Hasi aurretik, esan dezagun ez genuela Sautrelakoen asmoen berri honako elkarrizketa hau prestatzeari ekin genionean. Denboran ezin atzera dezakegu, ordea, eta, beraz, barka norbaitek nolabaiteko saturazioa sentituko balu.

Beste elkarrizketatu batzuei buruz ere esan dugunez, datu biografiko gutxi behar ditu Joseba Sarrionandia Uribelarreak (Iurreta, 1958). Sarean hamaika artikulu eta bibliografia dugu, hala nola, Koldo Izagirrek kaieretarako idatzitakoa eta Amaia Serranok ELHrako egindakoa, eta liburu formatuan aurki dezakegu, besteak beste, Aitzpea Azkorbebeitiaren Joseba Sarrionandia: irakurketa proposamen bat (Labayru, 1997). Elkarrizketak ere ez dira gutxi izan; hor ditugu, esaterako, hAUSnART aldizkarian Gorka Bereziartuak eta Andoni Olariagak egindakoa eta berrikiago Maria Colerak gurera ekarri zuena. Besteak beste.

Alta, guk gureari eutsi eta iurretarraren itzulpen jardunean jarri nahi izan dugu arreta. Bereziki interesgarri zaizkigu egin dituen itzulpenak eta jardunari buruzko gogoetak, hitzaurre, elkarrizketa eta aldizkarietan plazaratutakoak. Horren harira, ezin aipatu gabe utzi Aiora Jakak egindako ikerketa (horri buruzko zertzeladak hemen). Aldizkarietan kaleratutako hamaika itzulpenez gainera, Sarrionandiak hauek euskaratu ditu: Lur eremua (1983), Hamairu ate (1985), Marinela (1985), Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (1985), Hezurrezko xirulak (1991), Galegoz heldutako poemak (1991), Marinel zaharraren balada (1995) eta Manuel Bandeira. Antologia (1999).

Gure eskerrik beroenak helarazi nahi dizkiogu elkarrizketatuari. Irakurleoi, on dagizuela.

Izuen gordelekuetan barrena berrargitaratu dute orain gutxi. «Esaten dute poeten lehen bildumak poeta horren mundu osoa gordetzen duela dagoeneko», esan zuen aurkezpenean Harkaitz Canok. Zurean hala gertatzen dela uste duzu?

Ba, igual bai, intentzioak han daude. Idaztea bilaketa bat da eta asmoak lehenengo liburutik nabarmentzen dira beharbada. Gero, liburu bakoitza zirkunstantzia batzuen ondorioa da, eta poesia idazteko esfortzua aldiro zerbait berri aurkitzeko asmoarekin egiten duzu. Kartzelako poemak beste zirkunstantzia eta plan batekin idatzi ziren, eta berdin ondokoak. Gaur egun, nik Hnuy-ko poemak hurbilago sentitzen ditut.

Atzera egiten badugu, Pott bandarekin poesia soziala baztertu zenuen.

Poesia soziala deitzen zena prebisiblea eta erretorikoa bihurtu zen, eta desintoxikazio apur bat behar zen. Gabriel Arestiren poesia lorpen handi bat izan zen hirurogeiko hamarkadan, lengoaiaren aldetik ere bai, baina hamar urte geroagoko epigonoak nahiko gogaikarriak ziren. Aldaketa politikoen zain geunden denak eta politikatik ez zetorren espero genuena. Orduan, poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, baizik beste alde batetik bilatzea aurrerabidea, poesia espiralean bezala hazten delako.

Niari buruz idazteari ere gaitzesgarri iritzi zenioten.

Gabriel Arestik berak nitasun azkarrarekin idazten zuen, profetaren tonuarekin. Bestelako poesia ere, konfesio sentimentalaren nitasunetik egiten zen. Bernardo [Atxaga] izan zela uste dut ikuspegi hori zeharo aldatu zuena, gure belaunaldiko poesia liburu ederrena den Etiopiarekin. Jainkoaren heriotzaren eta eguneroko bizitza esplikatzeko lengoaiaren ezintasunaren ondorioa da poesia hori. Beste hizkuntza batzuetan idatzita zegoen, nitasun enpirikoa Baudelaire, Rimbaud eta enparauekin arrakalatu zelako, euskaraz Etiopian sentitu nuen nik batez ere lengoaia herratu hori protagonista zela.

Subjektu lirikoa desagertzeaz ari zara, baina zure ahotsa nabarmena da liburuz liburu.

Nitasun negatiboarekin idazten dut poesia, irakurleak bestela interpreta dezakeen arren. Nitasun negatibo hori aniztuz, eta poema gehienak beste batzuek esaten dituzte. Nire subjektu lirikoak Edgar Lee Mastersenenak bezalakoak dira.

Poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, poesia espiralean bezala hazten delako.

Irakurlearen parte hartze aktiboa eskatzen dute zure testuek. Bilatutako zerbait da?

Irakurleak osatzen du liburua. Ni saiatu naiz horren kontzientziarekin idazten, interlokutore aktiboaren ideiarekin, ze testua ez da amaitzen argitaratzen denean.

            Hori nik, idazten dudalako baino gehiago, irakurtzen dudalako dakit, ze besteen liburuak markatzen ditut edo apunteak zirriborratzen ditut orrialde bazterrean. Irakurtzea, idazteko modu bat da. Erosoagoa, gainera, editorearen edo publikoaren presiorik gabe, hainbesteko ardurarik gabe. Idazlearen ikuspegira itzulita, berriz, idazlearen imajinazioan irakurlea da idazlearen benetako pertsonaia bakarra. Eta parekotzat hartu behar du, ezin diozu testua ahora mastekatuta eman tontoa balitz bezala. Pertsona informatu eta inteligentetzat hartu behar duzu, zure jolasa onartzeko prest dagoen arren.

Parte hartze horren adibide bat da erreferentziez eta testuartekotasunez josita daudela zure obrak. Badirudi beti zerbaitek ihes eginen diola irakurleari.

Beste testuekin lotuta sentitzen ditut nireak, dialogoan. Liburuen arteko elkarrizketatzat har daiteke literatura guztia. Topikoa da, idazten norbera hasi orduko, gehiena ja idatzita zegoela, eta hala ere hor ari gara. Egindako material hori guztia erabiltzeko eskubidea dugu eta ahal duguna aportatzeko obligazioa. Lehengoa banintz bezala eta modu naif batean baino, saiatu naiz konplexutasun apur batekin idazten.

Joseba Sarrionandiak euskaratutako lan batzuk.

Idazketak lagun izan du beti itzulpena zure kasuan. Eliot, Coleridge, Pessoa eta Bandeira liburu formatuan ekarri dituzu, adibidez. Zer da gehiago, autore horiek zeureganatzeko modu bat edo euskal letrak janzteko saiakera?

Euskal idazlea behartuta dago itzultzaile izaten. Babaloreak ginateke Charles Péguyren estilokoak bagina, harrotasunez esaten zuenean berak literatura frantsesa besterik ez zuela irakurtzen. Literatura frantsesa edo espainola harrokeria zilegi egiteko moduko handiak dira, beharbada. Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla, eta Brendan Behan eta Mohamed Xukri eta Paul Auster. Beraz, Charles Péguyrekin baino konformeago nago Johann Wolfgang Goetherekin: beste hizkuntzak eta beste literaturak ezagutzen ez dituena bere hizkuntzari eta bere literaturari buruz ere ezin da oso jakituna izan.

Jarraian eman duzun arrazoiketarekin, hasierako baieztapenak baino egokiagoa dirudi “Euskal idazlea behartuta dago munduko literaturen irakurle izaten” esateak; zergatik diozu, bada, “itzultzaile”?

Irakurlea izan behar da, jakina. Baina gurea bezalako kultura txiki atzeratuetan idazlea itzultzailea ere izaten da, eta gauza gehiago, herri pobreetako musikoak musiko-orkestra izaten diren bezala. Igual gero eta gehiago joko da lanaren espezializaziora, ofiziozko itzultzaile asko dago ja, baina euskal idazlea literatura unibertsalaren harreraren arduraduna ere bada oraindik, hurbilketaren eragilea. Beste hizkuntzetako idazleak euskarara ekartzea adeitasuna ere bada, euskal idazleek berez asumitzen duten elkartasun jarrera bat: Gabriel Arestik itzuli zituen Lau Kuarteto eta beste gauza asko, Jon Alonsok Cortazar edo Saramago, Eduardo Gil Berak Odisea, Gerardo Markuletak eta, egunotan ere, poesia kaierak aurkeztu direnean Koldo Izagirrek itzuli du Carlos Drummond de Andrade, Itxaro Bordak Maria Mercé Marçal, Anjel Lertxundik Eugenio Montale, Iñigo Aranbarrik Aimé Cesaire, Harkaitz Canok Anne Sexton, Angel Errok Emily Dickinson…

 Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla.

Anaitasuna aldizkariko artikulu batean honela zenioen 1980an: «POTT 3 aldizkarian ‘Itzulpena eta traizioaren praktika’ deituriko idazlan bat argitaratu zen literatura nazionalaren mitoa salatzen eta euskal literaturaren apologismo berria kritikatzen. Hantxe gogoratzen zen bezala, arras harrigarria da itzulpen literarioen eskasia, izan ere, hamar urte hauetakoak ez dira dozena erdiren bat baino gehiago». Zer iritzi duzu gaur egungo literatur itzulpenen ekoizpenaz?

Berri ona da ikustea euskaraz irakur daitezkeela hainbeste liburu, Mala Stranako ipuinak edo Lisboako setioaren historia bezala, ez dakit zenbat. Eta ez kantitatea bakarrik, kalitatea ere harrigarria da, Queneauren Estilo ariketak ondo itzultzeko behar dena. Badakit gai horretan murgildu eta, modu kritiko batean begiratuz gero, arazoak izango direla hor lanean ari zaretenontzat, eta zeregin asko oraindik, baina kanpotik eta galdetzen didazun moduan, 80tik hona arteko aldaketaz, ba, alde ederra dagoela besterik ezin dizut esan. Gu erdaraz sartu behar ginen literaturaren errepublika horretara, orain euskaraz ere posible da. Literaturaren itzulpen lanean ari dena ezin da autokonplazientea izan, baina nik, kanpotik, ezin dut esan baizik eta asko egin dela aurrera eta irakur dezakedana baino gehiago aurkitu dudala itzulita.

Artikulu berean eta besteren batean «orijinalarekiko begiramena» salatzen zenuen. Zuk itzulpena kreaziotzat duzu, autorearen autoritatea gaitzesten duzu.

Ez, baina idazkera arautu bat ere ez genuen oraindik. Frankismoaren zulotik irtenda, euskal idazlea itzultzailea izatera behartuta zegoen, esan bezala, eta itzulpenaren literaltasuna bai, baina gure hizkera ez zegoen oraindik literaltasun askotarako. Itzulpena derrigorrezkoa eta ezinezkoa zen momentu hartan, beste gauza asko bezala. Idazkera arautu hori eta lengoaia literario zabal hori sortzea zen inportantea eta urgentea. Itzulpena beharrezkoa zen, baina ez hiperhizkuntza nagusien artean egiten zen bezala, teknikoki, euskarara itzultzaileak gehiago ipini behar zuen bere partetik, bere ausardiatik, euskara erregulatu gabe zegoelako. Gabriel Arestik Decamerone Ttipia tipia lapurtera klasikoz itzuli zuenean, esate baterako, euskara literario bat asmatzen ari zen eta heterodoxia ariketa bat egiten aldi berean. Itzulpen literarioak euskararen normalizazioan ezinbestekoak izan dira. Beste literaturei begira hazi da gurea, baina, ondo errepasatzen baduzu, hala hazi dira munduko literatura guztiak. Itzulpena bigarren edo hirugarren gradukoa ere izan daiteke: Homero eta Hesiodo itzuliz egin zituen Virgiliok bere obrak, latina bihurtuz kulturaren hizkuntza. Virgilio, gero, italieraz ipini zuen Dantek. Boccaccio imitatuz legitimatu zuen Geoffrey Chaucerrek ingeles idatzia Ingalaterran frantsesa eta latina nagusi ziren sasoian.

Moroak gara behelaino artean? saiakeraren gaztelaniazko itzulpenean 200 orrialde inguru gehitu zenituen gaztelaniazko irakurlearen ulermenaren mesederako. Ez al da hori autorearen autoritatea baliatzea?

Bai, klaro. Liburu hori euskaraz idatzi nuen lehenengo, irakurle euskaldunarentzat, baina gero erdarazko bertsioa egiteko orduan, gogoan nuen interlokutorea diferentea zela eta, gauza bera adierazteko, beste informazio eta erreferentzia batzuk eman behar nituela sentitu nuen.

Horren harira, noiz arte jarraitu beharko dugu euskaldunok geure burua esplikatzen? Behar bat da edo gaitz endemikoa?

Hola da, ez? Behar endemikoa, baztertua izateko gaitza gure gainetik kentzen ahalegintzeko beharra. Baitezpadakoak gara, prekaritatean bizi den kultura bat egiten dugu eta, seguru asko, luzaroan gertatuko da hori.

            Maratoi korrikalariak gara ezinbestean. Askatasunak esfortzua eskatzen du alor guztietan. Gogoratu Sadeko markesak esaten omen zuena Frantziako iraultzaren kariaz: «Encore un effort si vous voulez être vraiment républicains!».

            Homosexuala bazara, zeuk esplikatu behar duzu zeure arazoa, besteak normalak direlako, normalak direla pentsatzen dutelako behintzat, eta eroso bizi direlako zu baztertuz. Zeu zara beraz berezia eta markatua. Konpentsazioa da, jende normal horrek ezagutuko ez dituen plazer batzuk ezagutzen dituzula beharbada.

            Euskaldunok ere badugu atsegin sekretu bat, Prahako beste idazle hark Caramabluko urrea deitu zuena, baina altxorrari ez zaio ahaleginik gabe eusten. Mirabetza onartzen baduzu bakarrik sentituko zara eroso, arduragabezian.

Argitaratu gabe geratu zen poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren.

Kolaborazioan ere egin duzu zenbait testuren itzulpena, hala nola, Hamairu ate liburukoak Mitxel Sarasketarekin batera, eta Susa aldizkarian kaleratutako Bobby Sandsen poemak Ruper Ordorikarekin. Nolakoa izan da kolaborazio-lan hori?

Mitxel Sarasketarekin, preso geundela Herreran, denbora-pasa bat izan zen umore beltzezko ipuinok itzultzea, berak batzuk nik beste batzuk, batak bestearena errebisatuta. Ruperrekin ere gustura egin ditut gauzak, Bobby Sandsen hori ez dut gogoratzen, igual nik poema batzuk itzuli nituen eta berak beste batzuk, ez dut liburu hori ezagutzen, baina Ruperrekin asko ikasi nuen Memoriaren mapan egiten, detaile asko seinalatzen dituelako. Nik itzulpen lana kolaborazioan Moroena egin dut batez ere, Javi Rodriguezekin, bera pertsonalki ezagutu gabe, baina gaia interesatzen zitzaion eta laguntzaile ona izan zen testua bera osatzeko orduan. Gero, liburu horren bertsio katalana Ainara Muntek egin zuen, itzuli ahala datu guztiak konprobatzen dituena eta, uste dut, berari esker liburuaren edizio hoberena katalana dela.

Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak bilduma aitzindaria da, hala nola autore kanoniko eta bazterrekoak maila berean kokatzen eta itzulpen apokrifoak eta sortzaileak uztartzen dituelako. 2006an berreditatu zuten. Nola ikusten duzu orain liburu hura?

Ba, itzulpen moduan, orain lotsa apur bat ematen dit, zeren itzulpen oso onak argitaratzen dira gaur egun, bestelako oinarri batzuekin, literaltasuna posibleagoa denean, itzultzaileak askoz hobeto prestatzen direlako eta gure hizkuntza arautuak ere asko aurreratu duelako azken hogeita hamar urteotan. Susakoak argitaratzen hasi diren bilduma hori, esaterako.

          Horien alboan, liburuotakoak jolas literario bat dira, autore bakoitzari begirapen handirik gabe, itzulpena beste zerbaiten zerbitzuan erabiltzen delako, eta uste dut euskal idazle bakarti zokoratuaren tradizio unibertsala asumitzeko gogoarekin esplikatzen direla.

          Estilo horretako bi liburu argitaratu nituen, Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak hori eta gero Hezurrezko xirulak. Eta argitaratu gabe geratu zen hirugarren bat itxura berekoa, poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Ruperrek kantatzen duen “Lera zakurren balada“, esate baterako, liburu horretakoa da. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren, eta asko irakurlearekiko josteta literarioarekin, simulakroarekin aurreko biak bezala, gure betebehar ezinezkoekin eta nitasun enpiriko arrakalatuarekin. Hor daude, esandakoa, literatura unibertsalean partaide sentitzea eta idazle bakarzale baztertuaren jendetza bihurtzeko fantasia.

Eider Rodriguezek bere tesian dio itsasoa darabilzula borroka armatuaz mintzatzeko, itsasoarekin lotura duen iruditeriaren atzean ezkutatzen dela nia. Irakurri duzu tesia? Zer irizten diozu irakurketa horri?

Orrialde batzuk bai, baina ez dut irakurri oraindik, sentsazio arraroa ematen didalako. Eiderrek bidali zidanean idazlana, bere ipuin liburu berri bat zela pentsatu nuen, oso onak iruditu zaizkit aurrekoak, eta irakurriko nukeen. Niri behatzailea izatea gustatzen zait, enfokatzen banaute deserosoa egiten zait. Itsasoa erabili dudala borroka armatuaz hitz egiteko, ez dut uste, alegoriarik ez dut idatzi nahi izan behintzat, baina Eiderrek narradore sena du eta badaki zertaz ari den. Bere ipuinetan bi istorio daude, kontatzen dena eta kontatzen ez dena. Ipuin literario klasikoan bikoitza izaten da, istorio bat kontatzen da beste istorio bat estaliz, harik eta, Poeren ipuinetan esate baterako, istorio ezkutua deskubritzen den arte ustekabean, amaieran, eta halaxe ixten da ipuinaren egitura. Ipuin modernoagotan, Eiderrenetan adibidez, kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa mantentzen da, baina sorpresarik gabe, amaierarik gabe, ezkutatzen dena ez delako akaberan ere esplizituki adierazten. Inpresio hori ematen didate behintzat Eiderren ipuinek, eta interesatzen zaizkidan beste narrazio askok, inportanteena ez zaidala esplikatu, hitzez hitz behintzat. Lagun izoztuan ez da borroka armaturik aipatzen, testuan ez dago alegoriarik, kontzienterik behintzat, baina gai horren ausentzia oso presente dago beharbada. Irakurleak hor borroka armatua azalduko dela jakin-mina duela jakinda, laurehun eta piko orrialdetan ia ez aipatzea, kabronada hutsa dela pentsatuko du baten batek, igual. Niri kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa interesatzen zait, eta irakurle horrek gai horri buruz ere hausnartzea eta horixe, galderak egitea.

Badituzu “Itsaso debekatuak”eko galderen erantzunak?

Ez dakit, baina horrela galdetuz gero, hirugarren pertsonan ematen diren arren galderetako subjektuak, horiek geu izan gaitezkeela pentsa daiteke. Gu nor garen? Gu asko izan gaitezke aldi berean, subjektu politiko edo kultural desberdinak, idazkeraren eta irakurketaren subjektuak ere izan gaitezke, geure bidaiaz galderak egiten.

Duela gutxi Larraitz Ariznabarretak, Martin Ugalderi buruzko Literatura eskola batean, esan zuen Euskal Herria erbesterik gabe beste zerbait izanen zela; gauza bera esan daiteke literaturaz ere, ezta?

Egia da, gure historia kartzelarik eta erbesterik gabe ezin da konprenitu. Ez gara oso bereziak horretan, zoritxarrez, hala-hola ibili da beste herri asko ere munduan.

Hizkuntzaz ere gogoeta franko egin duzu, eta hein batean zeure hizkuntza sortu duzu, hibridoa eta aldi berean propioa.

Bazterketaren kontrako eta normalizazioaren aldeko borrokaren sasoia tokatu zitzaidan, hizkuntza arauturik ez zegoen oraindik, hatxeak zirela eta ernegatzen zen jendea, eta, eraren batean, idazkera literarioa zabaltzen ahalegindu gara, jende askoren lana izan da hori. Gustatu zait material horrekin behar egitea, kontsumismoaren sasoian: produktu guztiak agortzeko modukoak, pribatuak eta garestiak diren artean, hizkuntza ezin agortuzkoa da, komunala eta dohainekoa…

Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. (…) Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

Literaturari buruzko jardun zabalean ugariak dira bai euskal autoreei buruzko aipamenak bai euskaldunak ez direnei egindakoak. Maila berean agertzen zaizkigu, ez dira bi plano.

Ados nago Harold Bloomekin dioenean idazle bakoitzak bere aurrekariak asmatzen dituela. Nik neure kuadrilla daukat, Pierre Topet Etxahun eta Jean Rhys, Salarrue eta Isaak Babel, eta halako beste asko, eta izaten ditugu eztabaida batzuk kuadrillan, baina ez gara aritzen ez norgehiagokan, ez lokalaren eta unibertsalaren arteko elkarrezintasunik bilatzen.

Jendarteak (irakurleek, instituzioek, akademiak…) norgehiagokan jartzen zaituztetela sentitzen duzu, ordea?

Ez dakit, normala halako tentsioak izatea, inpresio desberdinak izatea eta oreka bilatu beharra. Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. Gaur eguneko gizartea oso konpetitiboa da alor guztietara. Darwinismoa zientzia naturala da, gertatzen diren gauzen behaketa, baina ekonomian, politikan edo kulturan gertatzen dena praktika bat da. Norgehiagoka eta kontsumismoa, espektakulua ere ez da oso polita. Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

 Besteak beste, katalanez, ingelesez, alemanez eta espainolez kaleratu dituzte haren liburu batzuk.

Iruñeako Katakrak liburu-dendan elkarrizketatu genuen, goiko pisu isilean. Bihoazkie hemendik gure eskerrak bertako langileei eta Xabierri berari. Bide batez, blog honen irakurle prestuei jakinarazi nahi dizuegu Igelak kanpaina berri jarri duela martxan, eta sailka saltzen dituela liburuak. Informazio gehiago hemen.

Makina bat urte daramatzazu literaturaren munduarekin lotuta. Idazten aritu zinen, gero baita ikerketa bat egiteko asmotan ere. 1985ean, ordea, lehen euskarapenak argitaratu zenituen, eta, ordutik buru-belarri jardun duzu zeregin horretan. Zer dela-eta geratu zara “bando” horretan?

Askotan, bizitzan, uste ez duzun bezala gertatzen dira gauzak. Bide batean sartzen zara eta hor segitzen duzu oso ondo jakin gabe zergatik, eta gauzak, gero, asko korapilatzen dira, berez. Momentu hartan banuen idazteko gogoa eta horrelako gauzak. Zortea izan nuen, poesia sariketa batera aurkeztu bainintzen gaztexeagoa nintzela (1970 inguruan), nire gazte-denborako poemarik hoberenen eta potenteenen bilduma batekin, eta ez baitzidaten saritu. Zorte handia izan zen; horri eskerrak, pentsatu nuen agian hobe izango zela beste zerbaitetara dedikatzea.

Miranderi buruzko tesia egiteari buruz, hori beste istorio bat izan zen. Bordelen aritu nintzen hori egiten eta bertan tesia nahitaez frantsesez egin beharko nuen. Orduan, pentsatu nuen hori ez zela ez nire asmoa ez gogoa. Besterik gabe, utzi egin nuen, eta, aldi berean, han nenbilela, hasi nintzen frantsesa eta ingelesa hobetzeko nobela beltza irakurtzen, jatorrizkoan. Han bost xentimotan saltzen zituzten, eta milaka zeudenez bigarren eskuko liburu-dendetan, pilo bat bildu nituen. Lagun batek AEBetatik ekarri zidan The Postman Always Rings Twice, dibertsio bat izan zen niretzat hura itzultzea. Hor ere zortea izan nuen, beste zorte-klase bat: liburuak oso kritika ona izan zuen. Susakoek egin zuten. Orduan, horrek ere ekarri zidan ondorio modu batera desiragarria, eta beste alderdi batetik kristoren zama ezartzen dizuten horietakoa.

Zer ibilbide izan duzu formazioz eta lanean?

Hizkuntza Erromanikoak ikasi nituen, karrera 1971n hasi eta 78a pasata amaitu nuen, amak ultimatum bat eman zidalako amaitu ere. Garai haiek ez ziren hoberenak ikasketa sendoak egiteko eta, orduan, beste gauza batzuetara dedikatzen ginen asko eta asko. Halako batean, zorionez, bukatu nuen karrera, plana aldatu aurretik. Horri esker Magisterio Eskolan sartu nintzen Bilbon, euskal literatura eta euskara irakastera, eta hortik etorri zen, gero, institutuko irakasle izatea.

Irakaskuntza pixka bat pisu egiten hasi zitzaidanean, eskolan behartuta dagoen bati klasea ematea ez baita gauzarik atseginena, pentsatu nuen, beharbada, borroka egiten banuen testuekin eta ordenagailu batekin, ikasleen kontra borrokan aritzea baino bide hobea izango zela. Ordurako banituen literatur arloan itzulpen batzuk eginak. Hemen itzulpen teknikora jarri beharra zegoen eta horretan eman ditut 22 urte-edo.

Eta, zer moduz?

Bueno, dirua ematen dizute, nahiz eta itzulgaia ez den izaten beti oso atsegina. Gehienetan, oso lehorra. Baina, hor ere aurki daiteke borrokan trebatzeko modu bat, testu korapilatsu eta oso lehorrekin jokatu beharra. Nik uste dut horrek askotarako balio duela. Itzulpen teknikoan ari bazara, gero, noizean behin, irteera bat egiten duzu literatura itzultzera eta beste modu batera hartzen duzu. Nafarroako Gobernuan aritu garenotatik mordoxka dira horretan aritu direnak edo ari direnak: Fernando Rey, Matias Múgica…

Eskola ona izan daiteke, orduan?

Bai, nola hartzen duzun… Leku askotara jo behar duzu, gauza askori buruzko informazioa lortu behar duzu itzulpen teknikoa egiteko, ondo egin nahi baldin baduzu behintzat. Ezagupen entziklopediko batzuk ere eskuratzen dituzu, itzultzailearentzat onak izaten direnak. Hori da alde ona.

Itzultzeari ekin eta gutxira sortu zenuten Igela argitaletxea. Ez duzue hori bakarrik jorratu baina argi dago nobela beltzari arreta berezia eman diozuela. Elkarrizketa batean entzun dizugu beharrezkoa iruditzen zitzaizuela. Estrategikoa, akaso?

Hiru sozio gara, horietako bat nire lankidea izana Hernaniko institutuan, Joseba Urteaga, itzulpen mordoxka bat ere eginak badituena, eta, beste lagun bat, gure haurtzaroko lagun bat, alde grafikoez eta abar arduratu zena hasieran.

