatzaileak euskal literatur kanona batik bat gizonezkoen eta eleberriaren inguruan mugitzen dela nabarmendu zuen, eta kanporanzko itzulpenaren bidez gure literaturaren errealitate partzial hori ari garela ezagutarazten. Ez ote gara antzeko jarrera hartzen ari beste literaturetatik itzultzen dugunean ere?

Etxartek gaur egun zer itzuli erabakitzerakoan irizpide falta nabarmena dagoela azpimarratu zuen. Bingen Ametzaga edo Jon Mirande bezalako itzultzaileengan proiektu bat bazela ikusten zen, “honek egon behar du euskaraz” pentsatuz itzultzen zutela. Azken hamarkadetan, aldiz, ez da halakorik nabari Etxarteren ustez.

Bordak ausardia edo konfiantza faltari egotzi zion hainbat autore eta obra erreferente oraindik euskaraz ez egotea. Itzulpenak hizkuntza eta literatura finkatzeko balio dezakeela kontuan hartuta, harrigarria da nolatan ez dagoen euskaraz irakurtzea gustatuko litzaigukeen hori.

“Unibertsala ala partikularra” eztabaida gailendu zen mahai-inguruaren azken minutuetan. Ez ote litzateke ez-normaltasuna aldarrikatu behar sasi-normaltasuna baten ordez? Unibertsaltasunik ez da Bordaren iritziz, unibertsaltasuna ez baita botere politikodun partikulartasuna besterik. Goizean aipatutako ideia postkolonialen ildotik, maila subalternoa, azpiratua, herri-mailakoa lehenetsi zuen Garmendiak.

GARAZI UGALDE

Euskal letretako detektibe errural bakar eta ezagunenaren abenturak guztiak bata bestearen atzetik irakurtzeko gogoz, abentura egarriz utzi gintuen Iratxe Retolazak herenegun emandako hitzaldiak. Aurtengo literatura eskolako zortzigarren saioan izan zen hori, Txantreako Euskaldunen Biltokian. Bertan, literatur-kritikari eta irakasleak Itxaro Bordaren (Baiona, 1959) pertsonaia enblematikoena hartu zuen solasaldirako ardatz: Amaia Ezpeldoi, hain zuzen. Jada bost eleberritan ezagutu badugu ere (lehenengoa 1994a, azkenengoa 2012an bertan) eta ezin ukatuzkoak diren arren horrek (oparotasunetik beretik hasita) euskal literaturari egin dizkion ekarpenak, aurreikusi litekeena baino murritzagoa da Ezpeldoiren ezagutza (benetakoa, alegia, irakurri izanarena) publikoaren artean eta eleberrien oihartzuna kritikan (sona gehiago izan du, kasu, Bordaren poesiagintzak). Pena bat, zinez. Baina bueno, horretarako daude literatura eskola amateurrak eta horien kronikak.

Ezpeldoiren gorabeherei jarraitzeko saioa hiru urratsetan banatzea proposatu zigun Retolazak. Lehenik eta behin, Itxaro Bordaren nobelagintza osoa aztertuko genuen, horren baitan arreta berezia emanez pentalogiaren egitasmoari (1994an lehenengo eleberria aurkeztean Bordak jakinarazi zuen asmo zuela pertsonaia berarekin bost eleberri idazteko), alegia, nola txertatzen den nobela-boskote hori Bordak ekoitzitako gainontzeko literaturaren barruan. Bigarren urratsean, Amaia Ezpeldoik nobelaren azpi-generoekin duen harremanean ipiniko genuen begirada, izan ere, Retolazaren ustez Ezpeldoiren eleberriek hainbat azpi-genero literarioren parodia egiten dute, azpi-genero horiek gobernatzen dituzten kodeak urratuz. Amaitzeko eleberriek lehenengotik azkenengora josten dituzten ibilbide sinbolikoak izango genituen mintzagai, bazterretik erdigunerako bidai gisa intepretatu daitezkeenak, eta halaber, detektibe zuberoarraren nortasunaren ertzak eta nortasun horren bilakaera jorratuko genuen.

