Itzultzailearen sukaldeko lehen saioa atzo arratsaldean egin zuten Letren fakultatean, Itzultzaileen Nazioarteko Egunarekin bat eginik. Idoia Noble aritu zen gidari lanetan, eta Juan Garzia obraren itzultzaileak Maialen Berasategi itzultzaile eta zuzentzailea eta Larraitz Ariznabarreta ingeles literaturan aditu eta zaletua izan zituen lagun. Saio parte-hartzailea egin nahi zutela azaldu zuen sarreran Noblek, eta horretan saiatu ziren parte-hartzaileak, saio bizia egin zuten entzuleon aldetik hitz-hartze asko egon ez bazen ere.

Garzia luze-zabal mintzatu zen Shakespeare itzultzeko jardun anbiziotsuaz, Noblek egitasmoa inozokeria edo harrokeria izan ote zen galdetuta. Itzultzaileak esan zuen inozo puntu bat behar dela halako zerbaiti ekiteko. «Analitikoki begiratuz gero, itzulpena ezinezkoa da, baina itzulpena ukatzen duena komunikazioa ukatzen ari da; izan ere, inork ezin du esan nire burutik ateratzen den hori zure burura berdin iritsiko denik». Aldi berean harrotasun eta umiltasun puntu bat behar da, beraz, literatura itzultzen denean oro har. Xede-irakurlearengan jatorrizko testuak sortutako efektu bera lortzeko asmoz abiatzen dela itzultzailea esan zuen Garziak, eta horretarako harrotasun pixka bat beharrezkoa dela. Berasategirentzat oparia izan zen atzoko saioan parte hartzeko aukera, irakurle ez ezik, itzultzaile-betaurrekoekin begiratu ahal izan diolako testuari, eta «oso jostagarria» egin zaio.

Testu itzulgaia finkatu eta genero literarioa zehaztu

Azaletik bertatik antzeman daiteke errealitatea eta fantasia nahasten dituela obrak. Ametsa bera ipuinaren adieran ere har daiteke. Itzulgaia eta genero literarioa zehaztea ezinbestekoa da itzulpenari heldu aurretik, nekez emanen du bestela itzultzaileak. Ariznabarretak esan zuen Shakespeareren obra osoa ez zaigula autoritate obra batetik iritsi, eta kasu batzuetan ezin dela jakin noiz idatzi zuen ere, tartean behin baino gehiagotan taularatu arren idatzi eta zenbait urte eta gero baizik ez baita argitaratu. A Midsummer Night’s Dream-en kasuan, hainbat edizio egin zituzten, eta autorearen obra guztiekin gertatzen denez, aparatu kritiko handia dago horren inguruan.

Garziak berriz azpimarratu zuen itzultzaileak arretaz begiratu behar diola itzulgaiari, zeren aurrean dagoen jakin. «Inoiz halako testurik idatzi ez bada, oso zaila da itzultzea; itzultzailea testua ironikoa dela ohartu ez bada, adibidez, nekez sortuko du halako itzulpenik». Antzezlan bat da Uda-gau bateko ametsa, ahozko literatura, beraz, narratzailerik ez dago eta pertsonaien jardunetik jasoko du irakurleak ekintza. Neurtitzetan emana dago, Errenazimenduan ohi zenez, eta dekoroa deitzen den zerbait dago, hau da, pertsonaiaren arabera aldatzen da jarduna, nork bere hizkera du. Batzuk bertsotan jarrita daude, errimarik izan gabe ere, eta horretaz jabetu behar du itzultzaileak, ondoren erabakiak hartzeko. Shakespeareren obra osoan, hizpide dugun antzezlana da bertsifikatuena, eta Garziak hori gorde behar zuela erabaki zuen. Berasategiren ustez Uda-gau bateko ametsa komedia bat dela ere ez da ahaztu behar, nolabait, «karnabaleskotik» asko duela.

Badira ereduak, Bingen Ametzagak eta Bedita Larrakoetxeak ere itzuli baitzuten obra hau. Muga batzuk ikusten dizkie Garziak, ordea: euskara eredua ez zegoen orduan gaur egun bezain finkatua, eta Larrakoetxeak Arratiako euskaran eman zuen; Ametzagak, berriz, prosan egin zuen itzulpena. Muga horiek gorabehera, Garziak meritua aitortzen die: «Oraindik ez dut ulertzen nola izan ziren kapaz dena itzultzeko; aitzindariei ohore». Bi aitzindariek bezala, Garziak ere Hamlet euskaratu zuen lehenago; paralelismo bat edo beste ikusten dizkie bi obrei, esaterako, bietan agertzen dela antzezlanaren barruan antzezlan bat. Uda-gau bateko ametsa honetan, disparate modura agertzen zaigu, arloteek prestatzen baitute eta guztia aldrebes ateratzen baitzaie: «gaizki jokatutako antzerkiaren kritika izan daiteke».