Gure planteamendua, hasieran, izan zen zerrenda bat osatzea. Josebak egin zuen, berak nik baino nobela beltz gehiago zituen irakurriak eta une hartan elkarrekin lan egiten genuen, ni hona [Iruñera] etorri aurretik. Aukeratuenen zerrenda bat egin zuen, hogei bat jarri zituen. Horiekin batera jarri zituen beste hiru, idazle handienak zirenak baina nobela beltzarekin-edo nolabaiteko zerikusia zutenak. Hori guztia argitaletxea martxan jarri baino lehen. Horiek izan ziren Eskuz landutako hilkutxak (Truman Capote/Xabier Olarra), Hiltzaileak (Francis Macomber eta beste ipuin batzuk bildumaren barruan: Ernest Hemingway/Javi Cillero eta Xabier Olarra) eta Santutegia (William Faulkner/ Xabier Olarra). 20-25 jarri bazituen, horietatik 18 inguru daude eginak, eta gero han ez zeuden beste batzuk ere.

Estrategikoa al zen? Gure planteamendua Gallimardekoena bezalakoa zen, André Gideri esan zioten bezala: “guk behar ditugu hemen dirua ekarriko duten liburu batzuk, horiei esker aterako ditugu beste batzuk”. Gallimarden kasuan, dirua zekartenak Série Noire-koak ziren, eta ni Bordelen nintzela, sail horrek bazituen milaka izenburu. Hortaz, guk ere antzeko zerbait pentsatu genuen: nobela beltzek izango dute tira gehiago guk atera nahi ditugun beste batzuek baino. Esate baterako, Literatura Sailean hasi ginen Lau Bidaiarekin: Matsuo Bashō, poesia japoniarra, budista, eta hamazazpigarren mendekoa. Horri prosazko beste batzuk erantsi genizkion: Rudyard Kipling, Capote eta Dylan Thomas. Joseba Urteagak itzuli zuen hori.

Hori izan zen bidea, baina, noski, gure asmoa ez zen soilik nobela beltza ateratzea, beste gauza batzuk ere atera nahi genituen, eta nobela beltzei adina arreta eman genien beste horiei ere. Horregatik, Bashōrenaren ondoren etorri ziren, urte berean, Alienista, J. Machado de Assis/J. Urteaga, Gatsby Handia (F. S. Fitzgerald/Xabier Olarra), eta Eskuz landutako hilkutxak. Durangora lehendabiziko aldiz joan ginenean sei libururekin joan ginen, Sail Beltzeko lehena, Sherlock Holmesen beste bat, eta Literaturako lau. Denek esan ziguten: oso politak, oso politak… Baina orduan konturatu ginen gauza bat dela literatura eta bestea merkataritza, azoka eta merkatua.

Animo handiarekin gentozenez, hurrengo urtean jarraitu genuen, Literatura Sailean bosgarrena Gauaren muturrerainoko bidaia (L. F. Céline/Matias Múgica), eta seigarrena Odol Hotzean (Truman Capote/ Xabier Olarra), ondoren. Bota genituen bota beharrekoak eta, orduan, oso harro sentitzen ginen. Sail Beltzarekin ere jarraitu genuen. Dena ezin genuen geuk egin, eta hainbat lagun bildu genituen, itzultzaileak. Horrela hasi ginen osatzen sailak. Gero, konturatu ginen erritmoa asko azkartzen bagenuen, kalte izango zela guretzat. Ez zela ibili behar sekulako gauza pila egiten, konstantzia bai behar zen, baina ez sekulako kolpeak eta sekulako pilak. Urteren batean, asko jota, sei atera genituen, baina hori izan zen gehiena, 1991n. Orain dela lau edo bost urte atera genituen zortzi, baina hori ez da ohikoa. Batez beste, 4 edo 5 ateratzen ditugu.

Zer-nolako harrera izan du nobela beltzak gurean? Batzuek diote literatura “erraza” dela, etiketa horri nola egin diezaioke aurre halako genero bateko liburu batek?

Beste nobelak baino errazagoak izaten dira, baina planteamendutik bertatik. Nori zuzendua den eta zer jende-maila harrapatu nahi duzun. Berez, planteamendu gisa ere, nobela beltzak badu jarrera bat salaketarako, eta hori ezin duzu egin hizkera etereo eta ponpoxoarekin, hizkera zorrotza erabili behar duzu. Hori da, hizkuntza aldetik, nobela beltza.

Bestalde, Uzta gorria (Dashiell Hammett/Xabier Olarra) irakurtzen duzu eta zerbait mugitzen dizu barruan. Alde horretatik balioa du nobela beltzak. Badira beste batzuk entretenimendu gisa ateratzen direnak, eta beste batzuk batera edo bestera lerratzen dira. Zergatik hartzen diren batzuk goi-mailakotzat eta besteen parekotzat? Seguru asko, lortu dutelako, beraien literatura gisako planteamenduan, testu indartsuak egitea eta beraien helburua betetzea. Niretzat Chandlerren obra batzuk, edo Hammetten Kristalezko giltza, iristen dira maila horretara. Zer dute berezirik? Hilketa bati buruzkoak direla eta generoko liburuak direla? Bai, baina horrek ez du esan nahi besteen parean egon ezin daitezkeenik.

Guk beti bereizi izan dugu nobela beltza, adibidez, Agatha Christieren planteamendutik. Christierenak hasiera-hasieratik daude jolas modura planteatuta, eta hori ere oso ondo egin daitekeen lana da, baina literaturaren alde sakonenetik pixka bat bazter geratzen dira. Horregatik, guk, hasieran, ez genuen inola ere argitaratu nahi, eman genituen 10 urte Christie kaleratu gabe, baina estatistikei erreparatuta ikusi genuen asko irakurtzen zela. Horrelako liburuak asko irakurri dira institutuetan, gureak ere. Horrelakoak atera genituen lehen esandako planteamenduarekin, alegia, liburu horiek izan zitezen besteen bultzatzaile.

Etekinik eman al dizue estrategia horrek, Gallimardekoei bezala?

Liburu batzuk bai izan dute beste askok baino gehiagoko arrakasta. Hori orain dela bost edo gehiago urte dela. Geroztik, nik uste, beherakada dexentea izan da alde guztietan, 2008tik-edo, krisiarekin. Orain, horiek ere besteak bezain neketsuak dira argitaratzeko, nahiz eta Hammett izan.

Erreserba bereziek edukiontzi bereziak behar omen dituzte. Liburuen itxurari arreta eskaini izan diozue beti.

Bai, liburuen itxurari beti eskaini nahi izan diogu arreta berezia. Horregatik baliatu ginen hasiera batean gure inguruan genituen diseinatzaile eta marrazkilariez: José Manuel Mata komikilaria (igelaren anagrama hark egina da), ZUT taldea (haiena da Sail Beltzaren eta Mintaka Sailaren diseinua). Josema González igelako “hirugarren gizona” arduratzen zen gehienbat horretaz. Eta Iruñean hain hurbil izanik Zaldi Eroarengana jo genuen, eta hark egin ditu Sail Beltzeko eta Enigma Saileko azal gehienak.

Literatura Sailaren diseinua Dulce María Rodríguez eta Maria Cuetori eskatu genien, eta haien oinarrien gainean osatu ditugu sail horretako 50 bat azal. Han eta hemendik eskuratu izan ditugun margolanez baliatu gara, baina orain dela urte batzuk Josemi Goyenak errazten digu lana, oso emaitza txukunekin gainera. Liburua pasatzen diogu, eta berak eskaintzen dizkigu bere proposamenak, guk aukeratzeko.

Ez ditugu banan-banan aletuko euskaratu dituzun liburuak, baina hiru ekarri nahi ditugu hizpidera. Hasteko, Lorenza Mazettiren Zerua gainbehera dator, ezagun batek debozioz hitz egin zuen hartaz eta kuriositate handia sortu zigun.

Niri Joseba Urteagak aipatu zidan liburua. Bera, egun bakarrean etortzen da Durangoko azokara, eta begiratzen du gure standa, eta esaten du: liburu hori baino hobeak ez zeudek ba asko asko ere hemen. Kanpaina berezia egiten dio berak Durangon. Lehengo urtean elkarrekin geuden standean, eta ikusita ez zela asko saltzen, etortzen zen pertsona bakoitzari esaten zion liburua zer ona zen. Pasa ginen bi saltzetik hogei saltzera.

Oso liburu berezia da, eta Lorenza Mazzetti ezagututa, gu propio joan baikinen hura ezagutzera, are gehiago. Batez ere, umeak nola ikusten duen gerra, hori da liburuaren alderdi bereziena. Berak ez zuen izan fikzioa egiteko beharrik, aski izan zuen bere bizipenei begiratzearekin. Bere garaiko bizipenetan eta umetan Mussolinirekiko izandako ia-ia maitemin horretan oinarrituta dago eleberria, eta gero kontatzen du hori guztia nola txikitu zen. Hain da xinplea, eta aldi berean, halako indarra du alde guztietatik. Bera ez da batere idazlea. Horren bi sekuela ere idatzi zituen, interesgarriak dira, baina nik uste dut hobe dela lehenengoarekin geratzea, bere horretan.

Liburua euskaratu eta, gero, Mazetti ezagutzera joan zineten.

Liburuarenganako miresmen horrekin, nik, jubilatu berritan, esan nuen: hau di-da egin behar da. Italiera ez dudanez nahikoa ondo ezagutzen, liburu hori behar adina bermearekin egiteko, Fernando Reyri pasa nion gero, berak begiratu eta gainbegiratu zezan. Elkarrekin egin genuen lana.

Mazzettirengana joateko burutazioaren harira, bagenekien emakumea bizirik zegoela, eta ikusi nahi genuen ea zer kontatzen zigun. Behingoagatik, ni oso lotsatia izanda, animatu nintzen eta hasi nintzen ikusten ea posible izango litzatekeen, agentearen bitartez, zerbait lortzea. Ez nekien emakumearen erantzuna nolakoa izango zen, kontuan hartu 84 urte zituela, eta pentsatzen hasi nintzen ea nola lor nezakeen. Orduan, agenteari esan nion trilogiaren bigarren eta hirugarren liburuak argitaratzeaz pentsatzen ari ginela eta Argia aldizkariarekin harremanetan jarriak ginela, beharbada, elkarrizketa bat egiteko. Denbora puska batera agenteak email-helbidea bidali zigun. Eta handik beste denbora puska batera, autoreak baietz erantzun zuen, baina Ok besterik ez zigun esan, telefono-zenbaki bat emanda.

Ordurako ikusia nuen Mazzettiri El Paísen egin zioten elkarrizketa bat, Periférica argitaletxeak El cielo se cae atera zuenean. Han esaten zuten, gutxi gorabehera, nolakoa zen Mazzettiren etxea: etxe bohemio bat, baina 84 urteko emakume batena. Nik ikusia nuen emakumea oso fresko zegoela, adina gorabehera, erakusketa bat egin berria baitzuen (margolaria ere bada eta), eta horietako batean agertzen zen hizketan. Hortaz, animatu ginen, hiruzpalau egun Erromara joan eta ea nola zihoan ikustera. Oso ondo hartu gintuen, oso urduri joan ginen arren. Ipad-arekin grabatu genuen elkarrizketa, eta oso dibertigarria izan zen. Bera zine-zuzendaria da, eta han joan ginen gu gure Ipad-arekin; azkenean, berak esan zigun nola antolatu behar genituen planoak. Egin genuen elkarrizketa nola-hala, eta sekulako eguna pasa genuen.

Queneauren Estilo-ariketak ekartzen den arren gogora, esan izan duzu Deabruaren hiztegiak ere buruhauste franko sortu zizkizula…

Bai, izan ere ez baita lan erraza. Momentu hartan kasu egin zitzaion eta Euskadi sarietarako hautagai ere izan zen. Kasu egin zitzaion berez oso liburu konplikatua delako itzultzeko, gauza asko ditu. Definizio paradoxiko, korapilatsu horiek zuzen eta taju antzean ematea zaila da. Dena den, hori ez du alde zailena, alde zailena du hori guztia eta dauden txisteak eta dauden hitz-jokoak eta abar, asko eta asko, bertsoz emanak daudela. Garai hartan, espainolezko edizio batzuk ikusiak nituen, bertsozko zati horiek kenduta. Baina grazia bertsotan egina izatean badago, ez litzaioke itzulpenean kendu behar. Orduan horrela ibili nintzen, goizeko 4etan jaiki eta lanera joan aurretik itzultzen aritzen nintzen. Oso neketsua izan zen niretzat, baina entrenamendu ona ere bai, lege gogorren barrenean egin behar izan bainituen gauzak. Bestalde, ingelesez, poema arrunt eta narratibo bat besterik ez bada ere, hori euskarara bihurtzeak askoz pisu gehiago hartzen du nahitaez. Horretaz jabetzeko eskola paregabea izan zen.

Zailtasun formal horiek dituzten liburuak gustuko dituzu, beraz, itzulpen-erronka gisa? Izan ere, Debruaren hiztegia itzultzeko lana LUko lehiaketan esleitu zizuten…

Literatura Unibertsalean ere parte hartu nahi nuen. Asko etortzen ziren, Nathaniel Hawthornenak eta horrelakoak, nik ez nituenak egin nahi. Pentsatu nuen, ordea, beste hau ondo egokitzen zitzaidala, nire umorearekin, gauza guztiei buruzko ikuspegi ziniko horrekin… Azken batean, hau “zinikoaren hiztegia” baita, berez. Pentsatu nuen ondo moldatuko nintzela alde horretatik eta definizioetako batzuk ikaragarriak dira. Dibertsio modura hartu nuen, baina, gero, zailtasunen ondorioz, dibertsioa lan neketsu bilakatu zitzaidan, batez ere epeak zeudelako.

Zerrendak hor jarraitzen du? Nola aukeratzen duzue zer liburu argitaratu?

 Zerrendako gehientsuenak eginak ditugu dagoeneko, nobela beltzen zerrenda bat zen gainera. Gainontzekoak, besterik gabe, elkartu eta urte batetik bestera erabakitzen ditugu, nahiz eta buruan baditugun beste hainbat autore eta komentatu izan ditugun. Truman Capoteren Odol hotzean liburuari buruz Josebari esan nion: nik hau egin behar diat. Nola esango zidan berak ezetz? Akordio bat daukagu, zerbait egin behar dugunean adostuta ateratzea.

Eta ez guk bakarrik, adibidez, Pello Lizarralderekin ere biltzen gara tarteka, edo beste lagun batzuekin. Kanpotik ere iristen zaizkigu makina bat proposamen, baina horiek galbahetik pasa behar dira, adostu.

Igelatik kanpo itzuli dituzun liburuetara bueltatuta, arreta eman digu batek. Oliver Sacksen Antropologo bat Marten.  

Proposamen hori Unibertsitatetik etorri zitzaidan, Juan Garziak egin zidan, justu Deabruaren hiztegia egin eta berehala. Pixka bat ateratzen zen nire ohiko itzulgai literarioetatik, baina edukia oso interesgarria iruditu zitzaidan. Horregatik hartu nuen.

Lan pisua izan zen hori ere. Epeetan ez zen hain zorrotza, baina lanean ari nintzela egindako liburua da, eta lodia. Edukia oso interesgarria da: saiakera zientifikoa, baina aldi berean oso irakurgarria. Kasuak oso ondo aukeratuta daude eta ia narratiba bezala irakur daiteke. Zientzia arlokoa da, baina ia-ia literatura moduko narrazioan kontatua. Oso liburu gomendagarria da, baina, beharbada hor erdibidean geratzen da: zientzietakoek ez zuketen hartuko beren literatur sentsibilitatea ez delako hain garatua, eta literaturzaleek, ordea, ez zuketen hartuko pentsatuta teknikoa izango dela.

 Liburua itzultzeko orduan, medikuntza eta neurologiako kontuekin, laguntza handia eman zidan Fernando Reyk, medikua baita. Hark egin zuen lehen zuzenketa, eta Zio bildumako arduradunek jorratu zuten gero. Kontzeptu horiek ez badituzu ondo menderatzen, oso erraz egin dezakezu irrist, eta bentaja hori izan nuela-eta, beharbada, liburua ez zen bihurtu desastre erabateko bat. Nik oso gustura egin nuen, eta uste dut emaitza ere taju antzean atera zela, gaia kontuan izanda. Liburu entretenigarria da, eta, aldi beran, asko ikasten da.

Autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen.

Igelaren katalogoari erreparatuta Frantziako eta Italiako autore asko topa ditzakegu. Alemanak, esate baterako, ez dituzue hainbeste.

Bai, frantsesari dagokionez, bai Josebak eta bai nik hobeto ezagutzen dugun literatura bat da. Italierarena kasualitate bat izan da, Fernando Rey hor dugulako eta beti oso prest egon izan delako edozein proiektutan, eta horri etekina ateratzen jakin dugulako.

Alemanez Joseph Roth daukagu, horrenak bi baditugu; eta, orain Werther gaztearen arrangurak (Johann Wolfgang von Goethe/ Matias Múgica) egin dugu, baina ez dago Literatura Sailean, baizik eta Bidelagun Sailean. Nik banituen alemanetik ekartzeko liburu bat baino gehiago, baina gure planteamendua ez da sistematikoa: XX. mendeko obren lagin bat edo horrelako zerbait. Alemaneko itzultzaileak ere ez daude hainbeste. Gero, bestalde, Literatura Unibertsala bilduman, adibidez, badago Berlin Alexanderplatz (Alfred Döblin/Anton Garikano). Nik hori oso gustura irakurri nuen eta oso ondo dago dagoen tokian. Guk agian ekarriko genukeen, baina dagoeneko lan hori eginda badago, ba primeran.

Autore batzuk Igelari esker iritsi zaizkio euskarazko irakurleari: Annie Ernaux, Natalia Ginzburg, Amélie Nothomb, edo, berrikiago, Mohammed Xukri, Georges Perec eta Patrick Modiano. Horietako guztien kasuan, eta baita beste zenbaitenean ere, obra bat baino gehiago ekarri dituzue gurera. Autore batzuen lagin zabalagoa, autore-kopuru handiagoaren ordez. Zer dela-eta?

Dispertsio ikaragarrian ez erortzeko modu bat da. Autore horietako batzuk liburu asko dituzte, Modianorenak, adibidez, aterako genituzke dozena erdi, posible bagenu. Berdin Ernaux edo berdin Nothombekin, pentsa, Nothombek liburu bat argitaratzen du urtero, duela 20 urtetik. Batzuekin konplitu dugula iruditzen zaigu, baina beste batzuen kasuan pentsatzen dugu oraindik besteren bat ere ekarri beharko genukeela euskarara. Normalean, autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen. Berdin egin genuen, hasieratik, Capoterekin.

25 urte egin zenituzten iaz, Sail Beltzean 25. alea atera berri duzue. Agur baten hasiera? Aurrera segitzeko indarrez?

Aurten, behintzat, lau liburu ateratzeko asmo badaukagu: Ulysses, Annie Ernauxen beste bat, literatura galegoko lanik inportanteenetako bat, Eduardo Blanco Amor-en A Esmorga, eta Dora Bruder, Patrick Modianoren lan sonatuena. Erabat deshauziatuta ez gaude, beraz.

Elena Ferranteren Adiskide paregabea (Fernando Rey) nobela aurkeztuko duzue etzi. Kuriosoa da Ferranteren istorioa: idazle ezezaguna.

Elena Ferranterengana liburu honen bidez iritsi gara: Adiskide paregabea. Baditu lehendik egindako beste lan aipagarri batzuk. Benetan harrigarria da emakume (?) honena. Estatu Batuetan berak baino lehen Salinger batek edo Pynchon batek jo izan duten bidetik, obrari ematen dio garrantzia, eta bera bere obraren atzean ezkutatzen da. Etzi aurkeztuko dugun liburuaren hegalean honela dio: “Nire ustez, liburuek, behin idatziz gero, ez dute beren egileen inolako premiarik. Esatekorik badute, laster aurkituko dituzte irakurleak; bestela… ez”.

Dabilen Elea jaso zenuen 2013an.

Sektoreak ematen duen zerbait da, alde horretatik, errekonozimendu horrek mesede egiten du normalean, honezkero kalte ezin digu egin. 18 urterekin poesia-sari bat ematen badizute, merezimendu handirik gabe, agian ez dizute sekulako mesedea egiten baina 60 urte betetakoan ematen badizute Dabilen Elea, ongi etorria izan dadila. Bizitza ez dizute konponduko, hain zuzen, askok dioten bezala, sarritan sariak justu iristen dira behar ez direnean. Erabateko erretiroa hartzeko tronpeta-abisu izan bazen, oraindik ez da ailegatu.

Ez diogu elkarrizketari amaiera eman nahi azken bi urtetan buru-belarri euskaratzen ibili zaren Ulysses aipatu gabe.

Joyceren obra nagusiak euskaraz egon beharra zeukan, hori hitz egin genuen orain dela 10 edo 15 urte Arantzazuko mendi santuko taberna batean afalondoko tertulia batean han bildutako batzuk. Baina, hainbeste gauza hitz egiten diren bezala, ez badago zure momentuko kezken artean, behar dela esaten duzu baina gero ez da ezer gertatzen. Egon behar izateaz aparte, niri liburu honekin gertatu zitzaidana izan zen ez nuela lortu liburu hori osorik irakurtzea ingelesezko edizio ohardun bat eskuratu nuen arte. Nire inguruko %95ek esan didate Ulysses hartu eta bazter utzi dutela. Orduan, kontua da, nola lortu hori horrela ez izatea? Baten batek hartu behar du lan hori, eta nik pentsatu nuen egin behar nuela.

Irakurleek ez dute lortuko Ulisesekin ni adina dibertitzea, izan ere, irakurle soil zarenean, ezin diezu gauza askori erreparatu. Itzultzaileak, ordea, testu bati hainbeste buelta emanda, lehenbiziko irakurketan, eta bigarrenean, eta hirugarrenean harrapatzen ez diren makina bat gauza ikusten ditu. Badakit irakurlea ni adina dibertitzea ezinezkoa dela, irakurle batek ezin du, seguru asko, lana gustura egiten duen itzultzaile batek adina dibertitu, baina lortzen baldin badut nire dibertimenduaren laurdena bizi dezan, pozik geratuko naiz.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=HZ-BmUH7DJ4]

Orriotan daude «munduak bere baitan dituen mundu ugariak; pentsalariak eta sentilariak; jakingurak, galde egiteagatik zigortuta, eta menderakaitzak eta galtzaileak eta ero polittak, lurraren gatza eta piperra izan eta badirenak».

Preso batek baino gehiagok jotzen du hitz artera, kartzela barruko zein kanpoko komunikazio asko eta asko idatziz izaten baita, gutun bidez. Batzuek ale ederrak utzi dizkigute kartzelako idazketa-jardunaren lekuko. Horren adierazlerik argiena dugu Ataramiñe. Azkenetako beste adibide bat da Markel Ormazabalek plazaratutako kronika-liburua, kartzelaren geografiatik abiatuta Ocañan gatibu zutenean idatzitakoa.

Eduardo Galeanoren Espejos, una historia casi universal euskaratu zuen Xabier Alegria lezoarrak. Ispiluak, mundu ia ororen historia liburua, bost urte luzeko lanaren ondorio izan zen eta iaz iritsi zitzaigun Txalaparta argitaletxearen eskutik. Liburu osoa eskuz itzuli zuen Alegriak Puerto III espetxean (Puerto de Santamaria, Cadiz, Espainia) eta eskutitz moduan zatika atera behar izan zuen zuzendu ahal izateko. Kilometro anitz egindakoa da, joan-etorri gehiegi, betiere. Eskutitzez ailegatu zaizkigu guri ere postaz igorritako galderen erantzunak. Bertan, umorez eta lotsa apur batez, Alegriak eskatzen zigun bere burua profesionalen artean ez sartzeko, bera amateurra dela, «helduberria». Itzulpen prozesuan babes eta konplize izan zituenez, esker oneko azaldu da etxekoekiko, beti «ibiltzen baitira ero moduan gure kutixiak bete nahian». Askatasun osoa utzi digu bere hitzekin nahi duguna egiteko, baina saiatuko gara «axota dantza honetan idazkera oso aldrebestu» hori ahalik eta bere horretan ematen, nahiz eta zaila izanen den eskutitzak transmititzen duen indar eta adorea ordenagailu hotzaz adieraztea.

Esan behar dugu ez dela espetxean itzultzaile dabilen preso politiko bakarra. Bakar bat aipatzearren, hor dugu egunotan beste kide batzuekin batera Parisen epaitu duten Zigor Garro. Kolaborazioan egin ditu zenbait itzulpen: Larrua hotz, Lander anaiarekin batera eta Heldu den matxinada, Oier Gonzalezekin; eta gaztelaniara ere itzuli ditu euskarazko liburu batzuk, hala nola, Eider Rodriguezen ipuin-liburu bat baino gehiago autorearekin lankidetzan. Behin baino gehiagotan aipatu da idazketari dagoela lotua presoaren irudia; Sautrelak ere erreportaje bat eskaini zion kartzelako literaturari. Hainbeste aipatzen ez den kartzela barruko itzulpen-lanak beste koska bat du, ordea, eta horri buruz jakin asmoz jo dugu eskuzabalki hartu gaituen Xabierrengana.

Azkenik, «euskaraz aske bizitzearen aldeko matxino blogari zein kalakari guztiei ere EUP! erraldoi xume bana» bidali digu Alegriak. Izan bedi bueltan iritsiko zaion aupada.

Nola sortu zen Galeanoren liburua euskaratzeko ideia?

Lehen aldiz espetxeratu nindutenean, Egin itxi zuteneko hartan, alaba txikiak, Garazik, urte eta erdi ere ez zuen, eta garai haietan arkatza, marrazkiak eta kolorez apaindutako orriak izan ziren espetxealdiak eragindako eten edo zauri hura goxatzeko bide. Txatalez osatutako espetxea izan zen nik bizitakoa orduan: hamaika hilabete barruan, hamalau kalean, Ekinen aurkakoa etorri eta bederatzi barruan, ia bi urte kalean, Egunkaria itxi eta ia beste bi espetxean berriro. Idazteko joera apala zen oso, baina alabarekiko lotura indartze aldera zer edo zer asmatu beharra zegoen, hilean behin aurrez aurrekoetan, ordu eta erdiz, eta telefonoz, tarteka, hari ahulegia dela nabaritzen baituzu.

Soto del Realen aukera zegoen horretarako; Madrilen bizimodu hoberako zirrikituren bat bilatzeagatik ia mundu osoko jendea topa zitekeen ibiltokietan. Nigeriar pasaportea izan arren Ibo zen aldameneko ziegako lagunak ingelesez aletuko zizkidan txikitako oroitzapenak. Iruñean luze ibilitako Makelele kongotarrak bere gaztelania musikariaz amonaren ipuinak oparitzen zizkidan. Eta horiek euskaratuta, gutun ederrak bihurtzen ziren Garazirentzat.

