Hasi aurretik, esan dezagun ez genuela Sautrelakoen asmoen berri honako elkarrizketa hau prestatzeari ekin genionean. Denboran ezin atzera dezakegu, ordea, eta, beraz, barka norbaitek nolabaiteko saturazioa sentituko balu.

Beste elkarrizketatu batzuei buruz ere esan dugunez, datu biografiko gutxi behar ditu Joseba Sarrionandia Uribelarreak (Iurreta, 1958). Sarean hamaika artikulu eta bibliografia dugu, hala nola, Koldo Izagirrek kaieretarako idatzitakoa eta Amaia Serranok ELHrako egindakoa, eta liburu formatuan aurki dezakegu, besteak beste, Aitzpea Azkorbebeitiaren Joseba Sarrionandia: irakurketa proposamen bat (Labayru, 1997). Elkarrizketak ere ez dira gutxi izan; hor ditugu, esaterako, hAUSnART aldizkarian Gorka Bereziartuak eta Andoni Olariagak egindakoa eta berrikiago Maria Colerak gurera ekarri zuena. Besteak beste.

Alta, guk gureari eutsi eta iurretarraren itzulpen jardunean jarri nahi izan dugu arreta. Bereziki interesgarri zaizkigu egin dituen itzulpenak eta jardunari buruzko gogoetak, hitzaurre, elkarrizketa eta aldizkarietan plazaratutakoak. Horren harira, ezin aipatu gabe utzi Aiora Jakak egindako ikerketa (horri buruzko zertzeladak hemen). Aldizkarietan kaleratutako hamaika itzulpenez gainera, Sarrionandiak hauek euskaratu ditu: Lur eremua (1983), Hamairu ate (1985), Marinela (1985), Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (1985), Hezurrezko xirulak (1991), Galegoz heldutako poemak (1991), Marinel zaharraren balada (1995) eta Manuel Bandeira. Antologia (1999).

Gure eskerrik beroenak helarazi nahi dizkiogu elkarrizketatuari. Irakurleoi, on dagizuela.

Izuen gordelekuetan barrena berrargitaratu dute orain gutxi. «Esaten dute poeten lehen bildumak poeta horren mundu osoa gordetzen duela dagoeneko», esan zuen aurkezpenean Harkaitz Canok. Zurean hala gertatzen dela uste duzu?

Ba, igual bai, intentzioak han daude. Idaztea bilaketa bat da eta asmoak lehenengo liburutik nabarmentzen dira beharbada. Gero, liburu bakoitza zirkunstantzia batzuen ondorioa da, eta poesia idazteko esfortzua aldiro zerbait berri aurkitzeko asmoarekin egiten duzu. Kartzelako poemak beste zirkunstantzia eta plan batekin idatzi ziren, eta berdin ondokoak. Gaur egun, nik Hnuy-ko poemak hurbilago sentitzen ditut.

Atzera egiten badugu, Pott bandarekin poesia soziala baztertu zenuen.

Poesia soziala deitzen zena prebisiblea eta erretorikoa bihurtu zen, eta desintoxikazio apur bat behar zen. Gabriel Arestiren poesia lorpen handi bat izan zen hirurogeiko hamarkadan, lengoaiaren aldetik ere bai, baina hamar urte geroagoko epigonoak nahiko gogaikarriak ziren. Aldaketa politikoen zain geunden denak eta politikatik ez zetorren espero genuena. Orduan, poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, baizik beste alde batetik bilatzea aurrerabidea, poesia espiralean bezala hazten delako.

Niari buruz idazteari ere gaitzesgarri iritzi zenioten.

Gabriel Arestik berak nitasun azkarrarekin idazten zuen, profetaren tonuarekin. Bestelako poesia ere, konfesio sentimentalaren nitasunetik egiten zen. Bernardo [Atxaga] izan zela uste dut ikuspegi hori zeharo aldatu zuena, gure belaunaldiko poesia liburu ederrena den Etiopiarekin. Jainkoaren heriotzaren eta eguneroko bizitza esplikatzeko lengoaiaren ezintasunaren ondorioa da poesia hori. Beste hizkuntza batzuetan idatzita zegoen, nitasun enpirikoa Baudelaire, Rimbaud eta enparauekin arrakalatu zelako, euskaraz Etiopian sentitu nuen nik batez ere lengoaia herratu hori protagonista zela.

Subjektu lirikoa desagertzeaz ari zara, baina zure ahotsa nabarmena da liburuz liburu.

Nitasun negatiboarekin idazten dut poesia, irakurleak bestela interpreta dezakeen arren. Nitasun negatibo hori aniztuz, eta poema gehienak beste batzuek esaten dituzte. Nire subjektu lirikoak Edgar Lee Mastersenenak bezalakoak dira.

Poesia sozialetik apartatzea ez dut uste poesia soziala ukatzea izan zenik, poesia espiralean bezala hazten delako.

Irakurlearen parte hartze aktiboa eskatzen dute zure testuek. Bilatutako zerbait da?

Irakurleak osatzen du liburua. Ni saiatu naiz horren kontzientziarekin idazten, interlokutore aktiboaren ideiarekin, ze testua ez da amaitzen argitaratzen denean.

            Hori nik, idazten dudalako baino gehiago, irakurtzen dudalako dakit, ze besteen liburuak markatzen ditut edo apunteak zirriborratzen ditut orrialde bazterrean. Irakurtzea, idazteko modu bat da. Erosoagoa, gainera, editorearen edo publikoaren presiorik gabe, hainbesteko ardurarik gabe. Idazlearen ikuspegira itzulita, berriz, idazlearen imajinazioan irakurlea da idazlearen benetako pertsonaia bakarra. Eta parekotzat hartu behar du, ezin diozu testua ahora mastekatuta eman tontoa balitz bezala. Pertsona informatu eta inteligentetzat hartu behar duzu, zure jolasa onartzeko prest dagoen arren.

Parte hartze horren adibide bat da erreferentziez eta testuartekotasunez josita daudela zure obrak. Badirudi beti zerbaitek ihes eginen diola irakurleari.

Beste testuekin lotuta sentitzen ditut nireak, dialogoan. Liburuen arteko elkarrizketatzat har daiteke literatura guztia. Topikoa da, idazten norbera hasi orduko, gehiena ja idatzita zegoela, eta hala ere hor ari gara. Egindako material hori guztia erabiltzeko eskubidea dugu eta ahal duguna aportatzeko obligazioa. Lehengoa banintz bezala eta modu naif batean baino, saiatu naiz konplexutasun apur batekin idazten.

Joseba Sarrionandiak euskaratutako lan batzuk.

Idazketak lagun izan du beti itzulpena zure kasuan. Eliot, Coleridge, Pessoa eta Bandeira liburu formatuan ekarri dituzu, adibidez. Zer da gehiago, autore horiek zeureganatzeko modu bat edo euskal letrak janzteko saiakera?

Euskal idazlea behartuta dago itzultzaile izaten. Babaloreak ginateke Charles Péguyren estilokoak bagina, harrotasunez esaten zuenean berak literatura frantsesa besterik ez zuela irakurtzen. Literatura frantsesa edo espainola harrokeria zilegi egiteko moduko handiak dira, beharbada. Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla, eta Brendan Behan eta Mohamed Xukri eta Paul Auster. Beraz, Charles Péguyrekin baino konformeago nago Johann Wolfgang Goetherekin: beste hizkuntzak eta beste literaturak ezagutzen ez dituena bere hizkuntzari eta bere literaturari buruz ere ezin da oso jakituna izan.

Jarraian eman duzun arrazoiketarekin, hasierako baieztapenak baino egokiagoa dirudi “Euskal idazlea behartuta dago munduko literaturen irakurle izaten” esateak; zergatik diozu, bada, “itzultzaile”?

