(Oharra: hark esan omen zuen “ez dut astirik izan laburragoa egiteko” eta ni ere antzera ibili nintzen atzo, daneleegi ustezko objektibotasun disimulatuz makillatzeko testua, daneleegi eta asti gutxiegirekin nenbilen atzo danelekadei tekletatik urrun eusteko, hortaz, kronika erabat apetatsua dugu gaurkoa, esaldi luze eta parpailadunekin, neuk ere dut-eta hitz hanpatuetarako joera Xabier Gantzarainek bezala. Gainera, hasi aurretik aitortuko dut zenbait irakurleri iruditu dakiekeela Gabriel Arestiri egurra emango dio(gu)(da)la genero ikuspegitik, testuingurua eta garaia aintzatetsi gabe eta euskal poesiari egin zizkion bestelako ekarpen erraldoiak kasik aitatu gabe ere –justifikazio paragrafo honetan izan ezik–. Ez da hala, kritika ez baita epaiketa. Edonola den ere, on egin!)

 Otsaileko irakurle eskola feministara normalean baino jakin-min eta ikusmira are handiagoarekin hurbildu nintzen herenegun, etxeko lanen motxilaren zamarik gabe, izan ere, Iratxek jakinarazia zigun ez genuela aurretiaz irakurgairik landu beharko, baizik eta saioan bertan leituko genituela hainbat testu, azkenaldian azaleratutako galderekin lotuak. Akorduan izango duzuenez, eskolako saioetan oro har desiraren, gorputzen eta nazioaren inguruan dantzan dabiltzan (irakur)gaiak izan ditugu hizpide, hala nola, 1) emakumearen gorputza nazionalismoetan eta esparru publiko zein pribatuetan, 2) Euskal Herri desiraren-ikuspegitik-askeago bat eraikitzeko amua Itziar Zigaren eskutik eta 3) borroka feministaren errepaso bat Estatu espainiarrean eta horren loturak gure herriarekin. Edo ez, egiatan ez dira bloke tematiko irazgaitzak izan, elkar elikatu dute, hortaz, zehatzagoa da esatea gai guzti horiek jorratu ditugula, eta baita zenbait gehiago ere batzuk besteekin harilkatuz, lotuz, ehunduz. Korapiloetatik erauzi genuen azken galdera izan zen, hain zuzen blog honetan bertan jaurti genuena duela hilabete, alegia, ea nola eraiki den Euskal Herrian desiraren diskurtsoa, ea zein emakume eredu hobetsi duen eta jo duen erakargarritzat imajinario heterosexual euskaldunak. Ez da bada, galdera makala. Halabeharrez ia hegan agertu nintzen, hortaz, Kaxildara, batetik intriga aseezinak akuilatuta eta bestetik, Donostian zegien haize izoztuak bultzaka eroanda.

Testuak xehe-xehe egiteko orduan, genero ikuspegitik landu genituen eta nagusiki bi ardatzen bueltan jardun genuen, bata jada aipatu dudan desiraren eraikuntzarena eta bestea, aldiz, emakume euskaldunaren ereduarena, alegia, zein estereotipotan kokatua izan den orokorrean euskal emakumea eta zer erakusten digun horrek. Bigarren galdera apur bat testuingurutzeko lagungarriak eta esanguratsuak dira Garazik aurreko asteko kronikan bildu zituen hitz batzuk, Emilia Pardo Bazán autoreak idatziak 1892an eta nik gaur berriz ere ekarri nahi ditudanak. Erkidegoko emakumeaz hala mintzo da galiziarra:

“No se parece en nada a la española tal como se figuran los extranjeros, apasionada, semi-árabe. Al contrario: la mujer de Vizcaya, Guipúzcoa y Álava es una figura de líneas severas, hasta podría decir ásperas y rudas, y una de las hembras más morales de Europa (…) en su frente y en sus pómulos se lee una tenacidad inquebrantable (…)

Su honestidad parece temperamental, pues hay quien afirma que muchas campesinas eúskaras son enteramente insensibles a la pasión amorosa, y se casan porque entienden que es un deber constituir familia, y porque aspiran a la maternidad, que no comprenden fuera del matrimonio, en el cual su fidelidad y honradez (…) son absolutas (…)

Y la mujer eúskara, helada en el terreno pasional, se muestra ardorosa en el político, cuando supone vulneradas sus tradicionales creencias.”

 Bazánen kanpoko ikuspegia ez da inondik inora Bazánena bakarrik, are, esango nuke, apur bat egokitu ostean, ikuspegi nahiko orokortutzat har litekeela, aro garaikideagotan barrutik ere elikatu izan baitute zenbait telesailek eta abarrek. Bestalde, gauzak zertxobait behintzat aldatu diren arren eta areago eta modu bortitzagoan aldatuko direla iragarri dezakegun arren eredu-apokalipsi garai honetan, baieztatu dezakegu, iritzi horren oihartzunak gaur ere nahiko bizirik dirautela gure artean edo gutxienez ez zaizkiola, nolabait esatearren, irrigarriki anakronikoak suertatzen euskal imajinarioari. Izan ere, dezente azpimarratu izan da, alde batetik, euskal emakumearen indarra eta “boterea”, eta, bestetik, euskal emakumearen sexualizazio maila apala(goa) –batik bat inguruko lurraldeetakoei alderatuta–. Horrek hain zuzen, euskal emakume aske(ago) bat existitzen denaren uste tranpatia iradoki diezaieke –eta taldean partekatu ditugun bizipenengatik, badirudi, en fait, halaxe egiten duela– beste imajinario eta kode batzuen arabera bizi diren jendarteetako emakumeei –galiziarrak aipatu ditugu guk–, haiei uztarria ziurrenik hipersexualizazio eta derrigorrezko sentsualtasunaren bidetik etorri baitzaie, eta ez, kontrara, emakume euskaldunoi bezala –Bazán zitatuz– “enteramente insensibles a la pasión amorosa” eta “helada[s] en el terreno pasional” izatetik.