2008an espetxealdi luzea abiatuta, lehenengo ohitura hari atxiki nahi izan nion, eta Garaziren ikastolako gelakideei idazten hasi nintzaien. Isolamenduan ninduten. Pekingo joko olinpikoen hasiera ekitaldiak (oroitzen?) txundituta utzi ninduen guztiz. Eta hantxe nuen Eduardo Galeanoren Espejos; beraz, Txinari buruzko pasarte pare bat, gutuna idatzi ahala —Internetik gabe— euskaratuta, Ikastolako gelakideei bidali nien. Orduko Garaziren irakasleak (egun lagun ona denak) zera esan zidan, bat-bateko itzulpena halakoa izan bazen ea noizko liburu osoarena…

Mundu ia ororen historia, horratx ispiluek dakartena. Zer dago “ia oro” horretatik kanpo? Zer dakar liburuak?

Ispiluak jaso eta irakurtzen hasi orduko, historia hori, istorio horiek euskaraz nola aireratuko liratekeen beharra nozitu nuen, eta ziegako bakardadean ozenki ari nintzen bat-bateko itzulpengintzan murgilduta, ia oharkabean. Iñaki, anaia izan zen liburua bidali zidana, aurreko kartzela aldietan bezala horretan ere fin. Mundu zabalean ibili eta irakurzale iaioa dena anaia eta lagun izatearen abantailak.

Aurkikuntza izan zitzaidan Ispiluak, oso-oso ohikoa baita ahots isilarazi ugariren ahanztura guk geuk ere elikatzea. Eta mundu osoko eta osoarenak bailiran hartu ohi ditugu Mendebaldar zurion kalapitak. Eta akordua bera gizonezkoen ahotsez soilik osatua dugu, oharkabean ia. Bagenuke euskaldunok honekiko sentiberatasun berezirik, Jon eta Aitor Sarasuak kantatu zuten eran, fauna eder hartan, Kantauri aldeko maputxeak baikara beste edozer baino.

Ispiluak ele eta izpi askoren lekukotza bikaina da, mundu honetan mundu ugariak baitira, sortzeko, jakiteko, bizitzeko era anitzez saretutako ahotsek ehunduta. Historia ikasten ere hasi nintzen Sotoko lehen espetxealdian eta isilarazitako ahots horien hutsa, premia nozitu zitekeen hainbat eta hainbat liburutan. Galeanok badaki, jakin, mundu ororen historia biltzerik ez dagoela, handiegia izan baita sarraskia, zibilizazio eta aurrerabidearen izenean, lehengo eta oraingo jainkoen izenean. Bere ahalegin zintzoa, itzela ez da aski izanen isilarazitako ahots haien guztien oihartzunik askatzeko. Baina ekarpen dotorea osatzen du, zinez.

Alaba txikiari eta bere gelakideei gutunak idazten nizkien, ipuinak eta marrazkiak tartean, eta Galeanoren testuren bat ere bidali nien euskaraz. Horrela ekin nion liburua itzultzeari.

Liburu osoa (422 orr) Puerto III espetxean eskuz itzuli eta eskutitz moduan zatika atera duzula irakurri dugu. Nolakoa izan da itzulpen-prozesua, zer baliabide zenituen?

Espetxean itzultzen hastea erokeria zen; eta banekien. Baliabideak, diozu. Ziegan bi liburu eta hiztegia, ozta-ozta. Gu beti bezain bihurri arauen aurrean, eta Elhuyarren sinonimoen kutxa liburuz mozorroturiko hiztegi ia ezkutua ere izan nuen. Itzultzen hasteko garaian zorionekoa izan nintzen, itzulpen bikainez gozatu bainuen: Koldo Izagirrek itzulitako Charles de Coster-en Ulenspiegelen elezaharra, flandriar herriaren askatasunaren aldeko aldarri barrabana; Orhan Pamuken Elurra, Monika Etxebarriak eta Fernando Reyk ederki ekarria; eta Josu Zabaletak euskaratutako Gesualdo Bufalinoren Gaueko gezurrak maisulana, besteak beste. Zertan murgilduko nintzen oldozteko ere, Umberto Ecoren eskarmentuz eta jakinduriaz baliatzea komeni.

Okerrena ez zen eskuz lan egin beharra, zuzentzeko molde bakar dena lardastu zelarik. Behin lehen zirriborroa (lerro hauek eta idazkera trakets hau aski froga) eginda, kalera bidaltzea zetorren —postaz, hamabost egunez ziurtasun-epea beteko zuena—, begiluze-itzultzaile batek zer aurkituko. Hasieran Garazirekin hitzartutako lana, eskuizkribu trakets haiek ordenagailuaren txukuntasunean egokitzearena, Itziarren [Xabierren bikotekidea eta Garaziren ama] esku geratu zen, beste zeregin erantsi bat gehiago. Hasierako itzulpena, behin-behinekoa, lau hilabetean burutu nuen, buru-belarri sartuta zeregin horretara. Lau ordu genituen Sebas Lasak eta biok ibiltoki-trinkete hartan ibiltzeko, eta berriz atera bitartean 14 eta 26 orduko ziegaldia, txandaka. Murgiltze-ariketa izan zen, beraz.

Luze jo zuen, ordea, Itziarrek burututako lana berriz hona bidali, nik berrikusi eta zuzenketak eginda hara bueltatu… Tartean Joxe Austin Arrietaren Terra Sigillata irakurri nuen, hari idatzi, eta bere laguntzarekin kontatu ahal izateko aukera paregabea ireki zitzaidan (gutunez jorratu dugu lagun izatea, hara). Urratsak beti toteltzen zirela-eta, argitaratu bitarteko azken aldia zailena egin zitzaidan, luzatuz joan zelako kontua eta, bidean, hasierako mintzo hura, euskaraz ahoskatuz begiak ekarritako oihartzun haiek galzorian zebilzkidalako sarri.

Txatalez osatutako liburua izateak erraztu zuen itzulpen-prozesua?

Txaplataz osatutako liburu baten itzulpenerako, esan bezala, txaplataz eginiko lana. Zauri horiek nabari direlakoan nago. Berez ahots oso anitzak islatu nahi ditu egileak ispilu horietan, eta bere xumean atal bakoitzak mundu ikuskera oso bat, askatze ahalegin hil ala biziko bat marraztu nahi du hitz zehatz baten baitan, esaldi molde berezi baten arrastoan. Hitzekiko zorroztasun eskola izan dudanez gero, Galeanorekiko neurriz kanpoko leialtasunak lotu ninduen behin baino gehiagotan, agian. Hitzekoa izan nahi eta hitzez-hitzekoan erortzeko amildegian beti.

Euskaraz behar-beharrezko ditugun hamaika liburu klasiko baliatuta, espainolez ikasten nabil azken urteotan, eta itzulpengintza herri-estrategiatzat egituratzeko premiaren tamainaz jabetu naiz.

Preso askok jotzen du idatzizko hitz artera.

Bazebiltzan, bai, beste batzuk zer edo zer idatzi behar nuela esan eta esan. Idaztearena ekiditeko edo, itzultzaile jardutearena hautatu nuen.

Baduzu beste itzulpen asmorik buru-eskuetan?

Ahalegin honek indar handiak xahutu zituen etxean, eta zin egin behar hurrengorik izatekotan bestelako baldintzetan izango zela. Gainera, beste ahots horien xerka abiatzeko modua aurkitu nuen duela hiru urte Antropologia ikasten hasi nintzela, UPVn eta euskaraz ikasteko deiadarra antzu, espainieraz ikasi beharra hola-hala irentsita. Beraz, bestelako moldetan nabil azkeneko hiru urteotan, euskaraz behar-beharrezko ditugun hamaika liburu klasiko baliatuta ikasten, itzulpengintza herri-estrategiatzat egituratzeko premiaren tamainaz jabetu naizela, baita ikaratu ere. Aurreratutakoa berebizikoa izan da, itzela, literaturan zein jakintza arlo ugaritan. Baina nolabait antolatu beharko, metaturiko gaitasun-eskarmentua are eta ausartagoa eta emankorragoa izan dadin.

Ikasketa liburuz lepo dut, beraz, ziega, azterketak burutu berri (irailekoak) hutsarte moduko batean bizi naizen arren. Eta, halere, berton ditut bizilagun hAUSnART aldizkariko 2.a, Sarasuaren Hiztunpolisa, Cesar Renduelesen Sociofobia eta UNEDeko etnohistoriari buruzko bat. Den-dena ez da “buruhauste” hutsa, eta Jose Miguel Varasen Milico daukat une honetan, Galeanoren Los hijos de los días-en ondoan (horren atal batzuk euskaraturik ditut, baina hitza zor, eta gutxienez barrunbe hauetatik atera arte itxaron beharko).

Zalantza ugari izan nuen arren, ahaleginak merezi izan duelakoan nago, eta itzulpen honek Galeanok hain ederki marrazten duen bidean barna munduan diren ikusmira, jakin-min eta borroka ahalegin xume bezain eder horien xerka abiatzeko beta eskaini badio norbaiti, ederra eta aski! Porrot askoren itxaropenez ernamuindu dira mundu ia ororen lorpen behinenak, eta askatasun zantzu gorabeheratsuak. Euskaldunon ahaleginak ere, biziki.

Zure hatzaren ez galtzeko duzu azken liburua, poesia. Hainbat hizkuntza agertzen dira (besteak beste, ingelesa, gaelikoa eta islandiera), heterolinguismoaz mintzo gaitezke. Zer dakarkizu euskara beste hizkuntzekin harremanean jartze horrek?

Alde batetik, hizkuntza bakarraren monopolioa aldarrikatzen zuen herriko eskoletan jatorriz ukatu zitzaidan kosmopolitanismorako sarrera bat eskaintzen dit mintzaira ezberdinen arteko dantza horrek. Bestetik iruditzen zait hitzak eta erreferentziak nahastuz, perpaus osoak euskarazko idatzietan urtuz, nahi diodala nire buruari frogatu euskara ez dela erraten den bezain umezurtz. Hizkuntzak erraz ikasten ditut, irakurtzeko bederen, zenbait bara-bara hitz egiteko ere baliatzen ditudala. Nortasun intimoaren neurrian eragiten dit ere egoera horrek: ez naiz berdina euskaraz ari naizenean, edo gazteleraz, edo frantsesez edo azkenik inglesez. Hizkuntzek ez dute zama berdina nire izaeraren eremuan!

Zure poesia «ideologia eta ele gabetua bezala doala» esan zenuen Elkarreko Postdata aldizkariko elkarrizketan. Posible al da halakorik, hots, ideologiarik gabeko poesia?

Badakit ez dela horrelakorik posible, hizkuntzak ideologiaren karga daramalako barnean, horregatik idatzi dut “bezala doala”, hau da axola eta ele sufriturik gabe. Betidanik gure galera kolektibo etengabe bezain pairatuaren azaltzeko erabiltzen dugu euskara, zapalkuntzaren errateko, nehoiz ez arin edo airos, zenbat aldiz ez dugu abestu maitasun hitzak nahi ditut esan baina gaur ezin dut Benito Lertxundirekin batera, ba, nik bilduma honetan, hori dut egiten orokorrean, maitasun hitz kasik debaldeak deblauki kantatzea hots.

 Itxaro Bordaren liburu batzuk

Euskarari eman dizkiozun sorkuntza lan guztiez gainera, ezagun zaitugu gurera ekarritako idazle kopuru handiagatik. «Itzulpenak beti idaztera bultzatu nau», esan izan duzu, baita itzulpenaren bidez egin zenuela poesiatik narraziorako saltoa ere.

Txikitatik itzulpenaren mekanismoak bizirik eduki ditut garunean, buru muinetan, sei urtetik aitzina bereziki derrigor etxeko sukaldeko hizkuntzatik eskolakora iragaitea suertatu zitzaidalako. Idazten hasi nintzen lehenik frantsesez eta beranduago euskara aukeratu nuen berrikasten nuen arau, beraz hizkuntza bateko kultura eta erreferentziak baliatzen nituen euskaraz izkiriatzeko orduan, arras ez jakina nintzelako euskararen eremuan, ez ginen alfabetatuak batere, frantsesez aldiz jadanik poeta zenbait ezagutzen nituen eta haiek imitatzen saiatzen nintzela oroitzen naiz. Nire agerpenak piska bat eskizofrenikoa ematen du baina hizkuntzen arteko leze horretarik idatzi dut anitzetan, hizkuntza batean edo bestean irakurriak akuilatua, bultzatua, gidatua. Joan-etorri antzekoa da poesiaren eta narrazioaren artean, batak bestea hazten du, zurkaizten du, bermatzen du, iruditzen zaidalako idazteko unean baliabide linguistiko zein literario guztien premia larria dudala…

Maiatzen kaleratu dituzu itzulpen-lan gehienak. Autore senegaldar, katalan, txinatar, aleman eta abarrekin ausartu zara. Maria Merce Marçal ekarri zenuen udaberriko kaierean. Gurean huts dagoen estilo edo idazkera bat ekartzeko hautatzen dituzu edo beste zerbaitek bultzatzen zaitu haiengana?

Literatura aldizkaria izanez zuzen zen Maiatzen itzulpengintzari egokitu sail baten agertzea. Edozein kulturarentzat itzulpena beharrezkoa da, oinarrizkoa da, bideak irekitzen ditu, moldeak proposatzen eta norberaren altxorra emendatzen. Denboraren buruan nitaz gain Maiatzen beste kiderik ere ausartu da itzulpenaren zeregin horretan, egile eta mintzaira ezberdinekin. Idazle pare batengana fazinaturik jo dut, behin irakurri eta gero jazarri zitzaidan itzultzeko griña, idazlearekin hitzez eta haragiz komunikatzen jarraitzeko. Hori nabaritu nuen adibidez Maria Merce Marçalekin, nire izaera osoaren miraila edo bizki gisa eragiten zidalako, egun oroz hurbiltzen nintzaion eta urtea bukatu nuenean poema batean idatzi nuen urtea pasatu dut zurekilan hiltzen. Itzuli nuen publikatzeko ideiarik gabe eta ez nuen espero nehoiz argitaratzeko aukerarik edukiko nuenik merkatuaren osasuna nolakoa den ikusi eta…

Edozein kulturarentzat itzulpena beharrezkoa da, oinarrizkoa da, bideak irekitzen ditu, moldeak proposatzen eta norberaren altxorra emendatzen.

Euskadi Saria irabazi zenuen 2002an %100 Basque eleberriarekin. Zer eragin izan zuen horrek zure ibilbidean, halakorik izan bazuen?

Eragin bat ukan zuen 2002ko Euskadi Literatura Sari horrek, publikoaren zati batentzat merezi ez baldin banuen ere, urte hartan beste nobela ospetsuagorik bazegoelako lehian. Nire burua idazle senditzen lagundu ninduen, ordura arte errepikatzen nuelako beti, iparraldeko izkiriatzaile anitzen moduan ez nintzela idazlea, izen handios hori ez zitzaidala egokitzen, hamabi urteak geroztik egun oroz papera beltzatzen nuelarik! Diodanak inozoa edo erridikulua dirudien arren sortzaile segurtasun piska bat eman zidala aitor dut.

Zuk zeuk itzuli zenuen obra hori, eta gerora beste batzuk, frantsesera. Hizkuntza hegemonikoarekin berradiskidetzeko modua izan zela esan zenuen. Zer harrera dute Frantziako estatuan autore euskaldunen lanek?

Erdara batera ala bestera itzulia izatea idazle baten lanaren funtsezko kalitatearen seinale bat bezala aurkezten zitzaigun eta noski ildo horretan, nire idazlanak ez ziren kalitate handikoak zirikitu horretarik isurtzeko. Idazleari gustatzen zaio “nire nobela itzuli didate” erratea pasibo moduan, horrela baita lan baten balioa azpimarratzen. Itzultzailerik ez aurkitzeak idatziak interesik ez duela pentsatu dezake idazle batek, nire nobelak eta poesiak pobreegiak eta eskasegiak zirela sinestera heldua nintzen. 100 % Basque frantsesera pasatzen iragan bederatzi hilabeteetan testuaren zailtasunez konturatu nintzen, sintaxiaren eta bertako ideien –zozoen, fantasiaz beteen…– harilketaren sakonaz, edukiaren a-sozialkeriaz. Itzultzeari ekinez gainera, mende laurdenez idatzian erabili ez nuen frantses hizkuntza hegemonikoarekin berriz konektatzen nintzen, baketu nolabait.

Txikitan frantsesa, idatz hizkuntza gisa euskara hautatu nuen arte bederen, nire izkiriozko mintzaira bakarra zen, poematxoak frantsesez egiten nituen eskolan gogoz ikasten genituen olerkiak imitatuz, historiako master eta DEAko memoria frantsesez eginak nituen, baina euskal munduan sartzean frantsesa ez zen ongi ikusia nahiz eta militante frankok euskararik ez jakin. Frantsesik ez zekien euskaldun petzero baten itxura ematera iritsi nintzen, apalesten zena eta apalesten nintzena, euskal munduan ere frantsesa zelako sinbolikoki eta pratikoki hobesten. Keinka psikologiko larri horren gainditzeko eginkizun premiazkoa izan zen 100 % Basque frantseseratzen pasatu nuen denbora luzea. Ordutik hona ipuin laburrak eta poemak halaber gogotik itzultzen ditut frantsesera, batzutan zubi izateko soilik, irakurtzen ere ditut beharrean. Frantsesa, gaztelera eta ingelesa bezala, nire buruko leiho linguistiko bat gehiago da. Erratekoa dut gero, lan gutxi dela iparraldeko autoreon partetik frantsesera itzulirik, euskal idazlea dagoeneko ez baita frantses hiritartasunekoa, hegoaldeko baizik, Atxaga ala Uribe kasu. 100 % Basque alta asko irakurria izan zen, oroz bat Akitania mailan, Pariseko liburu ferian aurkeztu nuen eta Frantziako zein Europako beste zenbait hiriburutan.

Autoitzulpen jardunean Iparraldeko autorerik emankorrena zara. Jatorrizko lan gehienak Hegoaldeko argitaletxetan kaleratzen dituzu. Horri begiratuta motibazio lehena irakurle gehiago izatea dela pentsa daiteke.

Autoitzulpengintzari gustua hartu diot hondar hamarkada honetan. Ez ditut denak itzultzen astia falta dudalako baina plazer nuke adibidez Amaia Ezpeldoi saileko liburuen frantsesez ematea. Irakurle gehiago edukitzeko batetik, iparralde honetan bertan, eta bestetik, pretentsiorik gabe, Euskal Herriaren itxura ezberdin bat eskaintzeko gutaz interasatua den publikoari. Itzulpenari esker munduan zeharreko idazle eta jende arteko harreman mamitsuak irun ditut eta guztiek aldatu dute mundua euskaraz ulertzeko nire manera. Nerauk egiten dut itzultze lan astun hori, nehork ez baitit bere burua proposatzen itzulpegintzan nirekin aritzeko eta gehienetan lana ordaindu gabea denez, sailak erakargarritasun ekonomiko gutxi du. Gertatzen da zenbaitetan idazleon arteko elkartasunez itzulpenak trukatzen ditugula, nik frantsesez apaintzearen truke, batek inglesera iragaiten dit poema bat edo beste. Musu truk. Horrek ere balio handia du, dena ez baita dirutan neurtzen.

Euskarazkoa eta frantsesezko testuak biak nireak dira, eta nahieran moldatzen ditut; besteen lanekin eskurik ez dudala iruditzen zait.

Lizentziak hartu ohi ditu autoitzultzaileak, maiz bertsio modura saltzen dira erdarara itzulitako horiek. Uste dugu zeuk ere nahikoa egokitzen edo moldatzen dituzula zure lanak. Nola ikusten duzu zuk? Besteen lanak itzultzean bezala jarduten zara zureekin?

Ez noski, argi dago aldaketak badirela eta euskarazkoa edo frantsesezko testuak biak nireak direla eta nahieran moldatzen ditut, biak sorkuntzak bihurtzen zaizkidala hondarrean. Jatorrizko idatzia kanbiatzen dut noiztenka itzulpenaren ondorioz, beste hizkuntzak eragin didan ideia berri batez aberasteko adibidez. 100 % Basque nobelaren frantsesezko bertsioan kapitulu bat gehiago atzematen da, Bego Montoriok zizelkatu zuen gaztelerazkoan ez dagoena. Besteen lanekin zehatzagoa naiz, eskurik ez dudala iruditzen zait, baina ezaguna da itzultzaile batzuek adaptazioak eta ebaketak obratzen dituztela jatorrizko idatzietan lana errezebituko duen jendarteari, honen morala edukiari bereziki, egokitzeko.

Idazle handienetako bat zaitugula esan daiteke. Ikerketa bat baino gehiago egin dute zure lanari buruz: “Hacia una Queer Basque Nation desde la poesía de Itxaro Borda” (Ibai Atutxa), “Poética de resistencia en Itxaro Borda” (Tina Escaja), “Bakartasuna Itxaro Bordaren obran” (Katixa Dolhare), “Itxaro Borda: Melancholic Migrancy and the Writing of a National Lesbian Self” (Joseba Gabilondo)… Irakurtzen dituzu ikerlan horiek?

Bai irakurtzen ditut ikerketa horiek eta interesatzen nau ikusteak nire idatzietan modu kriptologikoan sartu identifikatze elementu intimoak susmatzen dituztela aztertzaile zenbaitzuk. Ukigarriak zaizkit askotan nihaurek beti onartu edo ahoskatu ez ditudan ezaugarriak plazaratzen dituztelako. Kritikak ere leitzen ditut, onak ala txarrak, bost axola zait, ez naute mintzen, eta gogorrak ukan ditut nire idazle bizitza osoan. Kritikariak bere ildoa urratzekoa du egilearen bidetik kanpo, libreki, bestela ez dago kritikarik hazten ahal. Idazle bat ez badago pozik bere gustukoa ez den kritika batekin, ba orduan, jokoa kamusten du eta ondoko liburuaren kritikatzera nehor ez da ausartuko, edo erreseina soila izanen da kritika.

Kritikariak bere ildoa urratzekoa du egilearen bidetik kanpo, libreki.

Wittig zalea zarela badakigu, haren “Ikuspuntu berezia ala unibertsala” euskaratu zenuen eta maiz aipatzen duzu. Oso presente daude zure obran emetasuna, queertasuna eta generoak, bai hausnarketa modura bai estereotipoak apurtzeko asmoz, naziotasun eta euskalduntasun kontzeptuekin gertatu bezala. Bide horri eutsi nahi diozu edo agortuta dagoela esanen zenuke?

Bide horrek badu oraino anitz emateko, bai sortzaileontzat eta bai ikerlari eta kritika egileentzat. Emetasuna zein queertasuna ardatz aztertzen ahal da euskal politika-kulturgintza bere osotasunean, ahuspatzen ditugun poeten idatziak, emazteonak, kirola eta Goenkale berdin. Monique Wittig egunerokotasunaeren alde teoriko eta pratiko guztiei interesatzen zitzaion, pentsamendu txinpartatsua zeukan eta eredu izan dakiguke. Miresten dut funtsean, idolatratu gabe alaina.

Itzuliko al da Amaia Ezpeldoi?

Bai bistan da, itzuliko da Amaia Ezpeldoi. Idazle iraunen dudano Ezpeldoi anderearen fikzioaren premia edo aitzakia edukiko dut EHz eta munduaz dudan hausnarketaren papereratzeko. Hasieran bere menturaldiak bost aletan hedatuko zirela itxuratzen nuen, gure lurraldea bazterrez bazter josiz, baina orain orekarako agian, bi gehiagoren beharra somatzen dut, erdiz erdiko xendrak zulatuz. Nobelen artean Europan zeharreko abentura laburragoak –eta elebidunak– badira, Amaia Ezpeldoi ardatz, Maiatz argitaletxean publikatuak Entre Les Loups cruels izenburuarekin.

Urriko elkarrizketarako Ana I. Moralesen (Bilbo, 1969) atea jo dugu, eta mamitsu erantzun digu. Moralesek Euskal Filologia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean, eta Genero Ikasketak, ondoren, Marylandekoan. Gaur egun, itzultzaile eta interprete lanetan dabil UPV/EHUn, eta Nazio Batuetan ere aritu izan da itzultzaile. Horrez gain, hainbat literatur  lan itzuli ditu euskarara, tartean, Jane Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak (itzulpen horren gorabeheren berri eman genuen duela bi urteko kronika batean), eta Charlotte Perkins-Gilmanen Hormako paper horia (itzulpen horren harira elkarrizketa egin zioten Moralesi Hitzen Uberan atarian). Jasone Larrinagarekin batera literatur podcast bat du Bilbo Hiria irratian: Xerezaderen Artxiboa.

Besterik gabe, zuekin guztiokin, Ana I. Morales.

Nola sartu zinen itzulpengintza eta interpretazioaren munduan?

Itzulpengintzaren ideia erakargarria egiten zitzaidan institutuan nengoenetik, baina ez nuen niretzako aukera erreal bezala ikusten, nahiz eta oso ederra iruditzen zitzaidan kanpotik. Gero, Euskal Filologia ikasi nuen eta karreran nengoenean iragarki bat ikusi nuen tabloian, emakume bat doktore-tesia idazten zegoen eta itzultzaile bat behar zuen, euskaratik gaztelaniara itzultzeko prentsa-artikulu batzuk. Eta orduan aurkeztu nintzen, nire inozentzia eta ilusio guztiarekin. Emakume hau Mercedes Ugalde zen, eta tesia egiten zegoen emakumeek euskal nazionalismoan izandako rolaz, Emakume Abertzale Batzaz. Ez zekien euskaraz eta orduan nahi zuen El día Donostiako egunkarian 30eko hamarkadan argitaratutako hirurogei bat artikulu gaztelaniaratzea. Nitaz fidatu zen eta orduan hori izan zen nire lehenengo harremana itzulpenarekin, eta oso interesgarria egin zitzaidan gaia bera ere. Niretzako ezezagunak ziren idazleak, Tene Mujika, adibidez.

Gero, karrera bukatu nuenean, beka bat atera zuten, IVAPek ateratzen zuen administrazio-itzulpenerako itzultzaileak prestatzeko. Aurkeztu nintzen eta horietako bat eman zidaten. Bertan hartu nuen nire lehendabiziko prestakuntza formala itzulpengintzan. Bekaldia urtebetekoa zen baina ez nuen bukatu, orduan argitaratu baitzuten Literatura Unibertsaleko lanen deialdia eta niri Jane Austenen Pride and Prejudice esleitu zidaten. Buru-belarri ekin nion horri, eta gogoan dut aurreztutako diruarekin bulego bat alkilatu nuela, leku huts eta mortu batean, hara joateko lanera. Izugarrizko plazera izan zen niretzat, ze gu jende asko izan gara etxean eta nik ez nuen eduki nire gela propioa, Woolfen gela famatua. Niretzat oso atsegina izan zen espazio bat izatea bera eta horretan buru-belarri jarri ahal izatea. Sasoi bertsuan aurkeztua nintzen beste itzulpen-lehiaketa batera, HABEkoa, linguistika aplikatuko liburu bat ingelesetik itzultzeko, eta hori ere esleitu zidaten. Orduan biekin ibili nintzen aldi berean urte hartan.

