Testua: Beatriz Preciado

Itzulpena: Irene Hurtado de Saratxo

Frankismoaren ondo-ondoko urteetan neska koskor igurtzimariak ginenoi zail egiten zaigu “queer” tresnak izan duen arrakastara ohitzea, zail “kulturako chic” bihurtu arte izan duen bilakaerara jartzea. Beharbada, komeni zaigu gogora ekartzea hitz bakoitzaren atzean istorio bat dagoela, eta, era berean, istorio bakoitzaren atzean gatazka bat dagoela, hitzak finkatzeko edo azalberritzeko egiten den gatazka. Identitate sexual jakin bat sendo adierazten duen horri Minak zera xuxurlatuko dio belarrira: parole, parole, parole…

Garai batean, “queer” hitza irain bat besterik ez zen. Ingelesez, XVIII. mendean azaldu zenetik, honetarako erabiltzen zuten: alferrikakoa, gaizki egina, faltsua edo bitxia izateagatik, joko sozialaren funtzionamendu egokia zalantzan jartzen zuen hori izendatzeko. Iruzurtia, lapurra, mozkortia, ardi beltza eta sagar ustela “queer” ziren; bai eta, bitxia edo arraroa izateagatik, gizon edo emakume gisa berehala ezin sailka zitekeen hori ere. Izan ere, “queer” hitza ez zen baliatzen aipagai zuen objektuaren nolakotasun bat zehazteko. Gehienbat, hitzak aditzera eman nahi zuen hizketan ari zen subjektuak ezin zuela bere irudikapen-arloan kategoriarik topatu, zehaztu nahi zuen zera horren konplexutasuna mugatzeko. Hortaz, hasieratik bertatik, “queer” hitza ez da adjektibo huts bat izan. Hizkuntzaren irudikapenean izandako akats baten aztarna da, ordea. Ez hau ez hura, ez ur ez ardo… “queer”. Horrek, nolabait, zera esan nahi du: “queer” deitzen dudan hori arazo bat da irudikatzeko dudan sistemari begira; nahasmendu, dardara arrotz bat da nire ikusmen-eremuan, irainarekin nahitaez markatu beharrekoa.

“Queer” zen lagun horretaz, ez zen inola ere fidatu behar, hala nola ez baitzen fidatu behar, bere agerpen hutsarekin, arrazionaltasunak eta begiruneak aurrez banatutako kategorien arteko mugak lausotzen zituen gorputz batez. Familia burgesaren ardatza eta estatuaren eta espeziearen ugalketaren oinarria heterosexualitatea zela babesten zuen jendarte victoriarrean, “queer” hitza erabiltzen zuten instituzio heterosexualetik eta bere arauetatik ihes egiten zuten gorputz horiek izendatzeko. Kasu horretan, gorputz hauek ziren mehatxua: harremanak izateko eta gozamena sortzeko zituzten moldeengatik, maskulinitatearen eta feminitatearen arteko desberdintasunak eta, orobat, organikoa zenaren eta organikoa ez zenaren, edota animaltasunaren eta gizatasunaren arteko desberdintasunak zalantzan jartzen zituzten horiek. Atzelariak, maritxua eta lesbiana, trabestia, fetixista, sadomasokista eta zoofiloa “queer” ziren. “Queer” irainak ez zuen eduki zehatzik: zitalkeriaren ezaugarri guztiak bildu nahi zituen bere baitan. Hala ere, egia esan, aukera demokratikoetan muga bat zehazteko baliatzen zuten hitza: beste bati “queer” deitzen zion horrek eroso eserita kokatzen zuen bere burua, arlo publikoko alegiazko besaulki batean, bere parekoak ziren heterosexualekin komunikazioko truke lasaian, “queer” zen hori gizatasunaren mugetatik harantz egozten zuen bitartean. Irainaren indarrez gune sozialetik egotzita, “queerra” ezkutuka ibiltzera eta lotsa izatera zegoen zigortuta.