 Baina heldu diezaiegun testuei. Lehen-lehenik Gabriel Aresti euskal poesia kaletarraren Aita letra larrizkoaren bi testu irakurri ditugu, aitatasuna eta herritartasuna vs. amatasuna eta herritartasuna binomioak sakonean aztertzeko eta elkarri kontrajartzeko aproposak direnak.

Aitatasunari dagokionez Egia bat esateagatik mitikoa aztertu dugu. Halaxe dio:

Egia bat esateagatik,

alabak

hil behar bazaizkit,

andrea

bortxatu behar badidate,

etxea

lurrarekin

berdindu behar bazait;

Egia bat esateagatik,

ebaki behar badidate

nik eskribitzen

dudan

eskua,

nik kantatzen

dudan

mihina;

Egia bat esateagatik,

nire izena

kenduko badute

euskal literaturaren

urrezko

orrietatik,

inoiz,

inola,

inun

eznaiz

isilduko.

Lehenik, “alabak / hil behar bazaizkit / andrea / bortxatu behar badidate” lerroek zuzenean ekarri dizkigute gogora lehenengo saioan Belén Martín Lucasen artikuluaren harira aipatutakoak. Lerro horietan garbi ikusten da Arestik gertagarritzat eta esperagarritzat jotzen duela berak egindako zerbaiten –egia bat esatearen– ondorio latzek bere inguruko emakumeak kolpatzea, alegia, bere egia esateari jarraiki zaizkiokeen albo-ondorioen artean aurrikusgarria deritzo bere andrearen bortxaketari eta bere alaben erailketari. Izan ere, Martín Lucasek ondo zioen moduan, guda edo borroka testuinguruetan lurraren konkista emakumearen konkistarekin parekatzen da eta, etsaiaren emakumea erabiltzen da etsaia zigortzeko eta adoregabetzeko. Arestik ez du esplizituki esaten zenbateraino minduko edo adoregabetuko zuketen krimen horiek, baina, bistan denez, inbasore zitalei trikimailuak ez lieke %100 funtzionatuko, Arestik poemaren amaieran bere egia esateari eutsiko baitio berdin-berdin-berdin, ez baita inoiz inola inun isilduko; hain zuzen, badagoelako existitzen diren denei eta denari gailentzen zaion egia/borroka/kausa goren eta atzeraezin bat. Maskulinitatea kubora altxatuta, beraz, aitatasuna eta herritartasuna uztartzen dituen eragiketa poetikoaren emaitza.

Amatasunaz jarduteko, aldiz, Arestik berak Joxepa Mendizabali eskainitakoa hartuko dugu ardatz –eta ondoren beste zenbait–. Poema luzea da eta tartea urria, beraz, nahi duenak hemen dauka osorik irakurgai.

Analisiaren formulazioa taldekide bati lapurtuta, esango dut hemen amak garbigailu moralaren rola betetzen duela, izan ere, amak zamatzen baitu errua, amak izerditzen eta purgatzen baititu maila moralean semeen bekatuak, eta amaren sufrimenduaren bitartez iritsiko delako soilik erredentzioa. Hitzez hitz:

baina

andreon sufrimentu-moralarekin

expulsio-mina

dator.

Herri kobarde (hain balent) hau

bere libertateez

erditzen da

Santa Gurutze honetan…

Eguzkiaren ateko tortura-lekutik!

Euskal Herriak bizi (izan) duen gatazkak min eta zauri asko sortu ditu, amak min horiek digerituko ditu eta horren ondotik nazio berri aske eta aratzaz erdituko da. –Aitaren telefonoa dirudienez estaldurarik gabe dago–.

Mikel Urdangarinen kantu bati etorri zitzaion ondoren txanda, “Haitzetan” deiturikoari.

Haitzetan lainoen artean, ortozik jaku egoten
hazia barruan ernetan, jatorkonari berba
herri bat ikusiko dozu negar eta zaurietan
ukenduz zeuk bakarrik osatuko dozuna
aita hil dautzue seme maltzurren egunean
sugarrik ez dozu gurako datozen Jondeunetan
eguzkiak emon daien indarra eskuei
zoli, haitz eta abarrots, Auñamendiko basoetan
haitzetan, lainoen artean, ortozik joku ibiltzen
hazia barruan ernetan jatorkonari berba.

 Hemen ama sabelean daraman haurrari mintzo zaio, ziurrenik Erdi Aroaren ingurumarietakoa den garai batean, Amak umekiari diotsonagatik eta esleitzen dion rolagatik ondorioztatu daiteke umekia semea dela uste duela amak, eta egitate horretatik abiatuta ari zaiola berbetan. Jaio aurretik ere, amak jada zehazki zedarritu du zein izango den semearen ibilbidea eta suposatzekoa da haurrak nahitaez onartu beharko duela egiatan aukeratu ez duen lasto-fardo –esan beharra dago– nahiko astun hori.