Hizkerak, jerga edo pidgina nola itzuli: eztabaida amaigabea

Atenasen kokatuta dago antzezlana, baina basoko izakiak Ingalaterrako folkloreari dagozkie; obran sinonimotzat jotzen dituzten elfoak eta maitagarriak (arrak nahiz emeak dira ingelesez eta euskaraz) fantasiaren planoan agertzen dira eta ez dute erriman hitz egiten. Eskulangile soilak, berriz, prosan mintzatzen dira. Klase sozialaren arabera, baita pertsonaiaren arabera ere, aldatzen da hizkera eta erregistroa, beraz. Ariznabarretaren esanetan, erregistroa oso nabarmena da jatorrizkoan, edozein irakurlek antzemateko modukoa; «pertsonaien karakterizazioari lotuta dago, bilatutako eta ongi pentsatutako zerbait da». Berasategiren ustez hori da ematen zailena; bera ere saiatu zen pasarteren bat itzultzen, eta errima gordetzea lortu bazuen ere, jatorrizkoan alde nabarmena zegoen pertsonaien arteko hizkera euskaraz ere markatzea ez zaio samurra egin.

Garziak esan zuenez, espainolezko bertsio batzuek behe-erregistroko pertsonaiak oker mintzatzen jarri dituzte, hau da, akats gramatikalak behin eta berriz egiten. «Eta ez da hori jatorrizkoa; ez da imitatu behar nola dagoen jatorrizkoan formulatuta, baizik eta zer adierazten duen, efektua imitatu behar da, ez forma». Esaterako, jatorrizkoan pertsonaia batek hizkiak jaten dituelako ez du xede-testuko pertsonaia horrek hizkiak zertan jan. Horrekin zer efektu bilatzen den pentsatu eta efektu bera lortzeko xede-hizkuntzan zerk funtzionatuko duen pentsatu behar du itzultzaileak. Ez dago arau orokorrik hizkera edo jerga edo idiolekto bat itzultzeko, kasuan kasuko erabakia baizik.

Bertsoak emateko, neurri klasikoak erabili ditu itzultzaileak, ingelesez batzuetan 10 silabakoa izan arren. Zortziko handia eta 8/7 erabili ditu bereziki, eta, bertsoetan bezala, azentua beti bukaeran dute; horrek bai irakurleari bai antzezleari lagungarri zaiola esan zuen Garziak, eta prosan jarriz gero «doinu deklamatorioa galdu» eginen zela. Froga batzuk egin zituen hasieran, itzultzeko proposamenari baietz esan aurretik, eta neurriak funtzionatzen zuela ikustean, hau da, pertsonaiak horrela mintzo zitezkeela sinesgarria zela ikusi zuenean, aurrera egin zuen.

Hiztegia, erreferentziak eta sukaldeko beste tresnak

Tokian tokiko erreferentziak itzultzeari buruz, egokitu behar diren ala ez erabaki behar izaten du beti itzultzaileak. Grezia agertoki da eta Ingalaterrako izakiak eta arloteak agertzen dira obran, eta pentsatu behar dugu nahita egindako horrek, molde berari eutsiz gero, euskaraz funtzionatuko ote duen. Gauza bera izenekin, autoreak jokoak egiten baititu horiekin ere. Robin Goodfellow pertsonaia, adibidez, Mattin Onpuska bihurtu du Garziak. Horren harira, Ariznabarretak Marta Barros Ochoaren artikulu hau gomendatu zuen, gaztelaniaz bertsio batean eta bestean izenak nola eman diren ikusteko eta, nahi izatera, Garziaren hautuekin alderatzeko.

Ingeles zaharra izanik, aintzat hartu behar dira, nola ez, arkaismoak eta lagun aizunak. Garziak adibide bat jarri zuen: garagardo baten barruko “crab errea” bihurtuko dela dio izaki batek; gaur egungo adieran karramarro jarriko genuke, baina garagardo barruan karramarro erre izatea nahiko bitxia dela pentsatu behar du itzultzaileak, eta denbora gehiago eskaini horren bilaketari. Bertsio batean eta bestean begiratuta, Garziak ikusi zuen “sagarra” ere esan nahi zuela horrek «eta, dokumentazioarekin segituz gero, garai batean barruan sagar errea zuen garagardoa edatea ohikoa zela» ere jakinen dugu. Espainolezko itzulpen batean, ordea, karramarro erre bihurtzen da izakia.

Arloteen hitz eta zentzu jokoak ere aipatu zituen Garziak. Hitz-hartze batean puntuazioa aldrebes erabiltzen du arlote batek; «nola itzuli behar da hori sintaxi diferente batean?». Gainera, Noblek ohartarazi zuenez, antzezlearen esku egonen da gero Garziak txukun-txukun eta buruhauste handien ondoren emandako puntuazio-joko hori ahoz gora transmititzea.

Ariznabarretaren ustez, Shakespeareren lanaren inguruan aparatu kritiko handia badago ere, Uda-gau bateko ametsa obrak kanon berrietatik begiratu eta berrinterpretatzeko aukera ematen du nabarmen, eta gaur egungo teoria postmodernoetatik aztertzeko ere aberatsa da.