 Alabaina, irain baten historia politikoa irain horren, bere erabiltzaileen eta mintzatzeko testuinguruen historia aldakorra ere bada. Hizkuntzako joan-etorri horri erreparatuz gero, argi esan dezakegu ustel atera zaizkiola kontuak nagusi den mintzairari: bi mende eskasetan, “queer” hitza errotik aldatu da, hala bere erabilera, nola erabiltzaileak eta testuingurua. Aurreko mendeko laurogeiko hamarkadaren erdialdera arte itxoin behar izan genuen, garai hartan, HIESak eragindako krisiak bultzatuta, mikrotaldeen multzo batek “queer” iraina berreskuratzea erabaki baitzuen, ekintza politikarako eta normalizazioari aurre egiteko leku bilakatu nahian. HIESaren aurkako borrokan aritzen zen Act Up, eta Radical Furies edota Lesbian Avangers taldeetako ekintzaileek “queer” iraina azpikoz gora jartzea erabaki zuten, eta kritika soziala egiteko eta kulturan esku hartzeko programa bilakatu zuten. Horrenbestez, adierazpenaren subjektua aldatu zen: ordurako, jauntxo heteroak ez zion “maritxu” esaten besteari; horren ordez, maritxuak, igurtzimariak eta transak “queer” deitzen zioten beren buruari, eta, era horretan, nahita hausten zuten arauarekin. 1970eko hamarkadan izan ziren matxinada homosexualetan azaldu zen intuizioa. Esate baterako, ordurako Guy Hocquenghemek mozorroa kendua zion homosexualitatearen izaera historikoari eta eraikiari: “Jendarte kapitalistak langileria ekoizten duen modu berean fabrikatzen du homosexuala, une bakoitzean dagokion muga sorrarazten. Homosexualitatea mundu normalaren fabrikazioa da”. Garai hartan, kontua ez zen tolerantzia eskatzea eta gehiegi ez nabarmentzea, ezkontza eta familia bezalako instituzio heterosexualetan sarbidea izateko. Kontua zen homosexualtasun eta heterosexualtasun nozioek zuten izaera politikoa (edo poliziala) berrestea, eta esparru soziala mugatzeko zuten balioa zalantzan jartzea. Bigarren jira horretan, “queer” hitza ez da iraina, normalizazioari aurre egiteko ikur bilakatu baita. Zapalkuntza sozialerako tresna izan beharrean, adierazgarri iraultzaile bihurtu da.

“Queer” mugimendua post-homosexuala eta post-gaya da. Alde batetik, ez du bere burua zehazten homosexualitatearen nozio medikoa aintzat hartuta; eta, bestetik, ez zaio aski gay identitatea murritz dadin kontsumoko jendarte neoliberalaren barruan bizimolde eskuragarri bat izatera. Hortaz, mugimendu post-identitarioa da: “queer” mugimendua ez da folklore multikulturaleko beste identitate bat; identitate-fikzio guztiek baztertzeko eta kanpo uzteko sorrarazten dituzten prozesuei adi dagoen jarrera kritikoa da. “Queer” mugimendua ez da homosexualen edo gayen mugimendua, generoko eta sexuko disidenteen mugimendua baizik, horiek aurre egiten baitiete nagusi den jendarte heterosexualak ezartzen dituen arauei. Era berean, “queer” mugimenduak arreta egiten die gay kulturaren barruan normalizatzeko eta baztertzeko dauden prozesuei: igurtzimariak, gorputz transexualak eta transgeneroak, etorkinak edota sexuko langileak kanpo uzteko prozesuei.

Izan ere, iraina azpikoz gora jartzeko, zerbait gehiago behar da, irain hori hartzeaz gain. Maritxu kontserbadore baten solas gatzgabea ez da hetero kontserbadore baten azaleko solasa baino “queerragoa”. Sorry. “Queer” izateko, ez da aski  maritxu izatea: bakoitzak bere identitatea kritikatu behar du. Judith Butler, Teresa de Lauretis, Eve K. Sedgwick edo Michael Warner-en testuak aipatzeko “queer” teoriaz mintzatzen denean, tradizio feminista eta antikoloniala oinordetzan jaso dituen proiektu kritiko batez ari gara; eta proiektu horren xedea hauxe besterik ez da: gorputz zuri heterosexuala Mendebaldean nagusi den fikzio gisa asmatzera bultzatu gaituzten, eta, era berean, desberdintasunak ordezkaritza politikoaren esparrutik kanpo uztera eraman gaituzten prozesu historikoak eta kulturalak aztertzea, eta haien dekonstrukzioa egitea.

