Aurten egiten du mende bat Piarres Larzabal sortu zela, Azkainen, familia xume batean. Zazpi anaia-arreba ziren, eta txikiena adoptatua zen. Gurasoak laborariak ziren, baina ez lurjabe, eta jabeak lanetik bota zituenean, beraz, etxez aldatu behar izan zuen familiak. Lurraren jabetza edo jabetza eza garaian erabakigarria zen norberaren bizimolderako, eta hala, Larzabalen antzerkigintzaren gaietako bat izan zen. Piarresek harreman berezia zuen aitatxirekin, eta mendira joaten ziren elkarrekin. Mendian karlistadan ibilitako apaiz errefuxiatu bat bizi zen, eta badirudi Piarresek apaiz harengandik gerra historia anitz aditu zituela. Garaian elizak zuen herria antolatzen; ostegunetan, eskolarik ez zenez, neskatoek serorarekin eta mutikoek apaizarekin igarotzen zuten eguna, eta antzerkia zen zeregin nagusia. Frantses eskolan ikasi zuen Piarresek, hala agintzen baitzuen legeak, eta gaitasuna bazuenez bai hizkuntzarako bai ikasteko, seminariora joan zen gero. Han ezagutu zuen Piarres Laffite, lagun egin eta, Larzabalek idazteko eta ikasteko abilidadea bazuela ikusita, Laffitek euskaraz trebatzera animatu zuen. Hala, hainbat sariketetara aurkeztu zituen lanak, eta Laffitek zuzendutako Antzina aldizkarian idazten hasi zen. Harreman aberasgarria izan zen Larzabalentzat.

Armadara joan zen gero Parisera; han antzerki emanaldiak ikustera joaten zen, eta antzerki obrak ere antolatzen zituen. Soldaduskan erizaintza-lanak ikasi zituen, eta gerora sendagile ere ibili zen. Soldaduskatik bueltan apaiztu zen. Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, ordea, soldadu aritu behar izan zuen Alemanian, Polonian eta Txekoslovakian, Baionako erregimentuarekin. Larri gaixotu zen, eta 1942an Euskal Herrira bidali zuten, Hazparnera, “zone libre” baitzen; gerra amaitu artean, apaiz aritzeaz gainera, erresistentzian komandante jardun zuen, nola ez dakigun arren. Gizon xelebrea zen; behin, enfrentamendu baten ondotik, aleman bat hila aurkitu zuen, eta herriko hilerrian lur eman zion. Charles de Gaulleren agindupean, Frantzia oso indartsu zegoen, baina beldur ziren komunistek boterea lortuko ote zuten. Larzabal deitu zuten gazteak armak hartzen erakustera, eta trebatze-lanetan jardun zuen, beraz. 1963an euskaltzain oso izendatu zuten Larzabal.

Antzerkia eta Herria

Gazterik hasi zen Ipar Euskal Herriko aldizkarietan parte hartzen, baina gerra ondoren gehiago engaiatu zen, Herria aldizkarian esaterako. Francok ezarritako errepresiotik, 60ko urteez geroztik bereziki, gazte askok egiten zuten ihes Iparraldera, baita ETAko kideek ere, eta Larzabalek babesa eman zien maiz. Telesforo Monzon ezagutu zuen halako batean, eta adiskidetasun handia sortu zen haien artean. Biak ziren herriarekin engaiatuak, eta biak ziren arras fededunak. Monzon ere hasi zen antzerkia idazten, nahiz eta, Etxeberriaren ustez, «ez ziren Larzabalen teatroaren kalitate berekoak». Taularatzen zuenean, ordea, zuzendari bikaina omen zen Monzon, kritikak egiteko zuen moduagatik batez ere, «esaten zien “Arras ongi egin duzu, baina…”».

Hazparnen zapatagintzak garrantzia handia zuen, besteak beste, soldaduek zapak behar zituztelako. Larzabal langileen aldekoa zen, eta sindikatuak sortzen lagundu zuen. Horrela, langileak apaizarengana joaten ziren kexatzera. Agintariei ez zitzaien bereziki gustatzen Larzabalek langileekin zuen atxikimendua, eta Xiberura desterratu nahi izan zuten; «orain zaila bada Xiberura ailegatzea, pentsa orduan», esan zuen Etxeberriak. Apezpikuak, azkenean, Sokoara bidali zuen Larzabal. Auzo-lanean eraiki behar izan zuten eliza, Sokoan ez baitzen orduan fitsik. Larzabal oso gizon maitatua zen, apala eta eskuzabala baitzen, baina baita erizaintza ikasia zuelako, eta herritarrei sendatzen laguntzen zielako ere. Jendearen errespetua lortuta eta oso xumeki bizi eta gero, 1988an hil zen, eta elizaren atzean lurperatu zuten. Hil aurretik, gaixo zegoela, bere hiletarako hitzak idatzita utzi eta hileta gidatuko zuen apaizari eman zizkion. Hain zuzen, Sokoako eliza horretan hainbat militante errefuxiatu gorde eta ezkondu dira; Monzonek beti babesten zituen Hegoaldetik zetozen bikote errefuxiatuak, baina ez zuen onartzen ezkongabeak izatea. Horrela, ezkondu egiten zituen, eta koadernotxo batean apuntatzen zituen ezkonduen zerrenda, balio ofizialik ez izanagatik ere.

Larzabalen etxean egindako bilkura batean sortu zen Enbata; ordura arte Larzabalek politika gerra esperientziatik bizi izan zuen, baina Monzonekin agintaritza politikoa ikasi zuen. Horrela, mugimendu abertzalearen izenean maiz mintzatzen zen Larzabal prentsaren aitzinean, eta Elizak ez zuen hori bereziki maite, ez zuen entenditzen zergatik izan behar zuen Larzabalek eleduna. Herria aldizkaria euskaraz publikatzen uzten zieten, baina frantsesez artikulutxo bat idaztera derrigortuta zeuden. Beren euskarazko mundua frantses hiztunen artean zabaltzeko aprobetxatu zuten aukera. Horrela, esaterako, Larzabalek “Quand je pense à mon instituteur !” izeneko artikulua idatzi zuen eskolako maisuaz trufatzeko, esanez, euskaraz mintzatzea eta ikastea debekatuta zutenez, gehiago maite zuela berak horregatik euskara.

Antzerkigintzaz idatzitako lehen artikuluetako bat “Un nouveau théâtre est né en Pays Basque” izan zen, Herrian 1946an ateratakoa. Bertan kritika gogorra egin zion orduko antzerkigintzari; pastorala moralizatzailetzat zuen eta tobera “scandale local” zela zioen. Folklorikoa zela salatzen zuen, eta handikiei buruzkoak baino ez zirela. Lapurdi eta Baxenafarreko antzerkiaz ari da, ez Xiberokoaz. Ordura arte teatroa sentimenduz egiten zela dio, kritika sozialik ez duela batere. Ez du zehazki esaten nolakoa izan behar duen, bestelako teatro bat behar dela soilik, parte hartzaileagoa, herritarragoa. Itzulpenak, egokitzapenak eta sorkuntza lanak egiten zituzten bide berritzaile bati heldu zioten garaiko antzerkigileek, besteak beste, Mirande, Idieder, Laffite eta Elissaldek. Antzezlanen kopiak atera eta idazkari batek banatzen zituen herri batean eta bestean.

Beste artikulu batean, 1946ko abuztuaren 22an plazaratutakoan, Laffitek aipatzen du 1886tik 72 antzezlan jokatu zirela; Etxeberriak, ordea, ez du lortu horiek atzematea. Ez dakigu, adibidez, Laffitek Shakespeareren itzulpenen berri bazuen, eta 72 horien artean ba ote diren, garaian oso itxia baitzen muga eta oso urriak Ipar-Hego harremanak.

Herria aldizkaria izan zen, beraz, antzerkiaren biltoki. Apaizak esaten zuen Herria erosi behar zela, eta familia guztietan sartzen zen; «beharbada ez Baionan, baina bai beste toki guzietan». Egiten ziren antzezlan guztien berri ematen zuen, eta eztabaidarako tartea ere bazen. Antzerki iruzkinak egiten zituzten, gehien-gehienetan euskaraz. Antzerkiak zuen arrakastak apaizaren oniritziarekin ere zerikusia du; izan ere, Larzabal apaiz zebilenez, eta Larzabalek antzerkia idatzi eta sustatzen zuenez, jardunak babesa eta zilegitasuna zuen, eta ez zegoen arazorik gazteek horretan parte hartzeko, are gehiago, “ona” ere bazen.

Antzerki identitarioaren paradigmak

Etchaun (1953) izan zen Larzabalen lehen obra arrakastatsua. Horrekin abiarazi zuen ibilbide luze bat, ehun antzezlan baino gehiago idatzi eta taularatu baitzituen; gaur egun ere horietako asko antzezten dira. Bi joera nagusi ziren: euskalduntasunari lotutako teatroa eta laborantzari lotutakoa. Biak jorratu zituen Larzabalek. Era berean, euskal nortasunaz mintzatu zen, ez euskaraz egina zelako soilik; administrazioa, eskola, guzia zen frantsesa, baita horiek zerabilten hizkuntza ere, eta, beraz, Larzabalek plaza bat eskaini zion euskalduntasunari eta euskarari, espazio publiko bat izan zezan. Aldarrikapen politikoa ere egin zuen, tresnak eman baitzizkion jendeari komunikaziorako.

Antzezlan bat eskatzen zioten aldiro, Larzabalek zenbat lagun ziren galdetzen zuen: zenbat lagun, hainbat pertsonaia izanen zirelako, noski. Hizkuntzari dagokionez, testua hartzaileari egokitu behar zaiola uste zuen azkaindarrak, herrian herrikoa egin behar zela, alegia, horretan ez zen batere ortodoxoa. Ordura arte, arrakasta handia izanagatik ere, antzerkia behe-mailako jendearen entretenimendua zen. Larzabalek hori aldatu nahi izan zuen, teatroa goratu, eta horretan jarri zuen gogoa, ahalik eta jende gehiagorengana zabaltzean.

Bordaxuri (1952) tragediak ere arrakasta itzela izan zuen. Horren antzezpen baten zatiak eta Larzabalen azalpenak biltzen zituen bideo bat ikusi genuen ondoren, telebista kate frantses batean euskaraz azaldutakoa. Jakina denez, Bordaxuri 1782an sortu eta 1821ean zendutako Martin Larralde Ithurbide hazpandarraren goitizena da. Etxaldearen premu edo oinordekoa izanik, aitari etxea eskatu zion, baina aitak ezetz, nahiago baitzuen alabari eman; gainera, aita-semeak emakume gazte berarekin maiteminduta omen zeuden. Liskar bat tarteko, semeak tiro egin zion aitari, baina ez zuen hil. Larraldek berak preso zegoela idatzitako “Galerianoaren kantua” famatu egin da, besteak beste, Pantxoak eta Peiok kantatu dutelako; horren pasarte batzuk Larzabalek bere obran txertatu zituen, testuartekotasunaz baliatuz.

[youtube=http://youtu.be/o44CqcXFo0o]

Etxeberriak aipatu zuen oso zaila izan zitzaiola garaiko antzerkiari eta bereziki Larzabalen obrari buruzko ikerketa zehatza egitea, deus kontatua ez baitzen, eta, beraz, guztia zegoen irakurtzeko eta bilatzeko. Etxez etxe ere ibilia da argazkiak eta datuak biltzen. «Badirudi, bizi izan zutenez, ez dutela kontatzeko beharrik ikusten». Herri teatroaren ikerketan eta biltzean lan handia dago egiteko oraindik ere eta, interesik ez bada, azkenean galdu eginen dela salatu zuen.

Ixabel Etxeberria izan genuen hizlari

Ulyssesi heldu aurretik

Eleberri nahiko konplexu eta zaila izanda, sarritan gomendatzen dute Ulyssesi kosk egin aurretik beroketa pixka bat egitea, maratoi bat korri egin ez dezakezun moduan aurrez gorputza prestatu gabe. Noski, erreferentzia begien bistakoena izenburuak berak ematen digu: Homeroren Odisea. Olarraren esanetan, lagungarria izan daiteke Odisea irakurtzea zenbait kontutan paralelismoak nabarmenak direlako. Esate baterako, pertsonaien ugaritasuna bi-bietan da azpimarratzekoa. Ulyssesen 86 pertsonaia agertzen dira; noski, pertsonaia benetan inportanteak askoz gutxiago dira, hiru, egia esatera, eta bigarren mailako pertsonaia nagusi garrantzitsuak, ordea, dozena bat. Baso itxurako pertsonaia pilaketa hori Dublinen ezaugarritzat jo zitekeen heinean baliatu zuen Joycek, garai hartan, hiri hartan, gutxi-asko, denek ezagutzen baitzuten elkar.

Nobela honi buruzko ikerketa mordoa egin dituzte, mordoa terminoak lausoki adieraz dezakeena baino mila bider gehiago, egia esan, eta nahi duenak topa dezake zehatz-mehatz Ulysseseko pertsonaia bakoitza Odiseako zer pertsonaiari dagokion. Horrez gain, eleberriaren azken bertsioan kapituluek izenbururik ez duten arren, hasiera batean bai zeuzkaten, eta guzti-guztiak Odiseako pasarteekin bat datoz.

Bestalde, aurrez aipatu in medias res hasiera hori ere hala poema klasikoan nola eleberri modernistan aurki dezakegu, inongo kokapen edo testuingurutzerik gabe hasten dira-eta istorioak aurrera egiten, XIX. mendeko nobeletan ez bezala. Odisearen kasuan, Olarrak dio ahozko tradizioko kontaketa-moldeen eragina izan dezakeela. Ulyssesi gagozkiolarik, modernismoak XIX. mendeko moduekin hautsi nahi izan zuen, argiki.

Olarrak, azkenik, irakurgai errazxeago batzuk gomendatu zizkigun: batetik, Odisearen bertsio laburtua, eta, bestetik, Alfonso Zapico komikigilearen lan bat, Dublinés [Dublindarra] (Astiberri, 2011). Komiki horrek Espainiako Sari Nazionala jaso zuen 2012an, eta Joyceren bizitza du ardatz. Bertan azaldutakoei esker, irakurleari askoz errazagoa izango zaio eleberriko hainbat pasarte eta xehetasun identifikatzea eta ulertzea.

Sylvia Beach eta James Joyce Shakespeare&Co liburu-dendan

Harrera

Labur-labur esplikatu zigun Olarrak zer-nolako harrera izan zuen Ulysses eleberriak argitara eman zutenean, alegia, 1922an. Ezra Pound eta T.S. Eliot poetak Joyceren defendatzaile sutsuak izan ziren, nolabait esatearren, idazlearen literatur prestigioa sustatu zuten. Elioten beraren poesiak Joycek urratu antzeko bideak ibili zituen, antzinako ahotsen eta oihartzunen pilaketarekin.

Virginia Woolf eta Rebecca West idazleek (eta baimenduko didazue hemen parentesi txikia, bihar aurkeztuko baitute beste hiru lanekin batera Westen eleberri ezagunaren euskarazko itzulpena, Soldaduaren Itzulera, Maialen Berasategik euskaratua, Literatura Unibertsala bildumaren barruan) ez zuten hain begi onez ikusi. Woolfek Joyceri leporatu bide zion kontatzen zituen gauzen zakartasuna. Uste izatekoa da berritasun literarioak eta abarrak ondo irudituko zitzaizkiola, bera ere gisa horretako teknikak erabiltzen ari zenez bere idazketan. Westek, bestetik, Joyceren poesia zuen irakurria, eta txarra iruditzen omen zitzaion, sentimentalegia. Olarraren ustez, Ulyssesen dagoena ez da sentimentalismoa; berak, behintzat, ez du eleberria modu horretara ulertu.

Azkenik, Valery Larbaudek ere funtsezko egitekoa izan zuen Ulyssesen zabalkundean, batez ere frantsesezko bertsioari dagokionean. Larbaud, idazlea bera, izan baitzen Ulyssesen frantsesezko itzulpenaren gainbegiratzailea, eta, nolabait esateko, Frantzian Joyceren aldeko kanpaina egin zutenetakoa. Itzulpen horrek hainbat tirabira sortu zituen, baina hori geroxeago aipatuko dugu sakonago.

Kuriosoa da, halaber, Carl Jung psikoanalistak Joyceri bidalitako gutun batean dioena. Eskutitz horretan Jungek aitortzen dio irlandarrari ikaragarri kostatu zitzaiola liburua irakurtzea, eleberriak sekulako erronka psikologikoak pausatzen dizkiola irakurleari, Jungen jakin-mina hainbat urtez asetzeko beste, eta seko aspertu, hasperenka ibili eta azkenik miretsi ere gogoz miretsi duela lana.

Periferian goxoago hartu ei zutela

Ulyssesek Iberiar Penintsulan izandako eraginaren eta harreraren harira, Olarrak azaldu du Galizian eta Katalunian piztu zela lehen-lehenik obrarekiko interesa. Galizian, esate baterako, 1925ean dagoeneko hasiak ziren eleberriko pasarteak galegora ekartzen eta aldizkaritan argitaratzen. Otero Pedrayok itzuli zuen osorik estreina, eta zurrumurruak ibili izan dira ingelesetik ala frantsesetik egin ote zuen.

Bigarren itzulpena duela gutxi kaleratu du Galaxia argitaletxeak, eta Olarraren esanetan lan txukuna egin dute; hain justu ere, lan horrek Itzulpeneko Sari Nazionala jaso zuen iaz. Lau itzultzaile aritu dira horretan (María Alonso Seisdedos, Eva Almazán, Xavier Queipo eta Anton Vialle), hamar urtez, etenik gabe. Dirudienez, argitalpena atzeratu egin dute autorearen heriotzatik 70 urte pasa diren arte, egile-eskubideekin arazorik ez izateko, ohikoak baitira kasu honetan. Itzultzaileek irizpide traduktologiko eguneratuak baliatu dituzte, eta literatura kritikoa eta baliabideak ezagutzen zituzten. Hori agerikoa da, Olarraren esanetan, aise ikus daitekeelako Ulysses Annotated erreferentziazko obra erabili dutela, eta lan horixe delako Ulysses itzultzea asmo duen ororen katixima ezinbestekoa.

Katalunian ere, 1980ko hamarkadara arte itzuli ez arren, Joaquím Mallafré jardun zen horretan, aurretiaz zatika aldatu zituzten hainbat pasarte katalanera, eta hainbat idazle katalanek ere, tartean Josep Plak, Joyceren obraren aditzea zuten eta miresten zuten.

Osorik euskaratuta egon ez arren, euskal idazleengan ageriko eragina izan zuen dublindarraren lanak, adibidez, Ramon Saizarbitoriarengan, Koldo Izagirrerengan eta Patri Urkizurengan.

Joyce gurean

Eta gurean, Euskal Herrian? Pasadizoa ezaguna da, Gabriel Arestik euskaratu omen zuela nobela eta Guardia Zibilak kendu ziola errepideko erregistro batean… zer esango dizuet, ba. Euskarazko bertsio hori, noski, inoiz izan bazen, ez zen sekula atzera agertu. Bestalde, Oh Euzkadi aldizkarian lehen kapituluko pasarte bat itzuli zuten, gaelikoari buruzko solas bat biltzen duena.

Osorik euskaratuta egon ez arren, euskal idazleengan ageriko eragina izan zuen dublindarraren lanak. Hiru autore aipatu ditu Olarrak. Hasteko, Ramon Saizarbitoria. Egunero hasten delako liburuan, ulertezina litzateke bestela kafetegiko elkarrizketa, non Heidegger eta latinezko esapideak aipatzen diren. Izagirreren kasuan, Zergatik bai lanean, Molly Bloomen bakarrizketaren itzaletan etzan zaitezke, puntuazioa ezabatzera eta ahozkotasuna txertatzera jo zuen-eta Izagirrek. Azkenik, Patri Urkizuk are hautu muturrekoagoa egin zuen Sekulorun Sekulotan lanean, Olarraren ustez bere Molly Bloom propioa egin baitzuen, bata bestearen atzetik katigatuz garai hartan zituen kezka, hausnarketa eta pentsamenduak.

Ez dezagun ahaztu baditugula Joyceren bi eleberri euskaraz: Artistaren gaztetako portreta (Ibaizabal, 1992) eta Dublindarrak (Alberdania, 1999), Irene Aldasorok ekarriak bi-biak. Olarrak dioenez, horiek euskaraz edukitzea lagungarri gertatzen da Ulysses itzultzeko ere; izan ere, liburu horietako pertsonaia batzuk atzera azaltzen dira eleberrikotean.

Nik Ulysses idatzi nuen. Zuk zer egin duzu?

Beste Ulysses batzuk

Beste auzo hizkuntzetan ere gorabehera franko izan ditu Ulyssesen translazioak. Frantsesezkotik hasiko gara; izan ere, Joyceren obra honek lotura berezia du republique-arekin, ingelesdun lurraldeetan editorerik ezin topatu eta, azkenean, Parisko Shakespeare&Co liburu-dendako Sylvia Beach editorearen eskutik argitaratu baitzuen.