Irakurlea izan behar da, jakina. Baina gurea bezalako kultura txiki atzeratuetan idazlea itzultzailea ere izaten da, eta gauza gehiago, herri pobreetako musikoak musiko-orkestra izaten diren bezala. Igual gero eta gehiago joko da lanaren espezializaziora, ofiziozko itzultzaile asko dago ja, baina euskal idazlea literatura unibertsalaren harreraren arduraduna ere bada oraindik, hurbilketaren eragilea. Beste hizkuntzetako idazleak euskarara ekartzea adeitasuna ere bada, euskal idazleek berez asumitzen duten elkartasun jarrera bat: Gabriel Arestik itzuli zituen Lau Kuarteto eta beste gauza asko, Jon Alonsok Cortazar edo Saramago, Eduardo Gil Berak Odisea, Gerardo Markuletak eta, egunotan ere, poesia kaierak aurkeztu direnean Koldo Izagirrek itzuli du Carlos Drummond de Andrade, Itxaro Bordak Maria Mercé Marçal, Anjel Lertxundik Eugenio Montale, Iñigo Aranbarrik Aimé Cesaire, Harkaitz Canok Anne Sexton, Angel Errok Emily Dickinson…

 Euskal idazleek ezin dugu ahaztu literatura frantsesa, espainola eta gainerakoak ere geureak direla.

Anaitasuna aldizkariko artikulu batean honela zenioen 1980an: «POTT 3 aldizkarian ‘Itzulpena eta traizioaren praktika’ deituriko idazlan bat argitaratu zen literatura nazionalaren mitoa salatzen eta euskal literaturaren apologismo berria kritikatzen. Hantxe gogoratzen zen bezala, arras harrigarria da itzulpen literarioen eskasia, izan ere, hamar urte hauetakoak ez dira dozena erdiren bat baino gehiago». Zer iritzi duzu gaur egungo literatur itzulpenen ekoizpenaz?

Berri ona da ikustea euskaraz irakur daitezkeela hainbeste liburu, Mala Stranako ipuinak edo Lisboako setioaren historia bezala, ez dakit zenbat. Eta ez kantitatea bakarrik, kalitatea ere harrigarria da, Queneauren Estilo ariketak ondo itzultzeko behar dena. Badakit gai horretan murgildu eta, modu kritiko batean begiratuz gero, arazoak izango direla hor lanean ari zaretenontzat, eta zeregin asko oraindik, baina kanpotik eta galdetzen didazun moduan, 80tik hona arteko aldaketaz, ba, alde ederra dagoela besterik ezin dizut esan. Gu erdaraz sartu behar ginen literaturaren errepublika horretara, orain euskaraz ere posible da. Literaturaren itzulpen lanean ari dena ezin da autokonplazientea izan, baina nik, kanpotik, ezin dut esan baizik eta asko egin dela aurrera eta irakur dezakedana baino gehiago aurkitu dudala itzulita.

Artikulu berean eta besteren batean «orijinalarekiko begiramena» salatzen zenuen. Zuk itzulpena kreaziotzat duzu, autorearen autoritatea gaitzesten duzu.

Ez, baina idazkera arautu bat ere ez genuen oraindik. Frankismoaren zulotik irtenda, euskal idazlea itzultzailea izatera behartuta zegoen, esan bezala, eta itzulpenaren literaltasuna bai, baina gure hizkera ez zegoen oraindik literaltasun askotarako. Itzulpena derrigorrezkoa eta ezinezkoa zen momentu hartan, beste gauza asko bezala. Idazkera arautu hori eta lengoaia literario zabal hori sortzea zen inportantea eta urgentea. Itzulpena beharrezkoa zen, baina ez hiperhizkuntza nagusien artean egiten zen bezala, teknikoki, euskarara itzultzaileak gehiago ipini behar zuen bere partetik, bere ausardiatik, euskara erregulatu gabe zegoelako. Gabriel Arestik Decamerone Ttipia tipia lapurtera klasikoz itzuli zuenean, esate baterako, euskara literario bat asmatzen ari zen eta heterodoxia ariketa bat egiten aldi berean. Itzulpen literarioak euskararen normalizazioan ezinbestekoak izan dira. Beste literaturei begira hazi da gurea, baina, ondo errepasatzen baduzu, hala hazi dira munduko literatura guztiak. Itzulpena bigarren edo hirugarren gradukoa ere izan daiteke: Homero eta Hesiodo itzuliz egin zituen Virgiliok bere obrak, latina bihurtuz kulturaren hizkuntza. Virgilio, gero, italieraz ipini zuen Dantek. Boccaccio imitatuz legitimatu zuen Geoffrey Chaucerrek ingeles idatzia Ingalaterran frantsesa eta latina nagusi ziren sasoian.

Moroak gara behelaino artean? saiakeraren gaztelaniazko itzulpenean 200 orrialde inguru gehitu zenituen gaztelaniazko irakurlearen ulermenaren mesederako. Ez al da hori autorearen autoritatea baliatzea?

Bai, klaro. Liburu hori euskaraz idatzi nuen lehenengo, irakurle euskaldunarentzat, baina gero erdarazko bertsioa egiteko orduan, gogoan nuen interlokutorea diferentea zela eta, gauza bera adierazteko, beste informazio eta erreferentzia batzuk eman behar nituela sentitu nuen.

Horren harira, noiz arte jarraitu beharko dugu euskaldunok geure burua esplikatzen? Behar bat da edo gaitz endemikoa?

Hola da, ez? Behar endemikoa, baztertua izateko gaitza gure gainetik kentzen ahalegintzeko beharra. Baitezpadakoak gara, prekaritatean bizi den kultura bat egiten dugu eta, seguru asko, luzaroan gertatuko da hori.

            Maratoi korrikalariak gara ezinbestean. Askatasunak esfortzua eskatzen du alor guztietan. Gogoratu Sadeko markesak esaten omen zuena Frantziako iraultzaren kariaz: «Encore un effort si vous voulez être vraiment républicains!».

            Homosexuala bazara, zeuk esplikatu behar duzu zeure arazoa, besteak normalak direlako, normalak direla pentsatzen dutelako behintzat, eta eroso bizi direlako zu baztertuz. Zeu zara beraz berezia eta markatua. Konpentsazioa da, jende normal horrek ezagutuko ez dituen plazer batzuk ezagutzen dituzula beharbada.

            Euskaldunok ere badugu atsegin sekretu bat, Prahako beste idazle hark Caramabluko urrea deitu zuena, baina altxorrari ez zaio ahaleginik gabe eusten. Mirabetza onartzen baduzu bakarrik sentituko zara eroso, arduragabezian.

Argitaratu gabe geratu zen poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren.

Kolaborazioan ere egin duzu zenbait testuren itzulpena, hala nola, Hamairu ate liburukoak Mitxel Sarasketarekin batera, eta Susa aldizkarian kaleratutako Bobby Sandsen poemak Ruper Ordorikarekin. Nolakoa izan da kolaborazio-lan hori?

Mitxel Sarasketarekin, preso geundela Herreran, denbora-pasa bat izan zen umore beltzezko ipuinok itzultzea, berak batzuk nik beste batzuk, batak bestearena errebisatuta. Ruperrekin ere gustura egin ditut gauzak, Bobby Sandsen hori ez dut gogoratzen, igual nik poema batzuk itzuli nituen eta berak beste batzuk, ez dut liburu hori ezagutzen, baina Ruperrekin asko ikasi nuen Memoriaren mapan egiten, detaile asko seinalatzen dituelako. Nik itzulpen lana kolaborazioan Moroena egin dut batez ere, Javi Rodriguezekin, bera pertsonalki ezagutu gabe, baina gaia interesatzen zitzaion eta laguntzaile ona izan zen testua bera osatzeko orduan. Gero, liburu horren bertsio katalana Ainara Muntek egin zuen, itzuli ahala datu guztiak konprobatzen dituena eta, uste dut, berari esker liburuaren edizio hoberena katalana dela.

Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak bilduma aitzindaria da, hala nola autore kanoniko eta bazterrekoak maila berean kokatzen eta itzulpen apokrifoak eta sortzaileak uztartzen dituelako. 2006an berreditatu zuten. Nola ikusten duzu orain liburu hura?

Ba, itzulpen moduan, orain lotsa apur bat ematen dit, zeren itzulpen oso onak argitaratzen dira gaur egun, bestelako oinarri batzuekin, literaltasuna posibleagoa denean, itzultzaileak askoz hobeto prestatzen direlako eta gure hizkuntza arautuak ere asko aurreratu duelako azken hogeita hamar urteotan. Susakoak argitaratzen hasi diren bilduma hori, esaterako.

          Horien alboan, liburuotakoak jolas literario bat dira, autore bakoitzari begirapen handirik gabe, itzulpena beste zerbaiten zerbitzuan erabiltzen delako, eta uste dut euskal idazle bakarti zokoratuaren tradizio unibertsala asumitzeko gogoarekin esplikatzen direla.

          Estilo horretako bi liburu argitaratu nituen, Izkiraturik aurkitu ditudan ene poemak hori eta gero Hezurrezko xirulak. Eta argitaratu gabe geratu zen hirugarren bat itxura berekoa, poesia unibertsalaren beste bilduma bat baina poeta guztiak apokrifoak zituena, Poesia imajinarioa titulukoa. Ruperrek kantatzen duen “Lera zakurren balada“, esate baterako, liburu horretakoa da. Liburu horrek zerikusi gutxi zuen itzulpenenarekin, itzulpengintzaren parodiatzat har daitekeen arren, eta asko irakurlearekiko josteta literarioarekin, simulakroarekin aurreko biak bezala, gure betebehar ezinezkoekin eta nitasun enpiriko arrakalatuarekin. Hor daude, esandakoa, literatura unibertsalean partaide sentitzea eta idazle bakarzale baztertuaren jendetza bihurtzeko fantasia.

Eider Rodriguezek bere tesian dio itsasoa darabilzula borroka armatuaz mintzatzeko, itsasoarekin lotura duen iruditeriaren atzean ezkutatzen dela nia. Irakurri duzu tesia? Zer irizten diozu irakurketa horri?

Orrialde batzuk bai, baina ez dut irakurri oraindik, sentsazio arraroa ematen didalako. Eiderrek bidali zidanean idazlana, bere ipuin liburu berri bat zela pentsatu nuen, oso onak iruditu zaizkit aurrekoak, eta irakurriko nukeen. Niri behatzailea izatea gustatzen zait, enfokatzen banaute deserosoa egiten zait. Itsasoa erabili dudala borroka armatuaz hitz egiteko, ez dut uste, alegoriarik ez dut idatzi nahi izan behintzat, baina Eiderrek narradore sena du eta badaki zertaz ari den. Bere ipuinetan bi istorio daude, kontatzen dena eta kontatzen ez dena. Ipuin literario klasikoan bikoitza izaten da, istorio bat kontatzen da beste istorio bat estaliz, harik eta, Poeren ipuinetan esate baterako, istorio ezkutua deskubritzen den arte ustekabean, amaieran, eta halaxe ixten da ipuinaren egitura. Ipuin modernoagotan, Eiderrenetan adibidez, kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa mantentzen da, baina sorpresarik gabe, amaierarik gabe, ezkutatzen dena ez delako akaberan ere esplizituki adierazten. Inpresio hori ematen didate behintzat Eiderren ipuinek, eta interesatzen zaizkidan beste narrazio askok, inportanteena ez zaidala esplikatu, hitzez hitz behintzat. Lagun izoztuan ez da borroka armaturik aipatzen, testuan ez dago alegoriarik, kontzienterik behintzat, baina gai horren ausentzia oso presente dago beharbada. Irakurleak hor borroka armatua azalduko dela jakin-mina duela jakinda, laurehun eta piko orrialdetan ia ez aipatzea, kabronada hutsa dela pentsatuko du baten batek, igual. Niri kontatzen denaren eta kontatzen ez denaren arteko tentsioa interesatzen zait, eta irakurle horrek gai horri buruz ere hausnartzea eta horixe, galderak egitea.

Badituzu “Itsaso debekatuak”eko galderen erantzunak?

Ez dakit, baina horrela galdetuz gero, hirugarren pertsonan ematen diren arren galderetako subjektuak, horiek geu izan gaitezkeela pentsa daiteke. Gu nor garen? Gu asko izan gaitezke aldi berean, subjektu politiko edo kultural desberdinak, idazkeraren eta irakurketaren subjektuak ere izan gaitezke, geure bidaiaz galderak egiten.

Duela gutxi Larraitz Ariznabarretak, Martin Ugalderi buruzko Literatura eskola batean, esan zuen Euskal Herria erbesterik gabe beste zerbait izanen zela; gauza bera esan daiteke literaturaz ere, ezta?

Egia da, gure historia kartzelarik eta erbesterik gabe ezin da konprenitu. Ez gara oso bereziak horretan, zoritxarrez, hala-hola ibili da beste herri asko ere munduan.

Hizkuntzaz ere gogoeta franko egin duzu, eta hein batean zeure hizkuntza sortu duzu, hibridoa eta aldi berean propioa.

Bazterketaren kontrako eta normalizazioaren aldeko borrokaren sasoia tokatu zitzaidan, hizkuntza arauturik ez zegoen oraindik, hatxeak zirela eta ernegatzen zen jendea, eta, eraren batean, idazkera literarioa zabaltzen ahalegindu gara, jende askoren lana izan da hori. Gustatu zait material horrekin behar egitea, kontsumismoaren sasoian: produktu guztiak agortzeko modukoak, pribatuak eta garestiak diren artean, hizkuntza ezin agortuzkoa da, komunala eta dohainekoa…

Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. (…) Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

Literaturari buruzko jardun zabalean ugariak dira bai euskal autoreei buruzko aipamenak bai euskaldunak ez direnei egindakoak. Maila berean agertzen zaizkigu, ez dira bi plano.

Ados nago Harold Bloomekin dioenean idazle bakoitzak bere aurrekariak asmatzen dituela. Nik neure kuadrilla daukat, Pierre Topet Etxahun eta Jean Rhys, Salarrue eta Isaak Babel, eta halako beste asko, eta izaten ditugu eztabaida batzuk kuadrillan, baina ez gara aritzen ez norgehiagokan, ez lokalaren eta unibertsalaren arteko elkarrezintasunik bilatzen.

Jendarteak (irakurleek, instituzioek, akademiak…) norgehiagokan jartzen zaituztetela sentitzen duzu, ordea?

Ez dakit, normala halako tentsioak izatea, inpresio desberdinak izatea eta oreka bilatu beharra. Arazoa, nire ustez, desoreka orokorra da, eta literatura ere botere harremanen hara-hona horretan harrapatuta dagoela. Gaur eguneko gizartea oso konpetitiboa da alor guztietara. Darwinismoa zientzia naturala da, gertatzen diren gauzen behaketa, baina ekonomian, politikan edo kulturan gertatzen dena praktika bat da. Norgehiagoka eta kontsumismoa, espektakulua ere ez da oso polita. Nire ustez ez goaz onetik, ondo etorriko litzateke aldaketa handi bat, baina mentalitate eta aldarte aldaketa behar da horretarako.

 Besteak beste, katalanez, ingelesez, alemanez eta espainolez kaleratu dituzte haren liburu batzuk.