Horrela hasi nintzen. Gero, Austenena bukatu baino lehen oposizioa atera zen Euskal Herriko Unibertsitatean itzultzaile-interprete plazarako. Aurkeztu nintzen eta atera nuen plaza, eta plantillako itzultzaile-interprete bilakatu nintzen.

Bertan jarraitzen duzu lanean?

Bai. Tartean, 2003an-edo aurkeztu nintzen Nazio Batuetako Erakundearen oposizioetara eta atera nuen itzultzaile plaza bat. New Yorkera joan nintzen, unibertsitatean eszedentzia bat hartuta. Bertan egon nintzen lanean bolada batez, urte eta erdi inguru. Betirako zen lanpostua baina itzuli egin nintzen. Gero, hurrengo urteetan, jarraitu nuen tarteka joaten, bolada laburragoetarako, hiru hilabeteko kontratuekin.

Intepretazioa momentuan egiten den gauza bat da, eta orduan zenbat eta gehiago jakin, zenbat eta dokumentatuago eta prestatuago egon, lodiagoa izango da zure koltxoia, baina beti dago adrenalina-igoera hori, amildegiaren ertzetik ibiltzearen sentsazio hori.

Eta nolakoa zen bertako lana?

Niretzat izugarrizko jauzia izan zen, alde batetik, New Yorkera bizitzera joatea. Oso ona, niretzako hiria zoragarria da, hori izan zen gauza onenetariko bat. Han nire lanpostua itzultzailearena zen. Espainoleko departamentuan nengoen eta lana zen ingeles eta frantsesetik gaztelaniara itzultzea. Niretzat oso harrigarriak izan ziren iristean aurkitu nituen kontrasteak. Alde batetik, ni oso ikaratuta nindoan kategoria handiko jendea zegoelako hor, eta oso ingurune berria zelako: sei hizkuntza ofizial daude NBEn, sei horiekin egiten da lan eta itzultzaile bakoitzak hiru hizkuntza eduki behar ditu.

Kuriositate moduan, esango dut heldu nintzenean harritu ninduen gauzetako bat izan zela zera galdetu zidatela: tekleatzen duzu ala diktatzen duzu? Nik ez nuen galdera ulertu, nola diktatu? Aurreneko sorpresetako bat izan zen, beraz, bertan lan egiten zuten itzultzaileetako batzuek ez zutela ordenagailuan tekleatzen, baizik eta ahotsa erabiltzen zutela. Ni aldaketa-garaian iritsi nintzen, justu teknologia berriago batera pasatzen ari zirenean, baina garai batean magnetofoiak erabiltzen zituzten. Izugarrizko abilidadearekin, hori bai, dokumentua hartzen zuten eta hasten ziren ahoz gora itzultzen. Magnetofoian grabatu eta zinta horiek “pool” deitzen zen toki batera bidaltzen zituzten. Bertan, mekanografoek kaskoak jantzi eta itzulpenak tekleatzen zituzten. Hori inprimatu eta zuzentzaileei bidaltzen zieten. Esan dudan moduan, justu ni iritsi nintzen astean edo hurrengoan teknologia berritu zuten eta ahotsaren errekonozimendurako softwarea ipini zuten, Dragon izeneko programa. Oso programa sofistikatua da, oso ondo transkribatzen du ahotsa.

Nik han itzultzaile senior bat eduki nuen, nire ardura zeukana eta erakutsi zidana nola zegoen antolatuta dokumentazio guztia, nola egin bilaketak, zelako signaturak erabiltzen zituzten dokumentuak bereizteko eta abar. Luxu handi bat zen, adibidez, erreferentzia-zerbitzu bat zegoela, orduan, lana banatzeko aplikazioaren bitartez dokumentu bat heltzen zenean zure pantailara, dokumentua heltzen zen baina baita karpetatxo bat ere, dokumentu hori itzultzeko lagungarria izan zitekeen informazioarekin. Bazegoen terminologia zerbitzu bat ere, eta zerbitzu horrek dokumentu bera bidaltzen zizun termino esanguratsuenak eurek dagoeneko emanda, edo haien esangura argitzeko estekaren batekin. Zuk testuinguruagatik eta abar beste erabaki batzuk har zenitzakeen, baina, nolabait, lehen orrazketa-lan bat egiten zuten terminologia-zerbitzukoek zure lana errazteko.

Beste gauza aipagarri bat zen han zuzentzaileak zirela kategoria handieneko itzultzaileak. Batzuetan hemen ematen du zuzentzaileak ez direla hain garrantzitsuak, baina, han, zuzentzaile izateko, lehendabizi pasa behar zenituen itzultzaileen eskala guztiak. Itzultzaileen ibilbideko puntu gorenera iristen zinenean, zuzentzaile bihurtzen zinen, eta sekulako prestigioa zenuen. Sarritan, zuzentzaileak bere bulegora deitzen zizun eta zuzenketak komentatzen zizkizun. Ahozko azterketa bat bezalakoa izaten zen, pasatu beharreko azterketa bat. Zuzentzailearentzat iraingarriak ziren tilde bat ahaztea moduko akatsak, hori ez zen zuzentzailearen mahaira heldu behar, ez zenion denbora galarazi behar. Horrelako akatsak itzultzailearen lotsaria ziren, zuk erabat errepasatuta eraman behar zenuen dokumentua, zuzentzaileak ukitu dibinoa emateko, estilo-zuzenketa bikain hori. Ez zizuten dokumentu guztiekin deitzen, baina berari iruditzen bazitzaion zeozer oso larria zegoela edo zuk ikasi beharreko gauza bat zegoela aurrez ez zenekiena, orduan deitu egiten zizun.

Feminista izatea nire identitatearen parte bat den heinean, uste dut nire lan-eremu guztietan eduki behar duela isla. Problematikoagoa da administrazioan, baina hor ere uste dut zertxobait egin daitekeela.

Itzulpenak ezagutzen dizkizugu batez ere, baina interpretazioan ere aritua zara.

Niretzat zortea da nire lanpostua itzultzaile-interpreterena izatea interpretazioa izugarri gustatzen zaidalako, eta aldi berean interpretazioa asko egiten den erakunde batean nagoelako. Gainera, etengabeko praktika eskatzen duen gauza bat da. EHUn interpreteok egiten dugu lan unibertsitateko organo ofizialetako bileretan. Aldi bereko itzulpena egiten dugu, garai batean esan ostekoa ere egiten genuen, ez zegoelako kabinarik toki guztietan. Gaur egun, oso arraroa litzateke, askoz ere kabina gehiago daudelako. %99an euskaratik gaztelaniara egiten dugu, beste norabidean ez. Nire poz handietako bat da gero eta gehiago egiten dela, alde handiarekin. Euskara erabiltzen da bileretan eta jendea ohitu egin da interpretazioarekin.

Musikaria den lankide batek instrumentu bat jotzearekin konparatzen du interpretazioa. Berak esaten du instrumentu bat jotzen duen musikariak zenbat eta gehiago praktikatu, zenbat eta gehiago ikasi eta zenbat eta gehiago jakin musikaz, probabilitate gehiago dituela ondo egiteko, baina, hala ere, horrek ez duela inoiz bermatzen jo behar duen momentuan akatsik egingo ez duenik. Intepretazioan ere berdin, momentuan egiten den gauza bat da, eta orduan zenbat eta gehiago jakin, zenbat eta dokumentatuago eta prestatuago egon, lodiagoa izango da zure koltxoia, baina beti dago adrenalina-igoera hori, amildegiaren ertzetik ibiltzearen sentsazio hori.

Itzultzaileok oreka zail batean ibiltzen gara beti, ea testua etxekotu edo arrotz utzi. Nik uste dut joan naizela gero eta gehiago lerratzen ez-etxekoturantz. Iruditzen zait, arroztasun-puntu bat eduki behar duela testuak, islatu behar duzula beste kultura batetik datorrela.

Duela ia hogei urte LU lehiaketara aurkeztu eta Jane Austenen Pride and Prejudice lana esleitu zizuten. Nolakoa izan zen esperientzia? Garai hartan ez zenituzten guk gaur egun ditugun baliabideak…

Bai, izugarrizko aldea zen garai hartan itzultzea edo orain egitea, ditugun baliabide guztiekin. Alde batetik, zortea zen Jane Austenena izatea liburua, oso idazle ezaguna delako, oso landua, eta bibliografia pila bat dagoelako. Hala ere, garai hartan erabili behar genituen paperezko iturriak, eta, orduan, alde batetik kargatu nintzen kultur hiztegiekin, soinekoei buruzkoekin… Eta gero bertara joan nintzen, Ingalaterrara, haren liburuak girotutako lekuetara. Papera eta landa-lana, horiek izan ziren nire tresnak.

Iaz berrargitaratu zuten Austenen eleberria Urrezko Bibliotekan, eta oker ez bagaude berrikusketa-lanetan parte hartu zenuen.

Berriro argitaratzea oso pozgarria izan zen, baina, beldur handia ere sortu zidan. Beti gertatzen zait nik egin ditudan lanekin ez ditudala berriro zabaldu nahi izaten. Eta nagia ere ematen zidan, oso potoloa delako liburua, mendi bat egiten zitzaidan. Baina nirekin batera lana egin zuen pertsona, Xabier Mendiguren Elizegi, oso ondo portatu zen nirekin eta asko lagundu zidan. Alde batetik, zuzenketa errazak zeuden, esan dezagun ortografikoak, urteotan aldatu diren arauak aplikatzea, adibidez. Nahiko automatikoak ziren. Beste batzuk zeuden nahiko orokorrak zirenak, kasu askotan aplikatzekoak, eta horiek bien artean adostu genituen aurrez. Horiek guztiak berak aplikatu zituen. Gero, eskatu zidan berari pasatzeko niri beharrezko iruditzen zitzaizkidan bestelako zuzenketa estilistikoak, eta berak zerrenda bat pasako zidala zalantza eragiten ziotenekin, orria eta lerroa markatuta. Berak modu nahiko sistematiko batean antolatu zuen nirekin batera zuzenketak egiten joateko, eta askoz eramangarriagoa izan zen.

Itzulpena egin nuen garaian hiru printzipio jarri nizkion nire buruari, zer tentaziori egin behar nion aurre: 1) ez sinplifikatu, ez egin testua dena baino sinpleagoa; 2) ez zaitez jatorragoa izan idazlea baino, eta horrekin esan nahi dut, alegia, ez aprobetxatu zeure burua luzitzeko motiborik ez dagoenean; eta 3) ez gehiegi azaldu gauzak, hau da, batzuetan ikerketa-lan handia egin behar izan duzu erreferentzia kulturalen bat ulertzeko, eta orduan behin harrapatu duzunean nahi izaten duzu azaldu nola iritsi zaren horraino, baina batzuetan azalpenak ez du ezertan laguntzen, areago oztopo bilakatzen da irakurlearentzat, begia joaten zaiolako garrantziarik ez duen zerbaitera. Berrargitalpenerako liburua hartu nuenean ikusi nuen nire hiru agindu horiek askotan ez nituela bete, eta bigarren honetan saiatu naiz horiek hobeto betetzen.

Ez da bakarrik ez dudala uste itzultzaileak ikusezina izan behar duela, ni ikusgaitasunaren guztiz aldekoa naiz. Nik esan egiten dut: ni nago tartean, ni ez naiz Virginia Woolf.

Hogei urte hauetan zure langintza findu duzulako seinale…

Beno, ikusi dut behintzat kontu horietan erradikalizatu egin naizela. Oro har, honak kontu honetan erradikalizatu naiz: dakizun bezala itzultzaileok oreka zail batean ibiltzen gara beti, ea testua etxekotu edo arrotz utzi. Nik uste dut joan naizela gero eta gehiago lerratzen ez-etxekoturantz. Iruditzen zait, arroztasun-puntu bat eduki behar duela testuak, islatu behar duzula beste kultura batetik datorrela. Adibide hau absurdoa da, baina ulertzeko: fish and chips ez dela marmitako bihurtu behar. Arroztasun horrekin bizi behar dugula, eta batzuetan gutxietsi egiten dugula irakurlea.

Azken bi urteotan Edo! argitaletxearen eskutik iritsi zaizkigu zure itzulpenak. Hasteko, 2012an Charlotte Perkins-Gilmanen Hormako paper horia kontakizun luzea euskaratu zenuen.

Bai, bueno, baina horra heldu orduko beste gauza batzuk egin nituen. Tartean itzulpen ez-literario asko: linguistika aplikatuko zazpi liburu eta artikulu ugari, arte garaikideko hainbat artikulu ere bai, Bulegoa z/g-rentzat eginak… Literatur itzulpegintzaren arloan antzerkia ere itzuli nituen, pare bat obra Maskarada konpainiarentzat, oso esperientzia interesgarria, ze testu bera egokitzen nuen ingelesetik euskarara eta gaztelaniara, bi bertsioak. Bestalde, Margaret Oliphant idazle eskoziarraren The Library Window ere itzuli nuen, baina esango nuke inor gutxi enteratu zela, agian «gazte literatura» sail batean argitaratu zelako, nahiz eta niri ez zaidan iruditzen sail horretakoa denik…

Baina Hormako paper horia-z galdetu didazu. Testua AEBetan ezagutu nuen. Bitxia da, baina ni AEBetara joan nintzen lehen aldia izan zen itzulpengintza graduondoko bat egiteko Georgetown-eko unibertsitatean, eta dagoeneko azterketa eta elkarrizketa eginak nituela, bat-batean erabaki nuen ez zitzaidala gustatzen ez unibertsitatea, ez giroa, eta gainera garestiegia zela… eta ikusi nuen Marylandeko unibertsitatean bazegoela genero-ikasketen graduondoko bat, eta hori egin nuen. Dena dela, Perkins-Gilmanen testua ez nuen ezagutu horko programan zegoelako, baizik eta liburu-denda batean emakume idazle estatubatuar klasikoen antologia bat topatu nuelako kasualitatez, eta bertan zegoelako. Inpaktatuta utzi ninduen testuak: nola ez zidan inork hau aipatu inoiz? Irakurri nuen, baina ez nuen ezer egin horrekin. Gero, 2011n Xerezaderen artxiboa sortu genuenean itzuli egin nuen, eta podcasterako grabatu. Kasualitateekin jarraituz, lankide batek, Iñigo Roquek, topo egin zuen bere aspaldiko ezagun batekin, Harkaitz Zubirirekin. Harkaitzek kontatu zion Edo! argitaletxea sortzeko lanean ari zirela, eta Perkins-Gilmanen testua itzuli nahi zutela, ez baitzegoen euskaraz. Orduan Iñigok esan zion baietz, nik euskaratu nuela, eta horrelaxe egin genuen kontaktua.

Hormako paper horia-ren azaleko ilustrazioa, Aitziber Alonsorena.

Kontakizun hau klasikoa da AEBetako literaturan eta feminismoan. Liburuak hitzostea du, berriki argitaratutako beste obra feminista batek bezala, hain justu, Virginia Woolfen Gela bat norberarena (Consonni, 2013. Itzultzailea: Maria Colera).

Hitzaurreak direla-eta badakit jende askok ez diela kasurik egiten. Askok uste dute irakurlea eta testua, horixe izan behar dela dena. Ni, aldiz, hitzaurreen eta hitzosteen oso fana naiz, gustatzen zaizkit bisita gidatuak, gidari on batekin noski, museo batera-edo joaten naizenean. Gidari on batek laguntzen dit agian bestela ikusiko ez nituzkeen gauzak ikusten, gauzak erlazionatzen edo kontestuan jartzen. Pertsona batek lana hartu badu testuari gertutik begiratzeko eta aurkezten badizkit klabe batzuk, nik eskertu egiten dut. Ez dut esaten irakurketa horrekin bat egin behar duzunik, baina niri neuri oso lagungarriak egiten zaizkit horrelakoak. Nik uste dut Edo!-ren apustua dela beti ateratzea lanak hitzoste batekin, baina beti jartzea atzean, nahi duenak egin ahal izan dezan harreman zuzena testuarekin. Irakurleak testuarekin bere lehenengo harreman hori eduki eta gero kontrastatu ahal izatea beste batekin. Niri oso ideia ona iruditzen zait. Hormako paper horiarena Amaia Serranok eta Saioa Ruizek egin zuten, eta niri oso konpletoa iruditzen zait. Alde batera utzita testuak duen harremana autorearen biografiarekin, hori gutxienekoa da, nik uste dut oso ondo kokatzen duela testuinguruan: XIX. mendeko emakumeen zapalkuntza ezkontzaren eta medikuntzaren bidez, gero psikoanalisiarekin eta abar. Iruditzen zait oso aproposa dela kontestu zabal horretan sartzeko. Irakurleak ez dira tontoak, baina hitzaurrea ondo dago adierazteko kontua harago doala pertsona batek momentu batean eduki dezakeen krisi psikologiko edo momentu bateko gaixoaldi testuinguru gabeko batetik.

Esaldi famatu hori: “hain da itzulpen ona, ezen itzultzailea ez den ikusten”, ez zait meritu bat iruditzen eta gainera ez dut uste egia denik. Hori esaten denean esan nahi dute itzultzaile hori dela korronte nagusi bateko kidea, hain nagusia eta hain hegemonikoa, non ez den bereizten.

Bestalde, ostiralean bertan aurkeztu zenuten Virginia Woolfen Dalloway andrea // Emakumeen lanbideak edo Etxeko aingerua hiltzea (Edo!, 2014). Itziar Diez de Utzurrunek itzuli du eleberria, eta zuk, aldiz, hitzaldia.

«Etxeko aingerua hiltzea» jada itzulita zegoen. Nik itzuli nuen oso gaztea nintzenean, 26 urterekin-edo, gero galdu egin zitzaidan itzulpena… Hori ere berriro itzuli nuen podcasterako. Hormako paper horiaren ostean Edo!-koek galdetu zidaten ea banuen beste testu interesgarririk, eta nik esan nien Woolfen hori neukala. Orduan proposatu zidaten Dalloway andrearekin batera ateratzeko. Asko poztu nintzen, baina gogoratzen naiz pentsatu nuela bi testuek ez zeukatela zerikusirik. Pentsa, gero nire hitzostearen erdigunea da bi obrek sekulako harremana dutela, baina hori nik ez nuen momentuan ikusi.

Kohesioaren harira, nik lehenagotik itzulia neukanez aingeruarena, gogoan dut Itziar Díez de Ultzurrunek esan zidala berak itzulpena egitean neure estilorantz joko zuela, saiatuko zela nirera hurbiltzen. Nik esan nion niri ez zitzaidala beharrezkoa iruditzen. Biok liburu bakarra itzuliko bagenu agian bai irudituko litzaidake beharrezkoa, baina bi obra diferente izanda… Iruditzen zait interpreteak bezalakoak garela itzultzaileak, baina ez kabinetakoak baizik eta musika-interpreteak. Gogoratzen dut esan niola: niri oso ondo iruditzen zait Bach-en CD batean egotea pieza bat Glen Gouldek interpretatua, beste bat pieza bat Landowskak interpretatua, eta abar. Ez da bakarrik ez dudala uste itzultzaileak ikusezina izan behar duela, ni ikusgaitasunaren guztiz aldekoa naiz. Nik esan egiten dut: ni nago tartean, ni ez naiz Virginia Woolf. Uste dut, itzultzaile bakoitzak daukala bere bagajea, bere historiala, bere gustu estilistikoak, bere irakurketak… Bakoitzak ditu pilo bat iragazi eta egin behar duena da iragazi horiek aitortu. Adibidez, esaldi famatu hori: “hain da itzulpen ona, ezen itzultzailea ez den ikusten”, ez zait meritu bat iruditzen eta gainera ez dut uste egia denik. Hori esaten denean esan nahi dute itzultzaile hori dela korronte nagusi bateko kidea, hain nagusia eta hain hegemonikoa, non ez den bereizten. Pianista bakoitza konpositore baten interpretea da, bada itzultzaileak berdin. Gainera, zeure izena agertzen da hor eta zeu zara erantzulea, onerako eta txarrerako. Nik aldarrikatu egiten dut itzultzaileen ikusgaitasuna eta iruditzen zait ikusezintasunarena dela objektibotasunarena bezalakoa. Objektibotasuna ez da existitzen, orduan, esaten duena objektiboa dela onenean xaloa da eta txarrenean ez da zintzoa. Gauza baten kontaketa egiten dugunean saiatu gaitezke zintzoki ahalik eta ertz gehienen ematen, baina beti ipiniko dituzu gauza batzuk erdigunean, beste batzuk itzalean… Hori edozein narraziotan gertatzen da, eta itzulpenean ere bai, esan dudan moduan itzultzaile bakoitzak baduelako bere historiala, eta hori aitortzea iruditzen zait etikoena.

Dena dela, hori guztia kontatu ostean Itziarrek esan zidan berarentzat nirera hurbiltzea ez zela ahalegin handi bat, ez zuela bere burua behartu behar; izan ere, bere etxeko euskaran Bizkaiko eta Nafarroako kutsuak, biak, bizi eta nahastu izan direlako naturalki.

Dalloway Andrea-ren azaleko ilustrazioa, Eider Salaberriarena.

Hitzosteetara bueltatuta, itzulpena egiteaz gainera testu bat ere idatzi duzu, Woolfen bi obren arteko loturak aipatuz.

Hain zuzen, hitzosteak balio izan dit lehen aipatu dizudan horretaz konturatzeko, alegia, hasieran pentsatzen banuen testu batek ez zeukala bestearekin zerikusirik, gero ondorioztatu nuen munduko zerikusi guztia zeukatela. Virginia Woolfek Etxeko aingerua hiltzea hitzaldian planteatzen duena, alegia, nola daukagun emakumeok barneratua autozentsurara bultzatzen gaituen arau-sistema bat, patriarkatuak ezarritako balio batzuk nola dauzkagun hain barneratuta non geure burua anulatzen dugun, hori gorpuzten da Dalloway andrearen pertsonaian. Anfitrioi perfektua, harmonia-sortzailea, bere inguruan maitatua izateko premia izugarri hori daukana, eta, orduan, gatazkarik sor ez dadin edozer egiteko prest dagoena. Baina, aldi berean, auto-anulazio horrek zelako higadura psikologikoa sortzen dion, zelako bakardadea.

Nik aldarrikatu egiten dut itzultzaileen ikusgaitasuna eta iruditzen zait ikusezintasunarena dela objektibotasunarena bezalakoa. Objektibotasuna ez da existitzen, orduan, esaten duena objektiboa dela onenean xaloa da eta txarrenean ez da zintzoa. Gauza baten kontaketa egiten dugunean saiatu gaitezke zintzoki ahalik eta ertz gehienen ematen, baina beti ipiniko dituzu gauza batzuk erdigunean, beste batzuk itzalean… Hori edozein narraziotan gertatzen da, eta itzulpenean ere bai, itzultzaile bakoitzak badu bere historiala, eta hori aitortzea iruditzen zait etikoena.

Twitterreko zure aurkezpenean, besteak beste, queerzalea zarela diozu. Nola uztartzen dituzu (uztartu nahi/behar izatekotan) feminismoa eta itzulpen-jarduna? Agenda edo itzulpen-proiekturik duzu?

Gai honetan, bereizketa bat egingo nuke. Alde batetik, literatura eta autore baten izenarekin argitaratzen diren lanak daude, eta, bestetik, nire egunerokoan itzuli behar izaten ditudan beste testuak. Erakunde batean nago eta itzultzen ditudan testuak herritarrentzat dira, ez daukate autore bat, badago narratzaile bat atzean, baina ez dute autore zehatz bat.

Literaturari dagokionez, edo autore baten izenpean ateratzen diren testuei dagokienez, nire proiektua da argitara ateratzea isilduako ahotsak, nire xumean. Esan nahi dut, ez dut arkeologia-lanik egingo, ez nago horretan sartuta, jende ezezagunaren bila artxiboetara joan, inork irakurri ez dituenen bila… zentzu horretan diot arkeologiarena. Bai, ordea, gurean ez dauden autoreak. Hori oso argi ikusten da gure podcastean. Denetik dago, baina asko dira emakumeek idatzitakoak edo generoaren ikuspegitik ekarpen bat egiten dutenak, generoaren mugak nolabait hautsi dituztenak edo kolokan jarri dituztenak. Nire proiektua, orduan, bada alde batetik argitara ateratzea testigantza horiek, eta beste alde batetik, testu horien bitartez lanabesak jartzea euskaraz pentsatzen lagunduko digutenak. Euskaraz hitz egin ahal izatea eta kontzeptu horiek edukitzea euskaraz: zer da etxeko aingerua, kontzeptu bat da, hitz egin dezakegu horretaz; zer dira nagusiaren lanabesak, nagusiaren lanabesekin ez duzu nagusiaren etxea suntsituko; zer da kristalezko sabaia, edo hormako paper horia… Horiek dira kontzeptu konplexuak laburbiltzen dituzten hitzak. Nire proiektua da hitz horiek euskarara ekartzea guk horretaz hitz egin ahal izateko. Badakizu, euskaraz badugu esaera hori: izena duenak izana du. 

Neure eguneroko lanaz ere esan nahi nuke zerbait. Nik ezin diot feminista izateari utzi, feminista bazara feminista zara eguneko 24 orduetan, batzuetan gauzatu ahal duzu gehiago, bestetan gutxiago, eta denok ere deskantsu pixka bat behar izaten dugu, eta batzuetan ezikusia egiten duzu; baina feminista izatea nire identitatearen parte bat den heinean, uste dut nire lan-eremu guztietan eduki behar duela isla. Orduan problematikoagoa da administrazioan, baina hor ere uste dut zertxobait egin daitekeela. Labainagoa da, eta jende asko ez da ados egongo, baina nire erronka xumea bada. Adibide batekin adieraziko dizut: duela gutxi lanean tokatu zitzaidan osasun-zientzietako ikasleen eginbeharrei buruzko testu bat itzultzea, eta jartzen zuen: “los médicos y las enfermeras…”. Fideltasunaren izenean nik jarri beharko nuke “mediku jaunak eta erizain andreak”, baina nik badakit ez zela asmo kontzientea izan bereizketa hori egitea, aurreiritzi batzuen ondorio dela, orduan nik itzulpenean ez dut bereizketa hori egingo. Nire eskuetara horrelako desoreka sexistak dituzten testuak iristen direnean, desorekak ezabatzen ditut. Are gehiago, interpretazioan aukera daukadanean emakumeen presentzia nabarmentzen dut. Nire lankide bati gertatutako adibidea aipatuko dizut, interpretazioaren arlokoa. Batek esan zuen: “irakasle bat, tesia egin duena arkitekturan…”. Orduan nire lankideak interpretatu zuen: “si una profesora que ha hecho su tesis sobre arquitectura…” Euskaraz ez dago generorik, inork ez daki hizlariak zer zeukan buruan, eta orduan zergatik betikotu behar dut nik maskulinoaren generikotasun hori? Nire hautua bestea da. Batek esan dezake ideologia egiten ari naizela, baina maskulinoa hautatzea ere ideologia egitea da. Nik maskulinoa generiko moduan erabiltzen badut, ideologia jakin baten alde egiten ari naiz.