 Horren ostean irakurri genuen poemak, Josanton Artzeren “Gogo eta gorputzaren zilbor hesteak”-ek hain zuzen, semearen eta amaren arteko harremana bestelako modu batera potretatzen du – irakurgai hemen.

Poeman semea da amari mintzo zaiona eta aipatu berri dugun kantuko ideiari kontrajarrita –alegia, jaio baino lehen ere zorrotz markatutako bidearena– esaten dio bakoitzak egin behar duela bere bidea eta ez dutela zilbor hestearen lotura betikotu behar. Semearen jarrera positibotzat hartu daiteke ez duelako nahi bizkarroiki eta amaren gurarien mende bizitzen jarraitu –eta nahiko modu ez mingarri, are, ederrean esatea lortzen du–. Bestetik poemako ama badirudi ama nahiko gainbabestzailea dela, kabian gorde nahi duela semea albait denbora gehien eta, baita ere, badirudi semea bera dela amari eskatzen diona bere bidea egin dezan –“jo, ama, utzi bakean” litzateke poema honen baliokidea poesiarako senik ez duten seme-alaben kasuan–. Hain zuzen, hainbat taldekidek aipatu dute mesfidantza edo nolabaiteko deserotasuna sortu izan diela poema honek beti, semeak apur bat gurasokeriaz darabilelako ama, eta zinez eraldatzailea izango litzatekeela, amak izatea horrelako zerbait esaten diona semeari edo alabari.

Bukatzen hasi behar naiz, pena da, baina lo ere egin behar dut. Kronika honen esperientzia ahalik eta 3Dena izan zedin saiatu naizenez, the real thing emango dizuet, hots, guk geuk erabili genuen fotokopia eskaneatuta.

Halaxe eman zigun Iratxek, ez zigun autorearen izenik salatu. Gakoa zen ikustea egoera desberdin irudikatuko genukeela bikotearen ezaugarrien arabera, hots, bikotea heterosexuala edo homosexuala izan –eta heterosexuala izatekotan kontuan hartuz nor den ohean gelditzen dena eta nor den autobusak erretzera dihoana eta homosexuala izatekotan kontuan hartuz ea bi gizon diren ala bi emakume–. Ariketa zuei uzten dizuet, nik atzo egin nuen-eta. Autorearen izena jakin nahi duenak zoroki googleatu dezake edo bestela utzi diezagula guri hemen iruzkin bat eta jasoko du erantzunik… Bestalde, tadean bai aipatu genuena izan zen nola esperoan dagoenak borrokaren kontsignak bereganatzen dituen eta horiei buelta ematen, “pertsonala politikoa d[el]a” ikusgarriki hezurmamituz. Baita ere, poemak ukatzen du –Arestirenari kontrajarriz– egon badagoenik pertsonak edo maitasuna gisako –bigarren mailako– sentimenduari beti gailentzen zaion letra larrizko Kausarik. Aldatzen ez den kontu bat da, esperoan gelditzen dena dela autobusak erretzera doanaren heroikotasunaren ondorioak pairatzen dituena.

 Eta honenbestez, eztabaida zinez interesgarria zen unean, desiraren konturantz atzera bueltarik gabe lerratzen ari ginenean, alde egin behar izan nuen Elgoibarrera ekarri nindezakeen azken trena harrapatzeko. Kronikaren haria etenik ageri zait, beraz, hemendik aurrera koadernoan, baina osatu gabe gelditu dena norbaitek nahi badu bete, ezin ongietorriagoa izango da.

 Mahai luzexka baten bueltan jesarrita, egungo pedagogoei hainbeste gustatzen zaien bezala, saio irekia izan zen, gogoetarako bazka eman zuena eta baita ere ikuspuntuak elkarbanatzeko abagunea. Hitzaldiari hasiera emateko Del Olmok EIZIEk argitaraturiko hiru itzulpen antologiak banatu zizkigun, hain zuzen, bertan biltzen baitira itzultzaile aitzindari zenbaiten euskarapen kutunenak. Ekimen horren bitartez elkarteak errekonozimendua eman nahi izan zien euskal itzulpengintzaren erroak ureztatu zituzten estreinako eragileei eta gainera, aukeraketa polita osatu zuen aldi berean, bizirik zeudenei behintzat aukera eman baitzitzaien antologian gehien estimatzen zuten pieza batzeko. Horrez gain, bidegileak omentzeko ahaleginaren baitan aintzat hartzekoak dira “Itzultzaile aitzindariak” bilduma hala nola Senez-en plazaratu ohi diren elkarrizketak.

 Hortik aurrera hausnarketarako amuak jaurti zizkigun Del Olmok etengabe eta zeresana piztu dezaketelakoan kronika honetan albait gehien batzen saiatuko gara, motzean bada ere, ez daitezen zapatu goizean elkartu ginenon linboan zintzilik gelditu.