Pasa den igandean Joseba Sarrionandia idazleari egindako elkarrizketa mardula argitaratu zuen El Punt Avui kazeta katalanak. Maria Colerak euskaratuta bidali dugu, eta pozarren eskaintzen dizuegu gaurkoan. Besterik gabe, on egin!

Herrien espetxe izaten jarraitzen du Espainiak

Elkarrizketatzaileak: David Castillo eta David Paloma

Jatorrizko elkarrizketa hemen.

Itzultzailea: Maria Colera Intxausti

Nahiz eta espetxera eraman zuten delituak dagoeneko preskribatuta egon, Joseba Sarrionandiak (Iurreta, 1958) sasian jarraitu du 1985 aspaldiko hartan Martutenetik Imanolen bafleetan ihes egin zuenez geroztik. Poeta, saiakera-idazlea eta kontalaria, eta obra sendo baten egilea, Sarrionandia aurpegirik gabeko idazlea da. Kuban edo Venezuelan ezkutatu zela zioten batzuek, gertuago zegoela bestetzuek. Nolanahi ere, kontua da desagertuta egon dela. Adeitsu erantzun dizkigu galdera guztiak. Katalanera itzuli dizkioten bere azken liburuez jardun dugu: Moroak gara behelaino artean? [Som com moros dins la boira?, 2012], Euskadi Saria 2011, eta Ni ez naiz hemengoa [Jo no sóc d’aquí, 2014], biak ere Pol·len Edicions-ek eta Pamielak elkarrekin argitaratuak.

Ni ez naiz hemengoa 1984an idatzi zenuen Martuteneko espetxean. Esana duzu ez dela espetxeko egunkari bat, nola definituko zenuke?

Ez nuen Martutenen idatzi [handik ihes egin zuen 1985ean], Herrera de la Manchan baizik, 1984ko urtarrilaren 17a eta uztailaren 22a bitartean, ia oso-osorik zigortuta eman genuen urte batean. Desobedientziagatik geunden zigortuta, txapeo esaten diogunagatik, eta horren ondorioz ziegatik ia atera gabe edukitzen gintuzten. Urte mordoxka batez luzatu zen egoera hura.

Nola gogoratzen duzu garai hura?

Urte haietako politika zen euskal presoak Euskal Herritik kanpoko segurtasun handiko espetxeetan pilatzea, oso urruti, eta Enrique Galavísek [Espetxe Erakundeko zuzendari nagusia] esaten zuen Soria gertuegi zegoela Euskal Herritik. Segurtasun handiko eta erregimen bereziko espetxeak ziren, eta berezi hori eufemismo bat zen. Egoera horretan egon ginen ehundik gora preso Puerto de Santa Marían bizpahiru urtean, denok berriz Herrera de la Manchan pilatu arte, eta ordurako baginen berrehundik gora.

Nola bizi izan zenuen hori guztia?

Presoontzat, 1984ko urtea oso latza izan zen. Agintariei ere ez zitzaien oso ondo joan pilaketa-politika, handik gutxira aurkakoa egitea erabaki baitzuten, eta Estatuko espetxe guztietara sakabanatu gintuzten, eta halaxe jarraitzen dute egun, leku bakoitzean gutako asko elkartu ez gintezen, eta gu ahalik eta bakartuen edukitzeko. Ni ez naiz hemengoa definitu beharko banu, esango nuke saiakera laburren eta saio literarioen bilduma bat dela, espetxearen kronika izateari utzi gabe.

Francisco Urondoren olerki batetik dator izenburua, asko jota oroitzapen bat sentitzen zela esaten zuen olerki batetik. Nola gogoratzen duzu testuen lanketa, itxialdi-urte haietako zure sentimenduak?

Leku biziezin bateko oroitzapen eten moduko bat zen, noski. Oroitzapen haiek berreskuratzea erabaki nuen, eta interesatzen zitzaizkidan gai kultural, politiko eta literarioei buruz hausnartzen hasi nintzen. Etengabe eten behar nuen idazkuntza, jakina. Imajina ezazu egoera desobedientzia-ekintza baten ondoren ziega hutsik ez zeukan espetxe batean, diziplina-erregimen zorrotza ezartzeko beharra zeukatela sentitzen zuten funtzionario batzuekin. Etengabe agintzen ziguten biluzteko, ez zerbait ezkutatzen genuelako, gu umiliatzeko baizik. Gure desobedientziarekin, haiek ziren botoiak askatu behar zizkigutenak, eta sekulako erridikulua egiten zuten. Ateak kolpatzen ibiltzen ginen maiz, burrunba jasangaitza sortuz galerian zeuden funtzionarioentzat. Eta haiek mendekua hartzeko modua bilatzen zuten. Horixe zen liburuaren lehen idazketaren testuingurua, hasierako ataletako batean azaldu nuen moduan.

Zuen Martuteneko ihesaldia, 1985eko San Fermin egunean bafle batzuetan sartuta, ikusgarria izan zen. Azalduko diguzu nola prestatu zenuten?

Martutenera eraman ninduten, neskalaguna koman zegoelako, eta tarteka Euskal Herrira eramaten gintuzten senideren bat hilzorian genuenean. Egun batzuetarako eramaten gintuzten, eta gero atzera Herrera de la Manchara, lehen esan dudanez hantxe pilatzen baikintuzten euskal preso politikoak. Egia esan Euskal Herriko espetxeetan dena zen bestelakoa, eta funtzionarioek gizaki moduan tratatzen gintuzten behintzat. Erregimena preso arrunten ohiko erregimena zen. Martuteneko zuzendaria izan zen bost urte haietan ezagutu nituen espetxe-erakundeko arduradun guztien artean irizpide humanitarioak zeuzkan bakarrenetakoa. Ez zigun ihes egiten lagundu, baina gobernuak ihesaldia aprobetxatu eta kargutik kendu zuen. Martutene Euskal Herrian zegoelako sortu zen espetxetik ihes egiteko aukera, Enrique Galavísek zioen bezala, ezin baitzituzten presoak Euskal Herrian eduki, ezta Euskal Herritik gertu, jendeak babesa ematen zigulako modu aktibo nahiz pasiboan.

Zergatik?

Bada, gure herrian jende asko konturatzen zelako erakunde bidegabe batzuen aurka borrokatzen ginela eta muturreko egoera batean bizi ginela. ETArekin ados egon ala ez, jendea errepresioaren aurka zegoen. Eta presoekiko enpatia hori Martutenen espetxe barruraino iristen zen.

Zure ihesaldiaz geroztiko 30 urteotan, obra literario bat eraikitzen jardun duzu sasian. Cesare Pavesek egin zuen moduan, militantziatik poeta-lanbiderako aldaketa gisa interpretatu genezake?

Nik ez dut militantzia-aldaketa gisa ikusten. Izango da agian diktadurapean jaio nintzela, nazional-katolizismo espainiarra beste askatasunik gabe, gure hizkuntza esparru ofizial guztietan debekatuta, eta gure herria Guardia Zibilak eta gainerako indar armatuek okupatuta. Hidalgo kapitainak Gernikako kuarteletik gobernatzen zuen Bizkaia. Askatasunaren alde eta euskarazko literaturaren alde borrokatzea gauza bera ziren orduan, eta okupazio militarraren aurkako erresistentzia ere bai. Franco ordurako hilda bazegoen ere, 1978an euskaldunok askatasun-gabezia ikaragarria geneukan Espainian. Azken batean, literatura zeuk aukeratutako hizkuntza askatasunez hedatzeko erabiltzea besterik ez da, baina askatasun hori lortu beharra daukazu hainbat esparrutan. Eta ez dakit hori nola lortu daitekeen, baina irudipena daukat inongo herrik ez duela lortu idazlumarekin bakarrik.