Kontu linguistiko konkretuetara etorrita, gogoratu naiz podcasterako Mark Twainen testu bat itzuli nuela, duela ez asko: Was the world made for man? Hor berak generikoki erabiltzen du man, eta zalantzan ibili nintzen gizaki jarri edo gizon jarri. Iruditzen zait bi jarrerak defendagarriak direla. Batetik, garai hartako irakurleentzat testuak zeukan efektu bera sortzeko (hau da, generikoa), «gizaki» erabili daiteke. Baina, bestalde, igual gehiago interesatzen zait gaur egungo jendea harritzea. «Gizon» hitza «pertsona» esateko horrela erabilita ikustea gaur egungo irakurleentzat gogorra egiten bada, horrek lagundu egingo dio nire agendari. Kontraste hori sortzea emankorra izango da, gaurko irakurlearentzat etengabe «gizon», «gizon», «gizon» dakarren testu bat gogorra delako.

Zergatik betikotu behar dut nik maskulinoaren generikotasuna? Nire hautua bestea da. Batek esan dezake ideologia egiten ari naizela, baina maskulinoa hautatzea ere ideologia egitea da. Nik maskulinoa generiko moduan erabiltzen badut, ideologia jakin baten alde egiten ari naiz.

Ezin elkarrizketa amaitu Xerezaderen artxiboa aipatu gabe, Jasone Larrinagarekin batera grabatzen duzun literatur podcasta.

Podcasta gure kuttuna da, ilusio handiz (eta ordu asko emanez) egiten dugun gauza. Audioa asko gustatzen zait. AEBetan egon nintzenean ikusi nuen zenbat literatura dagoen han entzungai, eta zenbat irakurketa publiko egiten den, eta asko zaletu nintzen. Betidanik gustatu zait irakurketa ozena, bai irakurtzea eta bai entzutea ere. Badago jende asko kostatu egiten zaiona irakurtzea, edo nagia daukana, edo beldurra ematen diona liburu-denda batera sartzeak. Nahi nuena zen, alde batetik, niri horrelako atsegina ematen didan gauza baten jendearen esku ipintzea, eta, bestetik, ohitura handirik ez daukan jendeak ere gozatu ahal izatea narrazioez eta literaturaz oro har. Gure beste asmo bat da ezagutzera ematea jada eginda dauden gauza pila bat. Guk asko itzultzen dugu podcasterako, baina erabiltzen ditugu baita ere itzulita dauden gauzak. Literatura Unibertsalaren bildumarekin gertatzen da lan pila bat daudela eginda, batzuk oso-oso onak, baina edizioak agortuta daudela, edo jendeak ez dituela ezagutu ere egiten. Gero, inertziak ere gure kontra egiten du. Nire adinerko jendeak, behintzat, gaztelaniaz edo frantsesez ezagutu ditu klasiko gehienak eta ematen du gogorra egiten zaigula euskaraz hartzea. Podcasta da apur bat zera esatea bezala: ez duzu irakurri nahi? Ba nik irakurriko dizut! Eta ikusten duzunean zer ondo, zer xamur, eta zer atsegina den zuk egingo duzu bide hori eta ikusiko duzu zenbat gauza dauden eta zer irakurgarriak diren.

Gauza jakingarri bat da gure podcastean daudela entzungai beste inon euskaraz ez dauden literatur pieza batzuk. Uste dugu primizia horiek ere balio erantsia ematen diotela gure podcastari. Azkenik, beti esaten dut jendea animatzeko eskariak egitera gure blogean, esateko zeintzuk entzun nahi lituzketen. Eta aprobetxatu nahi dut, baita ere, Bilbo Hiria irratiari eskerrak emateko, haiek aukera eman ez baligute ez genukeelako podcasta sortuko. Guk hasieran ez genekien ezer, eta beraiek eman ziguten bertara joan eta grabatzeko aukera. Eta, podcastaren kolaboratzaile guztiei ere gure eskerrik beroena: bai beren itzulpenak edo idazlanak grabatzeko baimena eman diguten itzultzaile eta idazleei, eta bai tarteka gurekin irakurtzera etorri direnei. Sarea da giltzarria!

Zuetako batek baino gehiagok izanen zuen mezu bidezko hartu-emana Iraitz Urkulorekin. Alta, inork gutxik jarriko dio aurpegia ordenagailu atzean dagoen kulturzale langile eta prestu horri. Elkarrizketa hau egitean ere zorrotz azaldu da Iraitz, gauzak ongi egin zale dela behin eta berriz erakutsiz. Ez du argitara ateratzeko asmorik, gainera, norberaren lanak definitzen gaituela uste baitu, eta, argazkia eskatzean, Alain Urrutiaren margolan bat bidali digu bere printzipio eta zaletasunekin koherente. Alferrik bilatuko dugu sarean bere argazkirik, baina hamaika idazleren aurpegiak agertuko zaizkigu haren izen-abizenekin; izan ere, Berria egunkariko eta Berton aldizkariko literatura kritikaria da, eta El Correo egunkariko “Territorios” kultur gehigarrian kolaboratzen du, euskal kultura eta literaturari buruzko artikuluekin.

Jakin dugu Euskal Filologian lizentziatua dela, eta Literatura Konparatua eta Ikasketa Literarioak masterra egin eta gero, gaur egun doktorego tesia idazten ari dela euskal literatura garaikidearen arloan. Horrekin lotuta, hainbat artikulu argitaratu ditu aldizkari espezializatuetan, eta Liverpooleko Unibertsitateko Bulletin of Hispanic Studieseko artikulu-ebaluatzailea ere bada. Arte kritika ardatz duen Sans Soleil argitaletxearen baitan, “Txinpartak” euskarazko bilduma zuzentzen du. Literatur itzulpen lanak egiten ditu eta 452ºF Literaturaren Teoria eta Literatura Konparatua aldizkariko euskara itzultzaile eta zuzentzaile taldea koordinatzen du.

Luma bizi eta gogo sutsu horren atzeko hazpegiak misterioz elikatzen jarraituko dugu bihotzez eskertzen diogun elkarrizketa honekin, bada.

Atalari ez diogu izena aldatu, ez baikenekien nola deitu: prentsarako kolaborazioak egiten dituzu, euskal literatura garaikidearen arloan tesia egiten ari zara, Sans Soleil argitaletxeko “Txinpartak” saileko arduradun zara… Nor dugu mintzo?

Ez da erraza, ezta batere dotorea ere ziurrenik, norbere burua aurkeztea, baina ahalegina egingo dut. Ikasketez euskal filologoa naiz, gaur egun euskal literatura garaikidean doktoregaia. Lanbidez, literatura itzultzaile eta zuzentzailea, batez ere haur literatura eta saiakera euskaratzen ditut. Gainerakoak oso gustura egiten ditudan aldizkako lanak dira.

Euskal literatura dut pasio. Definizio horrek beste edozein titulu, etiketa edo izendapenek baino erosoago sentiarazten dit, horretan nire burua identifikatu dezakedan neurrian. Hortik abiatuta, sekulako zortea dut idazleak elkarrizketatu, euskal literatura garaikidea ikertu, artikuluak eta kritikak argitaratu, literatura itzuli, editore lanak egin, itzultzaile eta zuzentzaile taldeak koordinatu eta euskal literaturarekin lotutako bestelako egitasmotan parte hartu ahal izateagatik. Oso esperientzia polita eta, aldi berean, aberasgarria da euskal literaturara eremu ezberdinetatik hurbiltzea.

Beti itzalean ibiltzen zara, ordea, eta hori benetan da zaila gurean kulturgintzan ari bazara.

Ez da kasuala, nik bilatutako zerbait baizik. Izan ere, oraintxe, dagoeneko neure burua aurkeztu izanaz damutzen hasia naiz. Berdin da nitaz egia ala gezurra esaten dizudan, azken batean nire lanak definituko (eta defendatuko) nau, halaxe pentsatu nahi dut, behintzat. Ez dago, nire ustez, norberaren lana baino aurkezpen zintzoagorik, onerako zein txarrerako.

Askotan sentsazioa dut egileok (hauek idazle, itzultzaile, kritikari zein kazetari izan) gehiegi hitz egiten dugula geure buruaz, lana bera ordezkatzeraino, horren ondorioz fokua garrantzia osoa jaso beharko lukeen literaturatik aldenduz. Asmo onez egiten dugu, eta oharkabean maiz, baina literaturari dagokion arreta desbideratzen dugu itzalean ez geratzeagatik. Ez nuke oker horretan erori nahi. Elkarrizketa hau, argi eta garbi nire inkoherentziaren erakusgarri izateaz gain, salbuespentzat jo dezagun, mesedez.

“Askotan sentsazioa dut egileok gehiegi hitz egiten dugula geure buruaz, lana bera ordezkatzeraino, horren ondorioz fokua garrantzia osoa jaso beharko lukeen literaturatik aldenduz”.

El Correoko Territorios kultura-gehigarrirako elkarrizketak eta erreportajeak egiten dituzu. Bestalde, orain arte Berton aldizkarian aritu bazara ere, atzotik aurrera, Berrian literatura kritika eginen duzu.

Biak prentsan argitaratzeagatik ere, oso zeregin ezberdinak dira, nire ustez. Nik behintzat, batean ala bestean aritu, oso modu ezberdinean jokatzen dut. Elkarrizketatzaile gisa dena da zilegi, baita apur bat kabroia izatea ere. Inoiz pentsatzen dudanaren kontrakoa galdetu izan diot elkarrizketatuari, edo elkarrizketatuak berak pentsatzen duela uste dudanaren kontrakoa, haren erreakzioari nolabaiteko etekin “literarioa” atera niezaiokeela uste izan dudanean eta, batez ere, aurreko elkarrizketetan eman dituen erantzun berberak jasotzea ekiditeko.

Kritikariaren zeregina, aldiz, erabat zintzoa da. Irakurleari obra jakin bati buruzko informazio argia eman, alderdi nabarmenenak aipatu eta argudio sendoz lagundutako iritziak edo interpretazioak eskaini behar zaizkio. Hor jolasak ez du lekurik. Elkarrizketetan, bestetik, garrantzirik handiena beste norbaiten erantzunek dute; kritiketan, ordea, nirea da erantzukizun osoa. Zentzu horretan, kritikek askoz inplikazio eta ardura handiagoa eskatzen dute, noski.

JAKIN aldizkarian hiru artikulu argitaratu dituzu orain baino lehen; horietako bat da “Postmodernitatea, gaurko mundurako filosofia berria” (185. zk, 2011). Nola liteke batzuek bizi dugun garaia postmodernotzat jotzea, beste batzuek modernitatea gainditu ez dugula dioten bitartean?

Kontraesan hori azal dezaketen arrazoi ezberdinak daude. Modernitatearen definizioa bera oraindik zenbait alderditan problematikoa bada, postmodernitatearen kasuan are gehiago. Ez dago adostasunik ezaugarri postmodernoen zerrenda osatzeko orduan; are gehiago, adituen artean ere izendapen bakarrak interpretazio ezberdinetarako bidea ematen du maiz. Zentzu horretan, postmodernitatearena nahiko kontzeptu ezegonkorra da. Gainera, nork erabakitzen du non ezarri modernitatea eta postmodernitatearen arteko muga? Noiz amaitzen da paradigma bat eta noiz hasten hurrengoa? Teorialariek asmatutako kategoria artifizialak izanik, horiek mugatzeko irizpideak gehienbat interpretazioaren araberakoak dira eta, horregatik, nahiko eztabaida arbitrarioa iruditzen zait.

Gizakiok oro har sailkapenak maite ditugu eta askotan joera horrek itsutzen gaitu, berez errealitatearen ulermena errazteko baliabidea behar lukeena sekulako nahasmen-tresna bihurtuz. Errealitate guztiz postmodernorik bada, akaso? Eta erabat modernorik? Errealitateari guk geuk ere subjektu gisa erakusten ez dugun koherentzia erabatekoa eskatzen diogu, eta hori gehiegi eskatzea da, zalantzarik gabe. Ni neu ere ez nintzen hastapenetan akats horretaz libratu.

Halere, humanitateen arloko teoria gehienek (guztiek ez esatearren) erakusten dute, neurri nabarmen zein apalagoan, arbitrariotasun puntu bat, baina horrek ez die interesik kentzen. Izan ere, kategoriaren artifizialtasuna gorabehera, ikuspegi postmodernoa, hau da, postmodernotzat jotzen diren ezaugarriak errealitate jakin bati aplikatzea oso ikerketa-lerro emankorra dela uste dutenetakoa naiz.

“Postmodernitatearena nahiko kontzeptu ezegonkorra da. Errealitateari guk geuk ere subjektu gisa erakusten ez dugun koherentzia erabatekoa eskatzen diogu, eta hori gehiegi eskatzea da”.

Postmodernitatea euskal literaturan baden ere ikertu duzu (JAKIN 189. zk, 2012; Oihenart 27. zk, 2013). Subjektua krisian agertzen dela omen da postmodernitatearen aztarnetako bat.

Nik ez nuke hainbeste esango, baina egia da krisian dagoen subjektu literarioaren azterketa bereziki emankorra dela ikuspuntu postmodernoa bereganatuz gero. Literaturaz ari garela, subjektuaren krisia ezin daiteke (soilik) postmodernitatearen bereizgarritzat jo, besteak beste, hori defendatzeak hain zuzen kontzeptu hura oinarri zuen korronte existentzialista eta honen eraginpean sortutako obra zabala ukatzera eramango gintuzkeelako.

Ez uste krisiak jotako subjektuarena salbuespena denik, izan ere, modernitatea eta postmodernitatea bereizteko arazoak literaturan modu ezin argiagoan islatzen dira. Pentsa bestela postmodernitatearen funtsezko ezaugarri gisa aipatu ohi den axolagabekerian. Har dezagun Igela argitaletxeak duela gutxi kaleratutako Gizon bat lotan eleberri laburra adibidetzat, Juan Luis Agirrek itzulia. Bada, sekula ez dut subjektuaren krisia eta axolagabekeria lan horretan baino modu ageriko eta sakonagoan irudikatuta ikusi. Horrek zer esan nahi du, Georges Perec (surrealismora lerratu baino lehen) idazle existentzialista ez, baizik eta postmoderno goiztiarra zela? Ez dut uste, eta edozein kasutan, sailkapen berriak ezer gutxi aldatuko luke. Ikerlari gisa axola didan bakarra da axolagabekeriaren kontzeptuari tiraka (berdin da hau modernitatean ala postmodernitatearen baitan kokatzen den) badagoela zer aztertua.

Euskal literaturan, edo euskal literaturaren inguruko eremu zehatz batzuetan hobeto esanda, azken urteotan postmodernitatearen gaiarekin obsesionatu eta gehiegikerian erori garelako inpresioa dut. Zenbaitek lehen euskal eleberri erabat postmodernoa ere aldarrikatu nahi izan zuten, gure kultura berezitxo honetan edozer lantzen lehena izatea berez inolako meritua bailitzan eta postmodernitatean txertatze hutsak arrakasta literarioa ziurtatuko balu bezala. Baina ez gaitezen oker, gurean postmodernitatearen erabilera iruzurtia egin da. Zirkulu jakin batzuetatik teoriari eman zaion bultzada, neurri batean behintzat, komenientzia hutsari zor zaio. Berritzat aurkeztutako ezaugarrietatik dexente, agian modu berezian emanak bai, baina ez dira inolaz ere berriak. Generoen hibridazioa, idazkera ludikoa, espazio- eta denbora-pertzepzio nahasiak, diskurtso polifonikoa… Adi irakurriz gero, ezaugarri horietako batzuk Garoan aurkitu baietz!

Lehen aipatu bezala, Sans Soleil argitaletxean “Txinpartak” saileko arduradun zaitugu. Webgunearen arabera, «arte gaiei buruzko erreferentziazko lanak euskaraz argitaratzen dituen bilduma da». Euskaraz hutsunea ikusten duzue, zein uste duzu dela horren arrazoia?

Euskaraz apenas arte kritikako libururik ez argitaratzeko arrazoiak, oro har, euskal literaturari eragiten dizkioten berberak dira: irakurle-kopuru eskasa eta horrek dakarren etekin ekonomikorik eza. Inork ez du zalantzan jartzen artea, zinema, literatura edo argazkigintzaren inguruko erreferentziazko obrak beharrezkoak, are gehiago, ezinbestekoak direla gurean, eta arlo horretan bide luzea geratzen zaigula oraindik, baina ohiko argitaletxeentzat ez da ekonomikoki bideragarria, esaterako, soilik 20 pertsonek erosiko duten lan bat prestatu eta kaleratzea.

Sans Soleil argitaletxearen (http://www.sanssoleil.es/txinpartak/) planteamendua, zentzu horretan, argitaletxe komertzialena ez bezalakoa da. Gurea irabazi asmorik gabeko egitasmoa den heinean, ez dugu inolako etekin ekonomikorik bilatzen, bideragarritasun hutsa baizik; inprenta- eta, kasuaren arabera, bidalketa-gastuei aurre egitea, alegia. Gainerakoak gure esku. Laguntza publikoak jasotzeari uko egiten diogu, hortaz, tirada txikiekin eta lan-esfortzu handia eginez bizirauten dugu, ez dago beste sekreturik.

Orain baino lehen, Aby Warbug arte historialariaren Sandro Botticelliren Venusen jaiotza eta Udaberria liburua argitaratu duzue, eta zuk zeuk egin duzu itzulpena. Euskaraz arteari buruzko bibliografia gutxi dugula esan duzu; itzultzerakoan gabezia horrek eragina izanen zuen, ezta?

Aby Warburg XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako arte historialaririk prestigiotsuenetakoa da. Obra zabala eta aberatsa du, eta nazioartean erreferentziazko ikerlaria izan arren, Warburg euskaraz irakurtzeko aukerarik ez zegoela ohartu ginen. Horregatik erabaki genuen Sandro Botticelliren Venusen jaiotza eta Udaberria gurera ekartzea, Errenazimendu garaiko artean interesa duen edonork irakurri beharreko oinarrizko obra delako, Botticelliren bi margolan ospetsuenen eragin piktoriko zein literarioak ezagutzeko eta horien interpretazioan sakontzeko gomendagarria.

Arte kritikarekin lotutako halako gaiak gutxi landu izanak baditu bere alde onak eta txarrak. Batetik, bereziki terminologia-mailan, erabaki jakin batzuk hartu eta zenbait zailtasuni aurre egin behar izan diet; baina horrek, aldi berean, askatasun handiagoz aritzeko aukera eman dit. Irakurleari dagokio orain erabaki horiek zuzenak ote diren esatea.

Walter Benjaminen bi antologia prestatzen ari zarete bilduma berean, Verkamin kanpaina ere abiatu zenuten hori finantzatzeko. Badakigu, tamalez, diru-bilketak ez zuela asmo zuen kopurua lortu, baina zertan da orain proiektua?

Walter Benjaminen literatura eta historia/filosofiari buruzko bi antologia argitaratzeko egitasmoa aurrera doa. Verkami bidezko crowdfunding kanpainak batez ere antologietan parte hartzen duten itzultzaileei sikiera gutxieneko tarifa ordaintzea zuen helburu. Kanpainak ez zuen arrakastarik izan, beraz, proiektuak bizirik badirau itzultzaile horien eskuzabaltasunari esker da. Halere, Verkamin ekarpenen bat egindako 32 pertsonekin harremanetan jarri ginen eta, horietatik, 18k beren ekarpena mantentzea onartu zuten. Inprenta-gastuei aurre egiteko nahikoa.

Zenbaiti sekulako erokeria irudituko zaie, izan ere, ia irakurle beste dira antologiak argitaratu arteko prozesuan parte hartuko dutenak (itzultzaileak, zuzentzaileak, hitzaurregileak, maketatzailea, etab.). Kopuruari begiratuta absurdua ematen du, ezta? Baina kontua beste ikuspegi batetik aztertuz gero, orain arte Benjamin euskaraz irakurtzea galarazi diguna 800 euro ziztrin baino ez dira. Zorionez, lan egiteko gogorik ez da falta eta itzalean bada halako proiektuekin bat egin eta modu ezberdinetan laguntzeko prest dagoen jendea; asko ala gutxi izan, kulturaz ari garela hori gutxienekoa da.

“452ºF aldizkaria, gogoa izanez gero, lehen begiratuan ezinezkoak diruditen egitasmoak era arrakastatsuan gauzatu daitezkeelako beste adibide garbi bat da”.

Bestela ere zeregin gutxi ez eta 452ºF aldizkariko erredakzio kontseiluan parte hartzen duzu. Itzultzaile taldeaz zeu arduratzen zara, oker ez banabil.

452ºF Literaturaren Teoria eta Literatura Konparatua aldizkaria (http://www.452f.com/eu.html), gogoa izanez gero, lehen begiratuan ezinezkoak diruditen egitasmoak era arrakastatsuan gauzatu daitezkeelako beste adibide garbi bat da. Izan ere, sei hilabetean behin 12-15 artikuluz osatutako zenbaki berri bat kaleratzen dugu, eta dagoeneko hamaikagarrenetik goaz. Ale bakoitzak bi atal nagusi ditu, gai jakin bati buruzko monografikoa eta miszelanea; eta lau hizkuntzatan argitaratzen da, euskaraz, katalanez, gazteleraz eta ingelesez.

Halako proiektu anbiziotsu bat aurrera ateratzeko, konpromisoa, eskuzabaltasuna eta gogoa dira gakoak. Eskuzabaltasuna, irabazi asmorik gabeko egitasmoa izanik, inork bere lanagatik kobratzen ez duelako. Konpromisoa eta gogoa aldizkarian modu batera edo bestera kolaboratzen duten guztien aldetik, bestela ezinezkoa litzatekeelako munduan zehar barreiatuta dauden akademia, literatura eta itzulpengintzaren inguruko 100 pertsonetatik gorako taldea (beren gain hainbat funtzio hartzen dituzten Erredakzio Batzordeko kideak, Batzorde Zientifikoa osatzen duten akademikoak, itzultzaileak eta zuzentzaileak) koordinatzea.

Gainera, 452ºF-ren beste dohainetako bat erabaki bakoitza guztion artean eztabaidatzean eta adostean datza, sistema parte-hartzailean, alegia. Ez dago, bestalde, kargu finkorik; zuzendaritza urtero aldatzen da, eta ale bakoitzean atal monografikoa koordinatzaile berri batek kudeatzen du. Euskara itzultzaile taldeaz arduratzen naizen heinean, profesional talde bikain eta nahiko egonkorrarekin lan egiteko plazera dudan arren, kide berriak gurera batu nahi izanez gero, ateak zabal-zabalik daude, jakina.

Euskal kulturaren hainbat eremutan zabiltzala aprobetxatuz, nola ikusten duzu egungo kulturgintzaren osasuna?

Diru gutxirekin gauza zinez interesgarriak egiten dituen jendea badagoela argi dago, baina hortik aurrera ez naiz gai kulturgintzaren inguruko diagnostikoa egiteko. Ausarkeria hutsa litzateke nire aldetik. Zer uste duzu, Xabier Mendiguren naizela ala?

Hernanin sortu zen baina Gros auzoan aurki dezakegu EIZIEk beste kulturgintzako elkarte batzuekin batera duen txokoan, Mila Garmendiarekin elkar harturik. Hogei urte pasa daramatza Arantzazuk EIZIE elkartean bulegari, eta bai lanbidearen barrunbeak bai ofizioak gurean egindako ibilbide hurbila ederki ezagutzen dituela esan daiteke, beraz. Ez dizkiogu barne kontuak kontatzeko eskatuko, nahiz eta memoria zoragarria duela badakigun. Ezagun dugu, halaber, kosta egiten zaiola plazara ateratzea, eta irakurri dugu «petit comité-n hobeto» moldatzen dela, «gauza guztietan»; horregatik eskertu nahi diogu elkarrizketa hau egitea onartu izana, uztaila izanik irakurle gutxi izanen dituela esanez konbentzituta.

Itzulpen eta Interpretazioan lizentziatua da, eta bulegari lan(handi)az gainera, egin du literatur itzulpenik. Lantaldean hasi zen horretan, H.C. Andersenen 19 ipuin (Ibaizabal, 1997) euskaratu zuenean Martxel Eguen itzultzaile-taldearekin. Arabiera ikasi zuen eskola partikularretan lehenik eta bertatik bertara gero, Egipton, Tunisian, Marokon, Sirian… eta hizkuntza eta itzulpengintza, biak uztartzeko asmoz, Mohamed Xukriren Ogi hutsa (Igela, 2010) itzultzen hasi zen, «ez oso seriotan» hasieran. Hori izan zuen kaleraturiko lehen lan luzea, eta Xabier Olarrarekin lankidetzan aritu zen gero Alaa Al Aswaniren Jakobian eraikina eleberriaren itzulpenean (Igela, 2011). Euskadi saria jaso zuten itzulpen-lan horrekin. Orain esku artean du Xukriren Hutsegite garaiaren euskaratzea, trilogia ospetsuaren 2. eleberria.

Urte asko egin dituzu EIZIEko bulegari. Erreferente bihurtu da elkartea, euskararekin lan egiten duten itzultzaile, interprete eta zuzentzaileen arteko sare. Zer erronka eta zer huts ditu gaur egun EIZIEk?

Boteprontoan, erronka, daukagunari eustea. Diru-kontuak ditut buruan hori esatean. Beste elkarte askorena bezala, ezta? Eta lehenengo etorri zaidan hutsunea: lanbidearen beraren inguruko kontuak gehixeago lantzea. Alegia, gehiago konpartitzea zertan ari garen, zein baldintzatan, zein esparrutan… Litekeena da, hala ere, itzultzaile, zuzentzaile eta interpreteak beren kontuak konpartitzea eta bulegora iristen ez delako izatea sensazio hori. Konpartitzeko moduak asko aldatu dira, hori ere bai. Literatur itzulpena da gehien ikusten dena, gehien iristen dena eta baloratzen dena, baina zenbat eta zenbat esparru itzulpengintzan… horien oihartzuna askoz txikiagoa da, eta, normala bada ere, nolabaiteko desproportzio bat ikusten dut. Alorka dugu elkartea banatuta, eta bada bat lanbidearen gaiak lantzeko; zailenetako bat, esango nuke. Itzultzaile aitzindariei ez diegu aspalditxo kasu handirik egin… Iritsi ezina ere bada sensazio orokorra (ezta laguntza eskatzera ere…).

