EIZIEren izenean Bakartxo Arrizabalaga, EDO! argitaletxetik Iñigo Roque eta Cénlit argitaletxearen baitako Denonartean zigiluaren aldetik Joxemari Sestorain bildu genituen mahai batean, gaur egun itzulpengintzak dituen erronken inguruan jardun zezaten. Gai zabala izanik ildo zehatz batzuk jarraitzeko eskatu genien, eta denbora motz gelditu zitzaigun, eztabaida sortzen ari zen unean utzi behar izan baikenion solasari, liburu-aurkezpenei tokia egiteko. Bitartean esandakoen kronika laburra jarraian.

Testuinguruan kokatzeko, hiru hizlariek beraien egitasmoen berri eman ziguten, noiz hasi zuten eta zer bilakaera eraman duten. Arrizabalagak Literatura Unibertsala izan zuen hizpide, 160 izenburu plazaratu dituen bilduma, hain zuzen ere. Hasiera batean asmoa martxan jartzean euskaraz nabari zuten hutsune bat, argitaletxeek betetzen ez zutena, asetzea zen helburu. Pentsatu eta ekin, berehala hasi ziren lanean, eta lehenego aldiko liburuak gogo horren isla dira. Hasierako esperientziatik jasotako ekarpenekin aurrera jarraitu zuten, eta bigarren aldiari hasiera eman. Arrizabalagak aipatu du batez ere autoreari begira atera zituztela hainbat liburu, agian obrari berari hainbeste erreparatu gabe. Adibide gisa Simone de Beauvoir pentsalari frantziarra jarri zuen. Beauvoir euskaratu beharreko autorea zela zeritzoten bildumaren arduradunek, eta Besteen Odola (Ibaizabal, 2000) eleberria kaleratu zuten, Oier Alonsoren itzulpenean. Dena dela, filosofoaren lanak aintzat hartuta, agian nobela hori bainoago euskaratu beharrekoa Le Deuxieme Sex saio klasikoa zela hausnartu zuten, askoz esanguratsua baita Beauvoirren ibilbidean. Berriki, Literatura Unibertsalak bere hirugarren aldiari ekin dio, eta honetan helburu izan dute kanon WASPetik apur bat urrundu eta beste literatura molde eta autore batzuk ekartzea. Aldaketa hori modu tangiblean adierazteko aro berrian plazaratutako lehen liburua Jamaica Kincaid autore karibearraren Nire amaren autobiografia (Alberdania-Erein-Igela, 2012) aparta izan zen, Alberto Martinez de la Cuadraren itzulpenean.

Iñigo Roque EDO!ren inguruan aritu zitzaigun. EDO! besteak ez bezalako argitaletxea da; izan ere, harpidetzan eta bazkidetzan oinarritzen da, eta ez dendetako salmentan (haien liburuak zenbait dendatan ere aurkitu daitezkeen arren). Itzulgaiak hautatzeko orduan duten muga handiena da egile-eskubiderik gabe funtzionatzen dutela, eta, ondorioz, jatorrizko lanaren egileak gutxienez duela 70 urtetatik hila egon behar duela (epe hori behar da egile-eskubideak iraungitzeko), edo bestela, lana eskaini behar du eskubide horiei uko eginez (batzuek hala egin dute). Betiere muga hori aintzat hartuta, EDO!ren helburua da beste kanon literario bat sortzea, aurrerakoia eta berritzailea. Horren erakusle da oraingoz plazaratu duten euskarapen bakarra, hain zuzen ere, Ana Moralesek itzulitako Hormako paper horia kontakizuna, Charlotte Perkins Gilman autore estatubatuarrarena. Dena dela, argitaletxean ez dute itzulpengintza berariaz lantzen, zehar-lerro bat delako beraien egitasmoan. Laster argitaratuko den Genero-ariketak saiakera-bilduman hainbat itzulpen izango dira, eta, horrez gain, Virgina Woolfen Ms. Dalloway itzultzen ari da Itziar Diez de Ultzurrun.