Bordaren nobelagintza osoa eta detektibetarra nola uztartzen diren ikusteko testuinguru apur bat. Alde batetik, gai ekidinezina eta funtsezkoa, euskal emakume nobelagileen egoera eta historia aztertu beharrean gaude. Powerpoint diapositibako zerrendan hogei inguru zenbatu ditugu eta gutxiegi izan direla iruditzen zaigu gaur egun kanoneko erdigunea den generoarekin atrebitu diren emakumeak, duela hiru hamarkada Arantxa Urretabizkaia Zergatik Panpox (Erein, 1979) lehendabiziko harekin plazara atera zenetik. Azpimarratzekoa da, halaber, autore gehienek nobela bana baino ez dutela argitaratu (beste molde batzuetan ugariago aritu badira ere). Oparoena Borda bera dugu 10 lanekin, eta atzetik datozkio Laura Mintegi bostekin eta Arantxa Urretabizkaia laurekin. Aurreikusi daiteke zenbakiak lodituko direla eta horren esperantzaz egingo dugu, hortaz, aurrera. Bordak, halere, 1984an ia erabateko basamortura egin zuen jauzi bere Basilika (Susa) apurtzailearekin. Estreinako hartan jadanik ageri ziren ondorengo ibilbide bordatiar literario osoan ere atzematekoak ginen gai eta sinbolo nagusien aztarnak: parodia eta estereotipoen erabilera, euskal tradizioko eta kulturako botereguneei kritika, turismoari eta ikuskizunaren gizarteari kritika eta begirada homoerotikoa. Hautsak harrotu zituen obrak, eta ondorio mingotsak ekarri zizkion, aldiz, autoreari. Euskal kultur mugimenduan eragindako ezinikusiak medio, Parisera erbesteratu zen eta bertan eman zituen hamar urte lanean.

Eta hain zuzen, 10 urteren bueltan autorearen euskalherriratzearekin batera jaioko da Amaia Ezpeldoi, Bakean ützi arte (Susa, 1994) lanean. Bi urteko epe laburrean hiru abenturako uzta edukiko dugu, 1996an agertuko baitira Bizi nizano munduan eta Amorezko pena baño, biak ala biak Susa argitaletxearen eskutik. Bukatzeko, hamarkada bateko beste etenaldi luze baten ostean etorriko dira pentalogia osatuko duten azken bi aleak: Jalgi hadi plazara (Susa, 2007) eta Boga boga (Susa, 2012). Dena dela, ikusteko dago oraindik ea Ezpeldoirenak benetan egin duen eta ea bost abenturen hasierako planak bere horretan dirauen. Retolazak, adibidez, zalantzak ditu horren inguruan, Boga boga-ri ez baitio behin betiko agurraren itxurarik hartzen.

Nobela beltzen azpi-generoan kokatzen diren arren, sailkapen horren baitan zehatzagoa litzateke agian pertsonaia-eleberria izendapena, izan ere, liburutik liburura Amaia Ezpeldoiren nortasuna zedarritzen eta eraldatzen doa, hainbeste ezen Bakean ützi arte-ko Amaiak ez baitu (ia) zerikusirik Boga boga-ko Amaiarekin. Irakurleari sarritan arreta gehiago pizten dio pertsonaiaren bilakaerak kasuan kasuko intrigak berak baino. Taldean aipatu dugu hala ere, pertsonaia nagusiaren pisuarena ez dela hain arraroa, zeren eta nobela beltzetan tradizionalki detektibeek eta horien izaera bitxiek izugarrizko garrantzia izan  dute liburuaren argumentuan (bi adibide besterik ez aipatzearren horren adierazgarri lirateke Sherlock Holmes eta Philip Marlowe), baina Retolazak funtsezko desberdintasun bat azpimarratu digu: holmesak, normalean, abenturatik abenturara pertsona bera izaten jarraitzen dute, alegia, kasuan kasuko holmesaren gizartearekiko mesfidantza edo  izaera neurotiko eta bakartia ez da aldatuko liburu batetik bestera; kontrara, Ezpeldoiren identitate sexuala eta ideologikoa taxutzen joan da 94an hasi zenetik gaurdaino, eta geroago azalduko den bezala, hainbat alorretan jauzi nabarmenak eman ditu (pausoz pauso, hala ere).

