Axolagabe

Gizon bat lotan / Georges Perec (Juan Luis Agirre) / Igela, 2014

Georges Perec XX. mendeko bigarren erdialdeko frantses literaturak erditu zuen idazle errealistarik nabarmenetakoa da. Korronte existentzialistan txertatzen den Gizon bat lotan izenburuko eleberri laburra, 1967an idatzia, autore honen lehen garaiari dagokio, surrealismora lerratu baino lehenagokoari, alegia.

Istorio honetako protagonista bizitzarekiko desengainua pairatzen duen hogeita bost urteko mutila da, bat-batean krisi existentzial moduko batean murgiltzen dena. Bizitzan bere burua kokatu ezinik, ordura arteko ohiturei uko egitea erabakitzen du. Era honetan, iraultza txiki bakartia burutzen du: gizarteak harentzat aldez aurretik markatuta duen bideari muzin egin, besteek harengandik espero dutenaren aurka joz. Jarrera berriak, horretarako asmorik gabe ziurrenik, bere burua beste modu batera deskubritzera edo, hobeto esanda, berraurkitzera eramango du. Hala, une horretatik aurrera eremu neutrala zapaltzeko ahalegina egingo du, hots, hautematen duen errealitatea balio orotik libratzekoa.

Esperimentu dei genezakeena estimuluak drastikoki murriztean datza; protagonistak gaur egun hain boladan dagoen “desikasi” kontzeptua aplikatzen du. Bakardadea, indiferentzia, pazientzia eta isiltasuna lagun, Parisko kaleetako giroa soilik entzumena eta ikusmenaren bidez antzemateraino, ekintzan parte hartu gabe, bertan inolako arrastorik utzi gabe. Egoera are muturrerago eramanez, alokatuta bizi den ganbara ilunean giltzapetzen da, bere existentzia landare batenarekin parekaturik. Jokaera honek irudimena suspertzen dio, esate baterako, denbora gelako horman formak osatuz, ametsean, egin dezakeenaren inguruko balizko aukera guztiak aztertuz, urruneko zaratak interpretatuz edo auzokoaren bizitza asmatuz igarotzen duenean. Lozorro betierekoan. Loa bizitzaren aurkari gisa darabil idazleak, bizitzaren deuseztapenaren irudi gisa, eta haren bidez protagonista ezerezaren bidean jartzen du, ezizatearenean.

 Honek ezustekorik gabeko bizitza bilatzen du, berak ezer itxaron ez duen eta besteek harengandik ezer itxaroten ez duten bizimodua. Are gehiago, erabateko axolagabetasunaren bitartez, sekula sentitu gabeko barne-bakea eta zorion ia perfektua ekarriko dizkiolakoan, ikusezin bihurtzea da haren ametsa. Izan ere, lotan dagoen gizona inertziak eramana den automata baten antzera jokatzen du, lehentasunik edo ezertarako borondate eta gogorik gabe, aukeratzeko gaitasuna soilik haren biziraupena ziurtatzeko oinarrizko beharrak asetzera mugatuz. Subjektu honengan, jakina, laster nagitasun emozionalaren gaitza nagusitzen da, non apurka-apurka sentipenen intentsitatea apalduz doakion.

 Perecen obra osoan zehar, nouveau roman mugimenduko kidea izanik, agerikoa da narrazio-modu berriak garatzeko kezka. Zentzu horretan uler daitezke istorio honetan gizabanakoaren kontzientzian barneratzea, eguneroko xehetasun arruntenetatik transzendentzia besarkatzea eta, ildo beretik, pertsonaia espazio fisikoan duen kokapena, espazio horrekiko erakusten duen harreman berezia (zeharo neurotikoa) azpimarratzea. Mutil protagonistak besteentzat agerikoa dena ikusteari uzten dio, gainerakoei oharkabean igarotzen zaizkien ñabardurei garrantzia emanez eta, hortaz, begirada horietan denbora luzez pausatuz. Testuaren irakurketak, bestalde, paradoxa bideratzen du, errealitatea xehetasun ñimiñoenetaraino jasotzeko obsesioak zein inguruko objektuen zerrendatze luzeek irrealtasun sentsazio nabarmena eragiten baitute, begirada gaixo eta distortsionatu baten ondorio balira bezala.

 Kontaketan protagonistak bereganatu nahiko lukeen neutraltasun bereko tonua darabil. Ahotsa ere narrazioaren beste berezitasun nagusietako bat da, istorio honen egiazko narratzailea pertsonaiaren kontzientzia baita, hari une oro hitanoa baliatuz zuzentzen zaiona. Izan ere, narrazio-mailan protagonista erabatekoa bada ere, istorioan lekuko huts bihurtzen da. Bere ingurua aztertzetik aparte, eta autoanalisi eta digresiorako joera konpultsiboa albo batera utzita, ez du apenas jarrera aktiborik erakusten. Baliteke Gizon bat lotan epikotasunik gabeko eleberria izatea, halere, estimulu urritasun egoera muturreko bat irudikatu arren, testu zinez estimulagarria da.