Trantze eskizofreniko kontrolatua

Lan hau itzultzeko jokamolderik ez zuten zehaztu, ez eta osagai magikorik eman ere. Testuaz jabetu behar dela errepikatu zuten, zer testu motaren aurrean gauden identifikatu eta horren arabera jokatu. «Itzulpena, eta batez ere literarioa, trantze eskizofreniko kontrolatua da», esan zuen Garziak. Jatorrizkoak beti presente egon behar du, baina urrun, horren forma ahaztuta. Esan nahi duen hori beti buruan, baina nola dagoen formulatuta asko begiratu gabe. Garziaren ustez xehetasunetan ez dugu tematu behar, «San Jeronimok zioen bezala, ez hitzez hitz, zentzuz zentzu baizik edo, nahiago baduzue, esanahiz esanahi». Hurbil-urrun jokoa, hor ere.

Aholku batzuekin bukatu zuen Uda-gau bateko ametsa-ren euskaratzaileak. Batetik, itzultzailearena dela testu itzulia, baina idazleak agintzen duela. Beraz, kontuz ibili behar da jenialtasunekin: «azken orraztu aszetikoa» egin behar zaio testuari, norberaren jenialtasunak kendu behar dira benetan testuan justifikaziorik ez badute. Eta bukatzeko, aitortza apal bat: «Hau itzultzen ari zarenean Shakespeare izan behar duzu».

Testua: Maialen Berasategi

Eredu eta oinarri dela, eta euskaraz ez geneukala: bi arrazoi soil, beste askoren artean, Virginia Woolfen A room of one’s own itzultzeko.

Asmo horixe iragarri zuen Consonni Bilboko arte ekoizleak 2012an, «emakumeok lan egiteko, hausnartzeko eta sortzeko behar dugun espazio propio publiko nahiz pribatuaren aldarrikapen gisa», eta, diru bilketa kolektibo baten laguntzaz, gela barruraino sartu zaigu uda honetan Gela bat norberarena, Maria Colera Intxaustik itzulirik.

Edozein itzulpenek dakarren zailtasunari Woolfen idazkera liriko landua erantsiz gero, argi dago ez zela izango lan samurra —jatorrizkoa irakurria duena ederki jabetuko zen horretaz—; baina euskal irakurleak, erraz eta gustura asko leitzeko ez ezik, modua izango du idazlearen beraren oihartzuna eta indarra aditzeko ere, esaldiz esaldi, adierazpidez adierazpide, titulutik bertatik hasi eta oin ohar xumeeneraino.  

Euskarazko edizioak, gainera, bi hitzaurre ere badakartza, interesgarriak biak ere. Bata, Adelina Valgañon Artearen Historiako irakasleak idatzia da, eta liburuaren nolakoez eta eraginez mintzo da; bestea, berriz, Remedios Zafra idazle eta Arte irakaslearena da, eta nolabait lotzen ditu Woolfen gelaren pribatutasuna eta gaur egungo gela beti komunikatuak.

Hona hemen liburuaren zenbait ideia, labur emanak.

Gezur egiazkoak

Woolfek, Emakumea eta literatura gai (zabal) gisa hartuta, hitzaldi batzuk eman zituen emakumeen bi kolegiotan, eta horietan oinarriturik dago liburua. Saiakera? Saiakera literarioa? Ezin sailkatu da Gela bat norberarena, idazleak, lausotu baino gehiago, urtu egin baititu saiakeraren eta literaturaren arteko mugak, errealitatearen eta fikzioaren artekoak. Edukiak ez ezik, formak eta narrazioaren elementuek ere egiten dute berezi idazkia; izan ere, Woolfek nahieran nahasten ditu gezurrak eta egiak, «eleberrigilearen libertate eta lizentzia guztiez baliatuz». Gauzak badira, baina ez dira: Oxford eta Cambridge hortxe daude, baina ez daude; udazkena da, baina, beharbada, udaberria da; Mary Carmichaelik ez da sekula izan, baina hortxe dago, bizi-bizirik;  narratzailea bera ere Virginia Woolf da, baina ez da, Mary Beton* baitu izena —edo ez—. Literaturari buruz idazteko, antza, literatura baino hoberik ez dago; horra jolasa.

Woolfek —argi dio hasieratik— ez du asmorik ondorio biribil egiazko bat emateko, baina, aitzitik, etengabe botako ditu bere egiatxoak; irakurleari dagokio zer sinetsi eta zer gorde erabakitzea. Ez da erraza, baina areago izango da zaila bereiztea ironiaren eta inolako tolesik gabe esandakoen artean…

Judith Shakespeare

Idazle batek, taxuz idatziko badu, dirua behar du, eta lekua, eta denbora; horra hor Woolfen mezu soila. Begi bistakoa dirudi, baina, kontuan harturik historian ezintasun intelektualarekin lotu dela emakume idazlerik ia ez egon izana, Woolfek, barnetiko behar gorriz, azpimarratu zuen emakumeen problema nagusia horixe bera dela: sekula ez dutela izan ondasunik —edo ez direla izan beren ondasunen jabe—, eta ez dutela izan gela bat beraiena lasai idatzi ahal izateko, ez eta astirik ere, beti emakumeen zereginekin lanpeturik.