Itzulpena muinean datza

Mundua gaur egun ezagutzen dugun bezalakoa da itzulpengintzari esker,  historiako garai orotan itzulpen jardunak balio izan du isolazioa ekiditeko eta harremanak ahalbidetzeko. Historia harreman ekonomikoen arabera esplikatzen dela dioten korronteek indar handia izan duten arren azken mendeotan (eta ez daude oker, inondik ere), kulturan badira ekonomiaren bitartekaritzaz azaldu ezin daitezkeen zenbait elementu eta horietako bat itzulpena da. Itzulpenean noski, itzulgaien aukeraketan eta abarretan izugarrizko eragina du historikotasunak, garaiak eta garaiko boterearen interes ekonomiko, politiko eta sozialek. Dena dela, ezin da ukatu itzulpenean sarri badela halaber eskuzabaltasun edo maitasun faktore bat, alegia, edozein pertsonak bere hiztunkideekin partekatu nahi izaten duela maite-maite duen idazle baten lana (zer esango digute ba guri!). Hortik tiraka, eta jada beste kronika batzuetan aditu dugun “poesia oro traslazioa da”-ren ildotik, Del Olmok azpimarratu zuen irakurritako autoreek eragin errefusaezina dutela gugan eta zerbait idazten dugunean egiatan gure altxortxoen itzulpenak egiten dihardugula, horiek gure hizkuntza eta kulturara txertatzeko. Horrez gain itzultze eragiketa maila bat gorago eraman zuen, izan ere, aitortu beharra dago buruan trumoika dabilkiguna paperean zehazki islatzea erdiestea nahiko sufriarazlea izaten dela, buru-eragiketa konplexua barnebiltzen baitu, bada hain zuzen, buruko gogoeta pasiboa hizkuntza idatzira pasatzearen ekintza aktiboa, itzulpen ariketa bat da. Hori dela eta, itzulpenaren inguruan gogoeta egitea gutxienez behin bada ere beharrezkoa da idazleentzat, askotan idazlearen arazoak itzultze-arazoak direlako, itzultzailearen berberak ez ziurrenik, baina dezente hurbiltzen zaizkionak. Horri lotuta Del Olmok azalerarazi nahi izan zuen idazketaren eta itzulpenaren arteko gertutasuna, zorionez azkenaldian nahikoa aitortza jasotzen ari dena bestalde, gero eta sarriago aditzen dugunez itzultzea, funtsean, berridaztea dela.

Semantika ezin da behartu, sintaxia malgua da

Haatik, bi jardueren artean bada kontuan hartu beharreko desberdintasun bat.  Peter Newmark irakasle ingelesaren arabera hitzegia/semantika ezin da behartu (hots 4 zenbakiari euskarazko hizkuntza hitzarmenean, arbitrarioa bada ere, LAU hitza dagokio eta nahi izatekotan PINPILINPAUXA deitu dezakezu, baina horrek nahi duzuna komunikatzeko ezintasuna baizik ez du sortuko), baina sintaxia oso malgua da. Del Olmok arau izendatu zuen esaldi horri jarraiki, idazle bat askeagoa litzateke buruan daukana paperera itzultzen duenean, izan ere hitz batek ez badu asebetetzen, buruhausteak eratzen badizkio are, ez da zertan termino zehatz horretara iltzatuta gelditu behar, formulazioa berridatzi eta moldatu dezake nahi duena lortu arte. Itzultzailearentzat, kontrara, zailagoa eta esan genezake ezinezkoa da hitzari izuri egitea, hitz madarikatua hor dauka eta horri egin behar dio aurre, itzultzailea bi ugazabaren morroia baita aldi berean, hau da, jatorrizkoarena eta hartzailearena. Itzultzaile aitzindarientzat, aise ondorioztagarria denez, arazo hori berebizikoa zen, kasu gaztelerazko “tigre” zetzanean hor jatorrizkoan eroso eta mendekati, buruhauste itzela zen zer ordain eman behar zitzaion erabakitzea garaiko testuinguru garbizale eta estandartu gabea aintzatetsita.

Kultura handi eta txikiek bestalde itzulpenarekiko harreman ezberdinak dituzte ezinbestean, kultura handiek behar adina ekoizten baitute itzulpenetara jotzeko beharrik gabe, hitz batean esportatzaileak dira, eta txikiak aldiz nagusiki hartzaileak. Horrek ez du zertan txarra izan, kontrara, hainbat idazlek esan dute euren estiloa hobetu dela LU gisako bildumei esker, baina guztian bezala oreka beharrezkoa da.  Logikoki, hizkuntza txikiak, maizago itzultzen dutenez, sarriago aurkitzen dira sistema sintaktiko propioa behartzeko (hein batean aberasteko) atakan, lehen esan bezala jatorrizko izuriezina emateko trikimailuak baliatu behar baitituzte. Hizkuntza handiak, ostera, zurrunagoak dira eta kultismo gordinak gehiegizko espanturik gabe onartzen badituzte ere, sintaxia nekez birtaxutzen dute.

Estandartze testuinguruan desdramatizatzea beharrezkoa da

Interferentziak esaten zaie ezarian mintzoan sartzen zaizkigun hitz zein egitura okerrei eta gure bezalako egoera diglosikoan ez dira gutxi izaten. Horiekin gogorregiak garela iruditzen zaio Del Olmori eta beharrezkoa dugula apur bat desdramatizatzea, izan ere, estandartze prozesua oso neketsua da, etengabe behartuta gaudelako erabakitzera zer dagoen ondo eta zer gaizki. Dirudienez estresa areagotzen da euskaraz dihardugunok ez dugulako kasik ezer barkatzen. Bestalde, ereduzko prosak sortzean beste prosa mota batzuk baztertzen eta corpusa murrizten ari gara, estandartzean irabazitakoa aberastasunean galduz. Izan ere, noraino iritsi behar dira arauak: itzultzailearen eta sortzailearen hegoak ebakitzeraino? Alta, terminologiaren eta beste arau mota batzuen (marratxoak hitz-elkartuetan adb.) estandartze bateratuaren alde mintzatu zen Del Olmo, erabaki bikoitzak hartzeak corpus zalantzakorra sortzen duelako, eta hori ere ez da nolanahiko zama euskarazko testuentzat.