Frantsesezko itzulpena berrikustea beharrezkoa zen itzulpen orori gertatzen zaion legez zaharkitua zegoelako, garaiko hizkuntza eta gizarte egoerarekiko morrontzatik askatu behar zeelako, distantziak abantailak ematen dituelako, eta obraren desfrantsestea ere onuragarria izango zelako.

1929an, jatorrizkoa kaleratu eta zazpi urte beranduago iritsi zen frantsesezkoa. Auguste Morel izan zen horren egilea, baina itzultzailea ez zen bakar-bakarrik aritu bere zereginean, inondik inora. Dagoeneko aipatu dugun Valery Balaurd idazleak izan zuen zeresanik. Joycek berak bertatik bertara ezagutzen zuen Balaurd, eta, hasieran, hark itzul zezan nahi zuen. Edonola ere, Balaurd diruduna zen, bidaiari handia, eta ez zuen horrelako langintza batean sartzeko interesik, azkenean, itzulpenaren azken bertsioa gainbegiratzea onartu bazuen ere. Stuart Gilberten parte hartzea ere ezin ahaztu. Amateur, literatur zale eta idazlenahi horietako bat dugu Gilbert, Joycekin harremana zuena. Hain zuzen ere, Gilberti eta Linati izeneko italiar bati pasatu zizkien Joycek Ulyssesen egiturari buruzko eskema eta argibide batzuk, gaur egun ezagun-ezagunak direnak. Kontua da Gilbert Shakespeare&Co dendako inguruetatik pasatu ei zela, eta ikusi ei zituela Morel egiten ari ziren itzulpenaren pasarte batzuk, erakusleihoan zintzilik. Arretaz begiratu, eta eleberriaren zale sutsua zenez, segituan konturatu zen hainbat gauza ez zeudela ondo. Itzultzaile-kuadrilla, beraz, azkenean horrela geratu zen: Morel itzultzaile, Gilbert langintzan laguntzaile, Labaurd eta Joyce bera gainbegiratzaile.

Autorearen oniritzi horren ondorioz, luzez kanonikoa izan da Morelen itzulpena, hala ere, 2004an itzulpen berri bat eman zuten argitara, talde-lan eskergarekin egina. Jacques Aubert itzultzaile-taldearen buruak esan zuenez, itzulpena berrikustea beharrezkoa zen itzulpen orori gertatzen zaion legez zaharkitua zegoelako, garaiko hizkuntza eta gizarte egoerarekiko morrontzatik askatu behar zelako, distantziak abantailak ematen dituelako, eta obraren desfrantsestea ere onuragarria izango zelako. Hamar lagunek jardun zuten itzulpenean: hiru idazlek, itzultzaile batek, lau adituk eta Joyceri buruzko bi jakitunek (Jacques Aubert, Pascal Bataillard, Michel Cusin, Sylvie Doizelet, Patrick Drevet, Bernard Hoepffner, Tiphaine Samoyault eta Marie-Danièle Vors).

Gaztelaniaz, ostera, hiru bertsio daude. Estreinakoa Buenos Airesen argitaratu zen, José Salas Subiraten itzulpenean, 1945ean. Borgesek eta beste batzuk gogor kritikatu zuten itzulpen hori, txar-txarra omen zela-eta. Gainera, herra punturen bat ere izango zen, Borges eta bere zenbait lagunek bazeramatelako bolada bat astero biltzen obraren itzulpenaz hitz egiteko, hara non, beste amateur horren bertsioa azaldu zenean. Itzulpena, agian, akatsez betea egongo zen, baina idazle bikaina zen Salas Subirat, haren bertsioak elikatu baititu gaztelaniazko idazleen belaunaldi oparoak.

Ondoren, Espainian, bi itzulpen gehiago egin dira. Batetik, José María Valverdek, 1976an kaleratu zuen bere bertsioa, 1991n berrikusi eta hobetu zuena. Valverdek ez dio inori aitortzarik egiten, esan nahi baita bere aurretik egindako beste itzulpenei, gaztelaniazko zein beste hizkuntzetakoei. Lan honek arrakasta handia ekarri zion Valverderi: sari nazionala jaso zuen.

Valverderena hain bikaina izan arren, ia dena hobetu daiteke, eta Ulyssesen gaztelaniazko itzulpen berri bat egin zuten 1999an Francisco García Tortosa eta María Luisa Venegas Lagüénsek. Olarraren esanetan, itzulpen horixe da aurreko itzulpen-lan guztiaz eta bibliografia kritiko esanguratsuenaz baliatu dena, horretatik edan du eta emaitza osoago bat lortu.

Testuaren zailtasunez

Lehenago esan moduan, Ulysses eleberriak zailtasun ugari sortzen dizkio irakurleari, zer esanik ez itzultzaileari. Konplexutasuna Joycek berak bilatua izan zen, huraxe zen autore gisa hilezkortasuna bermatzeko bere modua: hainbeste asmakizun eta trikimailu ipini omen zituen barruan, ezen adituak mendetan aritu beharko ziren ikerketan, zer esan nahi ote zuen igartzeko.

Zailtasun nabarmenetako bat da Joycek eleberri honekin erakutsi nahi izan zuela edukia eta forma bereiziezinak direla, eta, hortaz, idazten duzun moduak ezinbestean baldintzatzen duela zertaz idazten duzun.

Trabak, ordea, ez datoz asmakizunetatik bakarrik. Olarrak esanda, barne-jarioaren teknikak eta testuingururik ezak izugarri zailtzen dute irakurketa eta itzulpena. Obraren %80a pertsonaien hausnarketez osatua da, ez gertaerez, eta Joycek pentsamendu horiek modu hiperrealistan islatu zituen, alegia, etenda, ez-logikoki, kaotikoki. Pentsamenduak bere lege propioak ditu-eta, zalantzak tartekatzen zaizkio, galderak, eta ez zaio, gero, orden zehatz eta karratu bati jarraitzen. Liburuan, hiru barne-jario dira nagusi, hiruak ere diferenteak euren artean. Ez baitituzte eite bereko gogoetak egiten Stephen Dedalus poeta gazteak, Leopold Bloom 40 urteko aitak edo Molly Bloomek, psikosi-gaitza duenak.

Beste zailtasun nabarmenetako bat da Joycek eleberri honekin erakutsi nahi izan zuela edukia eta forma bereizezinak direla, eta, hortaz, idazten duzun moduak ezinbestean baldintzatzen duela zertaz idazten duzun. Teknika literarioen sorta zabala baliatu zuen, bada, eta 100dik gora figura erretoriko (Don Giffordek Ulysses Annotated horretan zerrendatzen eta identifikatzen ditu denak). Kontatzeko teknika arantzatsuenetakoak dira parodiak eta pasticheak. Olarrak, adibidez, “Eguzkiaren Abelgorriak” kapitulua hartu du hizpide, hamalaugarrena. Bertan, Joycek, 20 estilo ezberdin darabilzki, X. mendetik hasita, ingelesezko prosaren laburpen bat eginez, prosaren garapena islatu nahian-edo. Beraz, hasieran, ia-ia latinez idazten ziren poemetako estiloa baliatzen du, XV. mendeko autoreen moldeekin jarraituz, eta XX. mendeko argot dublindarrera iritsi arte. Olarraren konponbidea izan da euskarazko tradiziora jotzea, eta astia izan balu oraindik atzerago joko zukeen arren, azkenean Leizarraga eta Etxepareren estilotik hasi da ibilbide hori dena gurean adierazteko. Estilorik garaikideenean, askatasunez jardun du, hango eta hemengo euskalkien moduak beldurrik gabe erabiliz.

Molly Bloomen bakarrizketaren zailtasunak franko aipatzen badira ere, Olarrak esan du puntuaziorik ezak dakarkiola batez ere ospe hori. Dirudienez, bakarrizketaren oinarrian gutun bat dago, Nora Barnacle Joyceren emazteak idazleari igorria, beraien harremanaren hasieran. Gutun horretan ez dago ez puntu ez komarik, baina, hala ere, aise ulertzen da (laburra da, hamar bat lerrokoa). Bakarrizketa ere berdin da ulergarria, luzeagoa izanagatik zailagoa gertatzen bada ere. Olarrak, itzultzeko orduan, puntuazioa ipini dio errazago jorratzeko, eta, puntuazioarekin irakurrita, pertsona baten barne-pentsamenduak baino ez dira, hau da, adibidez, egun batean esnatzen denetik senarra goizeko lauetan etxera mozkor iristen den arte berekiko pentsatzen dituenak, maitalearekin arratsalde atsegin bat pasata, erabat pozik geratu ez den arren. Irakurleari ez liokete eragozpen berezirik sortuko, puntuazioaren auziagatik ez balitz.

Eta, amaitzeko…

Ondo bidean, aurten argitaratuko dute Igela etxekoek Ulyssesen euskarazko itzulpena, ekainean edo abenduan. Iiieeeup!

Xabier Olarra, Bilboko Alondegian

Oso oparoa eta ertz askotakoa izan zen Virginia Woolfen lana, eta hala ikusarazi ziguten Ana I. Moralesek eta Itziar Diez de Ultzurrunek larunbatean emandako eskolan. Txantreako Euskaldunon Biltokira hamar irakurle inguru hurbildu ginen Literatura Eskolako hirugarren saioan, hizlariek “Olatuak hitz, hitzak apar” izendatutakoan. Zazpi ataletan banatu zuten hitzaldia: sarrera biografikoa, Woolfen beraren grabazio bat, “Kew lorategiak” ipuina, Dalloway andrea eleberria, “Emakumeen lanbideak edo etxeko aingerua hiltzea” testua, Gela bat norberarena ezaguna eta Three Guineas (“Hiru Gineak”) saiakera ez hain ezaguna. Bukaeran, denboraz larri genbiltzanez eta aukeratu beharrez, Gela bat norberarena ez genuen jorratu, aski entzuna delakoan.

Aipatutako testuez gain, Virginia Woolfek egunerokoa idazten zuen, bost liburukitan kaleratu zutena, eta hamaika gutun ere idatzi zituen, sei liburukitan kaleratutakoak. Horietaz gainera, idatzitako ipuinak ere asko dira, eta hori gutxi balitz, ezin konta ahala ikerketa eta irakurketa egin dituzte haren obrari eta bizitzari buruz. Horregatik, zerrendatutako zazpi ataletara mugatu behar izan zuten hizlariek kontagaia.

Sarreran esandako datu biografikoei buruz lau gauza baizik ez ditugu aipatuko, autorearen bizitza aski ezaguna baita. Oso ingurune victoriarrean, burgesean sortu, eta giro intelektualean hazi zen, nahiz eta ez berak ez Vanessa ahizpak ez zuten hezkuntza formala jaso, eta etxean hezi zituzten. Idazteko gogoa gaztetxoa zela sortu zitzaion Virginiari. Aita hil eta gero anaia-arrebek erabaki zuten beste auzo batera aldatzea, burgeskeriatik aske bizitzeko. Lagunarteko bilera intelektualak egiten hasi ziren, non ironiaz eta kritikotasunez zalantzan jartzen baitzuten gurasoengandik jasotako mundua. Horrela sortu zuten Bloomsburyko taldea, idazleek eta artistek osatutakoa; tartean zegoen Virginiaren senar bihurtuko zena, Leonard Woolf idazle sozialista eta judua. Taldea gay eta lesbianen mugimenduaren, feminismoaren eta bakezaletasunaren aitzindaritzat har daiteke. Aristokraziaren seme-alabak ziren, baina laboristengana hurbildutakoak. 1917an Virginia eta Leonard Woolfek inprenta txiki bat erosi eta Hogarth Press sortu zuten. Horrek askatasun erabatekoa ematen zien idazteko, argitaletxeen mende egon behar ez zutelako. T.S. Eliot eta Katherine Mansfielden lanak ere argitaratu zituzten. Beti leporatu izan zaie Joyceren Ulysses jaso eta ez argitaratzea erabaki zutela; hizlarien ustez, bikotearen inprenta abangoardista zen estetikari dagokionez, baina ez ziren libre bereziki sexualitateari lotutako zentsuraren mamutik. 1941ean egin zuen Virginia Woolfek bere buruaz beste, senarrari gutun bat idatzi ondoren.

Virginia Woolfen lanari eta bizitzari buruz bi ikuspuntu muturreko azaltzen dira beti: eroa zela (gaur egun bipolar esaten diote) edo paregabeki bikaina zela; txikitan neba baten sexu-erasoa sufritu zuelako edo ingurukoen heriotzek eraginda sortu zitzaiola buruko gaitza; sistemaren barruko idazlea edo erabat apurtzailea zela; apolitikoa zela edo sozialista eta feminista… Azken batean, ertz askotako emakumea izan zen bizitza osoan.

Bigarren atalean, Virginia Woolfen ahotsa entzun genuen, youtubeko esteka honetan. Diez de Ultzurrunek testua euskaraz banatu zigun (gaur zintzilikatu du 31eskutik atarian), eta bideoa ingelesezko azpidatziekin ikus-entzun genuen. Hori da Woolfen ahotsaren grabazio bakarra; 1937ko apirilaren 29koa da, BBC irratian irakurri zuen hitzaldiaren zati bat. Hitzei buruzko testu horretan bi ideia dira nagusi: batetik, hitzek egia esateko eta edertasuna sortzeko balio dute; eta, bestetik, egia horrek ertz asko ditu.

Postinpresionismoa pintzelkadaka idazten

Ana I. Moralesek hartu zuen gero hitza, eta autorearen iturriez eta idazmoldeaz jardun zen fikziozko lanei heldu aurretik. Arte bisualek eta postinpresionismoak eragin handia izan zuten Woolfen estetikan, batez ere Roger Fry eta Clive Bell arte kritikarien teoriek eta Vanessa Bellen (Virginiaren ahizpa) pinturak. Postinpresionismoak errealitatea imitatu baino, sortu egin nahi zuen; beraz, libreagoa da bai koloreen aukeraketan, bai perspektiban. Pinturan, korronte horretan aritu ziren Manet, Van Gogh eta Matisse, besteak beste. Virginia Woolf asko identifikatu zen estetika horrekin, eta mesfidantza zion errealistatzat jotzen zen (literatura) horri. Woolfen literaturaren postulatua zen fikzioak gogoaren nahia adierazi behar duela, eta gogoaren nahi hori fragmentarioa dela. Irakurleei exijitu behar zaie, beraz, fragmentariotasun horrekin eta bukatu gabeko gauzekin bizitzen. Bi ahizpek oso modu bertsuan bizi zuten sormena; elkarrizketa batean, Woolfek esan zuen testura egitura baino garrantzitsuagoa dela, pintzelkadaka idazten zuela, argumentua ez zela inportanteena. Eta hala ikus dezakegu haren testuetan ere. Virginia Woolfen lanaren ezaugarriak, beraz, fragmentazioa, ikuspegi aldaketak, barne-isuria, deskribapen fisiko partzialak, denbora malgua eta ekintza urria lirateke. Hala ere, zatikatua izanik ere, interkonexioa bada pertsonaien eta naturaren artean. Halaber, Ana I. Moralesen ustez, haren estilo formala zeharkakotasuna da, ez baitu deus zuzenean esaten; «horrek kontaketa aberasten du, baina irakurleoi zailagoa jartzen digu».

Literatur lanak xeheki aztertzen hasi ziren jarraian. “Kew lorategiak” hartu zuen Moralesek hizpide lehenik, aurretik aipatutako ezaugarriak eta oro har Woolfen fikzioa, estetika eta ikuspuntua oso ongi adierazten duen ipuina baita. Kew izeneko lorategietan kokatzen da narrazioa: arratsaldea da, lau bikoteren ia ekintza gabeko gogoetak/hitz hartzeak ageri dira, eta barraskilo batek nola lortzen duen hosto gaineko bidea egitea. Maila berean jartzen ditu Woolfek gizakiak eta animaliak: barraskiloak giza ezaugarriak ditu, erabakitsua eta metodikoa da; esan daiteke, nolabait, kanon literarioa bera kolokan jartzen duela umorearen bidez, barraskiloa ere pertsonaia izan daitekeela aldarrikatuko balu bezala.

Pertsonaiak banan-banan aztertu ondoren, ipuineko gaiak aurkeztu zituzten, Woolfen konstanteetako batzuk: inkomunikazioa/pribatutasuna, gizakiak denboraz eginda gaudelako ideia, genero rolei buruzko gogoetak, gerraren horrorea eta desorientazioa, gaixotasun mentalak eta klase diferentziak. Inperioa eta kontrola ere ageri dira; izan ere, inperio osoko espezieak eraman baitzituzten lorategi horietara, eta lorategietan masak kontrolatzea errazagoa da taberna zuloan baino. Genero rolei buruzko gogoetak ez ditu esplizitu egiten, printzak dira, idazleak pistak ematen dizkigu; esaterako, emakumeen diskurtsoa etena, dudazkoa eta ez sendoa da ipuinean. Ezaugarri formalei dagokienez, pintura postinpresionalistaren deskribapen fisikoak ditu. «Kameren begia gogorarazten du», hasierako plano hipergertukotik (barraskiloa) amaierako plano orokorrera (parke osoa, inguruko hiria, zerua). Ahotsa ere in crescendo aurkezten digu, bukaeran guztiak nahasten direla. Teknika horrek badu teorizazioa Woolfengan, zinemari buruzko gogoeta bat ere idatzi baitzuen 1926an, “The Cinema”.

 Vanessa Bellen koadro bat

Clarissa bihozgabea, Clarissa dohakabea

Aurretik esandako guztiak balio omen du Dalloway andrea eleberrirako. Itziar Diez de Ultzurrunek eskatu zigun, beraz, gogoan ongi gordetzeko, baina aldi berean ahanzteko, beste bide batzuk urratu ahal izateko. Virginia Woolfek berak irakurketari buruz ere idatzi zuen; irakurtzeko modurik onena norbere irakurketa propioa egitea zela zioen, ez zaiola inori aholkurik ematen utzi behar. Hala irakatsi zion Virginiari aitak, nork bere irizpideen arabera irakurgaiak hautatzen.

Diez de Ultzurrunek berak euskaratutako eleberriak ez du gauza handirik kontatzen, baina gauza asko kontatzen ditu. Dalloway andrearen ekaineko egun bateko zenbait ordu jasotzen dira. Bi pertsonaia nagusiren eta bidean gurutzatutako beste hamaikaren buruan barneratzen gaitu. Bizitzaren edozein unetan murgilduz gero, bizitza osoa aurkitu dezakegula esanen baligu bezala, nahiz eta itxuraz deus gertatu ez. «Oso argi dago nobela honetan bizitza fragmentatua erakusteko gai den frogatzen ari dela Woolf», esan zuen itzultzaileak. Iraganera jotzen du behin eta berriz narrazioak, autoreak tunelak zulatzearen teknika deitzen zuenaren bidez. Pertsonaien bizitzan, iraganean tunela egiten du. Batzuetan, zulatu eta zulatu, pertsonaia baten eta beste baten tunelak elkartu eginen dira, iraganean zein orainaldian izan. Eleberrian jario asko iristen zaizkigu, baina ez da jario jarraitua, etena baizik, etengabe ari baitira jario horietatik ateratzen, orainak dakarzkigun gertaera edo pentsamenduak direla medio. Barrukoak kanpoarekin duen lotura erakusten digu, beraz. «Uste dut oso begirada antropologikoa dela, subjektibotasun pluralaren bidez egia aletxoak baizik ez ditugu lortzen»; horrela, oso irekiak dira Virginia Woolfen testuen interpretazioak.

Hiru urtez izan zen Dalloway andrea idazten, asko zuzentzen zituelako bere lanak. Liburu honetan ere denborari buruzko gogoeta dago (hasierako izenburua The Hours [Orduak] zen); eta berriz ideia bera: gure oraina iraganez betea dago. Emozioekiko harreman gorabeheratsua ere azaltzen zaigu; adibidez, Septimusen laguna gerran hil zen, baina Septimusek ez zuen penarik sentitu horregatik, eta hain zuzen sufrimendu eza horrek tormentatzen du, ezin baitu iragana atzean utzi. Era berean, emozioak azalerazi nahi eta ezina ere agertzen da liburuan, baita bizitzaren zentzua eta itolarria ere. Narratzaile orojakilearengandik jasotzen d(it)ugu istorioa(k), baina ez da batere sartzen iritzia ematera, salbu eta medikuren bati buruz ari denean, orduan iritzi edo pentsamendu hori ezin zaio kamerari ez den beste pertsonaiei atxiki, eta pentsa dezakegu, beraz, Woolf bera mintzo zaigula. Kasu horietan «ironiatik amorrura» pasatzen da. Gizarte egitura eta genero ikuspegia ere antzeman dezakegu eleberri honetan.