Ni ez naiz hemengoak ez du gaurkotasunik galdu, geozentrismoa aipatzen baitu liburuko lehen kapituluan bertan. Hainbeste urtean giltzapean egon eta gero, hori al zen buruan zenerabilen sentsazioetako bat?

Ideologikoki aztoratu samar nenbilen, arrazionalista izateari utzi edo gauzak egiteko ilusioa galdu gabe. Frankismo-garaian kontrako ideologia bat garatu genuen, erreakzionarioa: antikapitalista kapitalismoaren aurka, euskaltzalea espainolismo harroputzaren aurka, ateismoa boterearekin maite-maite zebilen eliza haren aurka, heterodoxoa gai moral eta artistikoetan askatasunari ezartzen zitzaizkion mugen aurka. Korronte ideologiko nagusiak, baina, akatsez josita ikusten nituen: abertzaletasun tradizionala zahar-etxe batean sartzeko moduan zegoen; komunismoek, bai sobietarrak bai txinatarrak, antza handiagoa zeukaten iraganeko inperioekin berdintasun eta askatasunezko etorkizun batekin baino. Ez Allendek ez Chek ez ziguten inolako bidezidorrik utzi zabalik. Gu geu ere, nire ustez erresistentzia-erakunde xume bat baino ez izaki, guztiz aurkako moldeak erakusten hasi ginen, harropuzkeria armatu lotsagarri samarra, alegia. Bien bitartean, demokrazia ginelako diskurtsoa zen nagusi hedabideetan, Euzko Alderdi Jeltzaleak deskubritu zuen eroso zegoela Espainian udalak eta diputazioak kudeatzen, PSOE Manitu gurtzen hasi zen eta Espainia NATOn sartu zuen, Alderdi Komunistak berak borboitar jarrerak zituen, langile-sindikatuak enpresen diru-laguntzetatik bizitzen hasi ziren eta prentsa orain izaten jarraitzen duen horixe bihurtu zen orduan.

Muturreko egoera bat zen?

Beste preso askori bezala bizitzea egokitu zitzaidan 1984ko urte hura guztiz orwelldarra zen, zinez. Eta uste dut dezente idatzi nuela aztoramendu hartatik abiatuta, postmodernotzat jo litezkeen gauzak, nahiz eta garai hartan oso gutxi erabiltzen zen terminoa gerora erabili den zentzuan. Postmodernismoa light dela esaten bada ere, nire testuak hard samarrak dira, halako larrimin batera eramaten zaituztelako. Gogoan izan behar dugu abangoardia artistikoak berak ere agortuta zeudela urte haietan. Seguruenik horregatik igartzen da idazkuntzan estrategien gainbehera bat eta gauzak eraikitzen jarraitzeko asmoa. Hortik dator hizkera berri bat erabiltzeko jarrera, eta unibertsoan dugun posizioa edo darabilgun hizketa-moldea edo XVIII. mendeko zuberotar kanta batean ageri den limoiaren esanahia bezalako gai oinarri-oinarrizko eta xaloak jorratzeko jarrera.

Bada kapitulu bat asko gustatu zaidana: “Zer den esperantza”. “Esperantza ez litzateke itxarotea besterik” da zure ondorioa. Distantziatik begiratuta, zure itxialdi-egoera pertsonalaren interpretaziotzat hartu liteke?

Pandoraren kutxako esperantzaren gaia aipatzen da, zorigaitzak ateratzen uzten dituena. Oso mito misoginoa da, anti-Prometeo moduko bat baita Pandora, baina kutxan, edo anforan, esperantza gelditzen da, baina ateratzen ez denez ez daukagu oso garbi zer den. Greziako mitoek espekulaziorako bidea ematen dute, noski, baina espetxean, espekulaziotan aritu ala ez, itxaron besterik ez duzu izango, irteteko datarik ez baduzu edo oso urruneko data baduzu bereziki.

Ni ez naiz hemengoa artikulu-bilduma baten modukoa da, giltzapean zeunden garai hartan zeneuzkan kezken azalpenen bilduma. Hura idatzi eta 30 urte geroago, kezka haiek dauzkazu oraindik, ala beste arazo batzuek kezkatzen zaituzte orain?

Ez dut uste orain orduko zenbait gairi buruz idatziko nukeenik, modu berean ez behintzat. Euskal literatura asko garatu baita azken hamarkadetan, eta letrek ere badutelako eraikuntzatik zerbait. Lehen bigarren pisu bat baginen, orain hirugarren pisua eraikitzen ari gara seguruenik. Mundua ere aldatu da, baina zenbait gaik ez dute soluzio bideragarririk izan eta, bai, behin eta berriro landu behar dira. Gizakion arazo nagusien zorigaitza da hori: igualitarismoarena, demokraziarena, gerrarena, norberaren askatasunarena, gutxiengoen kulturena…

Izan ere, horretaz diharduzu zure liburuko zenbait kapitulutan, literaturaren, antropologiaren, folklorearen, zientziaren eta soziologiaren bidez. Humanista baten interesak direla esan liteke, eta baten bat harritu liteke ekintza zuzeneko gizona, erakunde armatu bateko kidea zaren aldetik, ezta?

Ni ez naiz inoiz militarra izan, edo antzeko ezer; soldaduskara ere ez nintzen joan. Ez dakit nola agur egin sarjentu bati. Alderantziz, nik espainiar indar armatuen aurkako erresistentziako boluntario gisa parte hartu nuen, antimilitarismo hutsagatik. Eta iruditzen zait ETAren akats bat izan zela diskurtso militarista zertxobait sinetsi eta pixkana-pixkana murgilduz joatea borrokatzen zuen huraxe bultzatzen zuen dinamika batean. Bizi garen gizarteak espezializazioa eskatzen duela alde batera utzita, nire ustez oso arriskutsua da militarren espezializazioa. Baita beren pribilegioei eusteko jarduten duten politikariena ere, beste adibide bat ematearren. Eta are pentsalariena ere, bai hitz arraroa hori, pentsalaria… Buruhandi bat datorkizu burura ezinbestean. Edo idazteko baino idazten ez duten idazleen espezializazioa. Jendeak bere kabuz pentsatzeko eta jarduteko ahalmena izan beharko luke. Badira pailazo batzuk Lasarten, “bihotzarekin sentitu, buruarekin pentsatu eta bi eskuak elkar bilduz egin” leloa darabiltenak horretaz aritzeko. Humanista eta ekintza-pertsona handiak iruditzen zaizkit pailazo horiek, begiak zabal-zabalik dituztenak hainbeste ume ikusita. Gustatuko litzaidake haiek bezain xelebrea izatea, gauzez kezkatzeko, kritikoki pentsatzeko eta arazoak konpontzen laguntzeko gaitasunarekin.

Ni ez naiz hemengoa da zure liburuen artean katalanera itzulitako hirugarrena, Moroak gara behelaino artean ikaragarria katalanez argitaratu eta hilabete gutxira kaleratua. 750 orrialdeko saiakera horretan Pedro Hilarion Sarrionandiaren bizipenetatik abiatuta, pertsonaia horren biografia azaltzen duzu, XIX. mendeaz geroztik moroak espainiar eta frantsesen kopla-buruko izan direla salatzearekin batera. Kultura inperialista horiek asimilaezina zaiena anatemizatzeko joera dute, nahiz eta zenbait gauzatan bat etorri. Zure senideak duela mende bat baino gehiago Rif aldean ikusitako egoera berean gaudela esan liteke?