Kultura maritxu, igurtzimari, transexual, antikolonial eta postpornotik eta lan sexualaren arlotik etorritako diskurtsoak edo irudikapenak argitaratzeko edo ekoizteko dagoen zailtasunaren aurrez aurre, “queer” hitzak arrakasta izan du; eta, zoritxarrez, beharbada hala izango da, gaztelaniaz, hitzak ez duelako loturarik ingelesez barne hartzen dituen zapalkuntza politikoko testuinguruekin. “Queer” hitzak eraginkortasun politikoa izan du, hain zuzen, irain batez berriz jabetu garelako, eta era disidentean erabili dugulako, nagusi den mintzairari aurre egiteko. Horiek horrela, ezinbestez onartu beharko dugu, “queer” hitza gaztelaniaz, katalanez, valentzieraz –edo euskaraz– erabiltzen dugunean, ez dela horrelako lerratzerik izaten, hitza memoria historikorik gabe barneratu delako hizkuntza horietan. Hala, bada, ihes egiten diogu hitza testuingurutik ateratzeko mugimendu izugarriari, baina, aldi berean, uko egiten diogu keinu horrek duen indar politikoari. Horiek horrela, queerzale berri askok “queer” gisa erakutsi nahi dute beren burua –Manu Chaoren lagunen sarean sartu edo azken e-booka eskuratu nahi duten era berean-; baina, beharbada, ez dira hain prest egongo “transexual”, “sadomasokista”, “akastun” edo “igurtzimari” gisa adierazteko. Kasu bakoitzean, berriz zehaztu beharko ditugu hitza erabiltzeko testuinguruak, erabiltzaileak aldatu beharko ditugu, eta, batez ere, zital gisa eraiki gaituzten mintzaira politiko guztiak mugiarazi beharko ditugu… Bestela, “queer” teoria zera baizik ez baita izango: parole, parole, parole…

Mina & A. Lupo. Parole parole. Live 1972

Irene Hurtado de Saratxo Mendieta
Euskal Filologian lizentziaduna. Itzulpegintzako Masterra du egina eta EIZIEko kidea da. IVAPen eta zenbait enpresatan itzultzaile jardun ondoren, freelance gisa aritzen da azken urteetan.

Literatura hitzaren esanahia gaur egun nahiko argi izanagatik, “helburu artistikoekin idatzia dagoen testu oro”, urteetan zehar hainbat aldaketa izan ditu. Garai batean, testu idatzi oro hartzen zen literaturatzat (gutun pertsonaletatik, diru kontuetaraino), eta era berean, egun literatura deitzen diogun horri berandura arte “poesia” deitzen zitzaion, nahiz narratiban idatzia egon. Horregatik, XVIII-XIX. mendean finkatu zen literatura egun ulertzen dugun kontzeptu gisa. Gainera, esanguratsua da jada literatura aditzean idatzizkoari egiten diogula aipamena zuzenean, literaturaren hastapenak ahozkoak izanagatik.

    Bestetik, euskal literatura zer den definitzen hasi aurretik, esan beharra dago literaturak nazionalitateka banatzea berau antolatzeko modu bat dela. Banaketa nazionala era orokortuena izanagatik, teoria literarioaren perspektibatik, literatura bere zabaltasunean aztertzeko joera dago, werthliteratur (Goethek aipatutako terminoa), edota Literatura Unibertsal bezala ulertzen baita. Hizkuntza edota nazionalitate hesirik gabe, txarrantxa historiko edota generorik gabe, literatura bere osotasunean pentsatzen da.

    Baina osotasuna harrapatu nahi izatearen asmoa ona izanagatik, aipatu beharra dago sarriegi asmo hutsean gelditzen dela, eta are gehiago, “trikimailu ideologikoak” ezkutatzen dituela. Izan ere, literatura unibertsalarekin ahoa erraz betetzen dugu, baina gehienetan ez dugu Mendebaldekoa ez den autorerik apenas aipatzen, edota, era berean, Mendebalde barruan bizi diren talde txikien literatura ere zeharo ahazten dugu: emakumeek idatzia, hizkuntza minorizatuena, etnia baztertuena, nazionalitate ez-ofizialena… Werthliteratur-etik pentsatzen eta aztertzen ari garela uste badugu ere, gehienetan gure buruetan soilik literatur espainiar, frantses, ingeles, aleman eta italiarra ditugu. Hauexek baitira Mendebaldeko imaginarioa eraiki duten kultura nagusiak. Horrexegatik, diskurtso hegemonikoa arrakalatu beharra dago, eta konturatu ideologia dominatzaileak nazionalitate-hizkuntza hegemonikoen markoari deitzen diola Unibertsal.