Itzulpena estilistika arazo bat da

Autore bat itzultzen hasi aurretik bada buruan garatzen den aurre-prozesu bat, alegia, autorearen estilistika analizatzearena, nola idazten duen eta hein handi batean itzulpena estilistika arazo bat da, autoreak erabilitako hizkuntza moldea nola erreproduzitu planteatzen duena. Estiloaren baitan bi mailatako elementuak daude, alde batetik behartasunaren ondorioz, hizkuntzaren ezaugarri intrintsekoen ondorioz, bai ala bai, modu jakin batean adierazi beharrekoak eta bestetik, autorearen aukera baten fruitu direnak, esateko modu ugarietatik bat bakarra hautatu izanarenak. Behartasunaren altzoan daudenen artean, zeinak egiatan oso gutxi baitira hizkuntzetan, arruntak eta bitxiak desberdindu beharko dira. Hautatutakoen artean, aldiz, hautuaren maiztasuna bezalako faktoreak aintzatetsi beharko dira. Gainera, efektu historikoa ere ezingo da bazter utzi, izan ere, adibidez Joseba Sarrionandiak euskara literariora txertatutako zenbait gauza jada guretzat gure ondarearen parte dira, “arruntak” nolabait esateko, baina haustaileak izan ziren argitaralpenaren garaiean.

Estilistikarena ez zen haatik euskaratzaile aitzindariak gehien larritzen zituen arazoa, izan ere, batik bat erlijio testuak itzultzen zituzten eta ordurako latinaren moldeak sakon baino sakonago landua zituztelako, hamabost urtetatik gisako liburuak irakurtzen zihardutenez ia esklusiboki.

Euskal literaturaren historia, zeina garai batera arte izendatu baikenezake euskal itzulpengintzaren historia, zeina aldi berean garai batera arte izendatu baikenezake euskal itzulpen biblikoen historia

1571ko Leizarragaren Bibliatik hasita duela bi mende eskas arte behinik behin erlijio katolikoarekin loturiko testuek osatu dute euskarara ekarri denaren gehiengo zabalena eta horrez gain aintzat hartzen bada aurrez aipatu dugun euskarazko literaturaren hartzaile izaera, ia ahaleginik gabe irristatzen zaigu begien parera euskal literaturaren historiaren eta euskal itzulpen biblikoen arteko harremana. Bibliako itzulpenetatik eratorria da euskal itzulpengintza klasikoa, tradizio erlijiosotik beraz. Belaunaldi berriagoek katolikotasun horretatik ihes egin nahi izan dute agidanez, dena den Del Olmok aldarrikatzen du Bibliako itzulpenekin jada sortu zela nolabaiteko euskara batu lehendabiziko bat, kontakizun molde bat euskalki orotakoek ulertzen zutena. Hori positibotzat jotzen du, eta ulergarria ere baden arren hainbat euskaldunek kutsu erlijiosotik aldendu nahi izana, Bibliaren euskarazko itzulpenak onuragarriak eta baliagarriak gertatu daitezke egungo idazketarako, hain zuzen, kontatzeko modu horren eraginkortasuna eta arrakasta segurtatuta dagoelako eta alde horretatik behintzat berreskuratzeko modukoa litzatekeelako.

Hitzaldia amaitu aurretik euskarazko itzulpengintzaren bilakaera xehatu genuen. Esan bezala XVIII. mendera arte oro har erlijiotik zetozen euskarazko idatzi gehienak. Leizarragak 1571an itzuli zuen Biblia Joana Albret erregina kalbinistaren aginduz, izan ere, meza latinetik ematetik tokian tokiko hizkuntzetan ematerako korrontea protestanteek abiatu zuten. Dena den, bertsio leizaragatarrak ez zuen aurreregi egin katolikoak kalbinistei gailendu zitzaizkielako Frantzian. Bestalde, katolikoek ere luzeegi gabe hasi ziren hizkuntza bernakuloak erabiltzen, Trentoko Kontzilioaren ostean ikusi zutelako jarraitzaile gehiegi galtzen ari zirela.

 Hortik aurrera Elizaren inguruan sortu ziren itzultzaileak guk pentsatu baino harreman gehiago izan zuten, lehenik taldean lan egiten zutelako eta bigarrenik eskolatuak izanik bazutelako beste probintzian gertatzen (itzultzen) zenaren berri. Agian ezin esan daiteke eskola bat osatzen zutenik baina bai gutxienez arazoetarako konponbide bateratu batzuk hitzartu zituztela. Kontuan hartzekoa da euskaratzen zebiltzan testuaren alimaleko garrantzia eta eragina hartzaile kopuruagatik eta itzultzaile hauek oso ondo ikusten zituzten herriari transmititu beharrek sor zitzakeen arazoak.

 XVIII. enean Erromantizismoarekin herri mugimenduei bultzada handia eman zitzaien eta hortik aurrera itzultzaileen artean sekularizazioa jazo zen (hein bateraino), erlijiosoa ez zen itzulpen korronte paraleloa sustatuz, hots, helburu didaktikoak zituen literaturarena, kasu, Mogeldarren alegiak. Nolabaiteko loraldia baina, Espainiako Gerra Zibilak eten zuen. Horren aurretik Toribio Altzagak jada euskaratua zuen Shakespearen Macbeth (Eusko Ikaskuntza, 1926), Orixek Tormesko itsu-mutila (Verdes-Atxirikam 1929) eta Jokin Zaitegik Sofoklesen Antigone (Lopez de Mendizabal, 1933). Shakespearren lanei dagokionez ezin aipatu gabe utzi Bedita Larrakoetxearen jarduna. Zentsura gainditzeko zaila zenez 36aren ondotik arazoak ematen ez zituzten testuei heldu zieten euskal itzultzaileek eta alde horretatik 1952an Zarautzen martxan jarritako Kuliska sortak lan eskerga burutu zuen. Iparraldean ere mugimendua apalagoa zen eta antzerkia edo obra dramatikoak jorratu zituzten gehienbat, zeina erraz esplikatzen baita gurea ahozko tradizioaren lotura estua duen kultura izanik.