Baliabide materialik ez, eta gogo baliabideak ere, hesiturik: nola sortuko dira idazle andrazkoak, aurretik eredurik izan ez badute, egun osoan etxean sartuta badaude, eta, honelakoak entzutearen entzuteaz, emakumeek berek ere sinetsi baldin badute ez dutela balio idazteko, txakurrek dantzarako balio ez duten bezalaxe?…

Eta hortxe piztuko digu Woolfek, irudimenaren putzutik, Judith Shakespeare, eta kontatuko digu haren istorio tristea: nola bazuen anaiak adinako dohaina eta nola amaitu zuen bide bazter batean lurperaturik, idazteko aukerarik ezaren ondorioz bere burua hilda. William kanpora irtengo zen, eta ezagutuko zituen munduaren eztiak, zuloak eta ertzak, eta, bere dohainen dohainez eta libertatearen libertatez, bihurtuko zen idazle bikain; Judith, aldiz, munduak itota, bere dohainen ezinaren ezinaz, hilko zen haurdun eta atsekabeturik.

Amorrua…**

…taupaka sumatzen da liburu osoan, bizi eta bortitz zenbaitetan, barexeago beste batzuetan —Consonniren edizio honek, gainera, oso modu berezian nabarmendua dakar…—. Alde batetik, Woolfek dio idazle bati ezin zaiola amorrua gailendu, horrek idazkuntzaren funts garbi eta libretik urrundu ohi duelako; bestetik, ordea, agerikoa da Woolfek berak bere amorruari ezin eutsia —edo eutsi nahi eza—. Ezbairik gabe, ederki jabetua zegoen gizarte patriarkalak maiz emakumeen —eta, bereziki, feministen— amorrua erabiltzen duela, hain zuzen, haien argudioak gutxiesteko.

Liburuan, ironia garratzez azaltzen du Shakespearek (Williamek) eta beste (gizon) batzuek modua izan dutela gogo giro lasai amorrurik batere gabean idazteko, eta horregatik sortu dituztela hain idazlan libre, zuzen eta hertsiki literarioak. Azken batean, amorrua gaitzetsi arren, amorraturik egoteko eskubide zilegia aldarrikatzen du Woolfek; areago, erdi etsita, behin eta berriz eskatzen du norbaitek azter dezala zer-nolako eragina izan duen hainbeste urtean irentsiriko amorru horrek bai idazle emakumeen buruan eta bai haien idazkeran.

Gogo androginoa

«Guztiz penagarri litzateke emakumeek gizonek bezala idaztea, edo haiek bezala bizitzea, edo haien antza izatea: munduaren aniztasun eta zabaltasun ikaragarria kontuan izanik, bi sexu nahikoa ez dira eta, nola moldatuko ginateke bakar batekin?». Bi sexu daude munduan, diferenteak dira, eta elkarren osagarriak; horra Woolfen pentsamoldea.

Idazlearen arabera —eta hau da haren proposamenik polemikoenetako bat—, beren sexuaren kontzientziarik ez duten idazleak dira onenak: aukerarik ezagatik amorratuta dauden idazle emakumezko gehienek erdipurdiko lanak sortuko dituzte, bai eta emakumeen aurrerabidea oztopatu nahiagatik amorratuta dauden idazle gizonezkoek ere. Woolfen aburuz, sorkuntza osoa izan dadin, buru barruan ere bat egin eta elkarlanean aritu behar dute norberaren sexuek —eta hor, nire ustez, generoaz ari da batez ere—: gogo femenino hutsezko idazle emakumeen eta gogo maskulino hutsezko idazle gizonen ordez, idazleak behar dira, gogo androginodunak.

Idatzi, idatzi… «munduaren onerako»

Gela bat norberarena edukitzeko, eta lortzeko dirua, eta irteteko etxetik; idazteko denetik, eta modu orotan. Horixe eskatu zien garaikide zituen emakumeei eta, ziur asko, ondoren etorriko zirenei, eta ez bakarrik emakumeen onerako izango zelakoan, baizik eta, soilki, «liburu onak desiragarriak» direlako mundu guztiarentzat.

Azkeneraino ironiari eutsiz, eta inork biktimismorik egotz ez zekion —hori ere patriarkatuaren trikimailu usua izaten baita—, hona hemen, laburturik, Virginia Woolfen amaierako zirika eta erronka(txoa): emakumeok, beti izan duzue dena kontra, beti izango duzue zer egin esango dizuenen bat, gogorra duzue bidea, bai, baina ez ezazuela aitzakia hori sinets eta bertan goxo egin; segi aurrera, zuen esku dago-eta Judith Shakespeare piztea.