    Behin hau guztia kontuan izanik, euskal literatura definitzen saiatzen hasita, ezinezkotasunarekin eginen dugu topo. “Euskal” adjetiboak esango nuke bi kontzeptutara garamatzala. Alde batetik, euskaraz idatzia egotea, eta bestetik Euskal Herriaren errealitatetik eta haren baitan kokatzea sorkuntza literarioa. Bi ardatzok bat egiten dutenean, ez da zalantza izpirik euskal literaturaz ari garela. Baina zer gertatuko litzateke, demagun, nobela bat gazteleraz idatzia baina euskal imaginarioan kokatzen dena zeharo, eta pertsonaia nagusitzat euskaraz idazten duen idazle bat izango balu? Adibide kizkurra da, baina esango nuke gure literaturan halakoak maiz gertatzen direla, sarriegi euskal literatura edota euskal kultura hauspotzen duten adierazpen edota ekimenak egin izan baitira, baina erdara hutsean.

    Bestetik, kontrako adibidea. Euskara jatorrean idatzitako literatura, baina Euskal Herriaren errealitatea ahazten duen testu literarioa, demagun bere literatura sistema literario espainiar edota frantsesaren barruan kokatzen duen idazlea. Adibide hipotetikook aipatu baditut, euskal literaturak bizi duen normaltasun eza azaleratzeko izan da. Hizkuntza normalizatuen sorkuntza literarioak ez du halako definizio beharrik, Italian jaiotzen denak ez du italieraz idazten duela justifikatu beharrik, edo zer den italiar literatura pentsatu beharrik. Idazleek idazten dute, eta kitto.
 
    Hamaika galdera jaurti ditut, eta erantzunik ez. Argi utzi dudana da ez dudala argi euskal literaturaren mugak non hasi eta non bukatzen diren. Baina duda-mudarik gabe, literatura nazional hegemonikoekin alderatuta, aparteko kriterioetatik eraikitzen da haren definizioa. Horrekin esan nahi dudana zera da, gazteleraz edota ingelesez idatziriko testu bat “testu literario” bat dela, eta aldiz euskaraz idatziriko testu literario bat “euskaraz idatziriko testu literario bat” dela, eta inoiz ezingo dela “testu literario eta kitto” izatera iritsi. Ez, behintzat, Euskal Herriaren errealitatea onartua izan, eta euskara normalizatu artean.

(Elizabete Manterola irakasle eta lagunak bidali digu kronika hau. Bihotz-bihotzez eskerrak gure amuei tira egitearren eta gainera hain modu dotorean!)

Axun Aierberen omenezko hirugarren itzulpen tailerra

Durangoko azoka igaro berritan eta Gabonetako oporrak hartu aurretik, itzulpenaren inguruko hitzordu interesgarria izan genuen EHUren Letren fakultatean. Axun Aierberen omenezko itzulpen tailerra antolatu zuen aipatu fakultateko dekanotzak hirugarrenez. Harkaitz Cano gidari genuela hamabost bat lagun bildu ginen hiru arratsaldez.

Idazle, itzultzaile, autoitzultzaile, gidoigile. Letren inguruan aritzen da lanean Cano. Itzulpengintzari buruzko hausnarrean aritu zen gurekin, literatur itzulpenaren jiran batez ere. Jon Alonsoren Katebegi galdua (1995) liburuko pasarte bat irakurriz ekin genion tailerrari. Lehenengo eginkizuna itxuraz sinplea zirudien esaldi bat itzultzea izan genuen, Augusto Monterrosok idatziriko honako ipuin labur hau euskaratzea, hain zuzen: Cuando despertó, el dinosaurio todavía estaba allí. Esaldi bakarreko ipuina, hamaika modutara itzulia. Arbela betetzeko adina aukera atera ziren, hitz-ordena eta hiztegi hautu ezberdinez. Hara hor, edozein itzulpen-eskolatan ikasten den lehenengo lezioa: itzultzaile bakoitzak bere modura itzuliko du testua eta ez dago aukera bakarra, emaitza posible ugari baizik.