Clarissa, hots, Dalloway andrea, sistemari eta gizarte mailari ongi egokitzen zaion emakume eredutzat har daiteke; hala ere, ez da oso kontent azaltzen horrekin, beti arauek dioten moduan jardun badu ere, ez baitu horregatik inolako saririk jaso. Hutsaren hurrengo sentitzen da gainera, ez baitzaio aski besteei plazer ematearekin. Horrek barne arrangura bat uzten du agerian. Clarissa ez da berak antzezten duen bezain xalo eta sinplea. Hain zuzen, entzuleen artean eztabaida egon zen pertsonaia hori gaiztoa ala zintzoa ote den, poztu egiten baita Septimusek bere buruaz beste egiten duenean. Baina beharbada hain da dohakabea non berak ere egun osoan izan duen suizidioaren burutazioa bueltaka, hain sentitzen baita ezdeusa.

Kafea hartzera atera ginenean, Ezkaba plazan pasieran zegoen agure batek galdetu zigun ea lokal hori (Biltokia) komentu bat ote zen, hainbeste emakume atera baikinen handik. Eskola honek ezin zuen anekdota hoberik izan.

Guztiok berandu baino lehen egin beharrekoa

Ingalaterran, 1919. urtera arte lanpostu kualifikatuak izateko ateak itxita zituzten emakumeek. Urte hartan legea aldatu eta bidea ireki zuten, nahiz eta baldintza askorekin oraindik ere. Lanbideak hartu berri zituzten emakumeen aurrean hitzaldi bat eman zuen Virginia Woolfek, gerora argitaratu zuena, “Emakumeen lanbideak edo etxeko aingerua hiltzea” izenarekin. Gurean Dalloway andrearekin batera kaleratu zuen testua Edo! etxeak. Hitzaldian esan zuenez, Woolf pixka bat lotsatuta zegoen emakume haien aurrean, bere esperientzia ikusita, oztopo asko gainditu beharko zituztelako langile kualifikatu bihurtutako haiek, hau da, entzuleek. Oso hitzaldi arrakastatsua izan zen, eta garaiko prentsaren esanetan, barrez lehertzen bukatu zuten guztiek.

Idazle esperientziatik abiatuta, bi oztopo nabarmendu zituen Woolfek ofizioari ekitean. Batetik, etxeko aingeruaren mamua hil behar izan zuen. Ez zen nolanahiko lana, ez baitzen aingerua, mamua baizik, aro victoriarra igaroa baitzen, emakume eredua aldatzen ari baitzen, baina emakumeek mamua oso barruan zeramaten oraindik. Mamu hori sistema patriarkalaren isla edo ondorio baita, etengabe hil beharrekoa. Ana I. Moralesek lan bilera baten adibidea jarri zuen, non emakume askok ezezko esaldi batekin edo zalantza adierazten eta beren burua gutxiesten hasten baitituzte interbentzioak (“nik ez dakit asko honetaz, baina…” edo “nire iritzia da hau…” edo “agian ez dator harira, baina…”). Gure burua boikoteatzen dugu, etsaia barruan bizi da. Moralesek esan zuen denborarekin konturatu zela Dalloway andrea etxeko aingerua bera dela, klase sozialek agindutakoaren arabera jardun arren, horrek ez baitio inolako satisfakziorik ekartzen. Aingeruaren figura oso tragikoa da: sistemaren biktima da, baina aldi berean behar du eta elikatzen du. Aingerua akabatzea ez da erraza, eta gainera oso posizio txarrean uzten du emakumea, behin liberatuta ez baita gustagarria gizartearen begietara eta, besteak beste, desautorizazio morala baitakarkio. Zorionez, Virginia Woolfek bazuen errenta bat, askatasun ekonomikoa, eta ez zegoen soilik bere xarmaren mende.

Bigarren oztopoa tabu ziren gaiez kezkatu gabe ezin idaztea izan zen. Hori esatean, sexuaz ari zen, horretaz idazten zuenean pentsamendu bera baitzetorkion behin eta berriz burura: gizonak asaldatu eginen dira hau irakurtzean.

Deskubritzeko testu bat

Three Guineas saiakera izan zen Woolfek idatzi zuen azken liburuetako bat. Hiru kapitulutan banatuta dago, eta ohar piloa ditu bukaeran. Etxeko aingeruaren inguruko testua idaztean pentsatu zuen emakumeen lanbideei buruzko materiala bildu behar zuela, eta hala egin zuen. Autorearen esanetan, Saint Paul (Eliza) leherraraziko zuen bolbora bildu behar zuen, «emakumeen bizitza sexualari buruzko» liburua egiteko; “sexual” hitzarekin generoaz ari da, ez sexuaz. Azkenean bi liburu sortu zituen, berak bakartzat zituen arren: The Years [Urteak] nobela eta Three Guineas saiakera. Azken horri buruz jardun zuen xehe-xehe Moralesek.

Guinea hitza lanbide batzuetako ordainsariei deitzeko erabiltzen zen. Woolfek panikoa zion sermoi edo panfleto itxurako orori, eta oso ongi dokumentatzen du liburuan aipatutako guztia. Esan daiteke pusken bilduma bat dela: argazkiak, biografiak, memoriak, gutunak… Horiek guztiak jaso zituen, iturri heterodoxoak, beraz, jakitunen aipamen-bilduma gainditzen zuen saiakera bat idazteko. Woolfek gutun bati erantzunen balio bezala idatzi zuen liburua; gutun horretan gizon batek egindako galderari (“Nola lagun dezakete emakumeek gerra eragozten?”) eta hiru eskaerari erantzuten die. Woolfek maila ertaineko emakumearen posizioan idatzitako erantzunean beste bi gutun ere tartekatzen dira.

Errepikapena darabil testua egituratzeko: gertaerak, esaldiak, irudi literarioak… Ohar ugari eta argazkiak ere bildu zituen liburuan, nahiko modu komikoan baliatutako irudiak. Espainiako gerra zibila ere agertzen da, baina argazkirik ez: oso presente dago, hain zuzen, argazkirik ez dagoelako. Hiru ataletan banatzen da, beraz:

Lehenengoan, hezkuntzaren apologia egiten du. Emakumeek eragimenik ez dutela dio, hezkuntzarik jaso ez dutelako: «emakumeoi hezkuntza lapurtu digute». Emakumeentzat eta gizonentzat gerra zer den hausnartzen du, eta emakumeek egin dezaketen gauza bakarra gerra mespretxatu eta irrigarritzat jotzea dela dio. Jantzien balio sinbolikoa ere aztertzen du argazkien laguntzaz, eta emakumeengan edertasuna eta gizonengan boterea adierazten dutela salatzen du. Historiak erakusten du Oxbridgek gizonen biolentzia sustatzen duela; horregatik, emakumeek beste unibertsitate eredu bat behar dute. Baina ameskeriatan ezin galdu, eta kasuan kasuko unibertsitatean kontzientzia indibidualaz jokatu behar dela dio, kutsaduraz. Besteak beste, literatura ikasi behar da irakurriz, ez eskola magistralen bidez. Etxeko mendekotasunak gerra babestera daramatza emakumeak, modu kontzientean nahiz inkontzientean. Horregatik, eta ordurako jabetu zirelako lanbideetan jarduteak zituen onurez, fokua hezkuntzan jarri behar dela azpimarratzen du lehen atal honetan, horrek baitakartza lanbideak eta askatasuna.

Bigarren atala lanbideei eskaintzen die. Gerra garaian emakumeek lanbideetan jardun zuten, gizonak soldadu abiatu behar zirelako, baina behin gerra bukatuta, emakumeek etxera itzuli behar zutela esaten hasi ziren. Eskaera horretan diktadorearen enbrioia dakusa Woolfek. Lanbideetan sartzen eta horietan gora egiten lagundu behar dela aldarrikatu arren, autoreak arrisku bat ikusten dio horri: emakumeak hor sartuz gero, ez al dituzte gerrara daramaten kualitateak garatuko? Lanbideak bultzatu nahi horretan, bigarren guinea emakume profesionalen elkarteari ematen dio Woolfek, betiere lehia gaiztorik ez birsortzeko eta emakume gazteei bidea errazteko baldintzarekin, eta leialtasun faltsuei (inperioa eta eliza) men egin gabe. Askatasunaren esentzia iritzi propioa izateko ahalmena da Woolfen ustez.

Hirugarren atalean outsider-en elkarteaz mintzo da. Emakumeek euren kultura eta askatasuna defendatu behar dute, baina nola? Idazle posiziotik, adibidez, burmuina ez da saldu behar, eta irakurle posiziotik, besteak beste, ez genuke esklabotasun intelektuala sustatzen duenik erosi behar. Guinea bat emanen dio eskatzaileari (gutuna idatzi dion gizonari), borroka bera baitute, baina ez da haren elkarteko kide eginen, gizonak taldean daudenean egoismoa eta biolentzia maskulinoa azaleratzen eta emakumeen identitatea desagertzen baita. Horren ordez, emakumeek beren elkartea behar dute, outsiderren elkartea: ez egiturarik, ez bilerarik, ez kuotarik. Ez dute gerrarik deklaratuko ezta inongo gerratan kolaboratuko ere. Haien estrategia erabateko indiferentzia izanen da gerraren glorifikazioaren aurrean; «emakume naizen aldetik, ez dut aberririk, mundua da nire aberria» zioen Woolfek. Elkarterik ezean, outsider horiek egon badirela ere azaltzen eta dokumentatzen du azken atal honetan, besteak beste, gerraren alde galtzerdi gehiagorik josiko ez zuten emakumeak eta mezara joaten ez zirenak.

Bukatzeko, Ana I. Moralesek esan zuen Woolf antiinperialista eta bakezale erradikala izan zela azkenera arte; uste zuen patriarkatuaren aurka ezin zela arma berekin borrokatu, erantzun berriak eta kontzientzia indibiduala beharrezkoak zirela. Liburu bukaeran etsipen amiñi bat agertzen du, baliteke ilobaren heriotzak (gerran) eragindakoa. Gehiagoren gogoz geratu ginen entzuleok eta gauza asko esateke hizlariak, baina ezin gehiago luzatu 45 minutu berandu bukatu zen eskola, Biltokiko lagunek egonarriz errespetatu zutena; hurrengo baterako utzi genuen Woolfen tunelak zulatzeko ariketa.

Virginia Woolfen liburu batzuen azalak

Larrabetzuko Anguleri ezagunean egin genuen Literatura Eskolako bigarren saioa, Ibon Egaña irakasle eta literatur kritikaria gidari genuela, hain zuzen ere, bi alor horiek lotzen zituen mintzaldiarekin: “Hogeita hamar urte euskal literatur kritikan (1975-2005)”. Izan ere, azken hiru hamarkadetan euskarazko literaturaren kritikak izan duen bilakaera aztertu du Egañak doktore tesian. Laster argitaratuko du horren puska moldatua liburu formatuan, Utriusque Vasconiae argitaletxearen eskutik; bien bitartean, ikerketa-prozesuari, marko teorikoari eta atera dituen ondorioei buruzko hainbat zertzeladaren berri izateko aukera paregabea suertatu zen larunbatekoa.

Bi zati nagusitan banatu du Egañak ikerketa, eta horrelaxe egituratu zuen saioa ere. Batetik, marko teorikoagoari dagokionez, kritikaren ikuspegi historikoa geneukake: kritikaren zentzua eta funtzioa aldatuz joan da urteak eta garaiak pasa ahala, ez da berdin-berdin erabilia eta baloratua izan toki batean eta bestean. Hori erakusteko, jarraian xeheago laburtuko ditugun zenbait eztabaida aletu zituen Egañak, euskarazko literaturaren kritikan jarriz arreta, bereziki. Horrez gain, kritikaren dimentsio soziologikoa ere azpimarratu zuen, iruzkin kritikoak ez baitira huts-hutsean pertsona baten iritzi erabat subjektiboak; aitzitik, aditzera ematen dute kritikariak idazten duen sasoian zer irizpide eta balore literario dauden indarrean.

Bestetik, bigarren zatia ikerketa praktikoagoarekin dago lotuta, 1975 eta 2005 urteen artean argitaratutako kritiken azterketarekin, alegia. Egañak neurketa kuantitabiboak egin ditu: zenbat kritika egin diren, zeinek egin dituen… Hainbat aldagai hartu ditu kontuan, hala nola kritikariaren profil profesionala eta generoa. Testuaren mailan ere aztertu ditu iruzkinak, analizatuz aldagai horiek nola baldintzatzen duten kritika bera.

Hainbat eztabaida

Ikuspegi historikoan sakontzen hasita, dagoeneko aurreratu dizuegun bezala, kritikaren izaera aldakorra nabarmendu nahi izan zuen Egañak, literatur kritika ez baita beti berdin baliatua izan, are, garai berean ere, kritika modu diferentetan ulertu dute batzuek eta besteek. XVIII. menderaino atzera eginda ikusiko dugu gaur egunera arte irauten duen zenbait dikotomiak bolada hartako suetan dutela oinarria, hain justu ere, Ilustrazioaren eta Erromantizismoaren artean emandako eztabaidan. Ilustrazioko idealek zientzian dute fedea, analisi arrazionalean eta enpirikotasunean, objektibitatea posible dela sinesten dute. Testuak izan daitezkeela onak edo txarrak, modu unibertsalean, kalitate ukaezina izan dezaketela, metodo zientifikoaren bitartez egiaztatua. Erromantikoen ikuspegia uste horri kontrajartzen zaio, argudio arrazionaletatik harago doazen faktoreek ere eragina dutela aldarrikatuz.

Testuek, diskurtsoek munduaren errepresentazio zehatz bat sortzen dute, balore jakin batzuekin: diskurtsoa ideologikoa da.

Biko horren hariari tiraka, gaur egungo kritikaren beste berezitasun bat aipatu zigun Egañak, hau da, prentsako literatur kritikaren eta kritika akademikoaren arteko bereizketa. Euskal Herrian 90eko hamarkadatik aurrera hasten da banaketa hori nabarmentzen. Bi kritika-moten arteko diferentzia zer den azaltzeko, balorazioa aipatu ohi da. Akademiako kritikak, formalismotik eta estrukturalismotik edan duenak, aldarrikatzen du ez duela baloraziorik egiten, obra aztertu egiten dutela soilik. Jakina, ustezko baloraziorik eza hori ez da guztiz gardena; izan ere, zer obra aztertu aukeratzea bera baloratzea da dagoeneko, esplizitua ez bada ere. Literatur kritika unibertsitatera igarotzeak eta, hortaz, horren onespen-zigilua jasotzeak, eragin positiboa du alorrarengan eta kritikariarengan berarengan: jarduna legitimatzen du. Bestalde, prentsa egindako kritikek eragin sozial handiagoa dute, bermearen faltan.

Literaturaren analisi baloraziorik gabeko horri luze gabe iritsi zitzaizkion kritikak, XX. mendearen bigarren erdian. 70eko hamarkan indartu ziren ikasketak kulturalek (feminismoa, poskonolonialismoa) kontra egin zioten ikuspegi horri, ozen. Edward Saidek, adibidez, salatu zuen testualitatera mugatzen zirenek ekiten zutela testutik kanpo mundurik ez balego bezala, gizarterik ez balego bezala. Hala ere, testuek, diskurtsoek munduaren errepresentazio zehatz bat sortzen dute, balore jakin batzuekin: diskurtsoa ideologikoa da.

Egañak bidegurutze horretan kokatu zuen estetikaren auzia. Bere ustez, gaur egun, kritikak eta horri buruzko hausnarketak alderdi horretan egin behar ditu galdera klabeak. Testualtasun hutsa posible ez dela ikusita, soilik testuen ideologia aztertzera igaroak gara. Ikasketa kulturalek antzeko metodoak baliatzen dituzte filmak edo literatur lanak edo iragarkiak analizatzeko. Demagun: aztertu nahi dute euskaldunak zela errepresentatzen ziren estatu frantsesean 2000ko hamarkadan, bada berdin hartuko dituzte ikus-entzunezko lanak eta poesia. Egañari sortzen zaion zalantza da, ea paradigma berri horretan non gelditzen den forma, non gelditzen den literaturari bakarrik datxekion espezifikotasun estetikoa, non geratzen diren literatur diskurtsoaren ezaugarri bereziak. Forma ere ideologia bada, besterik gabe finikitatu dezakegu eta ideologiaren analisiari eman arreta osoa?

Galdera horiexek dira aurrera begira Egaña gehien kezkatzen dutenak. Zenbat eta kontzientzia gehiago hartu, are gehiago konplikatzen da kritikariak eutsi behar dion oreka berez nahiko zaila. Bere planteamendua zein den galdetuta, hizlariak erantzun zigun ez daukala formula magikorik, hala ere, subjektibitate arrazoitu baten alde egiten du. X liburu gustatu bazaio, badaki hainbat faktore ez-literariok eragina dutela horretan, alegia, subjektiboa ere badela hein batean gustu hori, eta iritzia arrazoitzeko argudio oinarrituak bilatzen eta ematen ditu.

Paradigma berrian, non gelditzen da forma, non gelditzen da literaturari bakarrik datxekion espezifikotasun estetikoa, non geratzen dira literatur diskurtsoaren ezaugarri bereziak? Forma ere ideologia bada, besterik gabe finikitatu dezakegu eta ideologiaren analisira eman arreta osoa?

Soziologia abiapuntu

Hasieran aipatu dugun moduan, soziologiaren tresnak eta nozioak baliatu ditu Egañak bere ikerketarako, hain justu, literatur kritikak ez direlako iritzi subjektibo eta isolatuak, alderantziz, kritikaren garaiko idiosinkrasia literarioak islatzen dituzte. Pierre Bourdieu soziologo frantsesaren ekarpenak hartu ditu kontuan, bereziki. Bourdieuk teorizatu zuen esparruaren kontzeptua. Horren arabera, elkarrekiko harremanean dauden esparrutan antolatzen dira gizarteak. Esparru horietako bat litzateke literaturarena, eta, adibidez, euskal literatura, lotuta legoke euskal gizarteko beste esparruekin, eta, halaber, literatura espainiar eta frantziarraren esparruekin. Euskal literaturaren esparru horretan eragile batzuk daude, lehian, baina ez dute kapital ekonomikoa lortu nahi, ezpada beste mota bateko kapitala, hots, kapital sinbolikoa. Hain justu ere, azken hori da Bourdieuren beste ekarpen nagusietako bat. Jakina, esparruko eragile guztiek ez dute posizio bera, botere-harremanak eta hierarkiazkoak dira euren artekoak.

Kritikara etorrita, esparruaren eta kapital sinbolikoaren ideiak lagungarri suertatzen dira. Literatur iruzkinetan agertzen diren baloreak dagokion esparruko baloreak dira. Idazleek kapital sinboliko handia dute, eta kritikari batek idazle bati kritika on bat egiten dionean, kapital sinbolikoa bi norabidetan partitzen da, legitimazio-efektua bikoitza da. Batetik, idazleari ondo datorkio kritika positiboak jasotzea, bere kapital sinbolikoa eta prestigioa handitzen dutelako. Bestetik, kritikaria baliatu egiten da kasuko autorearen kapitalaz, kasuko idazlea eta liburua oniriztean bere burua ere onirizten baitu kritikari gisa, kasuko idazlearen eta liburuaren kalitatea ikusteko gai izan delako. Kritikariak bi estrategia uztartzen ditu: zer autore goretsi eta zer beste autore egurtu.

Kritikari batek kritika on bat egiten dionean idazle bati, kapital sinbolikoa bi norabidetan partitzen da, legitimazio-efektua bikoitza da.

Euskal literatur kritika: 30 urte

Aipatutako elementu horiek guztiak kontuan hartuta ekin zion Egañak hogeita hamar urtean euskaraz sortutako liburuei egin zaizkien kritikak xehe-xehe aztertzeari. Ezer baino lehen, Egañak argitu zigun ez dituela aintzat hartu haur eta gazte literaturako liburuei zegozkienak, besteak beste, kritikaren hartzailea eta kritikatzen den liburuaren irakurlea normalean ez direlako pertsona bera izaten. Itzulpenen kasuan ere antzeko, Egañak ez ditu ikerketan sartu, bestelako faktoreek ere eragiten dutelako kasu horietan. Itzulpenen harreran interesa duenak Miren Ibarluzearen lana kontsulta dezake.

2200 kritika aztertu ditu guztira Egañak, eta 20 bat aldagai hartu ditu aintzat, ondoren horien arteko gurutzaketak egiteko. Armiarmaren webguneko kritiken hemeroteka erabili du, eta beste zenbait baliabide ere. Euskal kritikaren panorama orokor gisara, 80ko hamarkada mugarritzat jo daiteke, garaitsuan hasi baitziren literatur kritikak sistematikoki argitaratzen lehenik Argia aldizkaria eta ondoren Euskaldunon Egunkaria. Ez da kasualitatea: bi hedabideotan baziren literaturarekin lotura estua zuten kazetariak, eta estrategikotzat jo zuten jardun hori. Pixkana-pixkana medio gehiago batu ziren, elebidunak edo erdaldunak ziren kazetek ere heldu zioten kritikaren amuari. Eusko Jaurlaritza diru-laguntzak ematen hasi zen, euskara hutsezko gehigarriak ateratzeko, eta horrek ere izango zuen zerikusirik. 2002an jo zuen kritika-kopuruak gailurra, 165 argitaratu ziren.