Joxemari Sestorainek Denonartean zigilukoen izenean hitz egin zuen. Duela hiruzpalau urte sortu zen proiektua abiatzeko ideia Enrique Uhalde eta Unai Pascualek akuilatuta. Munduko literatura hain zabala izanik eta itzultzeko hainbeste gauza daudenez toki guztietan, Denonarteanekoek erabaki zuten zirrikituez baliatzea, itzulpengintzaren alorrean oraindik jorratu gabe zeuden zenbait eremutan arakatzea. Horrela iritsi ziren, kasu, Milena Agusen lehen bi obrak, 2010ean Fernando Reyk emanak. Bilatu duten beste zirrikituetako bat (eta agian irakurleen artean sonatuena) saiakera laburrena da. Ildo horretatik heldu ziren Stéphane Hesselen Haserretu zaitezte! (2011) eta Philippe Askenazyren Ekonomialari harrituen manifestua (2011), biak Inma Erreak ekarriak. Haur literatura ere erruz landu dute, eta azkenaldian poesia itzulpenean ere jardun dute. Sestorainek berak itzuli zuen 2011n Miquel Marti i Pol kataluniarraren Marta maitea,eta Iñigo Roquek, iaz, Fernando Pessoa portugaldarraren antologia apailatu zuen, Poemak pluralean izenekoa. Primizia batekin bukatu zuen hitzartzea itzultzaile nafarrak: Sylvia Plathen poemak euskaraz irakurtzeko aukera ederra izango dugu laster, Iñigo Astiz poeta eta kazetariak prestatu itzulpenean.

Euskaraz sortutakoaren eta euskarara itzulitakoaren arteko orekari dagokionean, eta itzulpengintzak euskarazko literaturari egiten dion ekarpenaz mintzatzean, Arrizabalagak azpimarratu zuen itzulpenak ekarpen positiboa eta eskerga egiten diola euskal literaturari, ez bakarrik irakurleari baizik eta idazleei ere. Beste hizkuntza batzuetan emandako berrikuntza eta garapenak gurera ekartzeko modu aparta da itzulpengintza. Horren ildotik, Sestorainek gehitu zuen itzulpengintzak balio duela euskal literaturan egindakoa beste hizkuntzetan egindakoarekin lotzeko, eta korronte literarioak testuinguru zabalago baten baitan ulertzeko. Ondoren, hauts zibernetikoak harrotu zituen zerbait esan zuen Arrizabalagak: itzultzaileak euskal idazle onenetarikoak direla, euskara-zuzentzaileei lan gutxien ematen dietenak. Kepa Matxain hitzaldian zen, eta bere twitter-interbentzioaren bitartez zenbaitek iritzia bota zuen Arrizabalagak esandakoaren inguruan. Ni neu bat nator Arrizabalagak esandakoarekin, eta itzultzaileek, oro har, hizkuntza-kalitatea bereziki zaintzen dutelakoan nago.

Itzulpenen eta irakurlegoaren arteko amildegiaz jardutean, Roquek arrazoi bezala aipatu zuen, besteak beste, irakurleen alferkeria eta Arrizabalagak aipatu zuen literatura-hizkuntza ulertzea lanketa eskatzen duen zerbait dela. Horrez gain, EIZIEko lehendakari ohiaren hitzetan, onartu behar da egon direla zenbait itzulpen kaskar ere, zorigaiztoko irakurleren bat itzulpenetatik uxatzea eragin izan dezaketenak.

Amaitzeko, atzo bertan Berriako Hirudia zutabean Roquek esandako hitz batzuk ekarri genituen, kultura inportazioari eta esportazioari buruz. Roquek artikuluan aipatzen zuenez, gure kultura esportatzeko politikak badira, baina ez, aldiz, besteena gurera inportatzeko. Bizkarrean daramagun gutxitasun konplexu astunaren ajeak. Sestorainek, alde horretatik esan zuen hori aldatu beharra dagoela, eta askoz lan gehiago egin behar dugula kanpokoa gurera ekartzeko geurea kanpoan erakusteko baino.