Kaferako atsedenalditxoaren ostean bigarren urratsari heltzeko ordua da. Amaia Ezpeldoiren nobelek zenbait azpi-generoren kodeak urratzen dituzte Retolazaren ustez: hain zuzen, detektibe, bidaia eta ohiturazko nobelenak. Urraketa horiek zertan diren ikusteko komenigarria da, lehenik eta behin, genero horien kode tradizionalak zeintzuk diren definitzea.

Hasteko, detektibe nobelen kasuan, horiek lotura handia dute hiriarekin, eremu urbanoetan gertatzen dira ia beti eta detektibe gehien-gehienak (ezpada guztiak) gizonezkoak dira. Bazterreko pertsonaiak izaten dira, boterean daudenekin harreman onik ez dutenak eta detektibe lanaz gain funtzionalki ezer gutxi egiteko gai direnak. Ezpeldoi, baina, landako detektibea da, behin eta berriz errepikatzen du abere lapurtuen eta ezkontide ez-fidelen inguruko afera munta gutxikoak direla berari egokitzen zaizkionak eta ez hiriko kontu serioagoak. Hala ere, nobelaz nobela hiriaren eta herriaren arteko dikotomia zorrotzaren mugak lausotuz doaz, eta zuberotarraren gorabeherek iradokitzen digute egiatan muga horiek ez direla jada bere horretan existitzen, gaur egun batik bat, hiria herrira iristen baita masa-komunikabideen bitartez eta era berean, herria ere hirian txertatzen baitihoa. Bestalde, aipatu nahi nuke autodefentsa estrategia gisa interesgarria dela Ezpeldoik egiten duen bere buruaren etiketatze markatu hori, alegia, zure buruari zuk zeuk jartzearena dagokion domina lotsagarria beste norbaitek zure kontra erabiltzeko aukera izan baino lehen. Ezaugarri urratzaileekin jarraituz, Ezpeldoi emakumea da, lesbiana. Detektibe-kide gizonezko askoren joera eta jarrera oso antzerakoak baditu ere (edatea atsegin du, bakarrik eta lotura afektiborik gabe bizi da, maitaleei ez die fideltasunik gordetzen), larrosa edo urdin izateak ikaragarri aldatzen ditu gauzak, alde batetik ageriko arrazoiengatik eta, bestetik, gainera, erakusten duelako portaera batzuk epaitzeko orduan prisma nabarmen aldatzen dela, portaera gizon batena izan ala emakume batena.

Bigarrenik erreparatu diezaiogun ohiko bidaia nobelen moldeari. Lan horietan normalean bada atzerrira bidaiatzen duen norbait, bazter arrotzak ezagutzen dituena eta ondoren bertan ikusi eta bizitakoak errelatatzen dituena, atzera ere bere jaioterriko jendearentzat. Bidaia nobeletan bada gutasun bat bestetasun batetaz diharduena, bestetasun hori deskribatzen eta markatzen duena. Ezpeldoi, ostera, gutasuna da bidaiaren bitatez eraikitzen ari dena. Bidaia ere ez du atzerrira egiten, bere komunitatearen mugen barnean dabil hara eta hona, eta hain zuzen, muga horiek eta muga horien barruko bazterrak dira aztertzen dituenak.

Azkenik, ohiturazko nobelaren parodia ere etengabekoa da Bordaren obran, modu nahiko argian Ezpeldoien eleberrietan. Ohiturazko nobelen oinarri diren estereotipo eta mitoak deseraikitzen ditu, horiek muturrera eramanez, puztuz. Izenburuetatik beretatik hasita: guztiak dira tradiziozko kantuak edo, behintzat, euskal kantu oso ezagunak. Bordak oso ongi ezagutzen du ondarea eta buelta ematen dio. Liburua zabaltzen duzun unean edo ixten duzunean, gauzak ez dira inolaz berdinak, jada ezingo diozu kantuari berdin begiratu, izenburuak hasieran iradokitzen zizuna ez baita bat etorriko liburuak ondoren kontatu dizunarekin.