 Euskal kulturgintzaren alor gehientsuenetan gertatu bezala 70. hamarkadaren jaiotzarekin eta Franco diktadorearen heriotzarekin aire freskoa sartu zen itzulpengintzara eta erritmoa bizkortu zen berriz, gaur egun daukagun egoera ukaezinki hobera iritsi arte. Ezinezkoa zatekeen bide urratzaile horiek gabe.

Orain aste batzuk, alabaina, literatura eta politika bateratu daitezkeela, are bateratu beharko liratekeela uste duten bi autorek gaiaren inguruan egindako hausnarketez gozatzeko parada izan genuen Getariko turismo bulegora hurbildu ginenok. Hain zuzen, maiatzaren 24an Eider Rodriguez eta Belén Gopegui idazleek “Literatura eta konpromisoa” izeneko hitzaldia eman zuten ELAN Euskadiren XIX. Jardunaldien programaketaren baitan. Idatzi honetan hitzaldian esandakoen laburpentxo bat egin nahi nuke, halaber, hitzaldian esandakoek nigan eragindako zenbait gogoeta adierazi.

Hasteko testuinguru apur bat.

Belén Gopegui (Madril, 1963) Zuzenbidean lizentziaduna da baina batez ere literaturaren munduan gauzatu du bere ibilbide profesionala. La escala de los mapas (Anagrama, 1993) estreinako eleberri arrakastatsuaren ondotik etorritako obra ugariek kritika eta irakurleen gorespen ahobatezkoa jaso dute, salmenta oparo, sari eta zinemarako egokitzapen modura mamitu dena. Zinema gidoilari aritu da eta hainbat komunikabide eta aldizkaritarako idazten du.

Eider Rodriguez (Orereta, 1977) Ikus-entzunezko zientzietan lizentziaduna, azken urteotan euskal letren lurraldean agertutako idazle interesgarrienetako bat da. Hiru ipuin liburu argitaratu ditu: Eta handik gutxira gaur (Susa, 2004), Haragia (Susa, 2007) eta Katu jendea (Elkar, 2010), Igartza Bekaren irabazlea azken lan hori. Txalapartako editore eta telebista gidoilaria izandakoa (besteak beste euskal letren lurraldearen programa zendu berrian), irakasle dihardu gaur egun UPV/EHUn. Doktore tesia idazteaz gain Fermin Muguruzaren Zuloak proiekturako gidoia prestatzen ere badabil.

ELAN Euskadi Getarian kokatutako garapen independentearen aldeko gobernuz kanpoko erakundea da, askotarikoa, irekia, laikoa eta parte-hartzailea. Nazioartean egiten du lan, munduan zehar garapen dinamika bidezkoagoak eta elkartasunezkoagoak bultzatu asmoz. ELANekoek proiektuak dauzkate Kuban, Venezuelan, Nikaraguan eta Burkina Fason.

Iaz argitaraturiko liburu batek batu zituen Gopegui eta Rodriguez, Tiroa kontzertuaren erdianek (Txalaparta, 2011), hain zuzen. Obra labur eta probokatzaile honek Gopeguik Kaliforniako unibertsitate batean literatura eta politika ezkontzearen harira emandako hitzaldi bat dakarkigu (Ainhoa Caballerok euskaratuta) eta Rodriguezena da hitzaurrea.

Besterik gabe, (lau paragrafo luzetako sarreratxoaren ostean) ekin diezaiogun hitzaldiaren kronikari. Hasteko, Uxue Alberdi gidatzaileak bertso sorta ederra eskaini zigun, orain gutxi zendutako Getariako sendagile eta ELANen bultzatzailearen omenez. Jarraian, alboan jesarrita zituen bi idazleen aurkezpentxo laburra egin eta hitza eman zien.

Rodriguezek azaldu zuen mintzaldirako Tiroa kontzertuaren erdianen hitzaurreaz baliatuko zela, izan ere, bertan bildu baitzituen gaiaren inguruko hainbat gogoeta eta galdera. Gainera, Gopeguik ezagutzen zuen aipatu testuaren gaztelerazko bertsioa. Bost ataletan edo izenburutan egituratua dago hitzaurrea: Bazterrak, Erdigunea, Arrazoia edo erraia, Egiaren aurpegia eta Ezkerreko eta sinesgarri. Lehendabizi eta sarrera modura literatura kanonaren bazterrez mintzo da, subalternoaren teoriaz, hots, nola beltzek idatzitako literatura ez den inoiz literatura soila izango, ezpada beltz literatura, emakumeek idatzitakoa emakume literatura, etab. Halaber, argitzen digu literatura pultsioak dituzten aldirietako biztanleei argitaratzea baimendu bazaie ere, hiribide nagusian bizi den maizter zuri, ar, burgesak baldintza ezin ekidinezko bat ezarri diela, hau da, biktima papera antzeztearena eta beste ezein pertsonai izatearekin amestu ere ez egitearena. Hautuaren hipokresia salatzen du baita ere, Coetzeek idatzitako liburuak LITERATURA baitira letra larriz, nahiz narratzailea emakumezkoa izan. Kontuan hartzen diren irizpideak zenbateraino diren literarioak zalantzan jartzen du, eta literatura politikoaren eremura etorriz entzuleoi galdera bat pausatzen digu: autore bati politikoa izatearen etiketa eskarlata ipintzeko arrazoia zein da, bere pertsonaien joera eta militantzia, ala idazleak berak norbanako bezala defendatzen duen ideologia?