Liburu-aurkezpenak aditu ostean, denda gisa dekoratutako garajeetara eta irakurketaz solastatzeko aterpe apropos bilakatutako tabernetara jo genuen, eta hortik aurrerakoa guretzat gordeko dugu, literatur(i)a baita.

(Gehiago jakin nahi baduzue, ez galdu Obabako Testiguen saio monografikoa, ostegunean 22:00etan Info7 irratian)

Literaturiari buruzko kronikak prentsan:

http://paperekoa.berria.info/plaza/2013-06-02/032/001/neurrikoa_eta_hurbilekoa.htm

http://www.naiz.info/eu/actualidad/noticia/20130603/berbak-idatziz-irakurriz-kantatuz-antzeztuz-itzuliz-eta-arnastuz

http://www.argia.com/argia-multimedia/docs/diaporamak/literaturia2013/

Ibarluzeak aurkezpen labur bat egin zuen sarrera gisara, eta mahai-inguruaren nondik norakoen berri emateaz gainera, bai hasieran bai solasaldiak iraun zuen ordu eta erdian zenbait galdera bota zizkien hizlariei. Mendigureni hitza eman aurretik, Ibarluzeak adierazi zuen Britainiako argitaletxe batzuek hiru zuzentzaile omen dituztela, bat itzulpena zuzentzeko, beste bat hizkuntza zuzentzaile eta azkenekoa edizio zuzentzailea. Gurean halakorik posible litzatekeen galdetu zion editoreari, eta horrek, jakina, ezetz. Mendigurenek adierazi zuenez, Euskal Herrian euskarazko irakurle gutxi gaude, eta editoreak egiten duen lana hiru eskuren kontu utziko balute, zuzentze prozesu kostua izugarri haziko litzateke, egun ezinezko litzakeena. Literatura unibertsala aipatu zuen gero, izan ere, bilduma egiteko diru-laguntza jasotzen dutenez, zuzentze prozesua aberatsagoa eta zehatzagoa izan daiteke.

Zaldua Gasteizko irakurle klubeko koordinatzaile da azken hamar urteotan, eta horren inguruan aritu zen segidan. Ibarluzeak aipatu zuenez, Arabako hiriburuko kluba da itzulpen gehien jorratzen dituen Euskal Herriko kluba. Zalduak azaldu zuen Gasteizko irakurle klubean komunismoaren “zentralismo demokratikoaren bidetik” jotzen dutela hurrengo urtean hizpide izanen dituzten tituluak aukeratzerakoan, hau da, irakurleek beren iritziak eta nahiak aurkezten dituztela, baina azken hitza eta erabakia koordinatzaileak berak duela. Idazleak esan zuenez, hasieratik jarri izan ditu zerrendan itzulpenak, baina itzulpenen presentzia handitu egin da nabarmen urteek aurrera egin ahala. Orain hogeita hamar urte ez zuten maila txukuna lortu dute itzulpenek Zalduaren hitzetan, eta hala islatzen omen da azken urteotan sortutako argitaletxeek (Meettok, Denonartean, EDO…) itzulpenean eginiko apustuan. Idazleak Aingeru Epaltzaren artikulu bat aipatu zuen, non idazle nafarra baikor azaltzen baitzen irakurle gisa itzulpenen inguruan, baina ezkor, aldiz, idazle gisara, lehia handiagoa izanen delakoan. Zalduak adierazi zuen bera ez dela hain ezkor, besteak beste, Gasteizko klubak itzulpen bati buruz mintzatu behar duenean, %40 inguru jaisten delako partaideen kopurua. Adierazi zuen idazlea ez bertaratzeak baldintzatu dezakeela jaitsiera hori. Gainera, beste faktore batzuk ere aipatu zituen irakurleak itzulpenaren aurrean atzera egiteko: batetik, euskal idazleek errazkeriara ohitu omen dute irakurlea, eta bestetik, diglosia egoera. Halere, Zalduak azaldu zuen irakurle kluben helburua literatura behar duela izan, ez idazleen pasarela bihurtzea. Itzultzailea ez dute hain modu sistematikoan eramaten klubera, arrazoi ekonomikoak eta lotsa medio.