Amaia Ezpeldoi detektibe erruralak hainbat desagerpen ikertzen ditu bere bost liburuetan, eta desagerpenak kasu guztietan daude lotuta liburua zeharkatzen duen kritika-lerroarekin. Horrez gain, eleberriek beti dute harreman oso zuzena garaiko testuinguruarekin, eta gaurkotasun handiko gaiak jorratzen dituzte. Bakean ützi arte-n nekazari zuberoar bat desagertzen da, eta Ezpeldoi horretaz baliatzen da kolonizazio ekonomikoari, enpresa politikei eta politika ekonomikoei buruzko hausnarketa kritikoak egiteko. Kontuan izan 90eko hamarkadan Zuberoako lurrak ustiatu nahi zituela Frantziako gobernuak gasa sartzeko. Bizi nizano munduan-en Ezpeldoik ezkontza egunean ihes egin duen emakumearen desagerpenari egin beharko dio aurre; familiari eta gizarte instituzioei kritika izango da kasu honetan gailenduko dena. Ondoren, Amorezko pena baño-k intsumiso bati jazotako istripua ikertzera eramango du gure detektibea Nafarroako Bardeetara. Erakunde eta politika militarrak izango dira  kritikaren jomuga, eta hortaz, bereziki esanguratsua da ekintzaren kokalekua. Hurrengo Jalgi hadi plazara-n Iparraldeko lau euskaltzain desagertuko dira eta euskararen instituzioen alde ilunenak hartuko ditugu Ezpeldoik hizpide. Amaitzeko, Boga boga-n ETAko militante ohi baten bila abiatzea tokatzen zaio detektibeari, eta horri tiraka erakunde militarrak (nagusiki GAL eta ETA) kritikatuko ditu.

Uneren batean guri ere iritsi zitzaigun eskolari amaiera emateko ordua, ohi baino gehiago luzatzeko aukera izan genuen arren Euskaldunen Biltokiko kideen eskuzabaltasunari esker. Hirugarren urratsari lotu gintzaizkion, beraz, Amaia Ezpeldoiren ibilbide sinbolikoak jarraituz eta horren nortasunaren ertzak haztatuz. Hasiera batean ere aipatu dugu, Bordak Ezpeldoi egitasmoko lehen alea aurkeztu zuen unetik beretik utzi zuen garbi pentalogia bat zuela helburu, bazterretik erdigunerako bidai bat izango zena, Zuberoan hasi eta Donostian amaituko baitzen. Merezi du gogora ekartzea eleberriek egin duten bide geografikoa: Zuberoako Mauletik hasi eta Benafarroako Amikuzera doa hurrengo Amaia, ondoren Tutera eta Nafarroako Bardeetara, gero Bilbotik pasa eta azkenik Baionako bestetan murgilduta amaitzeko (Donostiara bidai txikia egin ostean). Esanguratsua da, oso, hurrenkera, Amaia Benafarroatik Nafarroara (hegoaldera, bazterrekora) baitihoa Lapurdira beharrean, agerian utziz Lapurdi ere hein batean erdigunea dela, hain zuzen Iparradeko erdigunea eta mugimendu berean Nafarroari ahaidetasuna aitortuz, Hegoaldeko probintzietatik baztertua izatearen nortasuna azpimarratuz. Halaber, probintzia bakoitzean hautatzen dituen tokiak ere adierazgarriak dira, beti baitaude mugan kokaturik. Alde horretatik mugaren pentsalaria dugu Borda, niretzat nahiko ondo alderatu daiteke urtarrilean ekarri genuen Gloria Anzalduarekin.