Baietz uste dut. Politika garaikidea ulertzeko saiakera bat da liburua: konkista koloniala, Marokoko gerrak eta Espainiako gerra zibilak zeharkatu eta gaurko egunera arte luzatzen da, Europara datozen moro etorkinen garai honetara arte, eta bertan islatzen ditu bai moroak bai moro izena ematen diegunok bizi dituguneko gizarte funtsean bidegabe hauek guztiak. Ekialde Ertaineko edo Afrika iparraldeko edozein herrialdetako egungo albisteak irakurri eta ikusten duzu orain dela mende bat bezalaxe daudela. Aberastasun naturalak dauden lekuetan bereziki: haraxe doaz gerrak eta base militarrak, hango baliabideak eskuratzeko mendekotasun kolonialean bizi diren estatu txotxongiloen bidez. Zer aukera uzten diote bere askatasuna maite duen jendeari, armak hartu eta aurre egitea baino? Kolonialismoari dagokionez, harrigarria bada ere, ez da ezer aldatu, deskolonizazio-prozesua amaitu eta, ustez, dena aldatu den arren. Moroei buruzko nire saiakera irakurtzen duenak ikusiko du telebista piztuz gero zaila izango zaiola eguneroko albisteak duela mende bat edo biko kontakizun historikoetatik bereiztea.

Espainiar nazionalismoa ere ez da askorik garatu mundu-mailako espantsionismo urteez geroztik. Gainbehera bati lotutako ideologia bat da, inperioa sortu zenean, XVI. mendean agertu zena.

Espainiar nazionalismoa beste zerbait izan da beti, gainbeheran etorritako inperio bat, oligarkiak, Elizak eta armadak patrimonializatutako botere-sistema handi bat. Nazionalismo modernoa sortu zen gizarteak Jainkoa, erregea eta antzinako erregimen guztia gainetik kendu eta bere burua demokratikoki antolatu zuenean, bere erabakiak bere kabuz hartzeko, herritar guztien onerako. Espainiak beste zerbait izaten jarraitzen du: beste herrialde batzuentzako espetxea, euskaldun eta katalanentzat orain, garai batean latinamerikarrentzat edo riftarrentzat zen bezala, eta baita, aldi berean, bere herritarrentzat ere. Euskaldunok, edo katalanak, edo espainiar herritarrak berak modu zertxobait demokratikoagoan funtzionatzen saiatu direnean, Bigarren Errepublikan esaterako, botere nagusiek eragotzi egin dute. Ea Podemosekoek zer egin dezaketen bankuen aurka, sistema judizialaren aurka, indar armatuen eta erregearen aurka, hedabideen, Elizaren eta gainerako botere guztien aurka.

Kataluniako erreferendumari emandako ezezkoa izaera ukatzaile horren beste adierazpide bat gehiago al da?

Espainiak bere burua nola antolatu nahi duen gizartearen ideiaren aurkakoa da, berez. Espainia dagoeneko antolatuta dago Espainiak nahi duen moduan, eta ezin du demokrazia jasan, dena delako gaiarekin zerikusia duten pertsonen erabaki askean oinarritzen den aldetik. Herritarrek berei dagozkien gauzen gainean erabaki ahal izatea sinesgaitza iruditzen zaio.

Espainiak baditu bere gauza onak, noski, geurea ere baden hizkuntza bat, partekatu dugun kultura bat, eta beti izan da jende ireki eta adeitsua han. Badirudi Podemoseko jendeak sektore horiek azaleratuko dituela. Nazioaren kontzeptu demokratikoa duten espainiarrek katalan, euskaldun, galiziar eta denon erabaki askean oinarritutako bizikidetza-proiektua aurkeztu beharko lukete. Baina Espainiako Francoren ondorengo boterearen banaketa eta soziologia politikoa ez dator 1936tik bakarrik, Errege-erregina Katolikoen garaitik baizik. Dinamika horiek direla eta, ez dago demokraziarik Espainian, ezta espainiarrentzat beraientzat ere. Esaten dute espainiar guztiek erabaki behar dutela katalanak edo euskaldunok bereizten garen, eta horrek ez du inolako zentzurik zeure etxean sartzeko onarpen-eskubidea izan baitezakezu, edo sentitu dezakezu eskubidea duzula zeure etxean bizikidetza-arau batzuk ezartzeko, baina baten batek ez badu bertan bizi nahi desatsegina zarela uste duelako, nahiz eta horrek funtsik ez izan zure iritziz, zer eskubide duzu zuk bertan gelditu dadin behartzeko? Irizpide horrekin ere ez dira kontsekuenteak. Oraintxe bertan, monarkiarena bezalako gai funtsezko batean, amarrua egin dute espainiarrei monarkia mugarik gabe inposatzeko, herritarren iritziari muzin eginez erabat eta, beharbada, errepublikaren alde bozkatuko zuten erreferendum baten aukera galaraziz azpikeria eta iruzurren bidez. Eta modu horretara, izan nahiko luketena gorabehera, espainiarrak ez dira herritarrak, mendekoak baizik.

Katalanek beren erabakitzeko eskubidea gauzatzea onuragarria izango al da espainiarrentzat ere?

Kataluniako erreferenduma gehiago interesatzen zaie espainiarrei katalanei beraiei baino. Ea ba: katalanak Espainiatik bereizi ahal izango dira erreferendum bidez edo beste bideren bat erabiliz. Euskaldunok ere saiatuko gara arrotzak zaizkigun egitura batzuetatik bereizten, lehenago edo geroago, asperduragatik besterik ez bada ere. Baina espainiarrek bertan gelditu beste erremediorik ez dute, ezta? Berak bai daude behartuta pertsonek gauzak erabakitzeko ahamena duten politika bat eraikitzera. Edo oinarri-oinarrizko gauzak ere auzitan jartzeko aukerarik ematen ez duen handikerian eta sofan oinarritutako demokrazia honekin jarraituko dute?

Katalanen aurkako histeria neurrigabea izan da.

Garatu duten antikatalanismoa hain da sutsua eta kriminalizazioa hain muturrekoa Euskal Herritik datorren edozein proposamenaren aurrean, espainiarren gehiengoak ezinezkoa baitu auzi nazionalari buruz modu objektiboan informatzea edo eztabaidatzea. Halako erronka baten moduan ulertzen dute, beren aurkako irain edo mehatxu bat balitz bezala, nahiz eta berez haien aldekoa izan, askatasuna eta denon artean erabakitzeko gaitasuna eskuratzea baita kontua, zerikusia dutenek erabakitzea gauzak eta ez auzi nazionalari dagokionez bakarrik, gauza guztien gainean baizik, eta bakoitzak sentitu dezala egiten denaren gaineko ardura duela.

Nola iruditzen zaizu aterako litzatekeela Katalunia bereizketatik?

Katalunia independentea Espainiakoa baino gizarte askeago eta demokratikoagoa izango litzateke, egun batetik bestera monarkia eta bestelako zama pila kenduko bailituzke gainetik. Badakit arazo guztiak ez liratekeela konponduko, baina gizarte horrek gaitasun handiagoa izango luke erronka berriei erantzuteko. Gauza bera gertatu zen Ameriketan. Espainiarrak sutan jarri ziren eta gerra egin zieten, baina venezuelarrek, argentinarrek, txiletarrek, mexikarrek, kubatarrek-eta monarkia gainetik kendu zuten kolpetik, oligarkia egoskor hura eta Espainiak garapenerako suposatzen zuen zama astuna. Aske sentitu ziren eta inork ez zuen atzera egiterik eskatu, ezta herrialde haietako espainiar herritarrek berek ere. Nola ez ziren aske sentituko, bada? Katalunia independente batek hobeto erantzungo lieke katalanen nahiei, espainiar jatorriko katalanei beraiei ere, Espainiar borboitar, oligarkiko eta kuartelero honen mendean dagoen egungo Kataluniak baino. Itxura batean, euskaldunok ere ez dugu independentzia beste aukerarik izango. Gauzak dauden moduan, XXI. mende betean ere, Espainiak ez daki besterik eskaintzen erreferenduma debekatzea eta, azken aukera bezala, okupazio militarrarekin mehatxatzea baizik.