Ibarluzeak galdera luzatu zion ondoren Elorriagari: “Bada aldea idaztean eta itzultzean?” Eta idazleak baietz. Azaldu zuenez, enkarguzko literatura itzuli izan zuen Labayrun lanean izan zen urteetan, eta alde handia ikusten du lan horien eta norberak hautatutako itzulgaien artean. Ezin guztiak zaku berean sartu, beraz. Itzuli duen azkena Adam Bodor errumaniarraren Artzapezpikuaren bisita (Elkar, 2010) izan da, biziki maite duen obra. Gazteleratik itzuli du, nahiz eta Karoly Morvay hungariar hizkuntzalariaren laguntza izan duen testua orrazteko. Elorriagaren arabera, “itzulpena testu baten literatur muinak ikertzeko modu ederrenetarikoa da”.

Azkenik, Roquek itzultzaile eta zuzentzaile profesionalaren ikuspegia eskaini zigun. Gaur egun batez ere enkarguz egiten direla itzulpenak esan zuen, eta garai batean ez zela horrela, norberak hautatzen baitzuen zer itzuli. Idazletik itzultzailera baino, itzultzaile izatetik idazle izatera pasatzea errazagoa dela esan zuen, nahiz eta idazleak kexatu. Euskaldunok garen apurrak izanik, idazle kantitatea handia dela ere esan zuen. Hizkuntzaren problematikaz mintzatu zen, eta horretarako, Xabier Mendiguren Bereziarturen Burkidea (Elkar, 1984) itzulpena aipatu zuen; izan ere, urte “aunitz” badituen itzulpena bikaina izan arren, orduko euskal irakurlea ez zegoen horretara ohitua. Hizkuntzari begiratu behar zaiola esan zuen, itzultzeak hizkuntza behartzea baitakar.

Segidan, banan-banan egin beharrean, benetako mahai-inguruari ekin zioten, Ibarluzeak galdera bat/zuk egin eta nahi zuenak erantzuteko. Hizkuntzaren gaiarekin jarraitzeko, Mendigurenek adierazi zuen testu batzuek zailtasun handirik ez badute ere, beste batzuk sufrikario hutsa direla itzultzaile, zuzentzaile eta irakurleentzat. Tituluak aukeratzerakoan ere horri begiratu beharko litzaiokeela esan zuen, itzulpena naturalagoa litzatekeelako, eta ez bakarrik liburuaren ospeei. Hizkuntza orok izanen dituela bere mugak aitor zuen arren, azaldu zuen euskal itzultzaileak beste hizkuntzetakoak baino askoz zintzoagoak direla, eta arazo bati zuzenean egiten diotela aurre. Roquek arrazoia eman zion, eta adierazi zuen egun kultur eduki gehienak gordetzen saiatzen direla euskal itzultzaileak. Gainera, editoreari bidali aurretik euskalki diferenteko irakurleari itzulpena pasatzea oso aberasgarria dela esan zuen, izan ere, uste du batzuetan bai eskertuko luketela itzultzaileek zuzenketa zorrotzagoa.