Hiruzpalau kontu

Liburuaren ideia (gutxi) batzuk gaingiroki azaldu ondoren, gogoeta pertsonalen bat —bestelako gogoetarik ba al dago, ba?…— plazaratzeko atrebentzia harturik, hiruzpalau kontutxo nahi nituzke esan:

Bat. Harrigarria da hitz hauek 1929an idatziak egotea. Orrialde hauetan daude, gaur egungo ikusmolde eta bizimodu feministen oinarriak ez ezik, baita literatura, historia eta bestelako hamaika alor soziologiko eta antropologiko aztertu eta ulertzeko ditugun oinarri franko ere.

Bi. Behin bakarrik leitzea ez da inolaz ere nahikoa liburu honen ertzez jabetu eta gozatzeko. Irakurraldi bakarrerako, bihurriegia da ironien jolas etengabea, zabalegia ideien oinarria, sakonegia testuinguruaren ontzia, landuegia prosaren zeharra, eta biziegia idazlearen etorria.

Hiru. Beharbada, materialismoa eta indibidualismoa sustatu nahia egotziko dio baten batek Woolfi; akusazio horren erantzun soila emana du idazleak, liburuaren azken atalean.

Lau. Ikastola eta institutuetako irakurgai zerrendan behar luke egon liburu honek hemendik aurrera, ezin hobeki euskaratu digutenez gero.

*Mary Beton, Mary Seton eta Mary Carmichael ez dira ausaz hautaturiko hiru izen —ez dirudi Woolfek ezer hautatu zuenik ausaz—… Moya Valgañonen hitzaurrean bada zerbait horri buruz, eta, interes handiagoa duenari, Wikipediak —nork bestela— argituko dio bidea: Maryak nondik datozen.

**Hamaika gogoeta —baita libururen bat edo beste ere— idatzi dira amorruak Woolfen lanetan izandako nolakoaren eta eraginaren gainean. Hona hemen horietako bat  (ingelesez).

Irene Arrarats (Hernani, 1967) Berria egunkariko euskara taldeko arduraduna da. Historia ikasi zuen, baina, 1991. urtean, Euskaldunon Egunkaria-n zuzentzaile bila ari zirela eta, euskararen munduan hasi zen lanean, irakasle baten gomendioari esker.

Nolakoak izan ziren lehen urteak Egunkaria-n?

Oraingo ikuspegitik begiratuta, Egunkaria-n hasi nintzenean ez dakit oso prestatuta nengoen lan horretarako. Egia esan, ez dakit orduan inor prestaturik zegoen lan hura egiteko. Lankide batzuk ni baino prestatuago bai, baina, oro har, exijentzia askoz ere txikiagoa zen. Egunkaria-ren hasieran denok ginen oso gazteak. Batzuek bazuten esperientzia prentsan, baina beste batzuk han aritu ginen lehenengo aldiz prentsan, eta guretzat ikasteko makina bat izan zen.

Beste garai batzuk ziren, eta lan egiteko modua ere ezberdina izango zen oraingo aldean, ezta? Baliabideen arloan, esaterako.

Gaur egun, Internet daukagu, gaikako hiztegiak dauzkagu, Euskalterm… Orotariko Euskal Hiztegia bukatua dago, Hiztegi Batua ere badago (oraintsu gehitu dizkiete definizioak lehenengo pasaldiko hitzei)… Garai hartan, hiztegiak bazeuden, baina gutxi batzuk, eta txikiagoak: Kintanaren hiztegia, Plazido Mujikaren hiztegiak, UZEIk eginak zituen batzuk… Baina, noski, horiek Euskaltermen bidez kontsultatu edo liburukote haietan kontsultatu, alde ederra dago. Dena dela, kontua ez da bakarrik hiztegiak bazeuden edo ez zeuden; hiztegiak aparte utzita, egunero tokatzen zen zer edo zer itzuli beharra eta delako zera hori hiztegian ez agertzea, neologismo bat zelako, edo gauza berriren bat; orain, gutxienez, baduzu non begiratu jakiteko zer den. Izan ere, egunkari batean, edozein arlotako edozein gauza ateratzen da edozein egunetan… Eta, jakina, kazetaritzako prosa eredu garbirik ez genuen… Hori zen okerrena. Gauza soilak kontatzeko ere, zenbat buelta alfer-alferrik… Gaur egungo baliabideekin ohituta, atzera begiratu, eta ez dakit oso ondo nola lan egiten genuen.

Moldatzen zineten, nolabait.

Bai, moldatzen ginen. Larrituta, burua hautsita.

Dena den, esan duzu exijentzia ere bestelakoa zela orduan.

Bai, dudarik gabe. Beharbada, orain ez gara konturatzen, baina orain askoz ere gehiago exijitzen zaio kazetariari, baita hizkuntzaren profesionalari ere oro har (zuzentzaileei, itzultzaileei…). Horrela izan behar du, noski. Horrela egiten da aurrera. Gaur egun, gazteek beharbada beste gabezia batzuk izango dituzue, baina askoz ere gehiago landu duzue zuen prestakuntza.