Nola ikusten duzu ETAren eta bake-prozesuaren egoera? Alde bakarrekoa iruditzen zaizu?

Erabat alde bakarrekoa iruditzen zait. ETAko militanteak aspertu dira indarkeria erabiltzeaz, hainbat arrazoi tarteko, baina bereziki konturatu direlako errazago dela indarkeriak eragindako kalteen auziaz kezkatzen ez den Espainia batetik gauzak bestela lortzen saiatzea. Ikusten denez, aurkariaren ideiak ere kriminalizatzeko betiko diskurtsoarekin jarraitzen du. Guardia Zibilak ez du tregoarik ematen eta ez du atzera egiten. Espainiak Albako dukeak Flandrian izandako espiritu berarekin jarraituko du, alegia, ez dut uste flandriarrak konbentzitzea lortuko duenik. Laurogei urteko gerra egon zen orduan, eta ez zituen konbentzitu, botereak eta indarkeriak jendea bolada batez menderatzeko balio dutelako, baina sekula ez ezertaz konbentzitzeko.

Duela aste batzuk jendaurreko ekitaldi batean parte hartuko zenuela iragarri zen, baina azkenean ezin. Ba al duzu itxaropenik itzaletik atera eta idazle-bizimodu normala egiteko, eta zure irakurleekin aurrez aurreko harremana izateko?

35 urte dira etxetik atera nindutela eta gustatuko litzaidake itzultzea, noski, gurasoei laguntzera, xaharrak baitira, eta lagunak ikustera, ea nola aurkitzen ditudan, eta dena nola aldatu den ikustera, eta gauzetan parte hartzera. Zer egin dezakedan ikustera, alegia.

Jo no sóc d’aquí

J. Sarrionandia

Itzulpena: Maria Colera eta Ainara Munt
Argitalpena:
Pamiela eta Pol·len
Bartzelona, 2014
Orrialdeak: 120
Prezioa: 12 euro

 Eskolari hasiera emateko, doktore donostiarrak azaldu zigun ikertzaile gisa Sarriren itzulpenetarainoko bidea nola garatu zen. Izan ere, iurretarraren lana aski ezaguna bada ere, oraino akademian behintzat alderdi horri ez zaio arreta berezirik eman. Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (Pamiela, 1985) liburua irakurtzea izan zen aurreneko pausoa. Poesia antologia bat da eta mundu zabaleko poeten lanak biltzen ditu, horietariko asko anonimoak edo oso hizkuntza txikietatik datozenak izanik. Jakari hitzaurrea aski jakingarria gertatu zitzaion, izan ere bertan Sarrionandiak itzulpenarekiko duen ikusmoldea azaltzen baitu eta kurioski, ez duelako egundo aipatzen jatorrizkoarekiko fideltasuna (itzultzaile askotxoren itzal luzeko sufrikarioa); haatik, areago berridazketa gisa definitzen du itzulpen-lana. Gainera, hitzaurrean ere azpimarratzen du ezein poeta ez dela hutsetik hasten, etengabe egiten duenez edoski duen tradizioaren translazioa/transformazioa.

 Ondoren, tesiaren azterketan barneratu ginen buru-belarri. Ikerketa hiru ataletan banatzen da, lehenik itzulpen teoriaren nondik-norakoak azaltzen dira, bigarrenik euskal itzulpenaren bilakaera begiratzen da eta azkenik Sarrionandiaren beraren lanari ekiten zaio. Itzulpen teoriaren historian hiru garai finkatzen ditu Jakak, 1) aro enpirikoa, ofizioaren hastapenetatik (Mesopotamia eta erromatarren garaietik) XX. mendera arte iraun duena, 2) aro modernoa XX. mende hasieratik 1970eko hamarkadara arte (beti gutxi gorabehera noski) doana, eta 3) aro postmodernoa 70etatik egun arteko itzulpenaren teorizazioarekin bat egiten duena. Jakak bere tesian adierazten du Sarrionandiaren itzulpenak gertuago daudela teoria postmodernotik, artean postmodernotasunaren definizioa korapilatsua eta eztabaidarako bazka izan arren, ukaezina delako aldaketa bat eman dela azken hamarkadetako arrazoimendu-ildoan, eta hain zuzen, horretarantz lerratzen direlako Sarrionandiaren euskaratzeak eta euskaratzeari buruzko gogoetak.

Teorizazioa: aurremodernoa, modernoa eta postmodernoa

Aro enpirikoko hausnarketa nagusiki itzultzaile bakoitzak bere jardunaz egindako gogoetek osatzen dute eta gaur arte bizirik dirauen dikotomia bat ernaltzen da bertan, hain zuzen, itzultzerakoan garrantzizkoena jatorrizkoaren forma ala zentzua den zedarritzearena. Forma hertsiki mantentzeko, noski, hitzez hitzezkora jo behar da eta garaiko pentsalariek aise ondorioztatu zuten ez zela bideragarria, hizkuntzen egitura desberdinak aintzat hartuta, hitz hitzez ematerakoan ez zelako piperrik ulertzen. Bestetik, zentzu finko egiazko betikoa ekartzearen inportantzia goresten da eta zentzuaren izaera jainkotiar hori ez da askoz beranduago arte, in fact duela 50 urtera arte, zalantzan jarriko. Berpizkundean irizpide bitarrak bere horretan darrai, eta katolikoek hitzez-hitzezkoaren aldeko apustua egiten duten bitartean (Jainkoaren hitza ezin baita ukitu) sortu berri diren protestanteek dogmaren aurkako itzulpen librea aldarrikatuko dute, Luterok Biblia aleman xehera daramanean. Ezin aipatu gabe utzi XVII. mendean Frantzian eraturiko “belle infidèles” itzulpen libre muturrekoak eta XIX. mendean itzulgarritasun/itzulezintasun kontzeptuen agerpena.

Aro modernoan zenbait berritasun jazo arren, hala nola, hizkuntza aniztasunak hauspoturik itzultzaile eta interprete eskolak eta ondorioz gida-liburuak sortzea eta itzulpegintza hizkuntzalaritza edo literaturaren azpi-diziplina gisa lantzen hastea, funts teorikoa antzekoa da, hona itzulpen-jardunaren ezaugarri modernoetako batzuk: 2. mailako izaera, hizkuntza aniztasuna deituriko gaitz hori arintzeko baliagarria den komunikazio tresnatasuna, bere horretan transferitzearen eta ez transformatzearen garrantzia, zentzuaren finkotasun/aldaezintasuna, adierazi eta adierazlearen arteko ezberdintasun markatua eta itzultzailea onena itzultzaile ikusezina denaren baieztapena.

 Diskurtso posmodernoak guzti horrekin hausten du, pentsamendu eta artearen beste esparru teoriko guztietan egin duen bezala eta modernitateak aldarrikatutakoetako asko kolokan jartzen ditu, adibidez, objektibotasun aratzaren existentzia bera, subjektuak egia absolutua antzemateko ahalmena izatea eta aurrerapen teknologikoek ezinbestean zibilizazio hobea sortzeko gaitasuna. Kontrara, honakoak aldarrikatzen ditu: pluraltasuna, errealitatearen eraikuntza subjektiboa, kulturaren dekanonizazioa eta oroz gain, den-denaren zalantzagarritasuna. Ezaugarri horiek itzulpenera ekarriz, itzulpenaren funtzio sortzailea azpimarratzen da, hots, gehiago dela transformazio eta berridazketa translazio hutsa baino, halaber, baieztatzen da zentzua aldakorra eta irekia dela, adierazi eta adierazlearen artean muga lausoa dagoela, ez delako sinonimo erabatekorik existitzen eta ondorioz, itzultzailearen ausardia eta presentzia nabarmena sustatu behar direla, horren rola ez baita nolanahikoa.