Ezer gehiago nahi ez. Itxaron, ezer itxarotekorik ez izan arte. Herrestan bizi, lo egin. Jendetzak eramaten utzi, kaleek. Denbora galdu. Desirarik ez izan, ez amorrurik, ez asaldurarik: hire landare-bizitza, hire bizitza deuseztatua

Hemendik aurrera bi hilabetean behin (gutxi gorabehera) kolaboratuko dut Noticias taldearen Ortzadar gehigarriarekin. Liburu-kritikak idatziko ditut. Lehen fruitu hau urriaren 26ko alean argitaratu zen.

EZ DA NORMALA

Izenburua: Genero-ariketak

Argitaletxea: Edo!, 2013

Hainbat egile

Kritika hau ez da kritika normal bat, ezin du izan, liburu hau berau ez baita liburu normal bat, ezpada gure jendartea markatuko duen mugarri bat. Txoko honetan estreina idazten dudan egunerako, beraz, ezinezkoa zitzaidan liburu hau ez zen beste edozein obra aukeratzea, jakin badakidan arren aise egoki diezadaketela autobonbolariaren etiketa, hain eskarlata gurean; izan ere, (#NorbaitekEsanBeharZuenHortazHobeNikEgitea) nik neuk euskaratu dut Judith Butlerren artikulu bat bildumarako. Hala ere ez dut uste eremu labainean nabilenik hemen, nire ekarpena mugatua eta partikularra izan zelako eta liburua ia osatuta zegoelarik egin nuelako.

Hori argi utzita, berriz diot: liburu hau ez da normala, eta esamolde jakin hori erabili nahi dut, hori baita zenbait alorretan askatasuna hertsatzeko erabiltzen den arma eraginkorrenetako haatik ezin sotilagoetako bat, bigarren pertsonan adierazita: zu ez zara normala; zenbat aldiz izan da iltzatua liburuak akorduan dituen ikusezinen azaletan?

Ez, liburu hau ez da normala, bazen garaia. Gure herriko tradizio feministaren indarra antzemanezina zen euskarazko apalategietan, eta Genero-ariketak gabezia hori estaltzeko urrats bat da. Isa Castillo Etxano eta Iratxe Retolaza apailatzaileek liburuko atalen antolamenduan 3 pausotako bilakaera irudikatu nahi izan dute, teoria feministak zergatik eta zertarako sortu diren ulertzeko ezinbestekoa: gorputza, ispilua, pentsamendua.

Hasteko, hor dago gorputz ez-normala, ez-onargarria, ez-younameit, guk geuk markatutako muga zurrunen kontra bizitzen saiatzen, liburuan islatuta: superwoman lirain eta gizon alfen eredu ideala (eta faltsua) zorrozki eraitsia (Virginie Despentes); gela bat norberarena lortzeko borroka, eta ohartarazpena, zulo fisikoa bezain garrantzizkoa baita buru barruan gordetzea norberarentzat espazio aske bat, besteei orduka baino aloka ez dakiekeena (Itziar Ziga), drag king tailerren bitartez gorputza eraldatzearen iraultza (Ainhoa Güemes).

Hor dago ispilua, gero, errepresentazioaren ikurretan ikur, geure gorputzaz pentsatzeko haurtzaroan igarotako lehenengo ate: posizio ikusezinenak feminismoaren subjektuan txertatzearen garrantzia –bereziki argigarria putaren posizioaz egiten den zehaztapena– (Medeak); gizon-emakume dualismoa leherrarazteko oihua (manifestu transfeminista); komunen arkitektura desnaturalizatua (Beatriz Preciado); frankismo garaiko kasuen berreskuratzea (Raquel (Lucas) Platero).

Hor dago pentsamendua, senti eta nabaritutakoak analizatzeko lanabes: gorputz politiko feministen bideak (Mari Luz Esteban), queer teorien sorrera-testuingurua (Javier Sáez), queer pentsamenduaren hastapenak (Judith Butler).

Hor dago hori dena, eta askoz gehiago, orri-arte hau erreminta-kutxa bat baita, iradokitzen dizkigun ideiek gure etorkizuneko eztabaidak elikatuko dituzten heinean. Hizkuntzaren aldetik ere bada baliabide-emaile, bukaeran glosategi bat osatu baitu Amaia Alvarez Uriak, dagoeneko ari dena fruituak ematen (Kattalin Minerren proposamena: queer=zernahi).