Izenburuen itzulpena

Liburu zein filmen izenburuez jardun ginen segidan. Zerk egiten du izenburu bat on? Hizkuntza batean pentsaturiko esaldiak, hitzak, hitz-jokoak izaten dira izenburuak, irakurri hutsez edo entzute hutsari esker produktua saltzeko balio behar dutenak. Hizkuntza jakin batean sortuak izaten dira, eta buruhauste bat baino gehiago eragiten diote itzultzaileari, lortu nahi duen efektua lortuko badu. Hara hor, bigarren lezioa: itzultzaileak idazle ere izan behar du. Sormena landu behar du, alegia, jatorrizkoaren efektua zein zen jakin, eta efektu hori bere hizkuntzan eskaintzen saiatu. Ezinezkoa badu hitzez hitzezko itzulpena eginez, beste bideren bat bilatu beharko du. Izenburuak itzultzeko bide posible ugari ikusi genuen tailerrean, batzuk besteak baino egokiagoak. Itzultzailearen ausardia nabarmentzen dute zenbaitek, esaterako María Teresa Gallego Urrutia itzultzaileak La señora Bovary modura itzuli zuen Madame Bovary gogoangarria, gaztelaniaz beharko lukeen itzulpena hori zelako bere hitzetan, nahiz eta bigarren hori izan gaztelaniaz ere ezagutzen zen izenburua. Itzulpenaren itzulezintasunaren mugan dabiltza beste izenburu batzuk, eta ez da lan erraza horiek itzultzea. Horren adibide, egunkari ingeles batean agertutako titularra Espainiako futbol selekzioa kanporatu berritan: You’re done, Juan!. Bestalde, itzulpen batzuek ez dute jatorrizkoaren efektu bera lortzen. Esaterako, Eugène Ionescoren La cantatrice chauve antzezlanaren euskarazko lehen bertsioa Abeslari burusoila (2001) izan zen. Gizona zein emakumea izan daiteke hortaz euskarazkoan ageri den burusoila, eta buruko ilea galtzea ohikoagoa denez gizonezkoetan, irakurleak nekez irudikatuko du emakumea euskarazko izenburua irakurrita. Urrezko Bibliotekan agerturiko bigarren edizioan, hala ere, izenburua egokitu egin da eta Emakume abeslari burusoila (2011) bihurtu da.

Ikus-entzunezkoetako itzulpena

Tailerraren bigarren egunean film baten eszena bat itzultzen aritu ginen taldetxotan jarrita. Steve McQueen zuzendariaren Hunger (2008) filmaren ingelesezko gidoia eskuan harturik euskaratzen saiatu ginen. Aztertzen aritu ginen pasartea oso berezia zen: apaiza eta preso dagoen gaztea aurrez aurre, bi pertsonaiak parez pare mahai baten jiran eserita, plano bakarrean grabaturiko eszena, elkarrizketa indartsua. Pertsonaiek kaleko hizkera darabilte, erronka handia hori euskaraz jartzea. Literatura idatziarekin alderaturik, filmetako elkarrizketek beste hainbat ezaugarri dituztela ikusi genuen, ahozkotasuna, bizitasuna, ahotsaren tonua eta irudia kasu. Gidoia itzultzea eta azpidatziak sortzea ere ez da gauza bera. Horiek guztiak gogoan izan beharko ditu itzultzaileak ikus-entzunezkoak itzultzerakoan.

Literatur itzulpena

Euskal literatur eremuan dugun ohiko jarduera bati buruz ere mintzatu ginen itzulpen-tailerrean. Horretarako, Bernardo Atxagaren hainbat liburutako pasarteak aztertu genituen, euskarazko eta gaztelaniazko bertsioak parez pare jarrita: zer aldaketa mota zeuden ikusi, aldaketa horien zergatiez hausnarrean. Bi testuen girotzea berdin sentitzen ote genuen mintzatu ginen, efektu bera lortzen ote zuten batek zein besteak.

Itzultzaile-tailerra izaki, autoitzultzailea eta itzultzaile arruntaren arteko aldea ere nabarmendu zuen bateren batek. Ezin idazle-itzultzailearen askatasuna izan itzultzaileak. Hortaz, zer da itzultzea? Autoitzulpena itzulpentzat jo daiteke?