Autoitzulpenaz ere mintzatu ziren. Mendigurenek adierazi zuen halako kasuak ez zirela itzulpenak, bertsioak baino. Alta, Elorriagak bere lanak gaztelerara itzuli dituenean, itzultzaile gisara azaltzen da liburuan. Gainera, idazle getxotarrak azaldu zuenez, beste inoren testua itzultzean, ahalik eta fidelen eusten saiatzen bada ere, haren testuak itzultzean ez dio errespeturik, eta gazteleraz funtzionatzen ez duen zerbait bada, aldatu, moztu edo luzatu egiten du. Orduan, entzuleon artean zegoen Gerardo Markuletak galdetu zion ea bi testuetatik zein zen kanonikoa, eta Elorriagak aitor zuen beste hizkuntzetara itzultzen denean gaztelerazkoa hartzen dela erreferentetzat. Hala ere, kritika egiten diote euskal gazteleraz idazten duelako, eta editoreren batekin sesioak ere izan dituela aipatu zuen tokiko gaztelera darabilelako. Horrela, bada, Elorriagak aipatu zuen gaztelerazko bertsioan irakurleari pistak ematen saiatzen dela. Zalduak ere uste du autoitzulpena bertsio bat dela, eta haren lanak itzultzean azalpen modukoa egiten duela esan zuen, testua moldatzen duela “Almeriakoek ere uler dezaten”. Elorriagak esan zuen Londres kartoizkoa da (Elkar, 2009) idazterakoan saiatu zela kapitulu bat amaitzean horren itzulpena egiten, aldi berean, beraz, baina ezinezko egin zitzaiola, itzultzen ari zela funtzionatzen ez zuen zerbait ikusi eta jatorrizkoa aldatzen zuelako. Aurreratu zuen orain arteko joera aldatu eta egun idazten ari duen obra itzultzaile profesional bati pasatuko diola, denbora aunitz eskaintzen baitio itzulpen bakoitzari.

Mendigurenek bota zuen ondoren galdera: egungo joera autorearen kutsua itzulpenetan gordetzea da, baina ez al da pena itzultzaileak estandarrean aritzea eta haien kutsua ez uztea? Entzuleon artean zen Bego Montorio itzultzaileak beste galdera batekin eman zion arrapostu: editoreek hori baimenduko lukete? Horren harira Zalduak esan zuen testuan itzultzailea gero eta presentzia gutxiago testuan, are eta hobeki.

Azkenik, itzulpen kuttun bat aipatzeko eskatu zien Ibarluzeak, eta hala egin zuten: Mendigurenek Iñigo Roquek itzuli berri duen Pessoaren Poemak pluralean (Denonartean, 2012) aipatu zuen; Zalduak AnaIsabel Moralesek itzulitako Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996) eta Oksanen Garbiketa (Alberdania-Erein, 2011), Mia Rissanen eta Joseba Ossak itzulia; Elorriagak “euskaraz idatziak diruditen” bi liburu aipatu zituen, Antton Garikanok euskaratutako Perutzen Bederatzietatik bederatzietara (Elkar-Alberdania, 2003) eta Andritxen Zubi bat Drinaren gainean (Elkar-Alberdania, 2010), Karlos Zabalak itzulia; eta Roquek, azkenik, Bego Montoriok itzulitako Mendez Ferrinen Mugaldeko jendea (Elkar, 1998) eta Gerardo Markuletak itzulitako hainbat idazleren Istorio hiperlaburrak (Erein, 1995).

Mahai-inguru interesgarria izan zen, pena galde-erantzun eta eztabaidarako tarterik geratu ez izana. Hala ere, itzulpenari lotutakoez gainera, beste berriren bat ere izan genuen. Batetik, mahai-inguruaren bukaeran Mendigurenek sortzear den Pasazaite argitaletxe berriaren berri eman zigun; antza, berehala abiatuko da, besteak beste, itzulpenen batekin. Bestetik, itzulpenaren inguruko solasaldiaren ondoren, liburu aurkezpenen txanda izan zen, eta ezagun genituen beste batzuen artean, berri bezain interesgarri egin zitzaigun Eric Dicharry idazlea aritu zen Hormatik hormaraino (Maiatz, 2012) liburua aurkezten, autorearen hitzetan “performance idatzia”.

(Argazkiak Literaturia, Zaldi Ero eta ezezagunetakoak dira)