Ez, liburu hau ez da liburu normal bat. Bada, ordea, irakurgai hausnarrarazle barne-kontraesan-azaleratzaile ezin aproposago bat, guztiok garen zera ez-normal horientzat.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2013/10/29/ez-da-normala/feed/ 0 https://elearazi.eizie.eus/2013/02/24/sareko-sasiak/ https://elearazi.eizie.eus/2013/02/24/sareko-sasiak/#comments Sun, 24 Feb 2013 11:49:32 +0000 http://elearazi.org/?p=1276 Berriako Hirudia ataleko zazpigarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Literatur itzultzaileak itzultzen duela esaten duenean ea zergatik ez duen idazten galdetzen diote. Hori, eta zenbat hizkuntza dakizkien. Lehenengo galdera horretan bi aurresuposizio argi daude: «zergatik ez idatzi» galdetzean itzulpena bestelako jarduna dela esaten diote; «zergatik ez» galdetzean idazten ez duela ere esaten —gogorarazten— diote. Itzultzaileak ez du azken baieztapen hori faltsua edo egiazkoa den aitortuko, ez baitu bere miseriak kontatzea maite; bere burua ez nabarmentzeko hirugarren pertsonaz ere baliatuko litzateke.

Kontua da, hainbeste galdetu, azkenean pentsarazi egiten diotela nahitaez itzultzaileari. Ez du luze hausnartu behar izan erantzuna aurkitzeko: izua dio kritikari. Gero eta literatur iruzkin gehiago egiten da gurean, bai komunikabideetan bai akademian, eta kritika unibertsitarioa/espezializatua ugaritu egin da liburu formatuan, Labayru Ikastegiak edo Utriusque Vasconiae argitaletxeak kaleratzen dituztenak kasu. Hori gutxi balitz, Interneti esker (Interneten erruz, akaso), kritikak betikotu egiten dira, eta noiznahi nonahi kaleraturiko iruzkinak bilaketa kolpe batez berreskuratzen ahal ditugu. Bai idazlearen egoa listuz goxatzen dutenak bai hatza zaurian sartu baino, zauria urratuz odoletan jartzen dutenak.

Propaganda da garrantzitsua, diote askok; ona zein txarra izan, hitz egin dezatela liburuaz! Halakorik ez zioten Heinrich von Kleisti esan. Bere buruaz beste egin zuen hogeita hamalau urterekin, etsipenak jota eta ezin zelako idatzitakoaz bizi. Goetheri bidaltzen zizkion bere lanak, garaiko poetarik handiena baitzen, literaturaren eta are artearen epaile gorena. Goethek ez zuen aldeko hitz erdirik ere esan idatzi haiei buruz, eta, beraz, aleman jantziek, irakurle on orok bezala beren denbora estimu handitan zutenez, pentsatu zuten ez zutela deus galduko Kleist irakurtzen ez bazuten.

Idazlearen obsesioez mintzo zitzaigun Lander Garro aurrekoan; irakurleen obsesioek ere beteko lituzkete hainbat zutabe. Bakarra aipatuko dut: irakurle hutsa izan ez eta publikoki kritikariaren rola hartu behar duela iruditzen zaion irakurlearena. Positiboa beharko luke horrek; irakurle jantziaren begirada zolia eta irizpide estetikoak nolanahikoak ez diren seinale. Ez da beti hala gertatzen, ordea. Gehienetan ez da hala gertatzen. Interneti esker (Interneten erruz, fijo), edonork du iruzkina egiteko aukera.

Edonork egiten ahal du eta kritikari aitortuek (ez naiz profesionalek jartzera ausartu) duten erantzukizun edo betebeharrik gabe, gainera. Inpunitate osoz, nolabait esateko. Eta kritika arrazoituez ari naiz, noski, jakin baitakigu iritzi bat ezin dela erlatibitatearen armaz justifikatu, asko jota ongi justifikatutako argudioak neur daitezkeela erlatibismoz. Atari asko ditu aukeran irakurle-sasikritikariak bere barne-amorrazioa edo irrika botatzeko. Idazleak izan du galbahe bat liburua kaleratzeko (bai, ikusitakoak ikusita hori oso zalantzagarria da), ez al luke sasikritikariak ere galbahe bat izan behar? Eliot Weinberger idazle eta kritikariak dioenez, AEBetan, iruzkin, blog eta Twitteretik datozen «gomendioetara» mugatu da literatur kritika.

Han-hemenka banatzen den egurra ikusita jotzen du, agian, gero eta idazle gehiagok bere lanaren azalpen kritikoa egitera. Interpretazioaren bideak bat eta bakar bihurtu eta irakurle eta kritikarien zalantzarako tartea murriztu, askotan gehiegizko justifikazio bihurtzen dena. Liburuaren aurkezpen egunetik hasita; sariketen kasuan, berriz, liburua idatzi ez baizik eta saria jasotzen duten unetik hasita. Irakurleengan eragin nahian, gaizki uler ez dadin. Agian horregatik ez du itzultzaileak idazten, bere burua justifikaziozko ataka penagarri horretan ez ikusteko, agian horregatik itzultzen du, oraindik kritika dibulgatiboan bi lerro baizik ez dagozkiolako itzulpenari berari. Agian irakurleek beraiek itzulpenaren kritika odol-arazlea egiten duten egunean utziko dio itzultzaileak itzultzaile izateari, sasikritikari bihurtzeko.