Hasi eta urte batzuetara, euskara taldearen ardura hartu zenuen. Nolako aldaketa izan zen hori?

Nik ardura hartu nuenerako, bidea hasia zegoen, nolabait. Niretzat, ez zen izan hutsetik hastea. Ni baino lehen, Txiliku eta Patxi Petrirena aritu ziren. Asko ikasi nuen haiekin, baita gainerako lankideekin ere: Beatriz Zabalondorekin eta abar. Arian-arian, eguneroko lanak asko irakasten dizu, eta lankide onak izatea ere funtsezkoa da. Lan egiteko eta hizkuntzaren zoko guztiak miatzeko gogoa baldin badaukazu, oso ondo pasatzen duzu, asko ikasteaz gain. Nik zorte hori izan nuen: ardura hartu baino lehenago, zazpi urte pasatu ziren, eta, denbora horretan, zuzentzen eta itzultzen aritu nintzen, lankideen gauza on guztiak ikasten… Bidea poliki egin dut, eta hobe horrela.

Batzuek pentsatzen dute zuzentzaileok-eta oso jende antipatikoa garela, eta beti gabiltzala bideak ixten, debekatzen, sormenari mugak jartzen… Baina gure eginkizuna justu kontrakoa da.

Pixka bat azaldu duzu, baina zein da, zehazki, Berria-ko euskara taldearen lana?

Labur-labur esateko, hizkuntza eta estilo irizpideak zehaztea eta betearaztea. Euskara taldeak jokalekua zehazten du. Aztertzen dugu egunkari jeneralista eta nazional batean zer eredu izan litekeen egokia batez besteko irakurlearentzat, kontuan harturik euskalki guztietako kazetariak eta irakurleak daudela. Askotariko jendea dago irakurleen artean: euskaltzainak, idazleak, itzultzaileak, euskara ikasten ari direnak, euskaraz sekula alfabetatu gabeak izanik ere euskaldun zaharrak direnak… Hartzailea oso heterogeneoa da. Beraz, euskara taldeak gure jokaleku hori zedarritu behar du, hori mugatu, edo, paradoxaz eta zehatzago esateko, jokaleku hori zabaldu. Izan ere, batzuek pentsatzen dute zuzentzaileok-eta oso jende antipatikoa garela, eta beti gabiltzala bideak ixten, debekatzen, sormenari mugak jartzen… Ez da hori kontua. Euskara taldearen espiritua eta eginkizuna kontrakoa da justu: jendeari bideak ematea hizkuntza baliabideak lantzeko, gero norberak aukera dezan nola esan nahi dituen gauzak, hainbat faktoreren arabera: zertarako ari den, zer-nolako generotan, zein produktutan (ez bailuke gauza bera izan behar Berria-n idatzi edo Gipuzkoako Hitza-n edo Mantangorri-n). Kazetari batek, ondo idazteko, erregistro asko izan behar ditu, baliabideak landu behar ditu. Esate baterako, kontuan izan behar du bere euskalkian zenbateraino erabiltzen den hitz bat edo zenbateraino den txokokeria bat. Baina, berez, kazetariak ez dauka denborarik gauza horietan guztietan pentsatzeko; laguntza behar du alde horretatik, eta euskara taldea dago laguntza hori emateko.

Hori dena zertan gauzatzen da?

Etengabe estilo liburua lantzen aritzen gara, irizpideak argi egon daitezen. Horretaz gain, euskara taldekook kontsultei erantzuten diegu, hizkuntz arazoen konponbideak proposatu, testuak zuzendu, eta iritzi artikuluak eta erdal kolaboratzaileen erreportajeak-eta itzuli. Kontuan izan behar da zuzentzailea egunkariaren lehen irakurlea dela. Zuzentzaileak arazoak baldin baditu zerbait ulertzeko, oso litekeena da irakurleak ere arazoak izatea. Eta egunkari bateko testuek ez dute problematikoak izan behar, ulermen aldetik behintzat. Eta horrekin ez naiz egiten ari sinplekeriaren apologiarik.

Zuk idatzia: “Euskal prentsan […] harroxko dabil politikarien sasi-hizkera hutsal handiustea —baita politika baino kontu xeheagoak darabiltzagunean ere—, erdal administraziotik datorren estilo gordin aberats ustekoa. Eta ahaztuxe dugu ahozko tradizioaren dotoretasuna —ez bedi nahas, arren, arrunkeriarekin eta txokokeriarekin—.” Egia da gutxik lortzen dutela “normal” idaztea eta asko saiatzen direla “normaltasunez” idazten?