Hizkuntza bakoitzak duen malgutasuna ere izan genuen mintzagai. Euskara ala gaztelania, zein iruditzen zaigu hizkuntza malguagoa? Gaztelania zurrunagoa iritzi genion. Agian, tradizio luzea duelako izango da. Euskararen tradizio laburrak ate asko irekitzen dizkio idazle-itzultzaileari; beste zenbaitetan, ordea, faltan izango dugu esan nahi dugunari indarra emateko, edo zenbait ohiko espresio ez izateak guk nahi dugun efektu hori lortzea oztopatuko digu. Tailerrean behin eta berriz aipatu zuen Canok “se arrellanó en el sofá” horren moduko esaldiak falta ditugula euskaraz: gaztelaniaz idazle guztiek erabiliko lukete esaldi horixe; euskaraz, ordea, sofan erdi-etzan zen, erosoago eseri zen, sofan areago etzan zen… hamaika modutara topatuko dugu, bakoitzak bere bidea bilatu beharko baitu hori esateko.

Literatur itzulpenaren inguruan aritu ginen lanean tailerraren azken saioan. Katalanetik euskaratutako testua xehe-xehe aztertuz, batetik. Egokitzapenaren muga arriskutsuez mintzatuz, bestetik. Poesia itzultzen saiatuz, segidan: gaztelaniatik euskarara itzuli beharreko poema bat eta euskaratik gaztelaniara itzuli beharreko beste poema bat. Bietako zein da zailagoa itzultzailearentzat? Norberaren hizkuntzaren ezagutza maila izan behar da kontuan, zenbateraino dugun kultur hizkuntza euskara eta zenbateraino gaztelania, zein hizkuntzatan irakurtzen dugun gehiago. Horri loturik, honako gogoeta hau aipatu zigun Harkaitzek: euskaratik gaztelaniarako itzulpena ez da gaztelaniatik euskararakoa bezainbat garatu. Niri ere halaxe iruditzen zait. Euskararako itzulpenean lan handia egin da orain arte, alderantzizko norabidean ez horrenbeste. Horrek izango du, noski, zerikusirik.

Landuriko bi poemak Rikardo Arregirenak ziren, biak ala biak euskaraz sortuak. Ariketa polita izan zen Arregik euskaraz sorturiko poesiaren gaztelaniazko bertsioa berriz ere euskarara ekartzea. Jatorrizkoaren oso bestelako emaitzak sortu genituen. Aurrez esan bezala, itzultzaile bakoitzak bere modura interpretatuko du testua, beretik egingo du itzulpena.

Plazer hutsa izan zen hiru egunez berriz ere ikasle larruan jarri eta testuak xehe-xehe aztertzea, literatur itzulpenaren zein ikus-entzunezkoetako itzulpenaren jiran hausnarrean aritzea, itzultzaileen eta idazleen (zein idazle-itzultzaileen) arteko aldeez eta antzekotasunez mintzatzea, itzultzailearen sortzaile rolaz, zubi-lanaz. Itzultzailearen eguneroko jardunaz, azken batean.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2013/01/10/itzultzen-axun-aierbe-gogoan/feed/ 0 https://elearazi.eizie.eus/2012/11/22/literaturaren-autonomiaz/ https://elearazi.eizie.eus/2012/11/22/literaturaren-autonomiaz/#comments Thu, 22 Nov 2012 07:44:30 +0000 http://elearazi.org/?p=985 (Garazi Ugaldek bidali digu kronika hau. Mila esker berari, kolaborazioen metxa pizteko behar genuen sua eskaintzeagatik. Etorriko ahal da atzetik petardo sorta zaratatsua!)

Antón Figueroa (Chantada, Lugo, 1943) idazle eta katedratiko galiziarra entzuteko parada izan genuen azaroaren 15ean eta 16an Gasteizko Letren Fakultatean, “Ideología y autonomía del campo literario (artístico)” mintegi irekiaren aitzakian. Mahaiaren bueltan esertzeak ematen duen soseguarekin mintzatu zitzaigun Figueroa literaturaren autonomiaz, eta zenbait pentsalariren testuetan bermatuta ehundu zituen esparru artistikoaren eta gizartearen arteko gorabeherak. Ea hari-muturren bati tiratzen asmatzen dugun.
 
Bourdieuren esparruak
 
    Bourdieu soziologo frantsesak giza eta gizarte-zientzietarako egindako proposamenaren ildotik, Figueroak esparruka antolatua ulertzen du gizartea. Esparru horiek (ekonomikoa, politikoa, erlijiosoa, estetikoa, intelektuala…) egiteko sozial jakin baten inguruan biltzen dira, eta nahiko modu autonomoan funtzionatzen dute. Demagun esparru horietako bakoitza piramide itxurakoa dela, hau da, barne-antolaketa hierarkizatua duela, nor bere agente eta joko-arauekin. Demagun, halaber, esparru horiek tentsio-eremutzat hartzen ditugula, eta badela guztietan posizioak iraultzeko berezko ahalegin bat, menderatzaileen eta menderatuen arteko lehia deklaratu bat. Jakina, esparru horiek ez dira irla; aitzitik, beste piramideekin etengabeko hartu-emanetan dauden oreka- eta botere-harremanen multzo konplexua osatzen dute. Sare horretan irudikatu beharko genituzke esparru artistikoa eta literarioa ere.
 