Publikatzen diren kritiken ia %90 positiboak edo oso positiboak dira.

Balorazioaren harira, Egañak aztertu du corpus horretan zenbat kritika positibo eta negatibo dauden, lau azpiatal sailkatuz: balorazio oso ona (soilik aldeko argudioak ematen dituena: %56), ona (liburuaren aldeko argudioak nagusi baina kontrakoak ere azaldu: %28), txarra (kontrako argudioak nagusi baina alde onak ere azaldu: %10), oso txarra (kontrako argudioak bakarrik: %4). Bistan denez, iritzi positiboak dira nagusi. 90eko hamarkadatik aurrera kritika kopurua igotzeak ez du ekarri positiboen eta negatiboen arteko orekarik, aitzitik, negatibo gehienak 90ak baino lehenagokoak dira.

Fenomenoa azaltzeko zenbait hipotesi aipatu zituen Egañak: Atxagaren Sari Nazionalarekin euskal literatura legitimatu egiten da, autonomia lortzen du, esportagarria da, obra unibertsal bat produzitzeko gai. Ondorioz, literatur kalitatearen hobetzea asmo duen egurra suabeago banatzen da, dagoeneko prestigio bat lortua delako. Gainera, idazleen kapital sinbolikoa igo egiten da sasoi horretan eta idazle eta kritikarien rolak bereiziago daude, kapitala oso modu desorekatuan dago banatua. Bestalde, kanona finkatuago dago, gerora Hasier Etxeberriaren liburuan ezarritako bost idazleak dagoeneko ondo onartuak daude. Hortaz, estetikaren aldetik lehia lasaitzen da eta horrek dinamikotasuna oztopatzen du. Azkenik, normalizazioaren ideiak kritika-adierazpide batzuk eragozten ditu. Normalizazioa merkatu-terminoetan planteatzen da, adibidez: orain, normalak izateko, nobela erotikoak falta zaizkigu. Merkatua legitimaziorako instantzia bilakatzen da.

Aipuetatik hipotesietara

Aipuz osatutako txosten mardula eskuratu zigun hizlariak, aipu guztiak ere iruzkin kritikoetatik beretatik edo kritikariek euren jardunari buruz esandakoetatik hartuak. Adibide horiek abiapuntu eta euskarri, bere ikerketaren ondorio batzuk azaldu zizkigun.

Euskarak generoa esplizituki markatzeko dituen erreminten eskasia gorabehera, kritikariek ia beti markatzen dute datu horixe, autorea emakumea denean: neska poeta honek, eskritorak… Monique Wittigek ondo esan bezala, emakumeak nekez erantzi dezake bere sexua.

Kritikarien legitimazio-beharraz: aztertutako pasarteetan argi ikusten da kritikariek euren lana legitimatzeko beharra sentitzen dutela. Segurtasun falta horrek zerikusia izan dezake beste faktore batekin; izan ere, erregulazioa gauzatzen duen alorra da kritika, baina, paradoxikoki, alorra bera ez dago erregulatua: zer ikasi behar du batek kritikaria izateko? Non esleitzen da kritikari-izendapena? Hartara, iruzkingileek askotariko estrategiak baliatzen dituzte gaiari aurre egiteko: hasteko, gehienek ez dute euren gain hartu nahi kritikariaren rola, sarritan errepikatzen dute irakurle soilak direla. Bigarrenik, maiz egiten diote erreferentzia autoreari, kapital sinboliko handia duenean nabarmen, ariketa balioztatzeko.

Generoa eta kritika nahasten direnean: kopuru absolutuez hitz egitean, kritikarien generoari eta autoreenari dagozkien aldagaiei erreparatuta, aurreikusgarriki, gizonezko autoreen liburuak puskaz dira nagusi iruzkinetan, eta emakume kritikariek zertxobait gehiago aipatzen dituzte emakume autoreak gizon kritikariek baino. Emakume idazleen lanak iruzkindu iruzkintzen dituztenean gauza deigarri dexente gertatzen dira, perlatxoak dei genitzakeenak ere. Pare bat baino ez ditugu ekarriko hona. Euskarak generoa esplizituki markatzeko dituen erreminten eskasia gorabehera, kritikariek ia beti markatzen dute datu horixe, autorea emakumea denean: neska poeta honek, eskritorak… Monique Wittigek ondo esan bezala, emakumeak nekez erantzi dezake bere sexua. Azpimarragarria da, halaber, autorearen gorpuztasunak iruzkinetan hartzen duen lekua. Egañaren ustez, gorputzari garrantzia emanda, emakume idazleen autoretasuna ezabatzen da; Foucaulti jarraiki, autore bat ez baita gorputza, autorea harago doan ente bat da, are, autore bat baita, hain justu ere, gorputza ez dena.

Ondorio modura

Saio bizi-bizia eskaini zigun Egañak, eta bertaratuek sarri hartu zuten parte euren intuizio eta iritziekin talde-hausnarketa sustatuz. Etorkizuneko erronkei begira, kontsentsu eta akordio beharra azpimarratu zuten batzuek. Idazle eta literatura munduko kide asko mesfidati agertu izan dira kritikariekiko: idazle frustratuak direla, bizkarroiak… Kritikarien lana ezinbestekoa eta estrategikoa dela aitortu behar dugu idazle, editore eta abarrek, eta beharrezko baliabideak ezarri, kritikarien jarduna errazteko, lan hori gutxietsi beharrean.

Kritikarien lana ezinbestekoa eta estrategikoa dela aitortu behar dugu idazle, editore eta abarrek, eta beharrezko baliabideak ezarri, kritikarien jarduna errazteko, lan hori gutxietsi beharrean.

Ez itxi niri zuen ateak, biblioteka harroputz horiek,

Gainezka dauden zuen apalategietan falta zena ekarri baitizuet,

Guztiz beharrezkoa zaizue-eta;

Gerratik atera naiz eta liburu bat idatzi dut,

Nire liburuaren hitzak ez dira ezer; beren asmoa, ordea, den-dena da.

Walt Whitman

Zarauzko Sanz Enean eman genion hasiera 2014/15 ikasturteko Literatura Eskolari larunbatean, Larraitz Ariznabarreta irakaslearen eskutik. Hamabost lagun inguru elkartu ginen Martin Ugalderen narratibari buruzko saioan, erbestearen kartografia bat ulertzen saiatzeko. Bukaerara arte iraun zuten arazo teknikoak zirela eta, pixka bat berandu hasi genuen, eta azkenerako labur ere geratu zen hizlariak benetan arina egin zuen saioa.

Ariznabarretak hasieratik esan zuen ez zuela bibliografia kontatuko; interesa duenak sarean du Joan Mari Torrealdaik egindakoa, eta Jakinen ere bada haren lanaren katalogo bat. Aitzitik, hizlaria Martin Ugalderen obran aztarnak topatzera abiatu zen: zer kontatzen du? Nola ikusten du mundua? «Ugalde kanonera ekartzera nator, ez biografia hutsa egitera, euskaldunok ohi dugunez; oso latza da gure kanon txikian Ugalde ez agertzea». Beraz, estrukturalismotik zetorren begiradatik aldendu eta anglosaxoien joerak eta kultur ikasketen oinarriak eredutzat hartu zituen Martin Ugalde: Cartografías de un discurso (Martin Ugalde: Diskurtso baten kartografiak) doktore tesia egiteko. Halaber, garai hura ere kanonera ekartzeko saiakera izan zen Ariznabarretarena, eta esan behar dugu entzuleok behintzat konbentzitu gintuela, pasioz mintzatu baitzen hasi eta buka, eta pasio hori ederki transmititzen jakin baitzuen.

Lau puntu kardinal mapa osagabe batean

Bi helburu zituen, bada, eskolak. Batetik, Ugalderen mapa edo puzzle bat osatzea; «oso fragmentatuta dugu haren irudia, azken urteotakoa bakarrik gorde dugu gehienok, egunkariari lotutakoa, desleku bat», esan zuen ikertzaileak. Ugalde leku guztietan omen dago eta inon ez; guztiok ezagutu arren, irudi lausoa dugu hari buruz. «Garai bateko abertzaletasunaren metafora bat da Ugalde, beregan dago enkapsulatua garai oso bat». Bestetik, Martin Ugalderi erreferentzialtasuna aitortzea ere helburu zuen Ariznabarretak. Horretarako, klabe ideologikoak eta literarioak lotu nahi izan zituen, eta katakonbetatik kanonera ekarri. Edward Saiden liburuek ikergaiari beste marko bat jartzeko aukera eman zioten: «Literaturaren inguruko ikerketa ez da abstraktua. Kontrara, ikerketa hori kultura batean kokatu behar da. Izan ere, kultura horren egoera historikoak eragin zuzena baitu, erabat determinatzen ez badu, egin eta esaten duguna», idatzi zuen palestinarrak (itzul. Larraitz Ariznabarreta; berak itzuli ditu euskarara kronika honek dakartzan ingelesezko gainontzeko aipuak). Beraz, kulturan txertatu behar da obra edo autore bat, hori aztertu eta ulertu ahal izateko. Halaber, bi begirada aitortu behar zaizkio Ugalderi, Euskal Herrikoa eta Venezuelakoa, urte asko egon baitzen erbestean, eta hango irakurleentzat idatzitako testu kopurua ez da nolanahikoa.

Identitatearen problematizazioa Ugalderengan nola adierazten zen ere ikertu nahi zuen Ariznabarretak. «Guztia esana dago; BERRIAn idazten duten batzuek uste dute orain asmatu dela identitatearen auzi hori, baina dialektika horiek baziren Ugalderengan, Txillardegirengan eta lehenagokoengan». Oso presente dago andoaindarrarengan identitatearen problematizazioa, baita nazionalismo politikoa eta nazionalismo kulturala ere, ez bakarrik haren idatzietan, baizik eta beste intelektual batzuekin izandako gutun-trukean. Horrela, bada, teorizatu nahi izanez gero, ezin da hutsetik hasi; continuum bat dago, ez da etenik, eta ezinbestekoa da besteek aurretik zer egin edo esan duten jakitea. Sarean badago hainbat eta hainbat baliabide, Armiarma ataria esaterako, eta hala ere ez ditugula aitzindariak ezagutzen esan zuen entzule batek baino gehiagok ere.

Kartografia lauso eta anitzentzat ezezagunaren lau puntu kardinalak zehaztu genituen, bada: 1) kanona; 2) erbestea; 3) ideologia eta pentsamendua; eta 4) identitatea. Horiekin egin genuen Martin Ugalderen narratiban eta pentsamenduan barneratzeko bidea.

 «Garai bateko abertzaletasunaren metafora bat da Ugalde, beregan dago enkapsulatua garai oso bat. Oso latza da gure kanon txikian Ugalde ez agertzea».

Guzion ahotan eta inon ez

«Hamar urte pasatu dira Ugalde hil zenetik. Hainbeste maite zituen eguneroko heroi apal ahaztuen panteoian dagoela uste dut», idatzi zuen Anjel Lertxundik iragan urriaren 12an. Bere etxean preso zendu zela gogorarazi zuen Ariznabarretak, kontu guztiak itxi zizkiotela, «tragedia bat». Ordutik idazlea nork bere interesen arabera gogoratu izan duela salatu zuen irakasleak, eta gogoratzerakoan, inork ez duela azterketa edo irakurketa sakonik egin.

«Venezuelara gaztetik joan zen Ugalde, nola bizi izan zuen deserriratzea? Garaiko erbesteratuek minetik edo aukera modura bizi zuten hura?». Hori interesatzen zitzaion Ariznabarretari. Gerrako EAJrentzat, Venezuela erbestea baino gehiago izan zen. Venezuela diktaduratik atera berria zen, eta hitzarmen baten bidez euskaldunak hartu zituzten lanerako, garaiko paperek diotenez, «kristauak eta langile onak» baitziren. Martin Ugalde hala mintzo zen deserriratze hartaz: «Askotan pentsatu izan dut Venezuelarako bidea soilik egin zutela beren kabuz mugitzeko aukerarik ez zutenak». Ez zen, beraz, inolako pagotxa. Hala ere, Euskal Herri zapaldutik ospa egin eta beste aukera bat izan zuelako zorioneko agertzen da Ugalde idatzietan. Izan ere, erbestean kazetari lanetan hasi zenean, Venezuelak gizakia unibertsaltasunean ezagutzeko aukera eman ziola esan zuen Ugaldek, ordura arte Euskal Herri zapaldua besterik ez baitzuen ezagutzen. «Oso ongi uztartzen da bere obran unibertsaltasun ikuspegi hori eta Euskal Herriarekiko mira», esan zuen Ariznabarretak.

Gaztelania eta euskara nola uztartu zituen ere aztertu zuen; hutsetik hasi zen dialektismo edo alienazio linguistiko batetik idazten baitzituen erreportajeak Ugaldek, venezuelarrez, Koldo Izagirreren hitzetan. Erbesteko euskaldun bakarretakoa izan zen kultura berriko hartzaileentzat idazten, gainontzekoek euskaldunei zuzentzen jarraitu baitzuten etxetik kanpo urtetan izan arren. Bi (edo hiru) hizkuntzetan idazten zuen aldi berean, bada, baina ez dira horiek bi (edo hiru) identitate, bakarra baizik. Horri tiraka, ikerketaren bidegurutze batean Ariznabarretari zalantza sortu zitzaion: denak batera joanda, denak EAJkoak izanda, zer ziren, talde politiko bat? Lagun-talde bat? «Nik oso argi ikusi nuen kategoria politiko bat zela, Eusko Jaurlaritzaren agindupeko egitura bat; kode abertzalea iraunarazteko agindua zuten». Ugalderen diskurtsoa EAJren diskurtsoa zen, eta Ugalde bera, hortaz, alderdiaren diskurtsoa erreproduzitzen zuen intelektual organikoa; «baina ortodoxia erabateko horrek ez dio Ugalderen lanari balioa kentzen».

Mounier-en pertsonalismoak garaiko intelektualengan eragin handia izan zuela irakurri zuen Ariznabarretak Joxe Azurmendik idatzitako Karlos Santamariari buruzko artikulu batean. Mounier irakurtzen hasi zen, beraz, eta horren bidez ulertu zuen Ugalderen begirada berezia. Giro baten ondorioz-edo, pertsonalismo horretatik edan zuen Ugaldek. Ariznabarretak ez du pentsalariari buruzko erreferentziarik aurkitu Ugalderen obran, baina jakin zuen gaztetan Donibane Garazira joan zela andoaindarra, Eusko Jaurlaritzak gerra garaian egituratutako kolonietan, eta hango irakasleentzat Mounierren filosofia garrantzitsua zela.

Argi dago, beraz, Ugalderen hautua ortodoxoa izan zela, baina berak zioen «herritar ezindu bat» zela, politikakeriatik urrun. Testuinguruan ikusi behar da, zerbitzuzko lan bat eginez ekarpen bat egin zezakeela uste zuen, eta horretan jarraitu zuen Venezuelatik etxera itzuli zenean ere.

 Ugalderen diskurtsoa EAJren diskurtsoa zen, eta Ugalde bera alderdiaren diskurtsoa erreproduzitzen zuen intelektual organikoa; «baina ortodoxia erabateko horrek ez dio Ugalderen lanari balioa kentzen».

Egia monolitikoaren pitzaduretan hazka

Atsedenaldiaren ondoren, Ugalderen hartzaile motez jardun zuen Ariznabarretak. Pertsona jakin bati idazten zion andoaindarrak, irakurlea imajinatzen saiatzen zen beti. «Niari kantatzen diot: pertsona sinple, bananduari. Hala ere, hitz demokratikoa ahoskatzen dut, Masa-hitza», idatzi zuen Walt Whitmanek, eta hori Ugalderi oso ongi dagokiola uste du Ariznabarretak. Garaiko kritikariek zioten haiek baino hobeki ezagutzen zuela Ugaldek Venezuela, aberastu berrien dirdiratik urrun Ugaldek haien hizkuntzan erakutsi baitzien miseria, prentsako erreportaje sortarekin. «Subalternoaren ahotsa da Ugalde, hango min eta pobreziaren bozgorailua zen». Botere monolitikoak egia monolitikoa sortzen du, aldaezina, finkoa, eta Ugalde etengabe saiatu zen egia horri pitzadurak aurkitzen.

Euskaraz ari denean bere komunitateari mintzo zaio: erregimena bukatzean zer herri eraikiko zuten, zer ezaugarri izan behar zituen gizarte berriak. Gaztelaniaz ari zenean, ordea, frankismoari erantzuteko egiten zuen, botere arrotzari zuzentzen zitzaion oso modu defentsiboan; bazekien euskaldun askok ere irakurriko zituztela gaztelaniazko testu haiek, eta parentesi artean keinuak egiten zizkien konplize zituen horiei. Askoz tonu politikoagoa zuen gaztelaniaz, euskarazkoaren xamurraren eta errotik kulturalaren aldean. Spivaken Can the subaltern speak? haren ildotik, kezka adierazi zuen Ariznabarretak: «Lortu zuen benetan erresistentziaren diskurtso hori entzunaraztea?».

«Aberririk ez daukan pertsonentzat, idaztea bizitzeko tokia bihurtzen da», esan zuen Adornok. Deserriratuak etengabe eraiki behar izan du bere identitatea (pertsonala zein kolektiboa). Zein da nire aberria? Nor naiz ni? Noren oinordeko? Idazketaren bidez egin dute askok identitatearen berreraikitze prozesu hori, tartean, Ugaldek. Entzuleen artean zeresana sortu zuen gaiak; aberriaren adiera bera asko aldatu da gurean, batez ere kantuetan agertzen zen, orain geroz eta gutxiago. Lehenengo garaietan oso argi zegoen Euskal Herria edo Euskadi zela aberria, orain “zure gorputza” da, edo poema batean kabitzen den hori. Bilakaera bat egon da, beraz, baina ez soilik literaturan; krisia unibertsala da, eta filosofian, esaterako, subjektuaren bila ari dira berriro.

Narratiba bi, identitate beretik

Honezkero ez du inork zalantzan jartzen identitatea aldakorra dela, baina identitatea ez da hautu hutsa, «klabe batzuk ez ditugu guk aukeratzen», Ariznabarretak esan zuenez. «Kolektiboek drama fundazional batzuk dituzte, egitura eratzean garrantzitsuak diren une batzuk». Ugalderen kasuan erbestea da horietako bat; Euskal Herrian, drama fundazional kolektibo bat frankismoa izan zen. Une jakin horiek identitatea batera edo bestera egituratzen laguntzen dute.

Ugaldek bere identitatea berregituratzeko beharra zuen. Nola eman zen hori idazlearengan? «Baieztapen bat da, identitate bakarra, baina bi diskurtso bateratzen dituena». Horrela, euskal gaien inguruko testuetan identitate kolektiboa, hizkuntza defentsiboa, erresistentzia eta argumentazio praktikoa agertzen zaizkigu. Testu “venezuelarretan”, berriz, literatura moral-etiko bat aurki dezakegu, identitate indibiduala. Venezuelar pobreekiko enpatia agertzen da, baina haien eskuari helduta badabil ere, ez du iraultzarako asmorik. Ez da identitateen artean gatazkarik ikusten, Ugalderen erreformismoak euskal testuinguruarekiko begirada blaitzen zuen. Euskal Herriarekiko erresistentzia eta Venezuelarekiko proiektu-identitatea zuen, eta gero Euskal Herrira etortzean proiektu baterako saiakera egin zuen, egunkaria zela, ikastolak zirela eta abar. Ariznabarretak esan zuenez, «hori izan zen ere EAJren begirada frankismo ondotik, proiektu batekiko asmoa».

Izateko borondatea, gizatasuna (erresistentzia ere humanismotik egin zuen), estereotipo faltsuen birrintzea (“kristau fededun” jeltzalea kasurako), kulturari etengabe egindako aitortza eta praktikotasuna (entelekia kanpora) nagusi dira andoaindarraren obra osoan, helburu zuen irakurle mota gorabehera. Ariznabarretak gogorarazi zuen lan handia egin zuela Ugaldek, zerbitzuzko lantzat zuela berak, eta beharra ikusiz gero, berdin idazten zuela prentsarako artikulu bat, umeentzako ipuin bat edo dibulgaziozko antzezlan bat. «Lanerako gaitasun handia zuen, eta oso eskuzabala izan zen haren atea jo genuen guztiokin».

 Deserriratuak etengabe eraiki behar du bere identitate pertsonala zein kolektiboa; batzuek, Ugaldek tartean, idazketaren bidez egin dute identitatearen berreraikitze prozesu hori.