Nire ustez, euskararen normalizazioan egiten ari garen bidetxo honetan, arazo handienetako bat hau da: egiazko euskararen transmisioan izan den eten latza. Izan ere, batzuek bai, baina oraingo gazte gehienek ez dute nik nire gurasoei aditu diedan euskararen berririk batere. Irakurri, irakurtzen dugu, baina klasikoak, noski, inork ere ez ditu irakurtzen. Leitzen baditugu ere, ez diegu kasurik egiten estilistika aldetik-eta. Baina kasu egin beharko genieke. Beti gabiltza euskaraz ezin ote den esan hau eta bestea; badakigu erlatibozkoa oso zaila dela eta arazo estruktural batzuk badituela euskarak. Baina euskal prentsan agertzen diren testuen arazo gehienak konpontzen errazak dira. Konponbide horiek klasikoetan daude, idazle onen liburuetan (eta klasiko esaten dudanean, ez naiz ari Axularrez bakarrik; Atxagari buruz ere ari naiz), baita ahozko mintzo normalean ere. Hor badago belaunaldi bat elebiduna izanagatik euskarari bizi-indar handiarekin eutsi ziona, eta ez erdi totelka. Nahiz eta belaunaldi hori gehienbat ahozko munduan aritu den, nahiz eta gutxi idatzi duen, diskurtsoa antolatzeko era horretan asko dago ikasteko eta gure testuetara ekartzeko.

Baina, horren ordez…

Horren ordez, beste sasi-eredu batzuetara jotzen dugu, erdarazkoetara. Eta, askotan, jabetu ere ez gara egiten. Beraz, gaztelaniaren egitura imitatzen baduzu euskararen egiturarekin, mordoilo bat ateratzen zaizu.

Hori da, beraz, badatorren belaunaldiaren gabezia handienetako bat?

Ez dakit oro har hala den, baina kazetari lanetan hasten diren gaztetxoen arazoa, behintzat, hori da: egiazko euskara horren transmisioa eten egin dela. Adibidez, 22 urteko gazte batekin hitz egin, eta esango dizu, lasai-lasai eta zintzo, nekazal hitza bizi guztitik esan dela bere herrian. Azken urteetako asmakeria guztiak erabat normalak eta euskarazkoak iruditzen zaizkio: esaten badiozu esposaketa ez dela erakusketa, hots, esposatu hitzak, berez, ezkondu esan nahi duela, harritu egingo da, eta pentsatuko du hori gauza berri bat dela. Gainera, hizkuntzaren alderdi guztietan gertatzen da hori: hiztegian, joskeran eta denean. Fraseologia eta estilistika aldetik txukun samarra izateko, belarria zorroztu egin behar da, aldamenean hiztun onak edukitzeko zortea izan, irakurtzeko gogoa izan, eta formari ere erreparatu. Esaterako, puntuazioa ez digute inon irakasten, eta, hala ere, jende guztiak dauka bere teoriatxoa puntuazioari buruz. Gauzak landu egin behar dira, ordea, idaztea teknika bat baita. Eta profesionala baldin bazara, landu egin behar duzu.

Eta jendea prest ikusten al duzu horretarako, oro har?

Oro har, bai. Jendea prest dago ikasteko, baina iruditzen zait batzuetan ez garela jabetzen zer gabezia ditugun. Gaztetan, pentsatzen dugu dena dakigula, baina dena daukagu ikasteko. Denoi gertatu zaigu hori, eta oraingo gazteek ez dute zertan lehengoak baino hobeak izan. Hala ere, agian oker nago, baina iruditzen zait ia-ia badagoela gaizki, naturaltasun ustezko batez idaztearen apologia bat; eta euskaraz bakarrik, beste hizkuntzetan ez baitut ikusten halakorik. Profesionalei buruz ari naiz, edo erdi profesionalei buruz, eta oihartzun publikoa duen komunikazioari buruz, Internet barne. Normala iruditzen zait, noski, SMSetan eta lagunarteko komunikazioan jendeak ekonomiara jotzea eta informal aritzea. Baina profesional bat baldin bazara, eta Twitterren ari bazara, oihartzun publikoa duen leku batean, harrigarria egiten zait fonetismoetara jotzea, esaterako. Gaztelaniaz, seseoa edo sisipasa duten herrialdeetan, adibidez, ez ditut imajinatzen kazetariak eta hizkuntzarekin lan egiten duten profesionalak z-k s-ekin ordezkatzen, jakinaren gainean.

Kasu egin beharko genioke klasikoen estilistikari, eta belarria zorroztu.

Zergatik uste duzu gertatzen dela hori?

Hori haiei galdetu beharko litzaieke. Beharbada, esango dute: “Batuak ez gaitu asetzen, eta beti batuan aritzearen aldekook duzue kulpa: ez duzue osatu denok gogobetetzeko moduko baturik”. Nik amesten dudan batua idazle eta itzultzaile batzuen testuetan ikusten dut; eta desideratum hori ez da justu Berria-k gaur egiten duena. Nik hobea nahi dut Berria. Baina denon ekarpenak behar ditu batuak benetan denok gogobetetzeko modukoa izan dadin. Pentsatzen baldin badugu gure euskalkiko hitzak edo joskerak ez direla batua, eta batuan idazten dugunean egiten baldin badugu halako gauza arraro aseptiko koloregabe erdal kutsuko bat, orduan, noski, premia sentituko dugu gertuagoko zerbait izateko, eta mutur batetik bestera joango gara: pasatuko gara Koldo Zuazok Marteko euskara deitzen duen horretatik gauzak nork bere etxean esaten dituen bezala idaztera. “Obe geyo”, eta halakoak, esate baterako. Bide horiek ez dute balio testu estandarretan, hizkuntzaren zero graduan. 