Euskaraz

Euskarazko itzulpenaren historian ere nabaritzen dira deskribatutako aro teoriko horien aztarnak. Lehenik eta behin, XX. mendearen ingurumarietara arte, oro har testu erlijiosoak izan ziren itzulgai nagusiak, alegia, euskaldun jator kristauari bidea erakutsiko ziotenak, eta halaber jatorrizkoarekiko fideltasunak irizpide ezin garrantzizkoago zirauen. Aro modernoan literatur itzulpena abiatzean klasikoak ekartzea lehenesten da, normala ere badenez, testuinguru historikoa eta euskara gutxiesteko joera nagusia kontuan hartuta, beharrezkotzat jotzen baitzen euskararen gaitasuna frogatzea. Alderdi teorikoan, dagoeneko aipatu den moduan, itzultzaile modernoak ez ziren, oro har, berritzaileegiak izan eta euskaldunen kasuan ere halaxe gertatu zen, hona bi zertzelada erakusgarri: Orixeren Tormesko itsu-mutilla (Verdes-Atxirika, 1929) obraren hitzaurrean Kristo Aurreko Zizeronen aipua dakusagu eta Ibinagabeitiak zentzu-forma eta fideltasun-edertasun bikoteen arteko betiko lotura historikoak birformulatzen ditu aipu misogino maitagarri baten bitartez (hemen, besterik gabe, erreproduzituko ez duguna). Mende erdialdean gauzak mugituz doaz eta Aresti eta Mirande jaiotzazko haustaileek, klasikoak baztertu eta gustuko dutena euskaratzeari ekiten diote. Pott bandakoek beraien aldizkariko hirugarren alean hari horri egiten diote tira, libreki itzultzea traizioa bada dudarik gabe traizio egitea aukeratzen dutela aldarrikatuz. Joseba Sarrionandiak ere ikusmolde bertsua jorratuko du bere ibilbide osoan.

Praktika: Sarrionandia itzultzaile

12ak inguruan atsedenalditxoa egin genuen, kafea hartzeko edo Xaian kupel erraldoi batean kokatuta dagoen komuna (detaile doakoa eta prosaikoa baina ezin aipatu gabe utzi! aho bete hortz laga ninduenez) bisitatzeko baliatu genuena ikus-entzuleok. Horren ostean, Sarrionandiaren itzulpen-jardunari berari lotu zitzaion Jaka, hein handi batean, itzulpengintzaren bitartez gauzatutako jostaketa literarioek osatzen dutena. Guztira, 8 liburu itzuli ditu, sarean irakurgai dauden batzuk aipatzearren: Lur eremua (Hordago, 1983), Marinela (Susa, 1985) eta Marinel Zaharraren Balada (Pamiela, 1995). Horrez gain hainbat aldizkaritarako itzulpenak ere prestatu ditu, besteak beste, Oh! Euzkadi, Idatz & Mintz, Maiatz edo Susa-rako. Esanguratsua da, halaber duela 10 urte pasatxotik ez duela itzulpenik argitaratu, 1999koa da azkena. Euskaratu dituen autoreen izaera/jatorria/sona eta landutako gaiak kontuan hartuta, hainbat azpimultzotan finkatu daitezke, besteak beste, mendebaldeko idazle kanonikoak, hizkuntza minorizatuetako idazleak, pertsona edo herri zapalduen poemak edo lurralde urrunetako literaturak. Hautaketa anitza da dudarik gabe, periferikotzat jotzen diren lan asko hartzen dituena, baina aldi berean Baudelaire lako izen handiekin batera datozkigunak, bazterra eta zentroa maila berean jarrita, nolabait esateko.

 Jatorrizko hizkuntzei dagokienez 50 inguru dira denera eta Sarrionandiaren hizkuntza ezagutza aitortuak aintzat hartzen badira (2002ko Bost Idazle Hasier Etxeberriarekin Berbetan lanean emandako erantzunaren arabera, euskara, espainola, portugesa, ingelesa eta frantsesa dakizki), logikoki ondorioztatu daiteke zubi-hizkuntzak erabili behar izan dituela.  Iturriak oso gutxitan aipatzen ditu, halaber zeharkako hizkuntzak erabili izana. Jakak detektibe lana egin du bere ikerketarako, baita zorrotz egin ere, itzulpen asko eta askoren harrobia topatu baitu, maiz espainolezko poesia-antologiatan. Aipagarria da antologia horiek berak sarri itzulpenak (edo itzulpenen itzulpenak) direla aldi berean. Jatorrizkoa aitortze ezaren arrazoi posibleen artean honako hipotesiak nabarmendu zituen Jakak: lehenik gaztelaniaren eraginaren gehiegizko pisua arindu nahia, bigarrenik poesia-liburuak eta ez zientzia-liburuak osatzeko hautua, eta hirugarrenik (eta aurrekoari lotuta) poesia bera nabarmentzeko desira, jatorrizkoa zehazteari hainbeste garrantzia eman gabe. Gainera, kasu honetan bereziki esanguratsua da jatorrizkoaren egiazko izana zalantzan jartzea, hain zuzen ere, alde batetik Sarrionandiak dioen moduan poeta orok idazten duenean itzultzen diharduelako eta bestetik antologietako “jatorrizkoak” ere beste hizkuntzaren batetik ekarriak direlako.

 Ezin aipatzeke utzi itzulpen apokrifoak (agian horietatik sonatuena Mohammed Al-Kalirena izanik) ezta fikziozko itzultzaileak (adibide bat jartzearren: 1991ko Hezurrezko xirulak-en argitaraturiko “Kalevala” poema epiko finlandiarraren itzulpena Helsinkin bizi den Kepa Zenika bati egozten dio Sarrik, Kepa Zenika egiatan Joxemari Iturralderen eleberri bateko protagonista bada ere), baina nik beste istorio polit batekin itxi nahi nuke kronika, entzuleongan O! eta A! eta gisako miresmen oihutxo franko eragin baitzituen. Christine Billard poetaren kasuaz ari naiz, hain zuzen, bere bi poema ageri baitira Izkiriaturik-en, “Horma zati bat” eta “Isiltasun hondarrak” deituak. Jakak susmatzen zuen apokrifoa izan zitekeela hori ere, eta googlen sartu zuen izena egiaztatzeko. Hainbat Christine Billard topatu zituen eta horietako bat idazlea zen, baina kronologia kontuan hartuz gero ez zirudien oso probablea poema misteriotsuen egilea huraxe izatea. Izan ere, Billard 1959an jaio zen, Sarrionandia baino soilik urtebete beranduago, beraz, 1985ean itzulpena argitaratu zenean artean gazte-gaztea zen. Dena dela, Jakak Renarde Rouge editorearen bitartez Billarden helbidea lortu eta mezu bat idatzi zion egoera azalduz. Hori gutxi balitz poemak frantsesera itzuli eta mezuari atxiki zizkion. Eta bai, gertagaitza gertatu zen. Billardek mezuari erantzun zion poema horiek (aspaldi! baina) zalantzarik gabe berak idatzi zituela berretsiz eta esplikatuz Sarrionandiari lagun baten kide batzuen bitartez iritsi zitzaizkiola kartzelara. Bestalde, gaineratu zuen frantsesez ez direla sekula plazaratu eta liluratuta zegoela piezek bizitako peripezia linguistikoarekin, hasteko frantsesetik euskarara itzuliak izan zirenez duela hogeitaka urte, ondoren doktore-tesi baten harira euskarakotik atzera frantsesera eramanak izateko.

Amaitzeko mila esker antolatzaileei zein hizlariari horrelako aukera aberasgarria eskaintzeagatik eta bildu ziren guztiei ere, giro ederra eratzeagatik.