Erbesterik gabe, gaurko euskaldunik ez

Mahmoud Darwish palestinarrak poema batean galdetzen du: Nor naiz ni, erbesterik gabe? Zer eginen dugu erbesterik gabe? Halako zerbait galde genezake euskaldunok ere, zer edo nor ginatekeen gu, euskaldunok, erbesterik nahiz erbesteraturik gabe; Ariznabarretak argi du, «erbesterik gabe Euskal Herria oso bestelakoa litzateke. Mantu beltz bat bota da frankismo ondorengo garaian, baina Ugalde bezalako gizonik gabe oso diferentea litzateke gaur egungo egoera». Badago zer ikertua eremu horretan ere, deserriak euskal literaturan izan duen isla eta eragina, itzulpenean izandakoa, erbesteak kulturari emandakoa… Inork bideari ekin nahiko balio, segur gara Larraitz Ariznabarretaren iparrorratz paregabea hurbil lukeela.

Gehiago jakiteko:

• Larraitz Ariznabarretari elkarrizketa, BERRIAn.

• Ander Gurrutxagaren El código Nacionalista Vasco durante el franquismo (Anthropos, 1985).
• “Migrazioak euskal literaturan”, iaz Literatura Eskolan Gotzon Barandiaranek emandako saioaren kronika.
• Martin Ugalderen zenbait liburu.

Kronikagilea: Garazi Ugalde

Joan den larunbatean Gerardo Markuleta (Oñati, 1963) izan genuen Literatura Eskolaren ikasturteko azken saioan, Gasteizko El Pilar Gizarte Etxean. “Euskarara ekarritako poesia” izan zuen hizpide, eta poesiaren eta itzulpenaren zirrikituetan barneratzeko aukera polita eskaini zigun bertaratutako literaturazaleoi. Goizeko lehen orduetan, poesiara eta itzulpengintzara hurbilpena egin eta itzultzeko kontsigna batzuk eman zizkigun itzultzaile-poetak. Inguruko hizkuntzetatik euskaratzean sortzen diren arazoei begiratu genien gero, eta poemen inguruko ariketa (buruhauste!) batzuk ere proposatu zizkigun. Ohiko kafe eta berriketaldiaren ondoren, berriz, ibilaldia egin genuen historian zehar euskaratu den poesian barrena, egin dena ezagutaraziz eta egiteko legokeen hori agerian utziz.

Poesia itzultzea egin beharreko lana da Markuletaren ustez; kanpoko hizkera poetikoekin harremanik ez duen hizkera poetikoa herdoildu eta kiribildu egingo da bestela. Poesia euskarara ekartzeak ekarpena egiten dio euskarari, baina euskaraz sortutako poesia ere zabaldu egin behar da, itzultzaile-poetarentzat mezu unibertsalak etxerako sortzeak ez baitu inolako zentzurik. Dena den, eta orain arte auziari gehiegi erreparatu ez bazaio ere, euskal literatura itzultzeak ez du soilik etxekoa kanpoan ezagutarazteko balio: euskaraz ez dakiten herritarrak euskal literaturara hurbiltzeko ere balia daiteke itzulpena. Markuletarentzat “luxu handiegia” da euskal herritar askok Sarrionandiaren edota Izagirreren poesia ez ezagutzea, eta horregatik ikusten du besteak beste euskaratik gaztelaniarako itzulpenak egiteko beharra.

Poesia itzultzaileak ez du poeta izan beharrik, bai ordea poesia irakurle amorratua. Poemak zer trinko eta beregaina dira eta, adierazpidearen ezaugarriak direla medio, hitz lauak baino sortze-kuota handiagoa eskatzen dute normalean. Halere, itzultzailearen arabera, poemak berehalakoan ematen du narrazioa itzultzean amaierara arte lortzen ez den ongi eginaren satisfazio hori. Poesia itzultzea ikasbide izan daiteke zalantzarik gabe, eta, Markuletaren iritziz, “trinkoa zabalera ekarrita, poesian ikasiak prosarako ere balio dezake”. Poesia itzultzea apeta izan daiteke, edo enkarguzko lana. Esku artean apetazko lana badu jolasean ari da itzultzailea, bere buruarentzako itzultzen. Argitaratzeko itzultzea, ordea, oso bestelako kontua da, eta lana egin ondoren ezustekorik ez izateko itzuli aurretik egile eskubideak lotuta edukitzea komeni dela gogorarazi zuen itzultzaile arituak. Enkarguzko lanak argitaletxeen, erakundeen edota idazleen eskariz iristen dira, eta bildumetarako, antologiak osatzeko, disko-kaieretarako, poesia jaialdietarako eta sarerako izaten dira gehienetan. Argi utzi zuen Markuletak poesia itzultzea nekez izango dela inoren ogibide, nekez izango dela aberasbide ere; ezer izatekotan, aberasgarri izango dela.

Itzultzea zer den eta zer ez

Itzultzea hitzak hizkuntza batetik bestera pasatzea baino zerbait gehiago da. Jatorrizko hizkuntzan dagoena deskodetzen du itzultzaileak aurrena, eta buruan hartutako “hitzik gabeko magma” hori xede hizkuntzan kodetzen du gero, bestela. Itzultzea eta idaztea ariketa homologoak direla esan zuen Octavio Pazek, izan ere, itzultzean idazten ere ari gara nolabait, itzultzean ere badago neurri bateko zein besteko “sortze-kuota bat”. Idazleak hitzik gabeko magma horretatik abiatuz kodetzen du mezua bere hizkuntzan. Itzultzaileak zeregin bikoitza du. Paul Verlain poeta frantsesarentzat, berriz, bitarteko ezberdinak erabilita efektu bera bilatzea zen ongi itzultzeko giltza. Miguel Sáenz itzultzaileak itzultzeko formula magikoa aurkitu bide zuen “jatorrizkotik ahal bezain hurbil eta behar bezain urrun” aritu behar zela esan zuenean. Markuletaren ustez ere, itzultzaileak jatorrizkotik urrundu behar du soil-soilik urruntzeak jatorrizkoaren mezua hobeki adierazteko balio duenean. Joao Mendes irakasle eta teorialari portugesarentzat, hizkuntza baten adierazpen ahalmena beste batera igarotzea da itzultzea, eta horretarako urrezko bi arau ematen ditu: batetik, literaturan itzulpen perfektua ezinezkoa dela eta, bestetik, itzulpen perfektuaren bila egindako ahalegina ona dela itzulpen on bat egiteko.

Poesia itzultzeko kontsignak

Poema bat izan liteke trikimailuz betetako trepeta linguistiko, emoziozko eta adimenduna. Mezua guztia da poema on batean, baina “itzulpenean efektua sortu behar da, poesia itzuli, poesia egiteko asmoarekin”. Itzultzaileak oso adi begiratu behar die idazleak asmo osoz erabilitako gaiei, hitzei, metaforei, efektuei, egindako keinu eta jokoei. Hori guztia baita poema. Zaindu egin behar dira, halaber, paratestuak, ortotipografia eta itxura tipografikoa ere. Itzulitako poemaren masak jatorrizkoaren antzekoa izan beharko luke, kaligrametan, akrostikoetan eta poema bisualetan bereziki. Simetria, lerroak banatzeko modua eta zangalatrabak, lerro hasierako letra xehe eta larriak, puntuazio-markak… guztia izan behar du kontuan itzultzaileak. Neurria eta errima ere garrantzitsuak dira, baina literatura garaikidean ez omen da hain ohikoa halako arazoei aurre egin beharra. Poema errimatuaren aurrean suertatuz gero itzultzaileak erabaki beharko du errima errespetatzeko lan nekezaren ahaleginak merezi ote duen. Izan ere, itzultzaile-poetaren ustez, errima eta neurria errespetatzen saiatzea poema antzutu dezakeen kapritxo bat izan daiteke zenbaitetan. Aukeratu beharra dagoen kasuetan Markuletak ez du zalantzarik: errimak ez luke beste ezer sakrifikatu behar, “ez dugu neurri-errima kontuengatik komunikazioa zalantzan jarriko”.

Hizkuntza bakoitzak bere ezaugarriak ditu, nor bere egitura, fonetika, esapide eta fraseologia bereziarekin. Euskarak, gainera, formari dagozkion berezitasunak ere baditu inguratzen duten hizkuntzen aldean. Hitz-ordena desberdina izateak, esaterako, zaildu egiten du itzulpena (poemetan informazioa lekuz aldatuko da ezinbestean), eta itzultzaileak kontuz ibili beharko du hizkuntzen arteko aldeak poemaren efektua gehiegi alda ez dezan. Itzultzailea da hurrenkera aldaketak kudeatu behar dituena, hitz-ordenagatik sortutako bat ez etortzeak ahalik eta hobekien konpentsatzeko.

Kafe, te, txokolate eta gosari-berriketaren ondoren aholku praktiko gehiago etorri ziren: itzultzerakoan erabilgarri izan litezkeen hiztegi eta baliabideen berri emateaz gain, poesia euskaratuaren bibliografia zabala ere ekarri zuen saiora hizlariak. Sarean, ekarriak.armiarma.com, nordanor.net/literatura eta andima.armiarma.com atarietan duzue euskarara itzulitako poesiaren berri.

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=mddG9NPnAy0&list=UU-JUIDrECQ0LQnt6owOMXuA&feature=share]

“Poetak maiatzean” ekimeneko taldeak grabatutako laburpena. Goiko ezkerreko ikonoa sakatu, eta agertzen den zerrendan aukeratu “Euskarara ekarritako poesia”.

Euskaratutako poesiaz

Zenbakietara jota, historian zehar euskarara itzulitako 78 poesia liburu baino ez dira ageri katalogoetan. Kopuru txikia da inondik ere, liburu itzulien kopuruarekin alderatuta. Markuletaren arabera, “hutsune handiak daude bai klasikoetan bai garaikideetan”, oso poeta nordiko gutxi itzuli ditugu, Afrikako idazlerik ere apenas, eta emakumezkoek egindako poesiaren presentzia ere eskasa da euskaraz. Bestalde, itzultzaileak esan zuen euskarak antologia gehiago behar lituzkeela. Badira euskaraz egile bakarrari eskainitako zenbait lan antologiko (hala nola, Bukowski, Maiakovski, Estellés edota Maria Mercè Marçal) baina ez poesia nazionalei eskainitako gehiegi (literatura espainiarreko, frantseseko, katalaneko eta galegoko lan batzuk kenduta).

Markuletak nabarmendu zuen, literaturaren historiako liburuek apenas aipatzen dutela euskal literatura itzulirik, itzulpena haien esparrutik kanpoko zerbait balitz bezala. Itzulpengintzaren inguruko ikerketa gero eta gehiago ari da zabaltzen akademian, eta poesiak ere izan du txokorik azken urteetan, Aiora Jakak Joseba Sarrionandiaren obraren inguruan egindako Itzulpenari buruzko gogoeta eta itzulpen-praktika Joseba Sarrionandiaren lanetan tesian, esaterako (liburua sarean jarri berri du Euskaltzaindiak eta hemen kontsulta daiteke). Gainerakoan, argitaletxe gehienek ez dute poesia itzuliaren aldeko apustu argirik egiten, eta munduko literatura euskaratzea helburu duen Literatura Unibertsala bilduman ere ez da ia poesiarik itzuli, Gerardo Markuletak berak itzulitako Zenbait poeta katalan antologia salbuespen. Argitaletxeentzako diru galera izan ohi da poesia argitaratzea, nahiz eta poesia oraindik ere genero gorentzat hartzen den. Euskal argitaletxeen artean Pamielak eta Susak dute poesiaren eta poesia itzuliaren aldeko jarrera argiena, eta, horren harira, orain gutxi abiarazi den “Munduko poesia kaierak” proiektua ere hizpide izan genuen. Dena dela, liburu formatuan baino poesia gehiago argitaratu izan da aldizkarietan gerra aurretik hasi eta gaur arte: garai batean Egan, Olerti, Igela, Ustela eta Pott agerkarietan eta, gaur egun, Hegats eta SENEZ aldizkarietan, esaerako. Azken urteetan sarean ere argitaratzen da poesia, gero eta gehiago.

Itzulpena, idaztearen luzapen

“Poetarentzat poesia itzultzea bere lanaren luzapen moduko bat da”. Poesia itzultzaile gehienak, gainera, poetak ere badira: Mirande, Aresti, Sarrionandia, Izagirre, Borda… asko dira adibideak. Hortaz, pentsatzekoa da irakurtzen eta itzultzen dituzten lanek eragina izango dutela idazlearen sorkuntza lanean ere. Horrela ikusten du kontua Markuletak: “zenbat eta poesia gehiago itzuli, orduan eta euskal poesia on gehiago izango da.”

Itzultzaile aitzindari batzuk ere aipatu ziren saioan: Juan Angel Etxebarria Dirauket, adibidez, aitzindaria izan zen poeta frantses, katalan eta espainolen bilduma bana prestatu eta argitaratzen; Aresti itzultzaile nekaezinak hizkera literarioa lantzeko entsegu gisa hartu zituen itzulpenak; Izagirrek erruz itzuli du poesia (Armiarmaren web orrian eta aldizkarietan haietako asko); Bordak ere hainbat hizkuntzatako poesia itzuli eta argitaratu du, emakumezkoena bereziki, besteak beste, Maiatz eta Hegats aldizkarietan; Sarrionandiak poesia mordoa ekarri du euskarara, gustuko poemekin egindako egile-antologiak tartean (Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak eta Hezurrezko xirulak)… Euskaratutako poesia maiz idazle-itzultzailearen gutizia izan dela pentsa liteke, sorkuntza-lanaren luzapen moduko bat.

Entzuleak itzultzaile, eta poeta

Mahaiaren bueltan ginenok ere lanean jarri gintuen eta Gerardok, hainbat ariketa proposatuta: Vicent Andrés Estellésen “A vosaltres un dia…” poemaren zati bat osatzea eta “Relat” poema itzultzea; Joan Salvat Papasseiten “Proverbi” euskaratzea edota Bibliako zatitxo baten euskarazko bi itzulpenen alderaketa egitea. Saioari bukaera emateko, Felipe Benítez Reyesen “La desconocida” poemaren bertsio pertsonala osatu behar izan genuen. Ezin esan emaitzak Markuletaren neurrikoak izan zirenik, baina buruari eragin eta sasi-poeta bilakatzeko ahalegina egin genuen behintzat.

Amaitzeko, bi ohar poesiaz gozatzeko gogoa piztu dizuegun horientzat: maiatzaren 22an, Poetak Maiatzean jaialdiaren baitan, “Denbora bere lekura” errezitaldi musikatua eskainiko dute Gerardo Markuletak berak eta Jabier Muguruzak arratsaldeko 19:30etan, Gasteizko Arte eta Lanbide Eskolan. Poesia itzuliaren harira, berriz, “Munduko poesia da gurea” ikastaroa emango dute Koldo Izagirrek, Gorka Arresek eta Gotzon Barandiaranek Durangon maiatzaren 12tik 16ra bitartean, XX. mendetik gaur arte euskaratu den munduko poesia eta itzulpenek euskal poetengan izan duten eragina aztergai hartuta. Eta, horrez gain, ate-joka da laster Zarauzko Literaturia ere… bada beraz non gozatu!

Zilar Astearen azken egunean egin genuen Literatur Eskolaren apirileko saioa larunbatean Durangoko liburutegian. Iñigo Aranbarri izan genuen hizlari, eta Abangoardia euskal literaturan hizpide. Sarreran, kontzeptuaren definizioari edo lotzen zaizkion ezaugarriei heldu zien azkoitiarrak. Avant-garde frantsesezko termino militarretik dator: guardiaren aurretik doan horri egiten dio erreferentzia, txokeko indarra da. Aski onartua dago tradizioari aurka egin nahi dion mugimendua edo joera dela, tradiziozko horrekin apurtu eta beste joera batzuk ezartzeko, eta instituzioaren aurka egin nahi duela. Abangoardia artistikoak atzeko mamu horrekin bukatu nahi du, baina, kontzeptu militarrean tropa atzetik doan arren, Aranbarrik esan zuen artean atzetik datorrena etsaia dela, pasatakoa; atzetik doakionak irentsi nahi du. Bere buruaren etsai ere bada abangoardia, beraz. Ez du onartzen ez antzokirik ez operarik, baizik eta leku alternatiboak, kafetegiak, gaztetxeak nahi ditu. Definizioak definizio, ezin dira abangoardiaren joerak sistematizatu; salbuespen modura arkitektura jarri zuen, horretan zenbait abangoardistek eskola sortu baitzuten.

Ez da bera Sobietar Batasunaren aurretik eta ondoren izandako abangoardia. Hala nola, Freuden teoriak indarra hartzean, artean ere islatu ziren. Hots, gizarteko aldaketa eta mugimendu sozial eta intelektualek arte plastikoan eta sorkuntzan eragina izan dute. Poesian haustura handia egon zen neurritik kanpo poesia egin zitekeela ikusi zutenean. Errima baino, erritmoa nagusitu zen, verso libre deitutakoa, Baudelairek Les Fleures du mal-en edo Rimbaudek egiten zutena, eta beharbada Mallarmék azaldu zuen hobekien lerro askearen nondik norakoak. Marie Krysinskaren Rythmes pittoresques-ek ere garrantzi handia izan zuen musikaltasunetik kanpo ez zegoen askatasun horretan. «Gehiago zen jazza orkestra baino», Aranbarriren hitzetan.

Lorpen estetikoa ere bazen. Esaterako, Apollinairek kaligramak idatzi zituen, irudi baten arabera antolatzen diren olerkiak, alegia. 1914an ere baziren halakoak. Horretan kubismoak eragin handia izan zuen, formari ematen baitzitzaion indarra. Era berean, garai hartan propaganda sozialak indar handia zuen, eta afixen eta propagandaren eraginez ere zabaldu zen formaren garrantzia.

Abangoardiaren beste ezaugarri bat inkonformismoa da, gaztetasunaren errebeldia bazegoen, gaztetan idatzi eta gero kitto. Gai zaharrak ahaztu nahi izan zituzten, sinbolismoaren garrantzia nabaria zen, baita futurismoarena ere. Izan ere, makinek libreagoak eginen zituztela uste zuten (hori esan eta Tiempos modernos-ekin akordatzea bat). Otomandar inperioan sortutako eta Moskun ehortzitako Nâzım Hikmetek, esaterako, mekanizazioarekin loturiko poesia egin zuen; hala ere, itxuraz, makinak ez dira oso poetikoak. Zenbat ageri dira garaiko euskal literaturan? Aranbarrik esan zuenez, Lauaxetaren “Langille eraildu bati” poeman urrutizkina agertzen zaigu, baina bestela deus gutxi. Bertsolariek, ordea, askeago zerabilten makinaren gaia, ez zuten konplexurik halako elementu berritzaileak sartzeko.

Barne jarioa eta ahots multipleak

Geroz eta ugariagoak ziren horretarako joera zuten idazleak. Eta denbora kronologikoak baino garrantzi handiagoa hartu zuen barne denborak. Elipsiak, puntuazio eza, norbaiten pentsamenduan sartzea, zaila da irakurlearentzat ahots horri jarraitzea, mozkorraldi horretan murgildu beste biderik ez du. Virginia Woolfen ia obra guztian agertzen zaigu barne hizketa hori. Bide beretik jo zuen May Sinclair sufragista eta psikoanalisian adituak; teoriko nagusietakoa ere izan zen. Euskaraz Zergatik panpox dugu horren adierazle handiena. Alderdi intimoan ageri zaigu barne jarioa, eta hasieran, batez ere emakumeen ahotsean. Distantzia markatzen du horrek pertsonaia eta narratzailearen artean. Eta Ramon Saizarbitoriaren Egunero hasten delako obran ere ikus dezakegu horrelako hautua. Galdera bota zuen Aranbarrik orduan: emakumeentzat askatasun esparrua lortzeko modu bat izan da bide hori? Eztabaidarako utzi zuen, baina bukaeran ez genion galderari heldu.

«emakumeentzat askatasun esparrua lortzeko modu bat izan zen barne jarioaren bide berritzaile hori?»

Dadak benetako abangoardia ekarri zuen gero. Hugo Ballek Zurichen sortu zuen Cabaret Voltaire, antzoki bateko goiko solairuan. Immigranteak elkartzen ziren bereziki eta antiartea proposatzen zuten shockaren bitartez, esperimentaziorako espazioa zen, errealitatearekin oposizioan. Satirikoa eta ironikoa zen han egiten zutena, eta horrek gero segida izan zuen literaturan. Berlinen eta Parisen ere sortu ziren joera horren adarrak, baita AEBn ere, surrealismoarekin lotuago. Produktu artistikoa baino, buru-aldaketa bat zekarren horrek, dekonstrukzio bat; txatalak ziren, letrak sartzen zituzten koadroetan. «Lehenengo postmodernoak».

Euskal literaturan Ehun metron aurki dezakegu esperimentazio horren kutsua. Testua desfragmentatzen zaigu: gaztelaniazko pasarteak eta egunkariko zatiak, eskolako oroitzapenak, turismo leloak, afixak eta bestelako paisaia bisuala narrazioaren barruan, irratiko ahotsa… Lehen aldia izan zen halakorik egiten zena euskal literaturan. Esan izan da egoera diglosiko bat erakusteko egin zuela Saizarbitoriak hizkuntza hautuen erabilera hori, baina Aranbarriren ustez gehiago izan zen garai hartako zapalketa erakusteko modu bat, garaian erdalduna zen mundu bat euskaraz eman nahi izan baitzuen autoreak. Mundu ofizialarekin loturikoak ageri zaizkigu liburuan erdaraz; frantsesa ere ageri da, baina pasarte goxoagoetan.