Baditu erronkak eta hutsak, baina gauza oso onak ere bai, niretzat behintzat. Ez dakit… talde edo kolektibo baten parte sentitzen naiz… Estimatzen dut taldekideen arteko giroa, elkartearen jardueretan parte hartzeko eta lanerako prest izatea jendea, berriki izan dugun “jipoi ekonomikoaren” aurrean elkartasun adierazpenak…

Gehien ikusten den horri helduko diogu jarraian, ba. Lantaldean ekin zenion literatura euskaratzeari, Literatura Unibertsalean H.C. Andersenen 19 ipuin (Ibaizabal, 1997) liburua Martxel Eguen taldearekin itzuli zenuenean. Bikotetan bai, baina ez da hain ohikoa liburuak taldean euskaratzea.

Niretzat, esperientzia gogoangarria. Beharbada idealizatu ere egin dut pittin bat, baina oso ederra izan zen hura. Taldekideak: Irene Aldasoro, Aintzane Atela, Miren Arratibel, Eskarne Mujika, Antton Olano, Marije Sanjose eta neu. Eskarmentu handikoak eta eskarmentu handirik gabeak (are gutxiago literaturan), denak elkarrekin. Ordurako testu literarioak itzultzeko elkartzen hasiak, trebatzeko. Lehiaketa etorri zen, eta proiektua esleitu.

19 ipuinak banatu genituen (ez zen homogeneoa izan banaketa, kopuruz), eta astean behin biltzen ginen. Itzulpena egiten zuenak beste guztioi pasatzen zigun —garai hartan faxez—; besteok begiratu, oharrak jaso, eta elkartearen egoitzan egiten genuen bileran eztabaidatu eta adostu. Ostegunero, ia, urtebetez-edo; hortik “eguen”. Hor ikusi nuen nik, adibidez, zer zen hiztegietan barrena paseatzea (liburukote haiek mahai-gainean…). Eta beste gauza asko, jakina. Zeharbidez jardun genuen. Zubi hizkuntzak, hiru: gaztelania, frantsesa, eta ingelesa. Laguntza ere eskatu genuen, danierazko kontu batzuk argitzeko, bertsoak itzultzeko, zuzenketak egiteko… Eta ez, ez ginen haserretu.

Desproportzio bat ikusten dut literatur itzulpenaren eta itzulpenaren beste esparruen artean.

Mohamed Xukriren Ogi hutsa (Igela, 2010) izan zen lehenengo itzulpen luze argitaratua. Nobela autobiografiko izugarria da, eta idatzi eta hamar urtera kaleratu zuen Xukrik bere poltsikotik ordaindutako edizioa. Kaleratu eta gutxira debekatu zuen zentsurak, ordea, hamazazpi urtez.

Bitxia da liburu horren ibilbidea, bai. Paul Bowlsek eta Tahar ben Jellounek ekarri zuten mendebaldera, nork bere itzulpenaren bidez, eta lehenago ikusi zuen argia ingelesez eta frantsesez, arabieraz baino. Frantsesezko argitalpenaren egile-eskubideei esker atera omen zuen Xukrik arabieraz.

Miseria gorria, sexu esplizitua, prostituzioa, alkohola eta drogak, homosexualitatea… eskandalua sortu zuen, eta zentsura. Aitarengandik jasotakoez eta hari zion gorrotoaz hain garbi hitz egiteak ere izango zuen zerikusirik.

Liburuaren hasiera ikaragarria da, oso gogorra, baina aurrera egin behar da. Badira irribarrea ateratzen dizuten pasarteak ere. Liburua lehenengoz irakurri nuenean, frantsesez, txundituta utzi ninduen kontatzeko moduak; zer kontatzen zuen baino gehiago. Ez du batere dramatizatzen. Zuzen-zuzenean eta batere apaindurarik gabe kontatzen ditu haurtzaroan eta nerabezaroan bizi izandakoak. Indar handia du liburuak, nire ustez.

Beste liburu indartsu bat Xabier Olarrarekin euskaratu zenuen, Alaa Al Aswaniren Jakobian eraikina (Igela, 2011) hain zuzen. Eleberriak Egiptoko gizarte ustel eta mendekotasunez betea (ekonomikoa, afektiboa, erlijiosoa…) marrazten badu ere, Egipton ez zuten zentsuratu.

Ez, hala da. Ez dakit… misterio bat da, nonbait. Denis Johnson Davis itzultzaile aitzindariak ere esaten zuen harrituta zegoela nola ez zuten debekatu Egipton, Ogi hutsa bezala, hain zuzen (liburua aipatu zuen). Homosexualitatea, esate baterako, tabua da, eta erabat gaitzetsia.

Orain arabiera ere inguruan dugun arren, zer berezitasun du horrek hurbilago ditugun beste hizkuntza handiekin alderatuta?

Alfabetoa, hasteko, eta eskuinetik ezkerrera irakurtzen dela. Zeinu diakritikorik gabe idazten da; zeinu horien artean dira hiru bokalak (ez bost), eta normalean ez dira idazten, ezpada gaizki-ulerturen bat saihesteko. Letra larririk ere ez da, eta horrek izen propioak irakurtzea zailtzen du. Denbora adierazteko, berriz, aspektua erabiltzen da… Aditz-erroa da oinarria, eta hortik abiatzen da dena. Hiztegian hitzak bilatzeko, erroa atera behar da lehenik, horren azpian baitira hortik eratorritako hitz guztiak. Eta erroa ateratzeko, gramatika ondo ezagutu behar…

Ez dakit, hala ere, hainbeste den hizkuntzaren beraren kontu bat. Guretik hain urrun dagoen kultura bat, itzulpen-tradizio txikia… horiek ere badira.

Bestalde, hor da estandarraren eta dialektoen arteko aldea (gurean bezalaxe, baina distantzia handiagoa dela esango nuke). Elkarrizketetan eta lexikoan erabiltzen dute, erabiltzekotan (ez idazle guztiek). Egiptoko dialektoa ezagutu nuen, baina Marokokoa ez. Badut non eskatu laguntza, zorionez. Laguntza handia dira, bestalde, beste itzulpenak, nire “makulu-hizkuntzak”: gaztelania, frantsesa eta ingelesa. Hirurekin ibiltzen naiz, dela ulertu ez dudan zerbait argitzeko, dela nondik jo duten ikusteko. Ez nintzateke ausartuko horiek gabe. Ederra da interpretazio eta irtenbide diferenteak ikustea, bestalde.

Bi liburu horiek itzuli zenituenean Euskaltzaindiak ez zituen oraindik transliterazio arauak emanak. 2012an arautu zuten. Alde handia dago zuek egindakoarekin?

Oraintxe ari naiz pertsona- eta leku- izenen zerrenda ateratzen, eta irudipena dut kostako zaidala koherente izaten. Xukriren liburu batetik bestera —Ogi hutsa liburutik Hutsegite garaia liburura— pasatzean izango ditut lanak, lehen agertzen diren pertsonaien izenekin. Ahal nuen bezala arrazoitu nizkion orduan neure buruari erabakietako batzuk (EIMAren estilo-liburua eta Berriarena ibili nituen, eta, asko eta askotan, Google). Izan ere, kontuan hartu nituen bai soinua bai nola idazten duten haiek beren izena edo herria (mapetan, esate baterako)… Araua atera zen gero, eta orduko batzuk aldatu beharko ditut. Badira arauarekin bat datozenak, noski. Bestalde, arrazoitze hori, jakina, komenientziaren araberakoa ere izan zen, edo nire begi-belarrien sentsibilitatearen araberakoa. Adibidez: Abdelmalek (Xukriren anaia) eta Abdel Wahab (egiptoar kantari ezaguna) biak agertzen dira Ogi hutsa liburuan. Egitura bera dute izenek, baina ez nituen berdin transkribitu. Arauaren arabera, oso oker ez banabil, Abd al-Malik behar luke, berez. Batetik, “e” eta “i” bokal bera dira arabieraz, eta, bestetik, “el” hori “al” artikuluaren aldaera da. Oso izen arrunta da Abdelmalek, eta hala transkribitzea ateratzen zitzaidan. Beste itzultzaileek zer egin zuten ere begiratu nuen. Abdel Wahab kantaria, halaxe idatzita agertzen zen maizenik Googlen, nik uste. Mila modutara idatziak agertzen dira izenak, hizkuntza guztietan.

Eta orain ere ahal dudana egingo dut, araua ondo irakurri ondoren. Amaierarako utzi dut zerrenda sortu eta erabakiak hartzea, Xabier Olarraren laguntzaz.

Mundu bat da oharrena, ezta? Ez da erraza muga jartzea: erabakitzea zer den irakurle potentzialarentzat ezaguna eta zer ez; zerk eskatzen duen azalpena eta zerk ez, eta zenbaterainokoa…

Erabakitzeko beste adar bat: Xukrirenean oin-oharrak erabili zenituen, eta Al-Aswanirenean, berriz, glosarioa jarri zenuten bukaeran.

Bai, hala da. Buruz ari naiz, baina esango nuke Xukrirenean kultur hitzak azaldu nituela gehienbat oharretan. Jakobian eraikinaren glosarioan, berriz, erreferentzia ugari eman genuen, eta erreferentzia horiek testuarekiko zuten garrantzia neurtu genuen, nik uste. Kopuruz ere bada aldea, eta azalpenaren luzerak enbarazu egin lezakeen edo ez… Beste itzultzaileek nondik jo zuten begiratu izanak ere izango du horretan zerikusirik… 

Xukriren bigarrenean, oin-oharrak jarriko ditut ziurrenik, aurrekoan bezala, baina, idazlearen oharrei dagokienez, badut zer erabaki. Oraingo honetan, Ekialde Hurbileko eta oro har arabiar munduko irakurleak izan zituen buruan Xukrik, eta ohar dezente gehiago jarri zituen. Era guztietakoak. Marokoar kulturari buruzkoak, espainiar kulturari dagozkion erreferentziak… (txurroak erosi zituela-eta, zer diren adierazten du oin-ohar batean. Edo kifa erretzeko pipari eta “erritualari” buruzkoak. Kifa barra-barra agertzen da Ogi hutsa liburuan, eta orduan ez zuen azalpenik eman). Enfin… mundu bat da oharrena, ezta? Ez da erraza muga jartzea: erabakitzea zer den irakurle potentzialarentzat ezaguna eta zer ez; zerk eskatzen duen azalpena eta zerk ez, eta zenbaterainokoa… Ohiturak, zaletasunak… Gaztelaniazkoan ahalik eta ohar gutxien jartzea erabaki dute; frantsesak, berriz, arabierazko kultur erreferentzia asko ematen du.

Bertsio kontu bat ere izan dut bidean. Bi bertsio izan ditut esku artean. Bata Marokon argitaratua da (1995eko edizio batekin ari naiz), eta bestea Libanon eta Londresen (2006ko bat dut). Obra bera da, baina izenburua ez. Atal bat gehiago du bigarrenak, paragrafo banaketa ere ez dator bat, testuan ere aldaketa bat edo beste ikusi dut… Marokoarrari heldu diot, azkenean.

Arabierari heldu eta horrekin segituko duzu epe laburrean, behintzat.

Bai, amaitzear dut Mohamed Xukriren Hutsegite garaia. Udazkenean aterako da, seguru aski. Ogi hutsa liburuan, 20 urte zituela eskolatzeko erabakia hartu zuenekoa kontatzen du amaieran. Tanger utzi eta Larachera doa ikastera, lagun batek idatzitako gomendio gutun bat hartuta. Hortxe hasten bigarren liburukia. Eskola lehenengo, gero irakasle-eskola, familiarekiko harremana, bidean ezagutu dituen lagunak (liburu hau atalka antolatu zuen, eta bat baino gehiago dira bereziki lagun horiei eskainiak), haurtzarokoekin ere egiten du topo berriro… Eta Tanger, beti Tanger, Tangerreko gauak. Xukri irakurzale amorratua liburu osoan zehar agertzen da, eta nola hasi zen idazten. Oro har, bigarren honen erritmoa pausatuagoa da, gogoeta gehiago egiten du.

Itzulpengintza eta interpretazioa ikasi zenuen. Nondik nora gerturatu zinen ikasketetara?

Batxilergoa zientzietan egin nuen, badakizu, garai horretan lana nahi bazenuen eta ikasle ona bazinen zientziak egin behar zenituen. “Ateak ez ixteko” hori esan zidaten, eta orduan nik zientzietako batxilerra egin nuen, baina letrekin lotutako ikasketak egin nahi nituen. Beti eduki dut lotura hizkuntzekin, bai kanpoko hizkuntzekin, ume-umetatik bidali gaituztelako kanpora hizkuntzak ikastera, bai geure hizkuntzarekin ere. Adibidez, bertsotan bostgarren mailan-edo hasi nintzen, eta orduan badaukazu beste lotura afektibo bat, eta baita hizkuntza-lanketaren esperientzia bat ere. Uste dut bertsotan asko landu dudala hizkuntza. Kazetaritza ikastea ere izan nuen buruan, baina etxekoek kendu zidaten ideia, esan zidaten: “idatzi nahi baduzu, idatziko duzu”, eta egia da, gaur egun bloga daukat eta idazten dut. Egia esan, ez nekien oso ondo zer ikasi. Etxetik kanpo ikasteko gogoak ere izango zuen eraginik, orduan Itzulpegintza jarri berri zegoen Gasteizen eta banuen lagun bat Itzulpengintzako lehen promoziokoa. Hark asko animatu ninduen. Orduan, uste dut gauza horien guztien nahasketa bat izan zela.

Ikasketak amaitu eta segituan hasi zinen ikerketarekin?

Ez. Karrerako azken urtean lanean hasi nintzen, orduan oso aukera ona zen, karrera bukatu gabe lanean hastea. Giltza argitaletxean aritu nintzen, oso lan polita zen, oso oroitzapen onak ditut. Bi urte inguru pasa nituen han eta hizkuntza-liburuak egiten genituen. Apur bat denetik egitea tokatzen zitzaigun: sorkuntza, itzulpena eta moldaketa. Gero, baita ere tokatzen zitzaigun bestelako testuak itzultzea eta zuzentzea, eta oso gustura nengoen. Gainera oso lankide onak izan nituen eta haien bitartez literaturara lehen baino gehiago hurbildu eta asko irakurri nuen. Master bat egiten hasi nintzen, Sorian, baina ez nuen gehiegi konektatu eta utzi egin nuen. Gero lanez aldatu nuen, Labayru ikastegian hasi nintzen etnografia-materialekin eskolako materialak egiten, eta bertako itzulpen-zerbitzuan ere aritu nintzen. Esaten zuten apur bat todoterrenoak ginela, berdin balio genuen etnografia-lanak egiteko, materiala sortzeko, itzultzeko… Eta Labayrun nengoela egin nuen Euskal Filologia eta Hizkuntzalaritzako masterra. Lau adar zituen, eta nik aukeratu nuen hizkuntzalaritza aplikatua eta literatura.

Hain zuzen ere, masterreko lanerako egindako ikerketetatik tiraka eta beka baten laguntzaz argitaratu zenuen Literatur itzulpenaren kritika. Lehen pausoak liburua.

Kontua da, masterraren azkena etorri zenean eta nik dagoeneko banekienean zer egingo nuen amaierako lanerako, justu Santi Onandia beka irten zela. Orduan nire master bukaerako lan hori aurkeztu nuen eta beka jaso nuen. Horrek bidea eman zidan lan-ordutegia murrizteko eta denbora hori eskaini nion master bukaerako lanari. Nola iritsi nintzen kritikari buruzko ikerketa horretara? Gauza batek bestera eramaten zaitu. Ikasgai batean egin duzun lan txiki batetik tiraka ikusten duzu hor badagoela ikergai zabal bat eta gustura sentitzen zarela horrekin. Noski, oso lan interesgarriak egin genituen masterrean gai guztietan, baina zeu ez zara arlo guztietan eroso sentitzen. Ni ikasgai hartako lanean oso eroso sentitu nintzen, gustatu zitzaidan gaia, eta hortik tiraka master proiektua hasi zen eta gerora baita tesia ere. Hala ere, hasiera batean ideia bat daukazu eta gero asko aldatzen da benetan egiten duzuna, hasieran beti handinahia izaten da.

Asko mugatu behar da, ezta?

Bai, zuk ere ez dakizu oso ongi zer egin daitekeen, nondik jo, nik neuk ez neukan oso argi zein zen nire lanerako egokia zen marko teorikoa… Egia da, itzulpengintza karreran edo behintzat ikerketan, badaukagula gabezia bat, esango nuke. Garai hartan nik ez nuen nahi beste landu, beharbada ez ginelako ikasle oso aplikatuak, ez diot dena karreraren egiturari egotzi nahi, baina bai sentitu izan dut falta hori, eta orain ari naiz ikasten itzulpen ikasketa teorikoak zertan diren. 

Ikasketak, lana, tesina, liburua… eta orain unibertsitateko ikerketa.

Hori da. Masterrarekin eta liburuarekin, apur bat arra sartzen zaizu, ikerketarekin jarraitu nahi duzu. Master zuzendariak ere animatu ninduen tesia inskribatzera, eta konbentzitzeko oso errazak garenez eta ez dakigunez ezetz esaten eta gauza horiek guztiak, ba egin nuen. Konturatu nintzen oso zaila izango zela ikerketa uztartzea orduan neukan lanarekin eta autonomo moduan hasi nintzen lanean. Katalunian bizi den karrerako ikaskide eta lagun batekin kolaboratzen hasi nintzen, horrela ikerketa eta itzulpen-jarduna biak antolatzeko. Azkenean, lana zegoenez eta horrelakoak garenez, ez nintzen iristen tesiari nahi beste denbora eskaintzera. Uste dut hori oraindik ere gertatzen zaidala. Baina tira, horretan nenbilela, neurria hartu nahian, aukera atera zen lektore moduan Baiona eta Bordelen hasteko. Bi aldiz pentsatu gabe eskaera egin nuen eta plaza lortu nuen, eta horretan jarraitzen dut, baina orain Parisen. Denbora honetan guztian tesiari eskaini diot tartea, ez nik gura beste, baina unibertsitatean lan egiteak aukera ematen du kongresuetara joateko, dokumentazio-zentroekin harreman zuzena izateko, ikerketa-taldeekin, beste irakasle batzuekin… Horrek bai jartzen zaitu zure tesiaren inguruan.

Liburura bueltatuta: Iñigo Roquek egindako elkarrizketan eta zuk zeuk blogean argitaratutako post batean eman zenuen ondorioen berri. Hiru urte eskas pasa diren honetan, norabide-aldaketarik somatu duzu itzulpenen kritikan? Nola ikusten duzu egoera gaur egun?

Hiru urte oso gutxi dira aldaketa bat igarri ahal izateko. Hala ere, badirudi gauza batzuk aldatzen ari direla. Nik orduan 511 kritika aztertu nituen, egunkarietakoak, eta bai ikusten zen goranzko joera bat, alegia, gero eta itzulpen gehiago iruzkintzen ziren. Gero ere, ikusten da, euskal irakurleak, hau da, irakurle saiatuak eta arituak hasi direla gero eta itzulpen gehiago irakurtzen, nahiz eta oraindik badauden aurreiritzi asko. Esango nuke duela hiru urte ateratako ondorioek berdin jarraitzen dutela: itzulpenak iruzkintzen ditu gainerako lanak iruzkintzen dituen pertsona berak eta irizpide berberekin, ez daukagu finkatuta zer irizpideren arabera iruzkindu behar ditugun itzulpenak, bakoitzak lan egiten du bere intuizioen arabera. Beste ondorioetako bat zen ez direla bereizten lan unibertsalen/klasikoen itzulpenen kritikak eta lan komertzialagoen kritikak. Denak iruzkintzen dira liburua publikatu eta gutxira. Iruzkinen kontua oso lotuta dago edizio-prozesuarekin eta merkatuarekin. Alde batetik normala izan daiteke egunkarietako kritika zelako.

Horrez gain, muga lausoa dago adituen kritiken eta egunkarietako kritiken artean. Alegia, literatur irakurketan aditu eta arituak egunkari horietara jotzen du. Ez dakit iruzkin hauek benetan zuzentzen zaizkion publiko zabalari edo literatur arituari eta adituari. Nire lagunak, nire kuadrillakoak, agian ez dira gai kritika horietako batzuk ulertzeko, eta literaturaren inguruko lana dugunok kritika horiek baliatzen ditugu. Esaten nuen moduan, ez dago espezializaziorik, baina era berean erabiltzen dugu kritika publikorako daukagun espazio hori iruzkin espezializatuxeagoak egiteko.

Itzulpenari buruzko iruzkin horietan igartzen da gure diskurtsoa guztiz linguistikoa dela: itzulpen bat hartzen dugunean gai gara bakarrik esateko hizkuntza ondo pasatzen dela, erraz ulertzen dela, nik ez dakit zein hitz erabiliko nukeela… baina hori da dena. Hortik aurrera ez dakigu zer gehiago esan itzulpen bati buruz, ezpada zer autorerena den eta zeri buruzkoa den liburua. Ez dugu garatu oraindik euskal itzulpengintzari buruzko diskurtso bat hizkuntzaren normalizazio-prozesutik kanpo.

Diskurtsoa aipatzean ari zara esaten argitu beharko genukeela zergatik euskaratu dugun obra hori, zer ekarpen egiten dion euskarazko literaturari…

Bai, eta adibidez zer idazlek erabiltzen duen horrelako estilistika, eta, batez ere zein den itzultzaile moduan nire jarrera itzultzerako orduan: zer korrontetan nagoen kokatuta. Zer egiten dudan. Ezen, Benetan pentsatzen jarri gara euskal itzultzaileok zertan ari garen? Edo inertzia bati jarraituta itzultzen dugu eta gure irizpide bakarra da: gutxi gorabehera, idazleak egiten duenaren arabera, euskaraz ondo ematen duen testu bat ekarriko dut, ahalik eta fidelena izango naiz…? Baina benetan badakigu fideltasun horren diskurtsoaren barruan zer korrontetan sartzen garen? Nola posizionatzen gara itzulpenaren barruan? Ez daukagu formaziorik itzulpen-teoriaren edo itzulpen-historiaren inguruan, orduan ez dakigu nola kokatzen garen ere. Egia da itzulpen proiektu nagusiago baten barruan gaudela. Badaude joerak euskal itzultzaileen artean? Benetan, badago bakoitzak erabakitzen duen bide bat? Ez nuke esango, uste dut inertzia baten barruan funtzionatzen dugula guztiok.

Azken batean, gu ari gara hizkuntza politika baten inguruan dantzan, eta alde batetik normala da: ez gara hainbeste eta ez daukagu hainbesteko historia. Hala ere, uste dut inportantea dela kontzientzia izatea, jakitea badaukagula nondik ikasi, nondik edan, eta bueno itzulpen bati buruzko gauza asko esan daitezkeela, hitz hau edo bestea erabiliko nuke esatetik harago. Milaka gauza azter daitezke itzulpen batean. Dena den, iruditzen zait hobetzen ari garela, eta ari garela. Garai batean itzultzen hasi zirenak erbesteratuak ziren, hizkuntzaren ikusgaitasuna bilatzen zutenak. Orain profesionalizazioa lortu dugu, eta falta zaigu lortzea batetik masa kritiko zabal bat eta bestetik masa kritiko profesionala.

Eta EIZIEk antolatutako Langintza xeheki ekimena?

Ekimen hori sortu zen itzultzaileek egiteko eta itzultzaileentzat. Itzultzaile horiek ari dira euren langintzaz. Hala ere, material hori baliagarria zaie ikerleei, ikusteko benetan itzultzaileak nola lan egiten duen eta abar. Egia da material beharrezkoa dela ikerleentzat eta alde horretatik beharrezkoa da, baina beharrezkoa da, halaber, marko bat izatea eta itzulpenaz pentsatzea. 

LU bildumako hitzaurreak ere aztertu dituzu, eta iaz horri buruzko saioa eskaini zenuen UPVko udako ikastaroetan.

Niri, nire ikerketa-ildoagatik, interesatzen zaidana da zer adierazten duen itzultzaileak bere langintzari buruz. Nik baliatzen dut itzultzaileak edo publiko zabalak itzulpenaz esaten duena deskribatzeko itzulpenak gure gizartean zer inpronta uzten duen. LU bildumako hitzaurreak itzultzaileak idazten dituenez, nik aztertu nahi nuen ea itzultzaileak zer esaten duen eman zaion toki horretan. Modu orokorrean esanda ikusi nuen itzultzailea oraindik teloiaren atzean gelditzen dela. Ez da oholtzara ateratzen ausartzen. Esango nuke, lehengo gaia berrartuz, oraindik ez dugula egin gure lanari (itzultzaileon lanari) buruzko hausnarketa bat, hizkuntzaz harago, nondik eta zertarako egiten dugun itzulpen bat. Oso kontzienteki jakin behar duzu zer funtziorekin eta zer itzulpen-proiekturen barruan ari zaren. Ba al dago benetan itzulpen-proiekturik duen euskal itzultzailerik? Ez dakit, agian idazleren bat…

Ikerketagai izan duzu, halaber, autoitzulpengintza. Zenbait euskal idazle garaikideren itzulpen-ohiturei eta -jarrerei buruz aritu zinen Baionako IKER zentroan duela ez hainbeste.

Egia esan, autoitzulpengintzatik badu zerbait baina ez da zehatz-mehatz hori. Nik egin nuena izan zen, lehenengo, elkarrizketa-lan bat. Nik prestatu nuen elkarrizketa bat, itzultzaileen habitus-ari buruzkoa, itzulpenaren soziologian esaten zaion moduan. Hor sartzen dira itzulpen-ohiturak baina baita ere zuk zure langintzaz duzun pertzepzioa eta jarrerak. Hainbat planotan galdetzen nien itzulpenari buruz: galdetzen nien ea euren lanak itzultzen zituzten ala ez, eta zergatik; euren lana beste itzultzaileren bati ematen ziotenean zergatik egiten zuten; lan egin ote zuten itzultzaileekin; zer iritzi zeukaten fruituaz; ea berrirakurtzen/zuzentzen zuten… Hori zen euren lanei buruzko atala. Beste alde batetik galdetzen nien ea itzultzen ote zituzten beste batzuen lanak, eta hor bazeuden baiezkoak eta ezezkoak. Itzultzen zutenen artean bazeuden batzuk, lehen esaten genuen moduan, euren literatur proiektuaren barruan itzultzen zutenak. Askok aipatzen zuten ariketa modura erabiltzen zutela itzulpena, eta beste batzuk lan estra moduan. Horrez gain, galdetu nien itzulpenak irakurtzeko ohituraz, eta hor egia da gazteagoen artean nabarmentzen zela itzulpenak euskaraz irakurtzeko ohitura bat, eta baita itzulpenak idazteko tresnatzat erabiltzeko joera ere. Gogoratzen naiz Kirmen Uribek esaten zuela azken eleberria idazteko bi itzulpen izan zituela mahai gainean, erreferentzia-testu gisa. Gero, galdetu nien ea fikzioan bazen itzultzailearen figuraren islarik eta, egia esan, euskal literaturan badira hainbat adibide, fikziozko itzulpen eta itzultzaileenak. Konturatu naiz, gainera, gai horren inguruan lan pila bat egin daitekeela, nire tesian ere jorratuko dut hori. Azkenik, galdetu nien ea zer metafora baliatzen zituzten itzulpenaz jarduteko.