Literaturaren autonomia erlatiboa
 
     Ekoizpen literarioa eta estetika, oro har, ezin dira garaian garaiko testuingurutik bereizita ulertu: gailentzen diren forma, genero eta eredu artistikoak, aurrezarritako arauak errespetatzeko joera zein horiekin errotik hausteko irrika, gizartearen eta une historikoaren isla dira. Hortaz, literaturaren autonomia beti izango da erlatiboa eta errealitate sozialak baldintzatua.
 
    Esparru literarioak berez autonomo izatera joko badu ere, literatura batzuk autonomoago izango dira eta beste batzuk, aldiz, heteronomoago. Hein batean inguruko esparruek eremu artistikoan duten esku-hartzearen araberakoa izango da literaturaren autonomia maila. Esate baterako, egoera historiko jakinetan politikak, ideologiak edota ekonomiak pisu handia har dezakete ekoizpen artistikoan, eta botere menderatzaileek euren neurriko ekoizpen kultural eta sinbolikoak ezartzeko ahalmena izan dezakete. Txanponari buelta emanda, aldiz, literaturak ere badu inguruan eragiteko modurik: idazleak eskura duen botere sinbolikoa baliatu eta esparru literarioan duen posiziotik gizartean eragin dezake. Ekoizpenak ahalmen eraikitzaile eta iraultzailea izan dezake, beraz.
 
    Autonomia aldarrikatzeak ez du zertan zerikusirik izan artea arteagatik egitearekin. Literatura testuinguru sozialarekin konprometitua eta autonomoa izan daiteke aldi berean. Beste esparruetatik aske izateak emango dio arteari hain zuzen ere modu konprometituan aritzeko aukera. Aipatutakoak gurera ekarrita, badago zertaz hausnartu: hizkuntzak eta literaturak euskal pizkundean izan zuten garrantzia edota euskal gatazkak literaturan izan duen presentzia, esaterako, hamarkada gutxitan euskal esparru literarioak bizi izan dituen bi egoera guztiz desberdinen adierazle dira. Azken horren harira Oinazea letraz janzteko manerak artikulu interesgarria idatzi zuen Beñat Sarasolak duela hiru bat urte Argian.
 
Itzulpenaren eraginaz bi hitz
 
    Itzulpenak ere izan zuen txoko bat mintegian. Figueroaren arabera, nazioarteko harremanik gabe nekez egingo da literatura nazionalik. Nazioartekotzeak homologatzeko eta legitimatzeko indarra du antza. Beste esparru artistiko batzuetan ez bezala, ordea, literaturak hizkuntzaren oztopoarekin egiten du topo beste literaturekiko hartu-emanean. Ikusmira horretatik, inportazioak eta esportazioak ahalbidetzeko modua litzateke itzulpena, kanpoko ekoizpena hurbiltzeaz gain etxeko literatura, bertako obra zein autoreak goratzeko balio duen tresna. Ezin hemen aipatu gabe utzi hizkuntza eta literatura gutxituetan itzulpenak izan dezakeen ahalmen eraikitzailea.
 
    Figueroa da literaturaren esparruaz, diglosiaz eta literatura gutxituez teorizatu izan duen autoreetariko bat. Batik bat Galiziako literaturan oinarrituta aurkezten dituen teoriek antzeko kasuak aztertzeko balio dezaketela kontuan hartuta, haren proposamenak bereziki interesgarri izan daitezke euskal literaturaren azterketan. Argitaratu dituenen artean dira, bakarren bat aipatzearren, Diglosia e Texto (1988) liburua edota “Les Problemes de la Traduction en langues minoritaires” (1992) eta “Literatura Nacional e sistema literario” (1992) artikuluak. Bi egun labur bezain marduletan digestio-lan handi samarreko orea landua eskaini zigun Figueroak bertaratu ginenoi. On dagizuela zuei ere.

Garazi Ugalde