Abangoardia eta esperimentalismoa gauza bera da? «Uste dut euskal literaturan badirela testu esperimentalak baina bangoardista ez direnak, Artzeren poesia adibidez. Hala ere, oso bangoardismo gutxi dago gurean, beraz, dauden urriak halakotzat hartu behar ditugu».

Joxean Artzek idatzitako “Txoriak txori” hartu zuen azkoitiarrak adibidetzat. Kausal esplikatiboak daude olerkian eta hori «oso elizkoia» da, Txomin Agirreren testuetan ageri da horretarako tendentzia. Garoa ere azalpenekin hasten da, deskribapen zehatzekin; «Hizkuntza aldetik mundiala da, eta zuhaitzei buruz jakiteko oso ondo dago, baina gaur egun ezin da halakorik onartu, irakurleari utzi behar zaio erabakitzen». Eta gauza bera Mikel Laboak musikatutako olerkiarekin. «Gaur egun ezin da horrela idatzi, ezin zaio irakurleari dena azalduta eman. Are gutxiago zinemak ikuspegi bisual hori eman digunean. Ez zen txoria izango… Utzi txoriari txori izaten». Nola idatz dezakegu gaur egun kutsu apaiztiar moralista hori gabe? Esplikatibo horienak egin zuen, Saizarbitoriak hori txikitu zuen.

Labur geratzeko beldur

Horren beldur zela eta, hamaika testu ekarri zizkigun Aranbarrik, baina lau orduko saioa izan zen labur geratu zena, eta, tamalez, ez genuen prestatutako guztia irakurtzeko denborarik izan. Hainbat testu ikusi genituen, ordea, horietako lehena Tapia Perurenaren “Gailurrarontz” (1926). Parisen idatzia da, eta igual han izan zuen orduko joera berritzaileen berri. Testuko lerro bakoitzean hitz bat edo bi ageri dira soilik, hemen ikusten duzuen bezala. Gaur egun, poesia horren modukoak ez dira abangoardistak, ezta esperimentalak ere. Amaia Lasak ere bazuen forma-itxurakoren bat. Erritmoa badu ere, formak du indar handiena. Geografikoki hurbil dauden beste hizkuntzatan ere ari ziren halakoak egiten; Manuel Antonio galegoak 1928an idatzi zuen Lauretatik lauretara, Koldo Izagirrek eta Aranbarrik berak itzulia. Olerkari horretako “S-O-S” poeman “stock” moduko neologismoak agertzen dira (izenburua ere aski grafikoa da); «autorea marinela zen, eta, beraz, askoz irekiagoa». Izagirrek katalanetik ekarritako Joan Salvat-Papasseiten 1925eko antologian, “Erromantika” olerki guztiz bisuala eta sonoroa dugu. Gu oraindik Lauaxeta moralistarekin geunden, eta, beraz, ezin da abangoardismoaz hitz egin. Lizardiren obran, berriz, pare bat poema jo genitzake, Aranbarriren esanetan, abangoardistatzat: “Parisko txolarrea” eta “Oia”. Lehenengoan kafetegi batean dago narratzailea, ez larrean, eta «astiaren jabe» da gainera. Ikuspegi modernoa egotzi diezaiokegu, txolarreak internazionalismo baldar bat irudikatzen baitu.

Aitzolek asmatutako sariketa Lauaxetak eta Lizardik irabazi zuten, inork ez zituen ulertzen eta Aitzolek hainbeste irrikatzen zuen liburu nazional hori ez zen iristen.

1934an kaleratu zuen Aitzolek “Por la literatura euskaldun”, ia osorik gaztelaniaz argitaratzen zen Euzkadin. Lauaxetak «inork ulertu ez zuen» liburu bat kalean zuen ordurako, eta Lizardi hila zegoen. Aitzol oso erromantikoa zen zentzu batean, alegia, sinetsita zegoen zapaldutako herriek bazutela volkgeist bat, herri gogoa, eta arima hori azaleratzeko idazle bat kontratatu behar zela uste zuen. Garaian hizkuntza elizaren mende zegoen, preso; alde horretatik Unamunok arrazoi zuen zioenean hizkuntza horrekin ez gindoazela inora. Iparraldean, ordea, ari ziren beste eredu bat lantzen. Hegoaldean aranismoa barru-barruraino sartua zegoen, eta noranahiko euskararik ez zegoen. Aitzolek asmatutako sariketa Lauaxetak eta Lizardik irabazi zuten, inork ez zituen ulertzen eta Aitzolek hainbeste irrikatzen zuen liburu nazional hori ez zen iristen; bere onetik kanpo zegoen, beraz. Aktibismo kulturala nahi zuen, eta berak buruan zuen horretarako Lizardiren eta Lauaxetaren hizkerak ez zuen balio. Sumindura horretan idatzi eta kaleratu zuen aipatu gaztelaniazko testua. Hala ere, gauza askotan Aitzol ez zen hain aurrerakoia: bi L-ek ahalegin handia egin zuten, euskaraz idazten zuten nahiz eta kostatu, eta Aitzolek, berriz, gaztelaniaz egiten zuen, bere mezua gehiago zabal zedin. Horretan ere asmo ezberdina zutela antzeman daiteke. Ondoren etorri ziren Aresti eta Mirande. Aresti ez zen abangoardista, diskurtso zuzena zerabilen, tolesdura gutxikoa.

Abangoardia dela esateko zeri erreparatu behar zaio gehiago, formari ala edukiari? Txillardegik kezka eta existentzialismoa ekarri zituen Euskal Herrira, eta esan daiteke hori ere abangoardista izan zela, erdibideko zerbait, apika. Estetikoki abangoardista izan ez arren, esperientziatik idatzi zuen, forman hainbeste geratu gabe. Nouveau roman-en eragina izan zuen, giro-nobeletatik pertsonaia-nobeletara pasatu zen. Hori abangoardista izan daiteke, alegia, pertsonaien barruan sartzea, 3. pertsonatik 1.ra igarotzea. Ingeniaria, filologoa eta musikazalea zen Txillardegi, kezka modernoagoak zituen, beraz. Aranbarrik gogorarazi zigun Jakin aldizkarian Txillardegik eta Bastarrikak eztabaida mamitsua izan zutela Leturiaren egunkari ezkutuaren harira. Liburuaz haragoko gaiak jorratzen dituzte eztabaidan, euskalduntasuna eta subjektu-objektu izaerak kasu. Bestetik, Peru Leartzakon ez dugu espaziorik, ez dakigu non gertatzen den, kezka unibertsalak lantzen ditu.

Saizarbitoriarena beste era bateko kezka izan zen, introspekziotik oso hurbilekoa; irakurleari askatasuna eman zion pertsonaiak nolakoak diren erabakitzeko. Harekin etorri zen abangoardia formala. Egunero hasten delakori egotzi izan zaio maiz lehen euskal nobela modernoaren etiketa. Halakotzat jo zuen Ibon Sarasolak. Aranbarriren ustez alferrikako galdera da lehena zein izan zen, «testu bakoitzak bere alea jarri zuen». Lehen aipatzen genuen barne ahots hori nabari da ere Saizarbitoriaren eleberri horretan, berritsuaren jardunean. Euskal literaturaren historian, Sarasolak dio: «Saizarbitoriaren nobela ez da obra hertsi bat, irakurlearen partizipazio aktiboa behar duen obra ireki bat baizik». Aranbarriren ustez, interesgarria litzateke (hona deia!) filologo batek ikerketa sintaktiko bat egitea eta elementu sintaktikoen erabilera ideologiarekin lotzea, euskal narratibak historikoki zer esaldi mota eta zer elementu erabili izan dituen jakiteko. Esaterako, «kazetariak dioenean “asko eskatzen dio X idazlek irakurleari”, zer da hori? Irakurlea ezin da tontotzat hartu. Ez dakit gaur egun ez ote gauden atzerako prozesu batean, orain oso erraz eta lineal ez ote diguten ematen guztia. Badu zentzurik kultura bisualera ohitu eta horretaz jabetu garenean mendeko perpausez osatutako prosak?».

«Txillardegi abangoardista izan daiteke sartreren existentzialismoa eta kezka ekarri zituelako Euskal Herrira, nahiz eta estetikoki abangoardista izan ez».

Ibon Sarasolak 1969an kaleratutako zenbait poema ere irakurri genituen, baina ez ditugu hemen azalduko, luzeegi joko genukeelako. Nahi dituenak, hemen ditu. Poemagintza izeneko liburuxka horri Joxe Azurmendik egin zion hitzaurrea. Aranbarrik esan zuenez, molde berriei buruzko teorizazio handia egiten zen, hitzaurreen bidez besteak beste. Azurmendik zioen, esaterako, Rimbauden antzera Sarasolak konparazio gutxi darabilela testuan; hain zuzen, Aranbarriren ustez, konparazioena ez da ez abangoardista ez modernoa, zaharkitua dago.

Aldizkariak abangoardisten euskarri

Bernardo Atxagak eta Koldo Izagirrek egin zuten Ustela aldizkariaren lehen alearen aurkezpen testua, 1975ean. Literaturak ez duela mundua aldatzen aitortzen zuten hasiera-hasieran, eta parodia uzteko (sariketak) eta lanean hasteko deia egiten zieten idazleei. Halaber, Saizarbitoriak eta Izagirrek abiatu zuten Oh! Euzkadi hilabetekaria, 1979an. Oso abangoardista zen, zirikatzailea; garaian espazioa erabat betetzen zen lelo politikoekin edo propagandarekin, eta aldizkari horretan zuriune nabarmenak hutsik uzten zituzten. Plastikoki oso apurtzaileak izateaz gainera, hizkuntzaren erabilerarekin ere halakoak ziren. Barre egiten zioten hizkuntza arautuari, politikari eta beste konbentzioei, nahiz eta literaturan soilik, aldizkaritik kanpo beste jarrera bat baitzuten. Aranbarriren ustez, «zirikatze hori galdu egin da, freskotasuna galdu da, gaur egun oso puristak bihurtu gara».

Koldo Izagirreren “Zergatik bai” testua (1977) eta Jose Ignacio Garmendiaren “Hitzakia” ere gainetik aztertu genituen gero, baita Koro Navarrok azken horri buruz idatzitako testu ederra ere. Ustelaren ondotik, Pott banda iritsi zen ildo zirikatzaile beretik. Gaur egun nekez argitaratuko litzatekeen zerbaiti erreparatu genion ondoren, Patri Urkizuren “Zomorro eta Kazkazuri” (1969) esperimentalari, alegia; darabilen hizkuntza bortxatua da, ahozkoa, ausarta, boteprontokoa. Eztabaidari ekin aurreko azken testua Atxagaren Etiopia izan zen, eta galdera bat: «gure artean hain ezaguna izango ziren testu horiek Ruperrek kantatu izan ez balitu?». Izan ere, askotan, garaian baino gerora estimatzen ditugu gauzak. Etiopiaren lehen edizioak kartoizko azalak zituen, eta erdian Susperregiren argazki batzuk; garaian liburu berexitzat hartu zuten. Aranbarrik Artzeren bi liburu esperimental ekarri zituen dagoeneko egiten ez diren gozoki modura, biak autoedizioak: batetik, Bide bazterrean hi eta ni kantari (1979), eta, bestetik, Isturitzetik Tolosan barru (1969). Biak dira oso bisualak, eta biek eskatzen dute irakurlearen parte hartze handia.

Aldizkariak ziren halakoak kaleratzen zituztenak, eta, beraz, autoedizioaren bidetik ez bada, orain aukera gutxiago dago halako esperimentuak kaleratzeko (ez dugu ahantzi behar ITUko lagunak hor daudela!). Aranbarriren esanetan, lehen ezin zuen idazle batek 19 edizio izan, are gutxiago hori liburua estaltzeko banda batean idatzi, lotsagarria zen hori, idazle kaxkarraren adierazle zen. Lehen ez omen zitzaien salmentei begiratzen, eta horregatik ziren idazleak askeago. «Ez gara bangoardistak, jan egin gaitu atzetik geneukan horrek, edo agian kontserbadore bihurtu gara. Uste dut azkenaldian oso gauza ederrak egiten ari direla euskal literaturan, baina lehen ausartagoak eta askeagoak ziren. Bangoardiak irentsi egin ditu monolitoak». Irakurle fin batek aipatu zuen Joseba Peñaren Hodeien adoreako autistaren erregistroa eta Harkaitz Canoren Twisten kontatzen den Platonoven antzezlana abangoardistatzat joko lituzkeela. Aranbarrik ados zegoela esan zuen, eta Canok hori egitean tortura antzerki bat dela adierazteak duen indarra azpimarratu zuen.

«Ez gara bangoardistak, jan egin gaitu atzetik geneukan horrek, edo agian kontserbadore bihurtu gara. Uste dut azkenaldian oso gauza ederrak egiten ari direla euskal literaturan, baina lehen ausartagoak eta askeagoak ziren».

Azkoitiarrak aipatu zuen orain badela dioenik erdaldunak gurera ekartzeko literatura erraza egin behar dela; «ni ez nago horretarako prest, egin dezala beste batek». Generoaren gaia ere aipatu zuen norbaitek, hortik bide berri bat zabaltzen ari delakoan. Aranbarrik esan zuen behartuak gaudela hizkuntza bortxatzera eta esperimentaziotik jotzera, baina ez dugula geure burua arriskatu nahi. «Gure klabeak desordenan oinarriturik daude, eta fikzioan hori egin nahi dugu, beste errealitate bat eraiki».

Azkenik, eztabaida sortu zen abangoardistak alde batera utz dezakeen forma, eta pentsamenduan jarri berritasunerako ardatza, forma horren mendera utziz. Definizio klasikoaren arabera, abangoardismoak formaren aldatzea dakarrela gogorarazi zuten, baina baten batek adierazi zuen hori ez zitzaiola gaur-gaurkoz nahikoa euskal letretan, eta pentsamenduaren abangoardia behar zela.

Horrela bukatu zen saioa, eta entzuleok penaz, gehiago ikasteko gogoz. Larunbatean bukatu zen Zilar Astea, gaztetxean egin zuten erakusketa eta tailer batekin. Literatura Eskolako hurrengo (eta ikasturteko azken!) saioa Gasteizen izanen dela ez ahantzi, irakurle: Gerardo Markuletak euskarari ekarritako poesia izanen du hizpide maiatzaren 10ean, El Pilar gizarte-etxean. Han ikusiko dugu elkar.

Hauxe zioen Colerak Woolfen lanak zirkulu feministetatik kanpo izandako harreraz: 

Gertatzen zaiguna da zerbaitek feminista etiketa baldin badauka, interpelatuak sentitu beharko liratekeenak txistua jotzen ikusten ditudala. Agian gure interpelazio-moldeak aldatu beharko ditugu eta oldarkorragoak egin edo ez dakit. Harrituta nauka nola gure interpelazioek, eta hau, argi eta garbi, interpelazio bat da, feminismoaren interpelazio bat, beti paretaren kontra jotzen duten.

Eta zer diren kasualitateak, neuk ere ikusten baititut txistua jotzen interpelatuak sentitu beharko liratekeenetako asko, tartean gizonak franko eta nabarmen, nabarmen jaisten baita Literatura Eskolako saioetara etortzen diren gizonen kopurua saioaren gaia emakume idazle bat denean, edo feminismoarekin zerikusia duen zerbait. Argi dago zerk jarraitzen duen, oraindik ere, partikularra izaten eta zerk unibertsala. Eta askok emango diezadakete argudio sendoak, erabat justifikagarriak logikoki totalki zuritzeko orduko hartan edo beste oraingo honetan hurbildu ez izana, zera beste haren izena aipatu ez izana, zera beste hauxe bera mahai-ingururako ekarri ez izana, eta onar ditzaket argudio horiek, eta eman ditzaket ontzat, eta ez dut zertan pentsatu gezurretan ari direnik, ez bainaiz histeriko horietako bat, eta ez dira kontzienteki gezurretan ari, eta bai, zer diren kasualitateak, baina hain justu kontu hauen guztien kasualitatea ez da kasualitatea. 

Gaurkoan labur beraz, kontundenteagoa delakoan, eta, badaezpada, inork aipa ez diezadan kronikaren luzeraren pantailaren argiaren begien osasunaren argudio erabat justifikagarria.

Bi zatitan banatu zuten saioa Jimenezek eta Erreak, bizkaitarrak jardun zuen lehenik eta nafarrak ondoren. Jimenezek plazaratu nahi izan zuen kexa bat, emakumea eta literatura elkartzen direnean sortzen duten ikusezintasunaz. «Lan hori hartuko dugu, gaur, ikus gaitzazue esatearena. Ez ikusgarri, espektakulu izateko. Eta ez ezinikusiak pizteko». Abiapuntua garbia zuen, bere esperientzia propioa eta horren inguruan berak egindako gogoeta. Izan ere, Jimenez epaitua sentitu izan da eta ez idazle den aldetik, bere idatz-jardun hutsagatik ezpada emakume den aldetik. Ezagun da Jimenezek artikuluak idatzi dituela hainbat hedabidetan gai hauen inguruan, besteak beste Berriako Hirudia atalean Orgasmus belaunaldiaz eta Garako iritzi-atalean euskal literaturako emakume-gainpopulazioaz. 

Jimenezek berak aitortu zigun oso inuxente sartu zela euskal literaturan, ez zuela inolako sexismorik ikusten. Bat, bi, Manchester (Elkar, 2006) liburuari egindako kritika batzuek arrakalatu zuten hasierako irudi ez-problematiko hori; izan ere, kritika horietako bik zalantzan jarri zuten Jimenez homosexual baten ahotsean sartu izana. Anekdota modura geratu ziren horiek, baina hurrengo urteetan kazetariek egin zizkioten zenbait galdera kezkagarriak iruditu zitzaizkion: zer duzue komunean idazten duzuen emakumeak? Zer ezaugarri du emakumeen belaunaldi berri honek? 

Ditxosozko belaunaldia

Horrez gain, 2006-2008 tarte horretan Uxue Alberdi, Garazi Goia, Katixa Agirre eta Irati Elorrieta idazleek ere euren lehen liburuak kaleratu zituzten eta Denak dira 1975-1985 bitartean jaiotako emakumeak. 2009ko martxoan iritsi zen eztabaida eta erreakzio-kate nahiko luze bati bide eman zion artikulu nagusietako bat, hain justu, Iban Zalduak Volgako Batelarietan eskegitako hamasei aholkuen zerrenda. Aholkuetako bat hau da: «uka ezazu, aldez edo moldez, Erasmus belaunaldikoa zarenik, edo Erasmus literatura praktikatzen duzunik», Jimenezen esanetan, sorgin gurpil bat ere badena. Erasmus etiketa zabaldu egin zen, estereotipatutzat eta arintzat jotzen zuten askok; horri buelta emateko Agirrek eta berak artikulu bana idatzi zuten, eta Txalaparta argitaletxeak plazaratutako Orgasmus bilduma ere horri erantzuteko gogoz jaio zen. Emakumeek sortutako ipuinak biltzen dira, eta autoreen artean bada emakume izenarekin sinatutako gizonik ere. «Nolabait, trabestismo ariketa bat izan zen». Proiektu hartan parte hartu zuten egileei elkarrizketa egin zieten Hitzen Uberan atarian, inork gehiago jakin nahi badu. “Dena emakumea euskal literaturan” zuen izena Jimenezek Garan ateratako artikuluak, eta zeresan handia eman zuen. Autoreak esan zuen gizonezkoek artikuluari egin zizkioten iruzkin guztietatik bereziki gustatu zitzaiola Arkaitz Goikoetxea itzultzailearen jarrera: «emakume saldo batek deseroso sentitzen direla edo minduta daudela esaten badute ez ote da egokiago entzutea edo arrazoi izan dezaketen hausnartzea haserre erantzutea baino?».

Jon Kortazarrek 2007an Katixa Agirreren Sua falta zaigu ipuin-bildumaz esandakoak ere irakurgai interesgarria dira. Hasierako zatia batez ere:

Iaz liburu aipaturik izan bazen (Euskadi sariaz aparte, noski!) aipatuenen artean Elkar argitaletxeko Irati Jimenezen Bat,bi, hiru, Manchester izan zen. Lan horrekin bere burua eman zuen ezagutzera aita ere idazle duen egile gazteak. Aurton argitaletxe berberak, literatura formula balitz bezala, antzeko joerak indartu ditu: emakumea, lehen liburua, Euskal Herritik kanpoko espazioa… Patroi horren barnean agertzen zen Uxue Alberdiren Aulki bat elurretan eta orain Katixa Agirrerena ere bide horretatik doa.

Film ezagun haren izenburua parodiatuz: “Editoreak emakume idazlea bilatzen du” garaian gaudela esango ahal izango genuke. Nire liburu-denda maitean ere hirurak bata bestearen ondoan agertzen ziren, nire inpresioa hutsala ez dela seinale!