Ikerketa horren helburua da, ikusten duzunez, aztertzea ea zer irudi dugun itzulpenaz gizartean eta baita idazleek ere zer irudi duten. Bestalde, ez naiz testuen eta testuan arteko konparaketan sartzen; aitzitik, ari naiz testuinguru bat jartzen itzulpen-sistemari, edo hori da asmoa, agian handinahia.

Zertan da, orain, zure ikerketa-lana? Zer marko teorikotan kokatzen zara?

Aurreko ikerketa horien ildotik ari naiz lanean, lehen ere esan dut, aztertzen ari naiz, orokorrean, ea zer inpronta utzi duen edo uzten ari den itzulpengintza euskal gizartean. Marko teorikoaren aldetik, esango nuke polisistemen teoria jarraitzen dudala baina baita ere itzulpenaren soziologiaren alorra. Alor horrek ematen dizkidan tresnak oso baliagarriak zaizkit, hain zuzen, nik ikertu nahi dudanerako. Hemen, Parisen, egoteak ere izango zuen eraginik horretan, Frantzian eta Quebecen bai baitago itzulpenaren soziologia jorratzen duen korronte bat.

Itzulpenaren eta itzultzaileen fikzionalizazioa ere aipatu duzu.

Bai, literatura errealitatea islatzeko tresna bat izan daiteke, eta konturatu naiz azkenaldian gero eta eleberri eta ipuin gehiagotan agertzen direla itzulpena eta itzultzaileak. Dauzkadan adibideetatik gehienak kokatzen dira azken bost urteetan. Orduan horrek zer esan nahi du? Batetik, itzultzailearen irudiaren kontzientzia hartzen ari garela, edo ari direla idazleak. Lehen agian ez zen hain zehaztuta agertzen, baina adibidez Martutenen agerikoa da. Gainera, kasu horretan ez da itzultzailearen ofizioa erabiltzen pertsonaia ezaugarritzeko bakarrik, edo estereotipazio bat egiteko pertsonaiaren izaerari buruz, baizik eta itzulpenak rol zentral bat daukala narratologian, istorioan eta istorioaren mekanismoan. Gizartean gertatzen ari den zerbaiten isla da fikzioan gertatzen dena ere.

EIZIEko kide ere bazara, eta, besteak beste, elkarte horren izenean joaten zara CEATLek (Conseil Européen de Associations de Traducteurs Littéraires) urtero antolatzen duen biltzarrera.

Azken batean CEATL da Europan dauden literatur itzultzaileen elkarteen bilgune bat. EIZIE zabalagoa da, baina literatur itzultzaileak ere baditugunez, ba hor barruan gaude. Nik hiru urte daramatzat bertako ordezkari moduan, lehen Itziar Otegi aritu zen. Hor barruan gure egitekoa da ematea eta jasotzea. Batetik euskal itzultzaileon ikusgaitasuna lortzen da europar mailako elkarte batean, baina beste alde batetik baita ere jasotzen dugu Europako planetan zertan ari diren, beste herrialde batzuetan zer egoeratan dauden, zer egiten duten elkarteetan, administrazioan nolako baldintzak lortzen dituzten eta abar. Orduan, konturatzen zara beste herrialdeekin konparatuta ez gaudela hain gaizki. Berez CEATLek hainbat talde ditu: lan-baldintzen taldea, copyright eta egile eskubide elektronikoei buruzko taldea, ikusgaitasunaren taldea, itzulpen-ikasketen taldea, literatura itzulpenari buruzko berriak biltzen dituen taldea eta jardun eredugarrien zerrenda osatzen duena.

Bloga duzu Bizkaie!-n eta Twitter kontu bizia ere. Sare sozialek itzulpengintzaren ikusgaitasuna handitu al dute?

Blogarena aspaldi eskaini zidaten, eta baietz esan nuen, hasierara bueltatuz, idazketa gustuko dudalako. Bidea ematen zidan nahi nuenaz hitz egiteko, modu laburrean, eta azken batean blogak islatzen du zertan ibili naizen: ibili naiz etnografian, bertsotan, itzulpengintzan…

Bizkaie!-ko bloga bai da apur bat esperientzialagoa. Egia da twitterren ere sartzen zaizkidala gauza pertsonalagoak lantzean behin, baina, twitterren kontua askoz lotuago dago itzulpenarekin eta literaturarekin. Askotan ez daukazu modurik zerbaiti buruzko albiste bat idazteko, orduan hor txertatzen duzu esteka eta bide bat da denboraz estu zabiltzanean zerbaiten berri emateko, labur-labur. Ikusgaitasunaren galderari erantzunez, bai, lortu dugu ikusgaitasuna twitterren, baina beste alor batzuek bezainbeste. Ez gaude itzultzaileak bakarrik hor. Hala ere, egon beharra dago eta oso tresna baliagarria da. Azkenik, itzulpengintzari buruz egiten diren aipamen ez-zientifikoak (izen bat ematearrean), oso baliagarriak dira ikerketarako. Egunen batean ikusiko dugu ikerketaren bat aztertzen duena, adibidez, itzulpenaren isla Twitterren.

Aritz Galarraga (Hondarribia, 1980). Literaturaren teorian eta literatura konparatuan lizentziaduna, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan lan egiten du. Euskal Ikasketen alorreko irakaslea da, 2007tik. Sarri kolaboratzen du prentsan: 2005tik aurrera literatur kritikak idatzi izan ditu Mugalarin, Argian, Deian eta Erlean, eta telebistari buruzko zutabea du Berrian, 2011tik. Horrez gain, Kevin Herediaren laguna da eta Taperware kolektiboko kidea. 

Eleraraziko elkarrizketen atalera ekarri dugu duela gutxi Pasazaitek argitaratutako liburu baten harira, hain zuzen ere, Galarragak apailatu baitu Hobe kontatzen ez badidazu ipuin katalan garaikideen antologia. Unibertsitateko bulegoan hartu gintuen duela bi aste eskas eta hementxe duzue solasaldiaren emaitza.

Elearazi: Hitzaurrerako prestatutako ipuinean ematen dituzu zantzu batzuk baina: noiz/nola iritsi zinen literatura katalanera?

Aritz Galarraga: Azken batean literatura bat irakurtzen hasten zara modu sistematikoago eta erregularrago batean hizkuntza gaitasunak gutxi asko lortzen dituzunean eta nik konpetentzia horiek lortu nituen behin Kataluniara bizitzera etorri nintzenean. Egia da aurretik irakurria neukala euskarara itzulia izan den literatura katalana; are, liburu horietako batzuk oso inportanteak dira nire biografia sentimentalean, adibidez, Quim Monzóren Gauza guztien zergatia (Elkar, 1998), Luis Berrizbeitiaren itzulpenean. Asko estimatzen dudan itzultzailea eta poeta, bide batez, Berrizbeitia. Monzóren ipuin-liburu famatuena da, seguru asko, nire ustez ez da inondik inora onena, baina hori da kanoniko modura gelditu dena, eta hori itzuli zuten euskarara. Niretzat irakurketa iniziatiko horietako bat izan zen.

Gero, noski, Gerardo Markuletak itzuli zituen poetak daude. Antologia hori oso modu ona izan zen literatura katalanera sartzeko. Gero, bazeuden Mercé Rodoredaren liburu batzuk euskarara ekarriak, nik oroitzen dut etxean bazela liburu bat, Ipuin hautatuak. Horrez gain gogoratzen dut Jaume Fuster, katalanen artean ere ez da berez oso idazle laudatua, baina bazuen liburu bat erdi misteriozkoa euskarara itzuli ziotena, eta hori ere ezagutzen nuen. Baina, noski, deskubrimendua benetan izan zen hona etorri nintzenean bizitzera eta hemengo hizkuntza gutxi asko hartu nuenean.

E: Eta hizkuntzaren ezagutza lortu ostean segituan hasi zinen ipuinekin?

A. G.: Niri behintzat halaxe gertatu zitzaidan, ezagutzen hasi nintzenean inpresio gehien sortu zidatenak ipuinak izan ziren, beste generoen aldean. Hitzaurrean ere esaten dut baina garai batean, XX. mendean zehar, mende hasieratik 70. hamarkadara arte-edo, literatura katalana bereizten zen poesiagatik, eta orain, garai honetan, nobela den genero gailenaz aparte, nik deskubritu nuen ipuingintza katalana. Pentsatzen dut alde batetik izan zela ipuinen kalitateagatik, noski, eta bestetik, euskaraz irakurtzen nituen ipuin horien artean ez nituelako aurkitzen horrelako ipuinak, katalanak diferenteak zirelako-edo. Galdetuko didazu ea diferenteak zertan… Ez da erraza definitzen eta egia da, gerora, euskarazko autore batzuk ere pixka bat lotu daitezkeela ipuingintza katalan garaikidearen lerro horrekin, adibidez Iban Zaldua edo Karlos Linazasoro, baina bada literatura bat hunkitzen dituena bizitzaren alde ez hain transzendentalak, friboloagoak nahi bada, baina ez horregatik fribolokeriaz, inondik inora. Giza jendea benetan hunkitzen duten gaiak agertzen dira ipuin hauetan, baina dela umoreagatik, dela ikuspuntu ironiko-kritiko bat ematen dutelako, ez dira hain pisuak, ez dute irakurlea borroka moral baten aurrean jartzen etengabe. Hori izan zen hasiera batean ikusi nuena eta arreta eman zidana.

Bada literatura bat hunkitzen dituena bizitzaren alde ez hain transzendentalak, friboloagoak nahi bada, baina ez horregatik fribolokeriaz, inondik inora. Giza jendea benetan hunkitzen duten gaiak agertzen dira ipuin hauetan, baina dela umoreagatik, dela ikuspuntu ironiko-kritiko bat ematen dutelako, ez dira hain pisuak, ez dute irakurlea borroka moral baten aurrean jartzen etengabe.

E: Euskalkultura.com atarian 2011n egin zizuten elkarrizketa batean zenioen katalanek gutxi dakitela euskaldunei eta euskarari buruz, eta euskaldunek ere ez dakitela askoz gehiago katalanei buruz. Literaturaren arloari ere aplika diezaiokegu hori? Ipuin antologiarekin gabezia hori apur bat betetzeko asmoa zenuen?

A. G.: Nik uste dut ez-ezagutzaren kontua oso ebidentea dela, bi norabideetan: katalanek ez dute euskal kulturaz, edo oro har Euskal Herriaz gauza asko ezagutzen, axaleko kontu batzuez aparte, eta berdin euskaldunok katalanez. Ez behintzat elkarri erakusten diogun ustezko afektu horren tamainan, ezagutza askoz ere baxuagoa da ustezko afektu hori baino.

Liburu hau, zentzu horretan, oso ekarpen minimoa da, gehienera ere ate bat izan nahi du katalanez egiten den ipuingintzara. Azken batean guri ere ez dagokigu, ez Pasazaite bezalako argitaletxe bati, ez Gerardo Markuletari itzultzaile bezala, ez niri antologo bezala ez dagokigu bide hori ibiltzea modu sistematikoago batean.

Pena da, benetan gertu baikaude, ez dakit afektiboki baina bai geografikoki eta, are, konpartitzen baititugu hainbat gauza. Pena da, gertutasun hori egonda ere ez dugulako bide hori ibiltzen eta ondorioz galtzen ari garelako bestearen aldea ezagutzea eta hortik gauzak ikasi ahal izatea. Ez gara aukera hori baliatzen ari. Oraindik ere euskaldunen eta katalanen arteko harremana oso mediatizatuta dago Madrilen bitartez, Madriletik pasatzen dira literatura eta kultura kontuak ere. Autore euskaldun bakarra dago bere obra ia osoa itzulita duena katalanera, Bernardo Atxaga. Bera da bere obra ia osoa katalanez duen idazle bakarra, orain Kirmen Uriberena ere dago, baina ezin da konparatu bataren eta bestearen obra, Atxagarena askoz zabalagoa da. Eta autore bakar hori Atxaga izatea ez da kasualitatea, azken batean bera baita Espainiako literatur sistemak onartzen duen idazle euskaldun ia bakarra, orain artean bakarra.

EH-Katalunia harremanak Madriletik oso mediatizatuta daude eta ez dago ia komunikazio-lerro zuzenik. Ez dakit nori dagokion hori egitea, baldin eta norbaiti badagokio edo norbaitek gogoa badu hori egiteko. Literaturaren kasuaz zehatzago hitz eginda, euskaratik katalanera eta katalanetik euskarara zuzen itzultzeko modu fluidoagoak egon beharko lirateke.

E: Bueno, antologia hau bezalako gauzak badaude, urrats txikiak izan arren…

A. G.: Bai egin izan dira gauzak, nahiz eta tantaka izan edo oso noizbehinka izan, baina egin izan dira horrelako ekimen txikietatik abiatuta.

EH-Katalunia harremanak Madriletik oso mediatizatuta daude eta ez dago ia komunikazio-lerro zuzenik. Ez dakit nori dagokion hori egitea, baldin eta norbaiti badagokio edo norbaitek gogoa badu hori egiteko. Literaturaren kasuaz zehatzago hitz eginda, euskaratik katalanera eta katalanetik euskarara zuzen itzultzeko modu fluidoagoak egon beharko lirateke.

E: Orduan, atzera bueltatuz, asmoa ez zen hutsune bat betetzea. Ipuinekiko maitasunagatik-edo egindako zerbait izan da.

A. G.: Bai, azken batean bizipen pertsonal batean ondorioa da, ez hainbeste hautu kontziente bat. Nik hau egitean ez dut nahi izan ez hutsunerik bete, ez ale koxkorrik jarri ez ezer, baizik eta nik irakurle bezala bere garaian izan nuen lilura transmititu euskal irakurleei. Horrek gainera bigarren txanda batean baldin badakar atetxo bat irekitzea edo behintzat zeozer erakustea, eta norbaitek nahi badu gehiago irakurri edo zerbait itzuli ere, ba hainbat hobeto. Hala ere, hau egitea etorri da egoera jakin batetik, Alsazian edo Alentejon bizi banintz eta irakurle gisa horrelako liluraren bat sentitu izan banu, ziur antzeko zerbait egingo nukeela bertako literaturarekin. Ez da izan bi herrien arteko komunikazioa hobetzeko asmoz egindako zerbait, nahiz eta aukera galdu bat iruditzen zaidan, aipatu ditugun motiboengatik: gertu gaude, ustezko afektu bat sentitzen dugu elkarrekiko, elkarri aportatzeko gauzak ditugu kulturaren eta literaturan alorrean.

E: Hautaketa-irizpideen berri ere eman duzu bai hitzaurrean bai promozio-bideoan, baina oso bilduma mainstreama atera zaizula esango duenik ere egongo da.

A. G.: Nik neuk onartzen dut oso bilduma mainstreama dela. Pixka bat tranposoa da nire argumentua zeren ondo atera izan ez balitzait ez nuke erabiliko, baina kontua da kasu honetan iruditzen zaidala izaera kanoniko horrek, edo autoreen aukeraketa oso mainstream, oso segurola, oso zentral horrek eta kalitateak bat egiten dutela, zorionez. Dena den jar daitezke komatxo asko, zeren esatea Serés, adibidez, ez dela periferikoa, kontuan hartuta ez bakarrik geografia ezpada hizkuntza, estiloa, literatur sisteman duen lekua… Baina atzera bueltatuta, bi gauza horiek ez balute bat egingo badakit zer aldetara joko nukeen. Hain zuzen ere, hitzaurrean esaten dut kuoten kontu hori ez dudala jarraitu ondo atera zaidalako, esan nahi dut, ez balitz ondo atera egingo nuke kalitatearen errenuntzia bat eta joko nuke oreka lortzera. Demagun, bost autoreak izan balira Bartzelona hirikoak, errenuntzia txiki bat egingo nioke kalitateari, eta gauza bera belaunaldi kontuekin edo genero kontuekin.

Estiloaren aldetik pixka bat desberdina da, nahi nuen erakutsi ipuinak egiteko modu bat, estiloaren aldetik batasuna handiagoa da, hori nahi nuen eta hori bilatu nuen. Azken finean, hautaketa-irizpideen artean lehenengo premisa zen kalitatearena, seguru aski gainontzeko kontuetan huts egin izan balu, oreka berregiten saiatuko nintzatekeen, baina nahiko orekatua atera zaidanez erabakit dut bere horretan uztea. Horregatik egiten dut broma hitzaurrean eta esaten dut batzuetan akademiaren iritziak bat egiten duela literaturaren kalitatearekin.

E: Hitzaurreari jaramon egiten badiogu hautaketa-prozesua oso luzea izan da.

A. G.: Hor bi gauza daude. Batetik, aukeraketa nahiko luzea izan da, bai. Edonola ere, irakurle bezala hasitako proiektu bat da, zu ipuinak irakurtzen hasten zara eta modu inkontziente batean pentsatzen zoaz autore hau bai, hau ez… Ez da inola ere izan 7 urteko prozesu intentso bat, esprinta azken urtean izan da, aurretik oso lasaia izan da, irakurtzen hasi nintzenetik eta asmoa otu zitzaidanetik.

Bestetik, hitzaurrean tranpa bat dago. 2007ko urriaren 9ko data jarri diot, nahiz 2013ko urte hondarrean idatzia izan. Nahi baduzu plagio bat, nahi baduzu kopia bat, nahi baduzu omenaldi bat delako. Beste pista bat irekiera esaldia alemanez egoteak ematen dizu. Quim Monzók Frankfurteko azokan eman zuen hitzaldiaren bariazio bat da, Kataluniako literatura izan zenean literatura gonbidatua.

Nik neuk onartzen dut oso bilduma mainstreama dela. 

E: Hautaketaren ostean nolakoa izan da gainontzekoa: argitaletxea topatzea, itzultzailea aukeratzea, itzulpeneko bereko adostasunak/desadostasunak? Gertutik jarraitu duzu prozesu osoa?

A. G.: Esan bezala azkenengo esprinta iazko urtean izan zen: editorearekin lotu, aurrera aterako zela baieztatu, itzultzailea bilatu… Ez genuen asko bilatu behar izan, bagenekielako Gerardo nahi genuela eta hark ere segituan esan zuelako baietz. Orduan azkenengo zati hau izan da teknikoa, behin betiko aukeraketa pulitzea eta hori guztia.

Aukeraketa amaitzean zenbait pertsonari eman nien irakurtzeko, batzuetan hain bilduta zaudelako zure zera horretan ezen perspektiba galtzen duzun pixka bat. Kasu honetan bai editorea Xabi Queiruga, bai itzultzailea Gerardo Markuleta badira bi pertsona literarioki ere estimatzen ditudanak, alegia, badakit kriterio literarioa dutela. Horregatik haiei biei pasatu nien bilduma eta biek seinalatu zidaten ipuin bera, Quim Monzóren bat. “L’accident” (Istripua) du izena, eta pixka bat diferentea da bilduman agertzen direnengandik. Erabaki genuen hori kentzea, ez ipuin txarra zelako, baizik eta tonua hausten zuelako eta batez ere azken aukeraketan oso leku printzipala zeukalako.

Markuletaren itzulpenean ez nintzen asko sartu, ez naizelako sartzekoa eta konfiantza handia dudalako haren lanean, baina pare bat aldiz irakurri nuen, eta zuzenketa txiki batzuk egin. Bi norabideetan egon da elkarlana: itzultzaile/editoreak aukeraketan, eta antologoak ere bai, nolabait, itzulpen/edizio lanean. 

E: Liburuaren aurkezpena berezi-berezia izan zen. Pasazaitek ohiko duen elkarrizketa-bideoaz gain, aurrez aurrekoa ere egin zenuten. Azkenaldian bixi-bixi dabilen Zarautzeko Garoa liburu-dendan izan zen, hain zuzen ere, eta bertan izan zineten Gerardo Markuleta itzultzailea, Francesc Serés egileetako bat eta zu zeu.

A. G.: Pasazaiterekin harremanetan jartzearen motibo nagusia horixe izan zen. Batetik gustuko dudalako lerro editoriala, ideia hori: itzulpenak argitaratzea, literatura garaikidea, euren mugetatik kanpo ezagunegiak izan ez arren euren mugen barruan oso ezagunak diren autoreak… Gainera, kalitate literarioa bermatzen dute, estetikoki oso edizio polita, itzultzailearen lana baloratzearena ere kontuan hartzekoa da. Orduan, literatura egiteko daukan politika horregatik-edo, kontaktatu nuen Xabirekin eta berehala konektatu genuen zentzu horretan eta ados jarri ginen denean. Alde horretatik zorte handia da zuk lan egin nahi zenuen pertsonekin lan egitea, eta ez dakit emaitza hobea den, baina nik uste dut nabaritzen dela.

Argitaletxearen dinamika horretan sartzen da aurkezpenarena ere. Azken batean Pasazaite da liburua zaintzen duen etxe bat, ez bakarrik itzulpena eta itzultzailea baizik eta liburua ere mimoz aurkezten eta banatzen duela, eta orduan guk ekarri nahi genuen autore bat. Gainera antologia bat izanda aukera zabalagoa zen. Normalean ez dituzte aurkezpenak egiten idazleekin, urruti bizi direlako eta zailagoa delako, baina kasu honetan gertu gaudenez bazegoen aukera egiteko. Lehenengo Sergi Pàmies aukeratu genuen, sona gehiago duelako, euskaraz ere baduelako zerbait argitaratua, eta horrez gain, orain gutxi atera delako bere azken liburuaren gaztelaniazko itzulpena. Pentsatu genuen berari ere interesatuko zitzaiola, baina familia-kontuak zirela medio ezin zuen eta orduan Serésengan pentsatu genuen. Nik ezagutzen nuen, pertsonalki ez, baina ikusia eta entzuna nuen eta iruditu zitzaidan oso tipo konpetentea, banekien ondo defendatuko zuela liburua, banekien defentsa hori ere prestatuko zuela, dokumentatuko zela eta abar. Eta oso ondo konplitu zuen, bai hedabideen aurrean bai aurkezpenean bertan.

E: Lagina besterik ez da, baina iruditu zaigu Francesc Serésen ipuinak, batez ere lehenengo biak, bildumako gainontzekoen ildotik urruntzen direla, hein batean.

A. G.: Ipuin guztiak, 1997koa den bat izan ezik, 2000tik hona argitaratutakoak dira, autore helduenen kasuan ere, eta esango nuke, autore kontsagratuenen azkenaldiko ipuingintzak gehiago bat egiten duela Serésen azken liburuarekin. Ez dakit hala den, baina nolabait ematen du batzuk egin duten bidea, alegia, gin tonicaren transluzidotasuna deskribatzetik zahar etxe batean dagoen tipoaz aritzera egin duten bidea, non garapen bat egon den bai gaien aldetik, bai gaien tratamenduaren eta pisuaren aldetik, Serések ez ote duen bestaldera egin azken liburuan. Orduan puntu horretan egin dute bat denek.

Azken liburuan Serések aldatu egin dut pixka bat norabidea eta hurbildu da beste autore helduago hauen lanera. Ez dakit horrek zer esan nahi duen. Serések, adibidez, ez ditu autore horiek hartu guraso literario bezala, ez bada beste gauza diferente bat egiteko. Zuk aipatzen dituzun lehen bi ipuinak, La força de la gravetat (Grabitatearen indarra) bildumakoak dira, eta hain justu, bilduma horretan bere asmoa zen erakustea Katalunia bat ez hiriburukoa, ez urbanoa, baizik eta probintziakoa, askoz lotuagoa mundu ruralari, fabrika-munduari. Horrekin iskin egiten zion aurrekoek idatzitako literaturari, baina, noski, bere bizipenekin ere bazuen zerikusia. Despistatzen nauena da orain azken liburuarekin egin duen atzerako bide hori. Gauzak askoz ere modu arinagoan tratatzen ditu, umorearen errekurtsoa bera askoz gehiago erabiltzen du eta gerturatzen da besteen estilora. Besteek aldiz, nire ustez, eboluzio bat egin dute, jada ez da “goizeko 7ak dira eta zer ondo gauden hemen diskotekan”.

E: Ipuingintza omen da literatura katalaneko genero bizienetakoa. Galdetzekotan nintzen ea estimu aldetik ere horrela den ala eleberriari dagokion podioko maila altuena, baina, egia esan, batzuetan iruditzen zait ipuinekiko mespretxuarena ez dela hainbesterako, gehiago aditzen dudala mespretxu horri buruzko kexa mespretxua bera baino.

A. G.: Agian bai. Egia da gehiago entzuten direla ustezko mespretxu horren kontrako defentsak eta ondorioz ipuinaren aitorpenak, benetan mespretxuak baino. Agian gure inguruko literatura handien eragina da, edo kalko oker bat. Bai literatura katalanean, zer esanik ez, eta euskarazkoan ere, hor ipuingintza ez da inondik ere bigarren mailako genero bat, gaur egun. Agian Martin Ugalde-eta hasi zirenean, ba seguru aski bai, azken finean beraiek egin zuten ipuinaren errebindikapena genero moderno gisa, garaiko gauzez hitz egiteko. Ugaldek, Gabriel Arestik, Jean Etxeparek ipuinari eman zioten dimentsio bat askoz garaikideagoa. Ordura arte ipuinak ziren gauza bat haurrentzako. Baina, gaur egun, ipuinaren alorrean ez da bakarrik gauza onak produzitzen direla baizik eta genero aski aitortua dela. Dena dela, esan nahi nuena da Frantziarekin eta Espainiarekin egiten dela konparazioa agian, literatura horietan ipuinak bai baitira erabat bigarren mailako gauza bat.

Estimu aldetik bai, Pàmiesen liburuak behin eta berriro editatzen dira eta harrera kritiko oso ona dute. Jendeak asko irakurtzen ditu.

Bai literatura katalanean, zer esanik ez, eta euskarazkoan ere, ipuingintza ez da inondik ere bigarren mailako genero bat, gaur egun.

E: Erreleborik ba al dator?

A. G.: Idazle gazteagoei begira jarrita, nik, egia esan, ez ditut ikusi. Idazten jarraitzen dute gazteagoek ere, baina ez dut aurkitu hauen mailara iristen den ipuinik. Irakurri ditut autore dexente, ez dakit asko edo gutxi baina bai ideia bat hartzeko nahikoa, eta idazle gazteenen kasuan, adibidez, 30 urte ingurukoetan ez dut ezer topatu. Badaude ipuingileak, ia-ia esklusiboki ipuinak idazten dituztenak eta gai direnak Quaderns Crema batean argitaratzeko, adibidez, Pere Guixà bezalako idazle bat. Baina errelebo-falta somatzen dut gehiago. Eta ez dakit ez ote den orokorra, ez bakarrik ipuinaren generoan baizik eta besteetan ere. Nik orain literatura katalanean ikusten dudana da asko publikatzen dela, asko, gehigarri literarioetan ikus daiteke, astero ez dakit zenbat nobedade. Baina, ez dakit, agian maila jaitsi da, edo oraindik ez da lehertu edo… Nahiko flojo ikusten dut, eta alde horretatik askoz gauza interesgarriagoak topatzen ditut euskal literaturan.