Ondoren, bete-betean sartu zen jada euskarazko literaturan eta honen barnean politiko izendatu diren idazleen eremuan. Ez direla gutxi, bide batez esateko. Kritikoek izenondo malapartatua ezartzean moral bikoitza darabiltela salatu zuen, arazoa ez delako eleberriaren ardatzak berak kutsu politikoa izatea, ezpada gaia ikuspegi politikoki desegokitik lantzea, esan nahi baita, iraultzaileegitik, ezkertiarregitik. Eta ez da lagungarriegia izango ere, idazleak espetxetik bafle baten barnean ihes egin izana. Izan ere, azpimarratzekoa baita autorearen militantzia hertsiki loturik dagoela gero bere lanek jasoko duten kritikarekin. Rodriguezek adibide zehatzak eman zituen, Xabier Lete eta Joseba Sarrionandiaren poema bana alderatuz. Ignacio Aldekoa Beitiak 1992an egindako poesia antologian bildu zituen eta biak ere euskal gatazka deiturikoarekin loturiko aspektuak jorratzen dituzte. Ondoren, Rodriguezek Aldekoak poema bakoitza iruzkintzeko erabilitako hitzak kontrajarri zituen eta argi ikusi genuen soilik bati, Sarrionandiari, aurpegiratzen zitzaiola politikotasuna.

Rodriguezen esanetan, eleberriak jomuga duen gatazkaren nondik norakoak ere zeresan handia du auzian, izan ere, zenbait korapilo politikoren inguruan aritzea praktikoki debekaturik egon arren, beste zenbait afera azaltzen saiatzea zilegi ez ezik beharrezko bezala ere ikusten baita, kasu, Espainiako Gerra Zibila eta frankismoa. Horren erakusgarri gaiaz ari diren hainbat nobelaren zerrendatxoa egin zigun eta ondoren aipatu liburu gehienek jasotako kritika abegikorren berri eman.

Amaitzeko, egiantzaz eta sinesgarritasunaz mintzatu zen oreretarra. Neure aldetik esan dezadan, fikzioa, definizioz, irudimenezko sorkuntza izanik, fikzioan jazotako gertaerek eta bertan bizi diren pertsonaiek ez dutela zertan egiazkoak izan, bai, aldiz, egiantzezkoak eta sinesgarriak. Eleberriak, narrazioak, ipuinak funtzionatzeko ezinbesteko baldintza da irakurleari egiazkoak izan liratekeela begitantzea. Horraino, guztiok ados. Katramilak datoz, ordea, goitik inposatzen denean zer den sinesgarri eta zer ez, Gopeguik liburuan dioen gisan, eta Rodriguezek hitzaurrean jaso bezala: “diskurtso menperatzaileen jabeek egiantza bahitu dute”. Rodriguezek etakideez hainbat filmetan egin diren potretak jarri zituen adibide, zeinak 1983ko ZEN plan militarrean deskribatutako ezaugarri estereotipikoak orpoz orpo jarraitzen baitituzten. Ezaugarri horiek beti izango dira muturrekoak, gehiengoak normaltzat duenetik albait gehien urrunduz. Norbaitek kontrakorik idazteko atrebentziarik balu, erotzat hartuko lukete. Edo are okerrago, sinesgaitzat. Erdiguneak erdigune izateko bazterrak behar dituela gogoraraziz amaitu zuen Rodriguezek bere mintzaldia.

Ondoren, Gopeguik hartu zuen hitza eta The Bridge on the river Kwai (Lean, 1957) film sonatua erabili zuen bere ikuspuntua azaltzeko. Luzemetraiak Bigarren Mundu Gerran japoniarrek Tailandian daukaten esparru batean dauden preso britainiar batzuen istorioa kontatzen du. Esparruko komandante Saitok, zubi bat eraiki dezaten agintzen die presoei baina horiek lan egiteari uko egiten diote, Nicholson lotinantaren aginduei jarraiki. Zigorrak jasotzen dituzte baina bereari eusten diote eta presoek sabotaje txikiak aurrera eramaten dituzte eraikuntzan. Hala ere, Nicholsonek erabat burumakur ikusten ditu bere gizonak, eta ganorazko zubi bat egitea deliberatzen du, britainiarren moralaren adierazgarri izango dena. Hortik aurrera presoen jarrera guztiz antzaldatzen da, alai egiten dute lan. Nicholson, aldiz, zubiaren ustezko sinbolo balioarekin itsutzen doa apurka, eta hasierako helmuga galduta, egiatan bere aberriarentzat onena zubia deuseztatzea dela ahaztuta, armada britainiarrak zubia lehertzeko asmoa duela jakitean erotasunaren hondoa jo eta plana galarazten saiatzen da. Gopeguiren esanetan, pertsonaia hauen arazoa da mutur bat ala bestea, zuri ala beltz izatera behartzen zaiela. Hots, presoak sabotajean, iraultzan ari zirenean ezin zutela jarrera duina, profesionala, antolatua erakutsi. Edo behin, helburua finkatu eta egoki lanean hastean, nolabaiteko erresistentzia azaleratzean, beste muturrera doazela eta aberriari traizioa egiten diotela, Nicholson gajoak bezala.