Linguistikoki ere nabarmena da erdigunerako bidea, izan ere, lehenengo liburua osoki dago zubereraz idatzia eta ondorengoak ere ildo beretik dihoaz, nahiz eta gero eta gehiago hurbiltzen diren baturantz, azkenengo biak nolabaiteko estadarrera iritsi arte. Eta nolabaiteko estandarra diot Bordak hain zuzen hobetsitako estandarizazio arruntetik nahiko urrun dabiltzan aukerak jorratu izan baititu beti, ikaragarrizko aniztasuna topatu daiteke bere lanetan, niretzat ezaugarri aberasgarria ez ezik egurasgarria ere badena euskal literaturari dagokionean. Retolazak esan zuenez Bordaren prosa estiloa bera ere bada bere kasa mundu literario bat: erreferentzia klasiko zein garaikideak, hizkuntza aniztasuna eta nahasketa (ingelesetik gaskoierara, “urrutizkin” eta “izparringi” aranarrei muzin egin gabe), lirismo handia… Hori ere interpretatu daiteke, noski, bazterreko izaeraren isla gisa, hizkuntza boterea baita eta, hain zuzen, botereari kontra egiteko modu bat baita botereak zilegitutako hizkera moldea ez erabiltzea. (Butlerri antzeko ideiak irakurri genizkion duela zenbait hilabete).

Ezpeldoirengan hezurmamitzen diren nortasun-gatazka nagusiak (hegemonikoak vs. periferikoak) hiru dira: batetik hiri identitatea vs. identitate errurala, bestetik erdiguneko identitate linguistikoa vs. bazterreko identitate linguistikoa eta azkenik identitate heterosexuala vs. identitate lesbiarra. Aurreneko biak jada landu ditugu aldez edo moldez eta hortaz, amaitu aurretik identitate sexualaren gatazka bakarrik landuko dut sakonean. Ezpeldoik emakumeenganako erakarpena eta estimua hasieratik erakusten badu ere, Jalgi hadi plazara-n Carmen maitaleak akuilatzen duen arte ez du ozenki esaten: lesbiana naun. Bilbon gertatzen da hori. Nolabaiteko sexilioa bilakatuko da Bilbo detektibe erruralarentzat, bertara joango baita bere identitate sexuala definitzera, eta, gainera, hiri bizkaitarra aukeratu izana ez da noski ausazkoa. Batetik, EHko hiri-hiri bakarra (anonimatoa eskain dezakeena) delako eta bestetik, Bilbok mugimendu gay eta lesbianoarekin duen lotura ukaezinagatik (Aitor Aranak gay hiztegian bildu zuenez “Bilbora joatea” ligatzearen baliokidea da). Bestalde, azpimarragarria da sexiliatu arren Ezpeldoik ez dituela uzten ez bere herrialde geografikoa (euskal literaturan ohikoak dira Londres eta Bartzelona askapenerako helmuga gisa), ezta bere komunitatea ere (lagun euskaldunez inguratuta gauzatzen du ikerketa). Garrantzitsua da hori, izan ere euskalduntasuna eta homosexualitatea kontrakotzat, ezin bateragarritzat jo izan baitira luzaroan, alegia, badirudi hautatu beharra zegoela: lesbiana izan ALA euskaduna. Ezpeldoik, baina, bi gauzak ditu bere identitatean, eta ezinezkoa zaio ALArik onartzea, bi ezaugarriok ditu ezinbesteko, are, euskaldunak ezin du lesbiana gabe biziraun, eta alderantziz. Nobelaren amaieran argi gelditzen den moduan:

Maiteminaren sareetan gatibu nintzen eta bihotzak zioen: jalgi hadi plazara, euskara, lesbiana, euskara, lesbiana, eusleskarabianakaralesbeusbianaka.

Ezpeldoiren nortasunaren bilakaera gorabehera, bada beti irmo dirauen zerbait eta hori aipatuz eman nahiko nuke bukatutzat kronika hau. Detektibea bisexualitatetik lesbianatasunera doa, abertzaletasunetik ez-abertzaletasunera, bakartia izatetik lagunkoia izatera; baina sekula ez du trahitzen euskaltzaletasuna, euskara bultzatzea eta erabiltzea ez du egundo zalantzan jartzen eta euskarari kalte edo on egiten dionaren inguruko hausnarketak ere etengabekoak dira.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2013/04/22/amaia-ezpeldoi-2/feed/ 1