E: Literaturaren teoria eta literatura konparatuko ikasketak egin dituzu Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan. Ikerketarako jorratzen ari zaren gaia da katalanera itzulitako euskarazko literatura.

A. G.: ELI katalogoari begiratuta, katalana da euskara gehien itzultzen den bigarren helburu hizkuntza, espainola eta gero. 170 liburukoa da kopuru absolutua, baina oso tranpatia da; izan ere asko berredizioak dira edo, batez ere, haur eta gazte literaturako izenburuak, eta guk helduenarekin egin nahi dugu lan. Euskaratik katalanera itzuli den helduentzako liburuak 33 inguru dira, eta horietatik dozena bat-edo Atxagarenak dira. Orduan, hori kontuan hartuta ikusten duzu euskal literaturaren zer lagin daukaten katalanek, 20 bat izenburu guztira, hori da corpusa.

Joseba Sarrionandia hartu genuen paradigma gisara-edo, katalanera itzuli zen lehen liburuetakoa Narrazioak izan zen, eta gainera, hori zen itzulpen garaikide ia bakarra, alegia, euskaraz atera eta handik gutxira atera zen katalanez ere. Kontua da, gero, Sarrionandia desagertu egin dela, ez dela katalanez gehiago atera 2012an moroena itzuli zuten arte. Hor egon da ia 30 urteko hutsune bat eta ez da izan Sarrionandiak idazteari utzi diolako, kalitatez idazteari utzi diolako, ezpada literaturaz kanpoko beste motibo batzuengatik. Kasu honetan argi dago ingurune soziopolitikoak izan duela eraginik horretan. 86an atera zen Narrazioak katalanez, eta garaitsu hartan aldatu zen, nolabait, ETAren borrokari buruzko ikuspuntua, orduan hasi zen pasatzen nazio askapenerako borroka gisa ikusia izatetik, talde terrorista huts gisa ikusia izatera. Baldintza soziopolitiko horiek eragina izan zuten harrera kulturalean, eta 30 urte horietan Atxaga ez ziren gauzak oso tantaka ekarri dira.

E: Amaitzeko: nolakoa da katalanerako itzulpen orokorragoaren egoera?

A. G.: Katalanez irakurle organikoak daude, esan nahi dut, beste hizkuntza batean irakurtzen ez duten irakurleak daude, denetik eta normal irakurtzen dutenak. Horretarako, noski, izan behar duzu literatur sistema bat itzulpena gutxi asko egonkortua duena. Katalanaren kasuan, akatsak eta hutsuneak gorabehera, nik uste dut badutela hori. Berriro diot, irakurle organikoak daude, bere irakurle-bizitza guztia katalanez egiten dutenak eta horrek esan nahi du eskura dutela hori asetzeko behar duten guztia. Orain fenomeno interesgarri bat da argitaletxe txikiena, katalanez ere ugaritzen ari dira eta horietako batzuk itzulpenekin lan egiten dute soil-soilik. Gauza batzuetarako elkartu egiten dira, promoziorako eta abar, eta badute webgune bat, Llegir en català (katalanez irakurtzea).  

Donostiarra da jaiotzez, baina EH eta Bartzelona artean bizi da azken urteetan. Horrela Ravaleko zeru urdinaren pean elkartu ginen duela pare bat aste Maria Colera Intxaustirekin, huntaz eta hartaz jarduteko. Irakurle gehienei ezaguna egingo zaie izena Colerak iaz euskaratu baitzuen Virginia Woolfen lanik sonatuenetako bat, Gela bat norberarena (consonni, 2013). Edonola ere, interprete gisa barra-barra aritutakoa da eta Bartzelonako Unibertsitatean literatura-eskolak ematen ditu. Erantzun zinez jakingarriak eman zizkigula-eta sarrera gehiago luzatu gabe helduko diogu mamiari. On egin!

Elearazi: Gaur egun ezin saihestuzkoa dirudi-eta, zu ere hamaika gauzatan ari zara, baina agian zure jardun finkoen edo konstanteenetako bat dugu interpretazio-lana. Gurean ohikoa dugu galdetzea: nola iritsi zinen interpretaziora?

Maria Colera Intxausti: Bizitzan gauza gehienetara iritsi naizen moduan, kasualitatez. Ez nuen pentsatu: itzultzailea izango naiz, interpretea izango naiz, irakaslea izango naiz… Ikastaro bat egiten aritu nintzen Xabier Mendiguren Bereziartuk zuen eskola batean, Itzulidatzen, eta nire ikaskide batek, Aitziber Madariagak esan zidan interprete bat behar zuela ez dakit zer hitzalditarako eta ea animatuko nintzen. Orduan jarri nintzen bere etxean Gaur Egun interpretatzen, ondo atera zen, eta hurrengo egunean kabinan nengoen berarekin interpretatzen. Ez naiz gogoratzen zer jardunaldi ziren baina badakit Karmelo Landaren hitzak interpretatu nituela, eta ederki, interpretatzeko hizlari egokia baita. Asko gustatu zitzaidan eta orduan hasi nintzen Aitziberrekin, eta gero Bego Montoriorekin ere bai.  Hasieran euskara-gaztelania bakarrik egiten nuen, gero ingelesa-gaztelania eta orain jada denak batera. Gero egin nuen interpretazioko masterra. Itzulpengintzarekin ere horrela izan zen, IAko ponentziak itzultzen hasi nintzen, eta gerora egin nituen ikasketak.

E: Zer motatako lanak eskaini ohi dizkizute? Itzultzaile eta interpretean patua da denetik apur bat jakin behar izatea, nola prestatzen zara lanerako?

M. C. I.: Denetik. Eta makina-erreminta kenduta, denetik egiten dut. Orain medikuntza ikasten hasi naiz, ez dudalako oso ondo kontrolatzen eta nahi dudalako horrekin lan egin.  Gehienbat landu izan ditudanak, eta horrek zerikusia du nire hizkuntza-konbinazioarekin, kultura eta politika izan dira. Adibidez hizkuntza-politika asko, euskara eta katalana egiten dudanean izaten da edo kultura edo politika, gero ingelesa-gaztelaniarekin edozer gauza.

Interpretazioan nire eremua askoz zabalagoa da itzulpengintzan baino. Prestatzeko egiten dudana da irakurri eta irakurri eta irakurri. Adibidez, azkenengoan, egiaztatzaile-batzordearen prentsaurrekoan lehendabizi egin nuen gauza izan zen begiratzea ea zein ziren hizlariak, eta ondo prestatu nituen horien izenak, badaezpada bat-batean esan behar banituen. Gero bilatu nituen beraien hitzaldiak youtuben, ikusteko nola ahoskatzen zuten. Adibidez, Manikkalingam Sri Lankakoa izanik ez nekien zer motatako ahoskera izango zuen. Bideoei esker jakiten duzu zer esamolde erabiltzen dituzten, edo zer hitz tekniko. Prentsaurreko horrekin ez nuen denbora asko izan, bi egun lehenago abisatu nindutelako, orduan batzordearen webgunean sartu nintzen, testu guztiak irakurri nituen, eta apuntatu nituen hitz teknikoak batetik, eta bestetik teknikoak ez izan arren edo horien esanahia jakin arren trabatzen zaizkidan hitzak/esamoldeak. Horiekin zerrendak egiten ditut. Gehienetan ez ditut erabiltzen baina han izaten ditut. Programa edukitzea ere oso ondo etortzen da.

Gaur egun bideoena oso erabilgarria da; izan ere gai baten inguruan aritzen den jendeak normalean antzeko gauzak esaten ditu beti, eta baldin badakizu nola funtzionatzen duen hizlari horren pentsamendu-hariak, eta zer hitz tipiko erabiltzen dituen, edo txisteak kontatu ohi dituen, eta aipuak erabili ohi dituen… askoz errazagoa da. Eta testuak irakurtzea, euren testuak irakurtzea ere funtsezkoa da.

E: Interprete jardun duzun bi okasio ekarri nahi genituzke hona. Hasteko, duela aste gutxi batzuk Nazioarteko Egiaztatzaile Batzordekoen prentsaurrekoa.

M. C. I.: Egiaztatzaile-batzorderako lehenengo saiatu nintzen testua lortzen baina ezin izan nuen, konfidentzialtasuna zela-medio. Beraz, esku hutsik joan nintzen ETBra. Eskerrak Manikkalingamek hitzaldia lehenengo gaztelaniaz egin zuen, eta ondoren ingelesez. Oso ondo etorri zitzaidan, gaztelaniaz ederki moldatzen bada ere polikiago hitz egiten duelako, eta horrela aukera izan nuelako hitzaldiaren nondik norakoak apuntatzeko, gero ingelesez askoz azkarrago aritu baitzen. Oso gauza delikatuak esan zituen, ez zen politikari baten ohiko sarrera-hitzaldi horietako bat bezala: ongi etorri, eskerrik asko…

Izan ere, alde handia dago interpretazio batzuen eta besteen traszendentzian eta, epaiketa batek, adibidez, askoz transzendentzia handiagoa du hitzaldi batek baino, baina askoz gutxiago ordaintzen zaio epaitegietan lanean ari den interpreteari konferentzietan ari denari baino, eta egin behar dena da epaitegietan lanean ari diren interpreteen lana duin bihurtu. Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan, adibidez, oso azterketa zorrotzak egiten dituzte epaitegietan interprete aritzeko. Hitzaldietan, gainera, antzeko background-a izaten dutenez, errazagoa da haien pentsamendu-haria jarraitzea. Baina epaitegian agian tokatzen zaizu ingeles estandarra egiten ez duen jendea, hor slanga sartzen da, dialektoak sartzen dira, kultura ezberdinetako hizlariak (ingelesaren kasuan hizlariak izan daitezke nigeriarrak, sri lankarrak…). Hor askoz ezagutza-maila altuagoa eta zabalagoa izan behar duzu, agian ez teknikoa gauza batzuetan baina beste batzuetan bai. Esan beharra daukat, dena den, kasu gutxi batzuetan izan ezik, ni ez naizela epaitegietan aritzen.

Telebistako interpretaziora itzulita, paradoxiko samarra da kabinan bakar-bakarrik zaude, ez duzu ez hizlaria ez beste inor ikusten, soinu-teknikariak ere lekutan daude, eta hain zuzen ere telebistako interpretazioa da entzule gehien dituzun interpretazio-mota. Hitz egiten zaude eta badakizu jende mordoa ari dela zure ahotsa entzuten.

E: Bigarrenik, BTN13.

M. C. I.: Bertso-lehiaketan aritzea eskaini ziguten eta nik hasieran ingelesera egin behar nuen, baina gero katalaneko kabinan egon nintzen. Prestatzeko egin genuena izan zen bertsoa.com-en bilatu, bertan zeudelako txapelketako bertso guztiak eta horien transkripzioak. Horiek entzun eta transkripzioak irakurri nituen, bertsolariek ere askotan errepikatzen dituztelako hitz berberak. Gauza bitxi bat gertatzen da: kabinan zaudenean askoz gehiago dakizu kabinatik kanpo zaudenean baino, ez dakit den gehiago kontzentratzen zarelako edo lotura neuronalak martxan jartzen zaizkizulako, baina egoera normal batean jakingo ez zenituzkeen gauzak ateratzen zaizkizu, esamoldeak eta abar, eta gauzak ulertzen dituzu askozaz hobeto.

Horrez gain, hitzak komunikatzeko erremintak dira, eta axola duena da mezua, guk ez ditugu hitzak itzultzen, baizik eta ideiak. Egia da bertsolaritzak bere alde literarioa duenez hitzak berak baduela garrantzia, hitz hau aukeratu edo bestea aukeratu aldea dago, literatura-itzulpenean bezala, ez dago sinonimo pururik.

Bertsoak aldi berean itzultzen genituen. Sabadellen egindako saio batean bertso osoa entzuten genuen eta gero bota, baina asko galtzen du eta askoz errazagoa da aldi berean egitea. Hasieran pentsatzen genuen ezetz, baina hasi ginen probak egiten eta konturatu ginen hobeto zela perpausak osatzen joan ahala itzultzen joatea.

E: Etor gaitezen orain Woolfengana, Gela bat norberarena (2013) itzuli baituzu Consonni arte-ekoizpen etxearen eskutik.

M. C. I.: Nik beti esan izan dut ez dudala sekula literatura itzuliko, baina saiakera, pentsamendua asko gustatzen zait. Hau eskaini zidaten eta baiezkoa eman nuen saiakera bat zelako, nahiz literarioa izan, eta gainera proposamena jaso baino zertxobait lehenago irakurria nuen bigarren aldiz. Hala ere, irakurtzean ez nintzen jabetu hain literarioa zenik. Pixka bat modu inkontzientean esan nuen baietz, beraz, baina baldintzak oso onak ziren, argitaletxekoek erraztasun mordoa eman zizkidaten eta zuzentzaile ezin hobea izan nuen: Juan Garzia. Elkarlana izan da, eta lagundu dit pilo bat testuari erritmoa ematen, bertigoari eta blokeoei aurre egiten… Gainera, asko kostatu zait nire umetxoa argitaletxeari ematea, beste irakurraldi bat egin nahi nuen beti, hitzen ordenari begiratu… Hitzen ordenarekin lan handia egin dugu. Niretzat oso garrantzitsua zen, eta argi nuen, eta hori da literatura ez itzultzeko arrazoietako bat, pentsamenduaren haria gordetzea: idazle batek bere jatorrizko hizkuntzan lau silabako adjektibo bat erabiltzen badu, edo esaldia modu horretan idazten badu zerbaitegatik da, bere pentsamenduaren funtzionamendua erakusten ari zaigu. Horregatik, sintaktikoki ere asko landu dugu. Pilo bat buelta eman dizkiogu, asko ikasi dut eta gogorra ere izan da.

Harrera oso ona izan da, oso pozik nago horrekin. Jende guztiak oso iritzi positiboa eman dit. Lagun batek esan zidan itzultzaile batek jaso dezakeen lorerik politena, alegia, ematen zuela Virginia Woolfek euskaraz pentsatzen zuela. Saiatu gara bere pentsamenduaren konplexutasun guztia islatzen, baina ortopedia guztia kentzen. Horrez gain, onena da ikustea zer testu modernoa den, binarismoari buruz hitz egiten du, baldintza materialei buruz, unibertsalari buruz; badio, halaber, baldintza materialak bermatu gabe boto-eskubideak ez duela ezertarako balio.

E: Edizio berezi-berezia da: bi hitzaurre, esku-hartze artistikoak, itzultzailea feminista izateko eskaria… Mimo handiz egindako lana dirudi. Bestalde, crowdfounding bidez atera zen aurrera proiektua.

M. C. I.: Jende askok galdetu dit ea amorrua hitza nik azpimarratu dudan. Kezkatzen nauen gai bat da; izan ere, feminista baldin bazara amorruak jota bizi zara baina ezin duzu utzi amorru horrek ozpin zaitzan. Orduan ikasi behar dugu hori orekatzen eta horretarako ahizpatasuna da gakoa, bilatu behar ditugu espazioak, feministok geure gela propioa behar dugu elkar zaintzeko, elkar maitatzeko, bermeak izateko eta erortzean berriz jaikitzen laguntzeko… Baina amorru hori, su hori produktibo bilakatu behar dugu bestela ozpinduta biziko gara.  

Crowdfounding bidez egin izanak erakusten du premia bat zegoela, premia bat dago testu feministak euskaraz edukitzekoa, nabarmena. Hor galdera asko sortzen dira, adibidez, nola ez da hau itzuli Literatura Unibertsalaren barruan, edo beste bide batetatik, zer da unibertsala eta zer literatura feminista, nola sortzen da pentsamendu hegemonikoa.

Balorazio hauek egiterakoan badirudi nik interes berezi bat dudala nik itzuli dudalako, baina niri iruditzen zait testu honek askoz oihartzun zabalagoa izan beharko lukeela, betiko esparruetatik kanpo. Liburuak kanona kuestionatzen du eta alde horretatik har daiteke, literatur kritikaren barruan, kulturaren kritikaren barruan, binarismoari dagokionez eta abar. Gertatzen zaiguna da zerbaitek feminista etiketa baldin badauka, interpelatuak sentitu beharko liratekeenak txistua jotzen ikusten ditudala. Agian gure interpelazio-moldeak aldatu beharko ditugu eta oldarkorragoak egin edo ez dakit. Harrituta nauka nola gure interpelazioek, eta hau, argi eta garbi, interpelazio bat da, feminismoaren interpelazio bat, beti paretaren kontra jotzen duten.

E: Gogora dakarkit Monique Wittigen testu bat, euskaraz baduguna, Desira desordenatuak (Utriusque Vasconiae, 2010) bilduman. Djuna Barnesen ipuin-liburu baten frantsesezko itzulpenari idatzitako hitzaurrea da, eta “Ikuspuntu berezia ala unibertsala” du izena. Wittigek dio lortu behar dugula eduki feministadun liburuak ez daitezela izan soilik feminista, baizik eta eragin diezaietela denei, senti dezatela denek, militante ala ez, beraiei dagokien testu bat dela.

M. C. I.: Bai, hori da, gure planteamendua unibertsala da, eta hori alor guztietan, ez literaturan bakarrik. Pentsamendu eraldatzaileak ez baditu feminismoaren ekarpenak aintzat hartzen, jarraituko du sistema hierarkiko hau erreproduzitzen. Eta galdera da: zergatik ez dituzte beraien pribilegioak zalantzan jartzen zenbaitek? Edo zergatik ez dute feminismoa barnean hartu nahi? Beharbada beraien pribilegioei uko egitea esan nahi duelako. Aspaldi baten Lorea Agirrek esan zuen emakume gehiago egoteko ezinbestekoa zela gizon gutxiago egotea. Denaren erdia nahi dugu eta guk denaren erdia edukitzeko batzuek uko egin beharko diote denaren %90 edukitzeari. Aberastasunak banatzearen alde gaude, eta alde horretatik antikapitalista sutsuak gara eta ikaragarrizko teoriak eta planteamendu politiko-ekonomikoak dauzkagu, ados, baina horiek denak maila teorikoan gelditzen dira generoen arteko desoreka ekonomiko, kultural, imajinario eta gainontzeko guztiei aurre egiten ez zaien bitartean.

Edo uko egiten diote borondatez, edo, bestela, guk bota beharko ditugu.

E: Woolfen testua euskaratzea inportantea da, baina inportantea da halaber eduki horiek gizarteratzea. Oker ez bagaude, Literatura Eskola Feministan izan zara duela bi aste, gelari buruz hitz egiten.

M. C. I.: Bai, eta oso pozik egon nintzen. Batetik ikusten duzu zure lana jendeak irakurri egiten duela, ez dela tiraderara doan itzulpen bat. Eta ez bakarrik irakurria dela, baizik eta pentsamendua eragiten duela, galderak sortzen dituela, eta hori baino gauza politagorik ez dago. Laguntzen duzu zuretzat ikaragarrizko ekarpen interesgarria egiten duen pertsona baten pentsamoldea zabaltzen pertsona horren hizkuntza ezagutzen ez dutenen artean. Azken batean, itzultzaile eta interpreteon zeregina hori da, zubiak sortzea.

E: Juan Luis Zabalak elkarrizketa bat egin zion Joxan Artze idazleari, Berrian, urtarrilean, eta esaldi honek nire arreta piztu zuen: “Aitez aritzea zailago egiten zait; emakumeez, errazago”. Ez ote den hori izan “gure” tragedietako bat, Woolfek ere salatzen duena, zer erraz aritzen diren gizonak “gu”taz.

M. C. I.: Nik uste dut esaldi horrek islatzen duela Virginia Woolfek ere esaten duen zerbait. Emakumeok ez dugu gizonei buruzko libururik idazten, eta emakume ez izatea beste titulurik ez duten gizonak guri buruz idazten ibiltzen dira. “Ba al duzu arrastorik emakumeei buruzko zenbat liburu idazten diren urte baten buruan? Unibertsoko animaliarik ikertuena gara” zioen Woolfek. Baina ez dugu ikertuak izan nahi, ez gara zerbait exotikoa, geure ahotsa nahi dugu. Nik uste dut gizonek emakume fikziozkoak sortzeko duten grina hori datorrela egiazko emakumeekin aritzeko borondate ezetik, zeren eta emakumeok esaten, pentsatzen eta idazten duguna irakurri eta bereganatuko balute, birpentsatu egin beharko lukete beraien posizioa. Emakumeei buruz hitz egiten dute fikzio-mailan baina errealitatean, emakumeen ekarpenei muzin egiten diete, ez dute gure literatura irakurtzen, ez dituzten gure ekarpen teorikoak bereganatzen, hortaz interpelazio hori etenda dago. Beraiek sortutako emakume horiekin hitz egiten dute, adibidez Amarekin. Ama abnegatua sorkuntza erabat ideologikoa da, ez da metafisikoa.

E: Universitat de Barcelonan ere badiharduzu euskarazko literaturaren inguruko eskolak ematen. Zer lantzen duzue, eta zer motatako jendeak hartzen du parte?

M. C. I.: Bost urte daramatzat, hasiera-hasieran euskara eman nuen, gero euskal kultura, politika eta gizartea, eta literatura. Ikasleen profila pixka bat aldatuz joan da. Euskara-eskoletan batzuk zetozen interes linguistikoagatik eta beste batzuk basquitisagatik. Kulturan gehientsuenak interes politikoagatik etortzen ziren. Literaturan, azken bi urteotan, gehienak literatura-ikasketetako ikasleak izan dira, profila guztiz aldatzen da eta interes kultural hutsagatik etortzen dira. Ez dira profil tipikoa.

Kulturan saiatzen naiz exotikotasuna edo begirada orientalista ezabatzen eta erakusten identitateak ardatz asko dituela, identitatea kontestuala dela, eta dinamikoa.  Baina bueno, batean zein bestean nik nahi dudana da nire ikasleei betaurreko kritiko batzuk ematea eta etengabeko susmoa txertatzea, jarduera guztietarako. Beti esaten diet beraien edozein ondorio zilegi dela, baldin eta beraiena bada. Ez ditzatela pentsatu, pentsa dezatela beraiek. Horretarako ezagutu behar dute zer mekanismoren bidez sortzen diren ideiak, zerk definitzen duen identitate bat, edo literatura bat, edo kultura bat… Azkenean, niretzat euskal literatura da bitarteko bat irakurketa kritikoa lantzeko, eta Belén Gopeguik dioen moduan, ikusteko ez bakarrik itzala ezpada itzala sortzen duen hori ere.

Euskal literaturako testuak erabiltzen ditugu, eta baita euskal literatura kritikakoak ere. Baina aparatu teorikoa osatzen dugu Manuel Asensirekin, Gopeguirekin, Jamesonekin, Butlerrekin… Niretzat politena da ikasle batek urte amaieran esaten didanean batetik jada ezin diola utzi emakumeen errepresentazioa begiratzeari, edozein alorretan, beti dabilela txip horrekin jarrita; eta, bestetik, ikusten dudanean ez dituztela gauzak irakurtzen lehen zeukaten lañotasun horrekin eta susmoa jada barneratuta daukatela. Hori lortzen badut jada berdin zait ez baldin badakite Etxepare zein den. Esan behar dut niri karreran asko gustatzen zitzaidala Etxepare, baina literaturak, azken batean, sinesgarria dena aurkezten dizu posible denaren mugak ezartzeko, hau da, ez da ekintza inozente bat, ez du errealitatea islatzen, errealitatea sortzen du, edo posible dena sinestarazten digu.

E: Joseba Sarrionandiaren Ni ez naiz hemengoa (Pamiela, 1985) itzuli berri duzue katalanera Ainara Muntek eta zuk.

M. C. I.: Ni ez naiz hemengoa itzultzea gure proposamen bat izan zen. Ikusi dugu Sarrionandia itzultzea ez dela lirudikeena bezain erraza, irakurtzen duzu eta ondo egiten duzu aurrera baina oso joskera berezia du, horrekin askotxo sufritu dugu. Batetik, Sarrionandia hain gutxi dago itzulia eta hain da garrantzitsua gure iruditeria literarioan, barrukoan, ez kanpokoan, gure euskal sistema literarioan eta ez metropolitik ezartzen den sistema literarioan. Bestetik, liburu hau, hain zuzen ere, hain da interesgarria. Orduan argitaletxeari proposatu genion itzultzeko, Pol·len Edicionsek eta Pamielak aterako dute elkarlanean. Ainara Munt laguna dut, berak itzuli zuen Moroak, eta oraingoan tandem bat egin dugu. Nik hobeto ezagutzen dut jatorrizko hizkuntza eta berak xede-hizkuntza, eta horrelaxe jardun dugu. Oso polita izan da baina badaude hausnarketa metalinguistiko asko, eta hori ematearekin buruhausteak izan ditugu. Niri ez zait gustatzen itzultzaileen oharrak jartzea, Sarrionandiarenean bi kasutan baino ez ditugu jarri: testuan bertan itzuli ezin ziren zatien kasuan eta hitz-jokoen kasuan.

E: Etxetik kanpo gure literatura ezagutaraztea oso garrantzitsua da, baina elearazin susmoa dugu batzuetan ez ote zaion garrantzia gehiago ematen kanpoko irudia lantzeari etxean etxekoa hobetzen saiatzeari baino.

M. C. I.: Gakoetako bat da kanpora zer ematen den. Orain gutxi Linguae Vasconum Primitiae sei hizkuntzatara itzuli dute: arabiera, katalana, galegoa, errumaniera, txinera eta kitxua. Ziur hori egiteko arrazoiak izango direla baina niri ihes egiten dit zergatik itzultzen den, euskal literatura zabaltzeko proiektu baten barruan, LVP txinerara edo errumanierara edo kitxuara. Azkenean, literatura elkarrizketarako bide bat da eta ez dakit zer elkarrizketa sor daitekeen kitxua-komunitatearen eta euskal komunitatearen artean LVPren bidez. Iruditzen zait baditugula beste testu askoz premiazkoagoak, beste hizkuntza batzuetan gure ikuskera zabaltzeko askoz pertinenteagoak direnak. LVPk bere garaiari erantzuten dio eta ez dut uste, gaur egun, beste kulturekiko zubiak eraikitzeko tresnarik egokiena denik. Ez ditut imajinatzen kitxua-hiztunak liburu horri buruz eztabaidatzen gaur egun, liburua eskuragarri izanda ere. Eta, azken finean, literatura bitarteko bat da galderak egiteko.