Gopeguik ez du diskurtso menperatzaileetan nagusi diren dikotomien artean hautatu nahi, ikuspegi guztiak aditu nahi ditu, zuria eta beltza eta morea eta gorria eta grisa. Lokailuan dago gakoa: eta, ala-ren ordez. Ezin hobeto azaltzen du liburuan:

“Nik eta nire moduan beste militante askok, dena nahi dugu: istorioak entzun nahi ditugu, zeinetan gure akatsak islaturik ikusiko ditugun, zeinen bidez bizi ahal izango dugun izakiok zenbaitetan nabari dugun sentipena, bihozkaden eta kasualitateen airean kulunkan dabilen hosto eroria izatearena. Baina ikusi nahi dut, baita ere, pertsonaien alde zintzoa, hots, alde negatiboa osatzen duen alde positiboa. Pertsonaiek ez dute zertan izan ikastun edo santutxo zirtzilak. Pertsonaiak pertsona kontraesankorrak izan behar dira, batzuetan isilak, besteetan berba-lapiko, bizkor, malenkoniatsu.”

Zenbait digresio amaitu aurretik.

Lehenik eta behin, ideologia batzuen neutraltasunaren eta beste batzuen partzialtasunaren kontuaren harira, jakingarria da Lapiko Kritikoa kolektiboaren hAUSnART aldizkariko 0. alean Markos Zapiainek Saizarbitoriaren lanaren inguruan argitaraturiko artikuluan dioena:

“Zentzu horretan, harrigarria da Saizarbitoria eredugarritzat duten zenbait literatura-kritikarik erakusten duten grina, obraren bati ezker abertzaleko kutsua sumatu orduko politikaren zama gehiegizkoa eta moralismoa leporatzeko, ezker abertzalekoak ez direnak l’art pour l’arten sabel birjinatik arras aratz eta makula-izpirik gabe helduko  balitzaizkigu legez, nazismoa aldezten duen obra ederrik ez balego bezala”.

Bigarrenik, lehenago aipatutako hari bati egin nahi nioke tira, hain zuzen, obra baten balioa neurtzean irizpide literarioak ez lehenestearen gaiari. Gogoan izango duzue, zalantzarik gabe (eta bestela hona Berriako artikulua memoriarentzat freskagarri), 2011ko Euskadi saria saiakeraren alorrean Joseba Sarrionandiari eman ziotela, Moroak gara behelaino artean? (Pamiela, 2010) lanagatik. Gogoan izango duzue, Jaurlaritzak sariaren dirua atxikitzea erabaki zuela, beraien hitzetan Sarrionandiak justiziarekiko egoera erregulatu arte eta ondoren, kalapita itzela sortu zela bi erabakien inguruan, bai epaimahaiarenaren zein Jaurlaritzarenaren inguruan. Gogoan izango duzue eztabaiden muina ez zela saiakeraren beraren literatur balio aparta izan. Behe-laino trinkoan galduta zebiltzan zenbait, hori ezin uka. Literatura bazter utziz batez ere Sarrionandiaren militantziari garrantzia eman ziotenen jarrera kritikatu zuten hainbat ere izan ziren, besteak beste Gorka Bereziartua Argia aldizkariko Boligrafo Gorria blogean.

Bestalde, autokritika pixkatxo bat ere ez litzaiguke gaizki etorriko. Izan ere, Sarrionandiaren obra ezjakintasunetik gaitzetsi dutenen jarrera bezain eztabaidagarria iruditzen zait Sarrionandiaren obra ezjakintasunetik mitifikatu dutenen ikuspegia. Itzal luzea atxiki baitiogu iurretarraren militante iheslari figurari. Eta literaturaz edo jakintzaz ari garenean bederen, ez genuke ahantzi behar udaro dantzan jartzen gaituen kantuaren protagonista izateaz gain eta gainetik, euskaraz daukagun idazle eta pentsalari bikainenetakoa dela, bere liburuak erosi ez ezik irakurri ere beharko genituzkeela.

Literatura eta politika gaiaz gehiago jakin nahi baduzue, Sautrelak programa monografikoa eskaini zion duela ez hainbeste. Hemen daukazue ikusgai.

Itzul nadin funtsera. Artikulu honekin ez nator ideologia bat ala beste hobestera, argi geratu dadila hori ez dela inondik inora nire asmoa, norbanakoak bere sinesmenak hautatzeko eskubidea duela dioen askatasun unibertsal horren alde bainago. Baina ez gaitzatela engaina, hemen guztiok gaude konprometiturik, norabide ezberdinetan eta kar maila diferentetan apika, baina konprometiturik denok; kontua da konpromiso batzuk ikusezinak direla, zama arindu dietelako eta arau izendatu dituztelako. Hortaz, ez diezaiotela ideologia eta bizimodu bati normatibotasunaren mozorroa jantzi eta absolututzat saldu. Eta ez diezagutela sinestarazi gizon, zuri, kapitalista eta heterosexualak idatzitakoa, transexual, beltz, ezkertiar eta begetarianoak idatzitakoa (aldaera ez-normatibo posibleetako bat soilik aipatzearren) baino inpartzialagoa denik.