Zuzentzailearen lana, orduan, esker txarrekoa da?

Esker onekoa, behintzat, ez da.

Euskal zuzentzailearena gogorragoa da, agian, hizkuntza gutxitua eta erabat estandarizatu gabea izaki?…

Euskaraz beharrezkoagoa da, ordea. Dena den, tirabirak izatea normala da: ikuspegi bat baino gehiago dago beti. Alde horretatik, prentsan ari garen zuzentzaileontzat, zoragarria da aukera izatea idatzi duenarekin hitz egiteko, askotan ez baitugu modurik izaten (kanpoko kolaboratzaileekin, adibidez, ia sekula ez). Hori alde batera utzita, zuzentzaileak oso kritikoa izan behar du bere buruarekin, oso kontuz ibili behar du; izan ere, beti besteren testuekin ari da, eta jakin behar du (eta hau ikastea kostatzen da gehiena ofizio honetan) bere maniei eta kapritxoei galga jartzen. Ez du aldatu behar ezer ezin badu argudiatu zergatik ari den aldatzen. Zuzentzailea ere profesionala da, eta gogoan izan behar du testua ez dela berea. Gure kasuan, testua kazetariarena da, baina Berria-rena da lehenik eta behin. Hori guztia ezin zaio ahaztu ez kazetariari eta ez zuzentzaileari. Bestalde, kontuan hartu behar da prentsan zuzentzaileak aldaketa asko egiten dituela; ez ditut sekula kontatu, baina aldaketa asko dira, ehunka egun bakarrean. Eta oso bakanetan etorriko zaio inor esatera: “Eskerrak konturatu zinen hau horrela jarri nuela”. Inoiz okertzen bada, ordea (eta okertuko da, noski, humanoa den aldetik), orduan bai, kargu hartuko diote. Dena den, zuzentzaileak badaki egunkaria aurreko egunean nola zegoen, eta badaki irakurlearengana nola iritsi den; hori ikusteak ematen du nahikoa satisfazio.

Urteak kontuan hartuta, aurrerapena nabarmena izan da, bai euskarazko prentsan eta bai euskararen normalizazioan, oro har. Egunerokoan, ordea, inurri lana dago, eta lan hori nekagarria eta etsigarri samarra izan daiteke batzuetan. Hala eta guztiz ere, lorpen txiki horiek merezi dute, ezta?

Nik, tarteka, ariketa bat egiten dut. Egunen batean deprimitu egiten banaiz hanka sartzeren bat egin dugulako edo titulu aldrebesen bat atera dugulako (halakoak nahi baino maizago gertatzen baitira), Euskaldunon Egunkaria-ren lehenbiziko zenbakietako bat hartzen dut, eta depresio guztia pasatu egiten zait. Badakit gauza asko daudela hobetzeko, baina ez dago dudarik asko hobetu dela. Alde horretatik, zoragarria da ikustea zenbait profesiotan zenbat aurreratu den: itzulpen literarioan, esaterako; baita irakaskuntzako materialean ere. Eta iruditzen zait euskal prentsa ere bide onetik doala, bere on-gaitz guztiekin.

Zuzentzailea beti besteren testuekin ari da, eta jakin behar du bere maniei eta kapritxoei galga jartzen.

Geroari begira, zer susmo, zer irudipen?

Gaur egun, paperezko egunkariak kinka larrian daude. Aurreko batean, lankide batek zera esan zidan: “Papera hilda dago!”. Baina nik uste dut papera bere buruaz beste egiten ari dela. Telebista sortu zenean, jendeak uste zuen irratia desagertu egingo zela. Zorionez, ez da desagertu. Egia esan, Internet zoragarria da. Baina egun, Interneten uholdearekin eta tsunamiarekin, jendeak galdutzat eman du papera, eta horregatik iruditzen zait bere buruaz beste egiten ari dela. Ez dakit zer gertatuko den, baina paperak badu bere lekua, nire ustez. Moldatu egin behar duela, beste zerbait eskaini behar duela, hori argi dago. Baina desagertu…? Iruditzen zait, izatekotan, bere burua hilko duela. Eta hori oso lotua dago euskararen normalizazioarekin, gezurra badirudi ere. Interneten eredu koherente, libre eta sortzaile bat lantzea askoz ere zailagoa da. Edozerkeriak atea irekita dauka, eta, alde horretatik, niri kezka pixka bat sortzen dit. Bideak jarri beharko dira jendeak segi dezan bere adierazpideak eta baliabide linguistikoak lantzen eta Interneten ere erabil ditzan, baina errazkerian eta edozerkerian erori gabe, profesionalei dagokien moduan, kobratu egiten dugu eta. Gainerakoak libre dira, baina hizkuntzaren profesionalak kontuz ibili behar du.