Kuriosoena da, baina, sarrera esanguratsu horren ostean Kortazarri liburua ez omen zitzaiola txarra iruditu: “Katixa Agirrek Sua falta zaigu bere ipuin liburuan oso ipuin potenteak idatzi ditu”.

Geurrila azterketa

Jimenezek ariketa egin du; Guerrilla Girlsek  museoetan egindakoa eredu, gurera ekarriz, Geurrila izena jarri dio, eta armiarma atarian begiratu du emakume kopurua, kritikariena, Euskadi Saria irabazi dutenen kopurua, prentsa-zuzendariena… eta horietan guztietan gizonak dira nagusi: %75 baino gehiago dira. Argitaletxeetako helduentzako literaturaren editoreak eta prentsa zuzendarien kasuan, %100. (Ariketa horrek gogora ekarri digu Maialen Berasategik Kulturpekarian idatzitako artikulu jakingarri bat). Zorionez, poliki bada ere, egoera aldatzen ari da; Jimenezek Armiarma atariaren klasiko digitalen zerrendan ere begiratu zuen. Hor 250 liburu bildu dituzte, denak euskal idazleenak, haien artxiboetatik. Hiru emakume daude: Julene Azpeitia (Amandriaren altzoan), Errose Bustintza (Euskalerriko ipuñak), eta Katalina Eleizegi (Garbiñe).  Egoera Euskal Herrikoa bakarrik ez dela ere azpimarratu zuen, eta Espainiako estatuan gertatzen dena ikusarazteko edo, El País-eko erreportaje oso interesgarri bat ekarri zuen. 

Azkenik, Jimenezek 20 idazle ingururi galdetu die ea inoiz deseroso sentitu diren emakume izateagatik (idazletzaren esparruan, esan nahi baita), eta komentario kuriosoak bildu ditu, kasu, idazleetako bati behin esan omen ziotena: «nabari da ama izan zarela, zure idazketa samurtu egin da». Autore askok esan dute gizonak direla prestigioa banatzen dutenak, eta jarrera horien aurrean emakumeek erantzun egiten badute, edo biktimak dira edo oldarkorrak. Ez dago ihesbiderik, ezta zirrikiturik ere. Horrez gain, sarri sentitu dute euren hautuak etengabe justifikatzeko beharra, gizonek sekula egin behar ez bezala. 

Tripetatik sentitutako feminismoa

Atsedenaldiaren ondoren Errearen txanda izan zen. Itzultzaileak esan zigun berak hainbat testu hartuko zituela abiapuntu eta garbi utzi zigun bera gazte-gaztetik izan dela feminista, 15 urte inguru zituenetik, baina tripetatik sentitutako feminista izan dela, berezkoa, testu feministak irakurtzen hasi aurretik ere, ezinezkoa egiten zitzaiolako gure mundu-antolamendu hauxe logikoki ulertzea. 

Erreak, lehenik, hiru autore aski ezagunen hitzak baliatu zituen zenbait ideia azaltzeko. Batetik, Anjel Lertxundik M8aren harira idatzitako zutabetik abiatuta “genero” hitzak euskararako itzultzaileen komunitatean duela 10 urte inguru sortutako iskanbila aipatu zigun. Hainbatek esan omen zuten ez zegoela gisako hitz bat euskarari ekartzeko beharrik, sexu hitza bageneukalako. Ezagun da, genero-teoriei egin zaizkiekeen kritikak kritika, genero eta sexu kontzeptuek gauza diferenteak adierazteko balio dutela. Terminologia aberasteak normalean ez du erreboltarik sortzen; aitzitik, beti azpimarratzen dugu kontzeptu finkatu eta albait zehatzen garrantzia. Nolatan, bada, hainbeste maina kontzeptu jakin horren harira? Bistan da, hori ere ez zen kasualitatea izan. 

Generoaren gaiarekin jarraituz, baina oraingoan hizkuntzalaritzaren alorrekora pasata, kuriosoa da nola askotan esaten dugu euskara generorik gabeko hizkuntza dela, izenek genero-markarik ez dutelako, eta nola uste dugun horrek libratzen gaituela jatorri latindarreko hizkuntzetan agerikoagotzat jotzen dugun matxismotik. Errearen ustez, baina, ez gaude salbu. Egia bada ere euskarak ez dituela bere auzokideen arazo berberak, ezein hizkuntza ez da “berez” matxista, erabilerak egiten du, eta euskara-hiztunok ere ezartzen diogu generoa gure hizkuntzari. 

Jarraian, Woolfek Gela bat norberarena saiakeran esandako zenbait gauza izan zituen hizpide. Woolfek dio mundua ikaragarri anitza dela, eta bi sexu bakarrik izatea dagoeneko murritza iruditzen zaiola; hortaz, dei egiten du emakumeek ez dezaten gizonak kopiatuz idatzi, bi sexu izatea mugatua bada, bakarra izatea are eskasagoa delako. Edonola ere, Woolfek gogo androginoa ere defendatzen zuen, emakumeek ez dute idatzi behar gure (bere) gizartean emakume izateak pizten dizun haserretik, dagoeneko aipatu dugun amorru hori ahaztuta, sumindura horretatik at idazten saiatu behar dute. 

Azkenik, Fernando Pessoaren poema bat aitzakia modura hartuta, osotasunaren ideia hartu zuen Erreak ahotan, hain zuzen ere, izaki osoak izatearen garrantzia, zerbait izateko osagarririk behar ez dutenak. Horren harira adibide ezagun bat ekarri zigun, gaztelaniaz maiz erabiltzen dena: zeure laranja erdia topatzearen kontu hori. Erreak ez du zalantzarik egiten: bera ez da inoren erdia, ez du behar osatuko duen laranja puskarik. Ez genuen horren inguruan askoz gehiago sakondu, baina gaiak zuzenean garamatza pasio-maitasunaren eta bikote-harremanen planteamendura. Bikotekidea zeure buruaren parte gisa (eta parte handi gisa eta patuak emandako parte gisa, alajaina) ikustea bainoago ez ote den osasuntsuagoa bikotekidea zeuk hautatutako bidelaguntzat hartzea.

Testuak aztergai

Klixeen betikotzeaz ere jardun zitzaigun Errea. Bere ustez, idazleen lana da topikoetatik, toki komun sarritan axaleko horietatik ihes egitea, eta, aitzitik, sakonago barneratzea gauzetan, sentimenduetan, generoa eta mundu-ikuskera nagusia etengabe eraikitzen diharduten irudietan. Horri lotuta, akordarazi zigun literatura errealitatearen eskutik doan arren, errealitateko egoera batzuk beste batzuk baino askoz maizago erabiltzen dituela, eta gonbita luzatu zigun horren balizko arrazoiez hausnartzeko. Ondoren, kontu horien guztien bueltan apur bat gehiago ikertzeko ariketa interesgarria proposatu zigun. Egungo Testuen Korpusean bi hitz bilatu zituen, takoi eta pixoihal. Takoi 410 aldiz azaltzen zen korpusean, horietatik 236 adibide literatura testuetakoak ziren, eta galbahea apur bat gehiago finduta, 200 eta piko horietako asko eta asko emakumeen takoi altu eta sexiei zegozkien. Pixoihal, aldiz, 182 bide baino ez da agertzen corpusean, eta agerraldi horietako 50 baino ez dira literatur testuetakoak. Zer ondorio atera dezakegu? Batetik, argi eta garbi, pixoihalak jende mordo baten egunerokoan barra-barra erabilitako objektuak izan arren ez direla literatura egiteko lehengai emankorregia, takoi garai eta sexiak ez bezala. Bestetik, emakumeen erakargarritasuna, oraindik ere, kanon estetiko nagusi eta topikoaren arabera eraikitzen dutela askok; takoi garaidun emakumea da grina sexuala pizten duena. 

Amaitzeko, Erreak azpimarratu zuen oso garrantzitsua dela idazteko aske izatea, eta askatasun hori zabaltzen eta lantzen joateko bidea, hain justu, bide bat dela, prozesu bat, kontzientzia hartzeko eta ohartzeko prozesu bat. Gure mundu- eta gizarte-antolamenduak ikuskera nagusi eta bakar bat hobesten duela konturatu, eta hori nola sendotzen eta betikotzen den aintzat hartu, eta hori jakinda idatzi, eta ahal dela, guztiok askeagoa izan gaitezen, horren kontra idatzi ere. 

Izenburu ezin iradokitzaileagoa jarri zion Eider Rodriguezek larunbatean Pausuko Xaia ostatuan emandako eskolari. 35 lagun inguru bildu ginen, eta iritsi bezain pronto bete zuen Rodriguezek liburuz egur trinkozko mahai oso bat. Joseba Sarrionandiaren 1981-2001 bitarteko lanen irakurketa proposamen bat eskaini zuen oreretarrak, berriki defendatutako tesian oinarrituta. Azaldu zuenez, Sarrionandiaren obran itsas irudien erreferentzia piloa dago, poesian, prosan nahiz saiakeretan, baita egindako itzulpenetan ere. Oso deigarria egin zitzaion itsasoarekin duen tema, baina zaila zen zehaztea noraino zen bere inpresioa eta noraino interpretagarria itsasoaren irudi hori, noraino zen paranoia eta zer puntutaraino pertinentea. Sinboloari buruzko Umberto Ecoren hitzak gogoan, eta ohartuta itsasoaren irudiak askotan agertzen zirela baina irakurketa «molestatu gabe», Lagun izoztua (Elkar, 2001) nobela ikertzen hasi zen Rodriguez, gerora corpusa zabaldu bazuen ere.

Horrela, bada, 1981 eta 2001 artean kaleratutako prosazko, poesiazko eta saiakerazko lanak hartu eta itsas irudiak bilatu zituen, eta gero itsas irudi horien bilakaera aztertu zuen. Literatura Eskolara, ordea, prosazko eta poesiazko lanak baino ez zituen ekarri, bestela gehiegi luzatuko zelakoan. Sarrionandiaren lanetan itsasoa ez da atrezzo hutsa, ez da atzeko plano hutsa, eta horregatik ekin zion Rodriguezek hori interpretatzeari; Sarrionandiak esplizituki esaten ez duena azalera ekartzea zuen asmo. Hori argiago erakusteko, zenbait testu ekarri zituen oreretarrak, azalpenekin txandakatu zituenak. Hnuy illa nyha majah yahoo liburuko (Elkar, 1995) “Untzigintza” poema irakurri genuen lehenik; horri buruz Koldo Izagirrek esan zuen zaila dela poema bat aurkitzen autorearen bizitzari buruz hainbeste esaten duena, nahiz eta benetako datuak ez dituen ematen. Poema horretan ontzi bat egiteko argibideak ematen ditu autoreak, berez, baina Rodriguezek esan bezala, «badakigu literatura ez dela argibideak emateko tresna».

Irakurlearen parte hartze aktiboa bilatzen du Sarrionandiak, eta hori aintzat hartzea ezinbestekoa da, hizlariaren ustez, haren testuak interpretatzeko. Bere obra osoan oso kezkatuta ageri da iurretarra lengoaiaren mugekin, eta literaturaren edo lengoaiaren ezintasuna aipatzeaz gainera, bideak eskaini izan ditu hori gainditzeko. «Norenak diren hitzak, harenak izango dira hitzen esanahiak ere», zioen Sarrionandiak. Hain zuzen, Ni ez naiz hemengoa-ko (Pamiela, 1985) pasarte bat aztertu genuen gero, non sinbolismoaren alegatoa egiten baitu, eta errealismoaren kontra. Horretan hizkuntza tresna higatu modura azaltzen zaigu, Nietzsche aipatuz; lehen aipatutako lengoaiaren ezintasuna gainditzeko tresna litzateke lengoaia metaforikoa, eta Sarrionandiak berak proposatzen du hiztegi bat helburu horretarako. Hitzen aurreko erresistentzia etengabea dago, beraz, haren lanetan, eta autorearen bizitzan ezarritakoaren aurka egiteko nahi hori bere hiztegian ere aurki dezakegu. Alta, erresistentziaz gainera, errealitateaz hausnartzeko gogoa ere badago.

Sarrionandiak betidanik izan du, Rodriguezen esanetan, niari buruz idazteko pudorea. Pott bandatik datorkio hori, niari izkin egiteko deia esplizitua baitzen banda hartan; aberrazioa zen taldekideentzat pornografia egitea. Atxagak ere hala esan izan du, «autodebekua jarri genion niari». Sarrionandiak beti gorde izan du, bada, autodebeku hori, eta kuriosoa da kontuan hartzen badugu bere liburuek beti oihartzun handia dutela, eta autorearen bizitzarekin lotura egiteko saiakera kritika gehienetan ageri ohi dela, enpatiaz nahiz gaitzespenez. Idazketari eta idatziei buruz egin dizkioten elkarrizketetan, ordea, beti aipatzen du lekukotasuna, sekula ez autobiografia. Beraz, niarekiko pudorea beti izan arren, geroz eta hurbilagotik idatzi izan du. Hots, autodebeku horri itzuri egiteko baliatu du Sarrionandiak itsasoaren irudia. Eta hori litzateke Rodriguezen tesi nagusia. Hausnartzeko modu eraginkorra izan da iurretarrarentzat itsasoa, nahiz eta beste modu batzuk ere izan dituen autodebekuari itzuri egiteko, hala nola, paratestuak (elkarrizketak, azalak, aipuak, hitzaurreak…). Horiek ere aztertu ditu Rodriguezek.

Itsasoaren bilakaera, irakurketa kronologiko bat

Kronologikoki hasi zen gero Rodriguez lanak banan-banan aztertzen. Izuen gordelekuetan barrena (Bilboko Aurrezki Kutxa, 1981) izan zen lehena, poema-liburua. Itsas irudi piloa ageri dira bertan, eta ez idatzizkoak bakarrik, ilustrazioak ere baititu. Bi hitzaurre dituela esan daiteke: “Prologoa”, prosan idatzia, eta “Bitakora kaiera”, lehenengo poema. Eta bien artean Gustave Doré marrazkigilearen grabatu bat: ekaitz baten erdian mastari lotutako gizon bat. Lehenengo hitzaurrean bidaia modura aurkezten zaigu liburua, eta bidaiaren eta itsasoaren elementuengatik erromantizismoarekin lotu daiteke. Itsasoa mundu klasikotik erromantizismora nola aldatu den ederki azaltzen duen saiakera baten berri eman zigun Rodriguezek: W. H. Audenen Enchafèd flood (1950). Aldaketa hori Shakespearerengan kokatzen du autoreak hiru ataleko saiakeran. Erromantizismoak hartutako konnotazio berri horiek, bada, Sarrionandiaren idatzietan aurki daitezke hasierako testuetan. Izuen gordelekuetan barrena-ko “Ulises Itacara heltzean” poeman, esaterako, etxea edo lehorra errutinari lotuta azaltzen zaigu, arintasun, fribolitate eta faltsukeriari lotuta. Sakontasuna duenak, bada, harago joan nahiko du, eta itsasoak min eman arren, horretarako halabeharrak bultzatuta itsasoratzen da. Poesia horretatik aurrera, hondartza atseden lekutzat agertuko dela esan zuen Rodriguezek, leku fribolotzat.

Liburu berean “Berrogei izen sonetoa egiteko” poema aurki dezakegu; elkarren artean zerikusirik ez duten berrogei artistaren izen-abizenak bata bestearen atzetik ditu, oso eklektikoa da. Izen-abizenak besterik ageri ez arren, Sarrionandiaren poetikara hurbiltzeko gako aunitz ematen dizkigu, Rodriguezen ustez, besteak beste, izen horietako batzuek ez baitute ibilbide literario osoan abandonatuko, Joseph Conradek kasurako. Poema horretan, Sarrionandiak euskararen/euskal poesiaren munduratze bat, unibertsaltasun bat aldarrikatzen du. Halaber, errealismoaren ukazioa ere badago, ageri diren autoreen artean ez baitugu errealista hertsirik aurkituko. Oso nobelagile gutxi daude, poetak baitira gehienak, eta hori sinbolismorako joerarekin dago lotuta, poesian maizago erabiltzen baitira sinboloak.

Narrazioak (Elkar, 1983) aztertu genuen gero. Kartzelan zegoen orduan idazlea, baina espetxeari buruz ez du hitz erdirik esaten liburuan. Atxagak horretarako beharra ikusten du nolabait, eta liburuari egindako hitzaurrean aipatu egiten du irudi bidez berriz ere. Beraz, liburuan errealitate urrun batean kokatutako espazio eta denbora nabari da; Edorta Jimenezek dioenez, ezlekuak eta ezdenborak ageri dira. Itsasoa beren beregi hiru narraziotan azaltzen zaigu, baina beste batzuetan ere aurkitu ditu Rodriguezek itsas irudiak. Itsasoa bizitzeko manera bat bezala agertzen da, behin itsasoratzean ez omen dago atzera bueltarik. Txalupa, naufragio batetik bestera, geroz eta txikiagoa eta eskasagoa da, eta hori dagoeneko liburu honetan dago; itsasoak, ordea, ez du indarrik edo harrotasunik galdu. Emakumeak senar, seme edo aiten zain ikusten ditugu liburu honetan, lehorrean beti; horretan ere bilakaera bat gertatu da, Lagun izoztua-n ikusiko dugunez. Itsasoratzen diren gizonen ezaugarriak dira: ez koldarrak eta sentimenduak azaleratu ez zaleak. Marinel zaharra berriz agertzen zaigu liburu honetan; Rodriguezen ustez, autorearen abisu bat da hori: «sinbolikoki interpretatu behar dira nire lanak». Horrela, bada, itsasoaren karga sinbolikoa eraldatuz joanen da.

Atabala eta euria (Elkar, 1986) narrazio liburuan lau dira itsasoari dagozkionak, nahiz eta bi bakarrik aipatu zituen saioan. “Hondartzan zure pausoak” kontakizunean sirena bat da protagonista. Sirenak inoiz ez dira ontziratuko, eta hedonismoa da nagusi hondartzan, egonean azaltzen dira, jostetan, bitartean marinelak hiltzen egon arren. Marinel bat agertzen da, sirenarekin maitemindu eta seme bat izaten dute. Mutikoa itsasoan hilko da. Amatasuna eta umeak hondartzari lotuta, berriz ere; itsasoa hemen ere gizontasun-misterio-gerrak libratzeko espazioa da. Halaber, mistikotasunari lotua ere agertuko da, egia itsasoan baitago. Beste narrazioa liburuari izena ematen diona da; Rodriguezek Günter Grassen Latorrizko danborra-rekin egiten du paralelismoa. “Atabala eta euria”-n mutiko bat da protagonista, urak eramanen duena. Euria ari du, geroz eta basago, uholdeak daude eta umeak nahi duen bakarra da danborra jotzea. Mutikoak uzten dio urari eramaten, eta une horretan, urak, itsasoak daramanean, mutikoak uzten dio ume izateari. Baina orduan beranduegi da atzera egiteko.

Marinel zaharra (Elkar, 1987) poema liburuan ere ez du Sarrionandiak bere buruari buruzko daturik ematen, ezpada bukaeran egiten duen eskaintza, Mikel Albisu adiskideari, alegia. Liburu horretako ahotsa besteetakoa baino askoz akituagoa da. Itsas irudietan ez dago aldaketa handirik aurrekoekin alderatuta, bai, ordea, kuestionatze bat. Hori ikusteko “Itsaso debekatuak” poemara jo genuen:

Itsaso debekatuak

I love to sail

forbidden seas.

(Herman Melville)

Nondik datoz marinelak?

Nora doa untzia? Zergatik?

Nortzu dira marinelak?

Eta zer da untzia?

Sarrionandiaren ibilbidean hasieratik aurki dezakegu Herman Melville autoreari erreferentzia. Poemak agerian uzten du iurretarraren antidogmatismoa; ez du eredu zurrunik nahi, ez borrokaren zentzu hertsirik ere. Hausnarketarako eta eztabaidarako beharra adierazten du.

Itsas irudietan aldaketak ikusi zituen Rodriguezek Ifar aldeko orduak-eko narrazioetan (Elkar, 1990). Izotza ageri zaigu; izotza urtu gabeko elurra da, garai gogor baten adierazle. Duintasunaz mintzo zaigu, horrek lagunduko baitio hartutako erabakiari aurre egiten. Bere txikitasunaren hiperkontzientzia itsas irudiei ere lotuta dago oraingoan. Ihesa askoz presenteago dago liburu honetan (ihes egin eta gero idatzi zuen): protagonistaren bat ageri da ihesean, eta portuan (hots, itsasoaren eta lehorraren arteko erdigunean). Egoera horri lotuta agertuko da izotza/elurra. Lemingak ere badira liburuan; animalia erresistenteak dira, eta Rodriguezek paralelismoa ikusten du etakideekin, oztopoen gainetik aurrera egiten baitute, lerro zuzenean egin ere, eta horrek egiten ditu temati. Borroka den espazio horren aurrean ageri zaizkigu protagonistak, aurrean baino parte hartu gabe, stand-by egoeran. Hemendik aurrerakoetan elurra eta izotza barne-egoera baten adierazle dira. Baita ekibokazioaz mintzo denean ere Etxepare protagonistaren ahotan. Rodriguezen esanetan, «ez gara ekibokazio kristau edo barkamen bakar bati buruz ari, Sarrionandiak “deus gutti batengatik itsasoratu zirenen ekibokazioa” baitu hizpide, alegia, horretaz jabetzeko eta hori onartzeko beharraz ari gara». Itsasoratze hori etengabe kontestualizatuko du Sarrionandiak gerora ere.

Beste bilduma batzuetan bezala, Gartzelako poemak-en (Susa, 1992) ere errebisio lan handia dagoela esan zuen Rodriguezek; hau da, autoreak bere buruari galdetzen dio poemak oraindik ere indarrean dauden, eta, beraz, dialogoaren jarraipentzat har daiteke. Oso tonu tristea eta garratza du liburuak; tortura, atxiloketa biziberritu egiten du, eta kartzela aldia itxaronalditzat irudikatzen. Ihesari buruzko gogoeta latza ere badago: «Jakin nahiko nuke ihes egin genuenok benetan ihes egin genuen». Jon Kortazarrek derrotaren mistika bat antzematen du Sarrionandiaren lehenengo liburutik, eta Rodriguezek esan zuen bera ez dagoela batere ados: «berea ez da heroi edo martiri baten ahotsa». Gauzak aldatzeko eszeptizismoa geroz eta nabariagoa bada ere Sarrionandiaren testuetan, horren aurrean ez da paralizatzen, aldentzen da baina ukatu gabe. Egia absoluturik gabe ere, aurrera egin behar. Izan ere, Egiaren bilaketaren parte dira ekibokazioak, eta horiek onartzea egiaren bilaketa zentzuzko eta posible egiten dute.

Ez genuen denborarik izan Hnuy illa nyha majah yahoo poema liburua lantzeko, baina Rodriguezek aipatu zuen horretan hondartza dagoeneko ez dela plazera espazio huts.

Ez genuen denborarik izan, hain zuzen, Lagun izoztua sakonkiago aipatu nahi zuelako. «Iruditzen zait gaizki ulertua izan dela obra hau, edo ez zaiola eman duen sakontasuna», esan zuen Rodriguezek. Izan ere, ordura artean esandakoaren gailurra da bere ustez erbesteari buruzko idazlan hau; hain zuzen, bidaia etengabeko nobela horretan protagonista ez dago borrokari lotua baina ezta guztiz aparte ere. Hiru zati ditu liburuak, hiru itsaso: Kalaportu, Hego Amerika eta Erdialdeko itsasoa eta Antartika. Lehenengoan frankismo garaia ageri zaigu, baina horretan badago gerra zibila ere. Kantauri itsasertzeko herri asmatu bat da. Mutikoak, horietako bat protagonista, itsasoa joaten dira gizontzera, han erretzen, edaten, ligatzen baitute lehenengoz. Itsasotik datoz abenturak, han ezagutzen dute gerra. Hain zuzen, karga sinboliko handia dago gerrari eta heriotzari lotutakoa. Liburu honetan emakumea ekintzaile da, ez hondartzan zain dagoen norbait, baizik eta itsasoratu egiten dena. Itsaso erromantiko bat deskribatzen du Sarrionandiak, iraganean; eta denboraren ezaugarria garrantzitsua da, itsaso hori iragana baita.

Hego Amerikako eta Erdialdeko itsasoa oso bestelako ageri zaigu, pixa-laku bat dirudi. Ez da inondik inora transgresiorako edo misteriozko toki bat, itsaso epel gatzgabe bat baizik, eta horrek epikotasuna kentzen dio. Itsasoaren lilura, bada, desagertuko da. Orainaldian kontatuta dago zati hau. Antartikaren zatia, berriz, etorkizunean gertatzen da. Horretan itsasoa geroz eta bertikalagoa da icebergak direla eta, eta bizitzeko oso leku zaila da, noski, apenas dago bizidunik. Rodriguezi «zoragarria» iruditzen zaio zati hori, sujerentziaz beterik baitago. Mamu-giroa da nagusi, eskifaia ere jitoan ageri da, ez dago ilusiorik batere, itsaso mortu eta geldo bat proiektatzen baitu.  Borroka zertan bilakatuko den edo bilakatu daitekeen proiekzio bat egiten du Sarrionandiak, hala nola ontziak den erakundeak hartu lezakeen norabidea marrazten. Elkarrizketa batean, Sarrionandiak esan zuen Armando dela nobelako protagonista bakarra, eta izena bera oso adierazgarria izateaz gainera, pertsonaia horrek norberaren kontrako borroka agerikoa ere adierazten du.

Bukatzeko, Rodriguezek esan zuen Sarrionandia ez dela batere esentzialista eta continuum modura ulertu behar dela bere obra eta horietan azaldutako ikuspegia. Rodriguezek esan zuen bere buruari galdetu ziola hasieran itsas irudiak ez ote ziren tresna literario hutsa, eta gero konturatuko zela Sarrionandia, akaso, horrek izan zezakeen balio sinbolikoaz, eta hori elikatu zuela, beraz. Hau da, ez dela, akaso, hasieratik bertatik zuen asmoa, baizik eta eginaren eginaz ohartua eta eraikia. Iritzi trukeetarako tartean, Sarrionandiaren obran bere biografiak duen pisuaz eztabaidatu genuen, eta aipatu genuen autorearen bizimolde bereziak sortutako miresmenak edo gaitzespenak nola baldintzatu duen (kalterako) bere obraren gaineko literatur kritika.

Eskola mamimtsua eskaini zuen Eiderrek; bazkaltzen geratu ginen gero giro ederrean literaturaz, liburuez, autoreez eta bestelako beharrezkoez solasean. Literatura eskolaren hurrengo saioa martxoaren 15ean izanen da, Iruñeko Euskaldunon Biltokian, Txantrean: Inma Errea eta Irati Jimenez, “Literatura eta harrikoa”. Informazio gehiago: http://www.literaturaeskola.org/.

Muñozek lan eskerga egin du literatur kritikan eta emakumeek idatzitako literaturaren zabalkundean, Bilboko Skolastikan dihardu irakasle. Hasieran argitu zigunez, bere helburua zen Lasaren bide literarioa, haren osotasun eta aniztasunean islatzea, poesiagintzatik harago ere argitaratutako eta egindakoen irudi bat ematea ikasleoi. Horretarako txosten mardul batean bildu zituen hainbat ale: Zeruko Argian kaleratutako lehen artikuluak, poemak, narrazioak, prentsa zein akademiaren kritika… Benetan dokumentu baliagarria; norbaitek interesik balu gustu handiz helaraziko diogu kopia bat. Eta horrela, bidaia modura, elkarrizketa gisa egituratutako eskolan, errepaso bat eman genion emakumea euskal poesiara ekarri zuen autore apartaren lanari.

Guztira lau poesia-bilduma eta narrazio-liburu bat kaleratu ditu Lasak, ondoren badu bere poesiagintza osoa biltzen duen liburu bat, eta XX. mendeko poemak batzen dituen kaiera bat. Horrez gain, hainbat eta hainbat antologiatan agertu dira bere poemak, eta berriki testu bat kaleratu du Gabrielen Lekua Arestiri aurten egindako omenaldi-liburuan (non bide batez esateko emakume bakarra baita).

Laburtzea beti da zaila baina oraingo honetan bereziki konplikatua gertatu zait kronika honi forma ematea, hautatzea, urrezko pipitak bazter uzten ari nintzelako gaizki sentitu gabe. Ahal duguna egiten dugu, egin dezakegun bakarra denez. Zorra kitatzeko ez litzateke txarra udako ikastaro bat, mintegi bat, edizio kritiko zabalago bat. Norbaitek hozka egingo diolakoan amuari.

 Hastapenak: artikulugintza

Txostenaren sarrera/hitzaurre modura prestatutako testuan Muñozek argi uzten zuenez eta jada esan dugunez, poesiagintza nabarmentzen da batez ere Lasaz aritzean, baina, kritikariaren ustetan funtsezkoa da kontuan izatea jardun osoa, askoz zabalagoa dena. Hortaz, Zeruko Argiako lehen artikuluei (lehen-lehena 1967koa, “Lengo gauean sentitutako sentimentuak…”) heldu genien bete-betean. “Gazte naiz” atalean kaleratutako artikulu laburrak dira, sailkatzeko zailak Muñozen esanetan, hibridoak gaur eguneko terminologian, uztartzen baitute lirikotasuna gai sozialekin hitz lauan.

Rikardo Arregik gonbidatuta iritsi zen Lasa aldizkarira. Hasieran “Gazte naiz” orrian eta ondoren “Herriak eta gizonak”en (esanguratsua izena) idazteari lotu zitzaion, aldi berean poemak sortzen zituelarik. Poesia eta prentsarako idatziak, beraz, hasiera-hasieratik eskutik helduta joan ziren autorearentzat, eta aitortu digunez, gogoko zuen poesiaren eta prosaren arteko mugak puskatzea. Prosa poetiko gisa hartzen zituen aldizkarietarako lanak. Politika erruz jorratzen zuten, bestaldetik ekarritako aldizkarietan irakurritakoak euskarara moldatuz (Frantziako Le nouvel Observateur eta Ingalaterrako The Observer). Gai horiekiko interesa etxetik zetorkion, Lasa-Alegriatarrenean asko jarduten baitzen politikaz, eta giro abertzale eta euskaltzalean hazi baitzen. Iparraldearekin harreman estua izan zuten senideek beti, nebetako batek Baionan eta ondoren Lyonen ikasi zuen, eta aita-amak exiliatuta egon ziren garai batez. Anaiaren bitartez heldu zitzaizkion Lasari Sartre eta Camus (Beauvoir kalean ezagutu zuen), autorearen beraren hitzetan, nebek mutilen gauzak soilik ekartzen zituzten, baina probetxugarriak ziren, edonola ere. 

Uhin Berri, 1969

Urte estralurtar hartan argitaratu ziren Lasaren lehen poemak, Juan San Martinek apailatutako antologia batean. Dinamizatzaile handiak izandako hainbat pertsonarekin elkartzea suertatu zitzaion orduan. Gabriel Aresti zenak idazten jarraitzera animatu zuen lagun baten bitartez bidalitako mezu batean, haren testuek indar handia zutela esanez, eta, horrez gain, bai nebaren bai beraren idatzien aipamenak egiten zituen Arestik sarri. Bestalde, Lasak azpimarratu zuen San Martinen lana, hark sutsuki nahi baitzuen antologian emakume idazle gazteak sartzea.

Poema bilduma, 1971

Argitaletxeak perretxikoak bezala agertzen eta desagertzen ziren denboran plazaratu zituen Lasak lehendabiziko liburuak. Lehena nebarekin batera atera zuen, Txillardegik eta Iñaki Beobidek sortutako Itxaropena etxean. Hiru liburu inguru argitaratu eta gutxira eten zen proiektu hura eta arretaz eta aldi berean penaz jakin dugu Bertrand Russellen testuen euskarapen bat kaleratu zutela, Jone Forcadak egina (non dago lan hori!?) 

Lau eskuk osatutako liburu horretan daude Lasaren poema mitikoenetako batzuk, eta Muñozek ohartarazi digunez, batzuetan arriskutsua da autore batentzat gisako testu enblematikoak sortzea, gerta baitaiteke irakurleak enblemetan ataskatuta gelditzea, ez atzera ez aurrera ezin eginda eta gainontzeko obra bazter utzita.

Muñozek azpimarratu du, halaber, Lasa aitzindaria izan zela emakumearen gorputza eta erotikotasuna euskal poesiara isurtzearen ekintzan, harena baita emakume batek idatzitako estreinako poema erotikoa, Desira plazer (Txalaparta, 2009) antologia prestatzen ziharduenean (Igor Estankona eta Edorta Jimenezekin batera) egiaztatu moduan. Itsasoa eta natura aipatzen dira sarritan Lasaren mundu poetikoaz jardutean, baina ezin da inola ere gorputzaren presentzia bazter utzi; izan ere, poesia erotikoaren antologia horretan Poema bilduma liburuko dozena erdi poema batzen baitira. Lasak esan digu garaian ez zela batere ondo hartua izan poesiaren gorpuztasuna, Berrondo izeneko apaiz baten hitzetan ipiniz: “biak dira txarrak, baina neska okerrena”.  

Hitz nahastuak, 1977

(…)

Emakumetasunean

amatasunean galduak,

libertatearen ordez

segurantzari helduak.

                         Ez emakume

                         ez ama

                         ez eme

                         ezin izanik

                                          igarotzen genituen

                                          gure egunak.

Lehengoan egon bazegoen ere, feminismoaren eragina eta presentzia agerikoagoa da bigarren liburu honetan. 70eko hamarkadan feminismoa indar handiz sartu zen gurean, Lasaren bizileku Donostian ere bizi zebilen, batez ere gaztelaniaz. Amaia Zubiria lagunarekin batera joan ohi zen bileretara, eta galdetzen zuten ea non zegoen euskara. Lasak feminismoa nahi zuen baina bere hizkuntzari eta bere lurrari lotutakoa, bertako egoera, ezaugarri eta baldintzak kontuan hartuko zituen feminismo bat. Garaian gai labaina zen, feminismoa bakar eta osotzat hartzen baitzen. Lasaren ustez zentzu batean hala da; alegia, feminismoa bat da, baina beste zentzu batean bakoitzak bere berezitasunak ditu, eta horiek errespetatu beharrekoak dira.

Aipagarriak iruditu zaizkigu, baita ere, liburu honen hitzaurre gisa Lasak aukeratutako testuak, eta ondoren horiek izandako bilakaera (frustratua). Rosa Luxemburg pentsalari alemanak gutun batzuk idatzi zizkion presondegitik Sophie Liebknecht adiskideari, gutun izugarri ederrak, Lasari berebiziko inpresioa sortu ziotenak. Gutun-bilduma osoa euskaratu zuen (frantsesetik) eta hainbat pasarte sartu zituen hitz nahastuen sarreran, emakume idazleen genealogia egin eta Luxemburgen ideia ezagutarazi asmoz. Bestetik, bi argitaletxeri aurkeztu zien euskarapen hura, interes editoriala izan zezaketelakoan. Argitaletxeek ez zuten proiektua onartu, zeharkako itzulpena zelako (argudio bitxia eta ikaragarri susmagarria dela ez diguzue ukatuko).  

Ni bat ez ezik, gu bat ere bai

Kritikak Lasaren poesiako nitasunaz erruz idatzi badu ere, Muñozek salatu du sarriegietan ez direla berdin irakurtzen emakumeen eta gizonen nitasunak (emakumearena intimista, gizonarena ez); aldarrikatu du Lasaren poesian ni bat egonik ere, gu baterantz doan ni bat dela. Euskal literatura ikertuta ikusten da emakume poeta askori kostatu egiten zaiela gu horretara iristea, baina Muñozentzat hori ez da, inondik inora, Lasaren kasua. Hiru gu topatzen ditu Lasaren lanean: gu euskaldunok, gu emakumeok, eta gu emakume feministok. Gainera, Lasak gehitu du, ni horren erabilera, hasiera batean norbere burua afirmatzeko modu bat zela, pertsona ororentzat premiazkoa izan arren emakumeentzat aparteko esanahia duena, gure borroka latzenetako bat (izan) baita objektu izatetik subjektu izaterako pausoa ematearena. Gu-a, aldiz, talde baten, herri baten parte sentitzeak sortzen du, feminista eta abertzale izatearen ondorio.

Bikotearena izaten da literaturan beste ohiko gu bat. Gu zehatz horren kasuan Lasaren poesiak “ni eta zu” bat islatzen du, bikotean egonik ere bakoitzak bere esparrua (izan behar) duela akordarazteko, maitasun erromantikoaren moduetatik urruti, aske.

Nere paradisuetan, 1979

Gizonik ez uki!

–ez, ez dut ukituko!

Gizonik ez begira!

–ez bizialargun naiz eta

zurea ez den gizonik ez laztandu!

–ez, ez dut laztanduko

zurea ez den gizonarekin ez etxeratu

–ez, ez naiz etxeratuko

gizonekin eskandalarri ez izan!

–ez, ez naiz izango

zurea izan ez den gizonaren ohekide ez izan

–ez, ez naiz izango

gizonik ez maita!

–ez, gizonik ez dut maitako

                        maitasuna isuririk

                        ahizpa eta biok

                        ohekide bihurtu ginen

                       arratsalde euritsu batean

Hirugarren liburuak bilakatzen du Lasa poeta ofizialki, nolabait esatearren. Goiko poema horren gordeleku, Muñozek barrez egin zion galde autoreari, ea horixe den lehen euskal poema lesbikoa. Kritikariaren hitzetan bada, kronologikoki behintzat. Lasak emandako azalpenaren arabera, Eliza katolikoak amodio heterosexuala gogoz zapaltzen zuen, beraz pentsa homosexuala, eta pentsa are gehiago lesbikoa. Dena dela, debekuak debeku, maitatzeko ahalmena ez da galtzen, eta hori da inportanteena, eta poemak islatu nahi duena. 

Liburua ederra da benetan, eta Rosa Valverderen ilustrazioez lagunduta doa. Kuriosoa iritzi genion, Itsasoko izaki (Maiatz, 2010) azken bildumak ere bai baititu emakume batek sortutako irudiak. Horri buruz galdetuta, Lasak esan zigun beti izan duela gustuko beste emakume batzuekin elkartu eta batera sortzea.  

Malintxearen gerizpean, 1988

Ezaguna da Lasaren ibilbidean Nikaraguak izandako garrantzia. Hiru urte eman zituen herrialde hartan, eta bertan jaio zen haren alaba ere. Hasiera batean New Yorken ibili zen, eta han harritu zuen arrazakeriaren presentzia bortitzak. Ez zuen Harlemik espero, eta aurrez aurre egin zuen topo bazterkeriarekin. Kuban bestelako egoera bat ezagutu zuen, berdintasunetik gertuagokoa, Kubako gobernuak izan ditzakeen bestelako akatsak gorabehera. Bertan ezagututako emakume beltz batek lagundu zion alabaz erditzen, eta Lasak dagoeneko bazuen kontzientzia areago hauspotu zuten hiru urte haietan bizitakoek.  

Esperientzia haietatik jaio zen, hain zuzen ere, Lasak (momentuz) argitaratu duen narrazio-bilduma bakarra. Antologietan gutxitan hartzen da kontuan, eta Lasak ere aitortu digu nahiko presaka egindako lana izan zela. Hala ere, obra baliotsua dela iruditzen zaigu, dakartzan gai eta moldeengatik, eta zalantzarik gabe ematen du berredizio baterako bazka.

Oihartzun kritikoa

Bi modu nagusitan hartua izan da Lasaren lana, modu aski kontrajarriak biak ere. Batetik leudeke hasiera-hasieratik preziatu dutenak Lasaren obra, gizon eta emakume: Juan San Martin, Martin Ugalde, Koldo Izagirre, Linda White… Horiek guztiek azpimarratu dute Lasaren garrantzia literarioa, baina zoritxarrez horiek ez dute kanona egin. Kanona Jon Kortazar irakasleek egin du, batez ere, eta berak behin eta berriro kendu du Lasa historiatik (aski justifikatutako salaketa da eta ez nuke nahi pentsa dezazuen Muñoz modu doakoan aritu zenik, baina tokiz ere larri gabiltzanez adibide bi besterik ez: 2000ko Euskal literatura XX. mendean liburuan bost lerrotan bentilatzen ditu A. Urretabizkaia eta A. Lasa, eta Quimera aldizkari espainiarreko 2003ko alean –Lasaren poesiagintza osoaren bilduma bazegoen jada– “Literatura vasca actual” izenburupean, 90eko poesiaz jardutean erreferentzia gisa aipatzen ditu M. Lasa, J. Artze eta X. Lete, baina testuan ez da inon ageri A. Lasaren arrastorik). Muñozek salatu zuen euskal literaturak oraindik ez duela garbi eta ozen esaten zer izan den Lasaren ekarpena: berak ekarri diola emakumea poesiari, aitzindaria izan dela hainbat eta hainbat aspektutan (poskolonialismoaz eta feminismoaz aritzean adb.), lehenengoa izatearen zailtasunei aurre egin diela ausart…

 Alondegiko kristalezko kutxa uzteko ordua iristen ari zitzaigula-eta, amaiera ederra eman genion saioari: Lasak bere poemak irakurri zizkigun, itsaso eta kaioen soinuaz lagun. 

Beraz, eskerrik sutsuenak ematea besterik ez zaigu geratzen, Amaia. Elearazleon kanonean eta bihotzean behintzat, erdi-erdian izango duzu beti zure lekua.

Gehiago jakiteko:

Artikulua haAUSnarT aldizkarian

Artikulua 452º F aldizkarian

Elkarrizketa Argian

Elkarrizketa Sautrelan

Lasaren artikuluak Argian

XX. mendeko poesia kaierak