Jule Goikoetxeari elkarrizketa

Elkarrizketaren egilea: Maria Colera Intxausti

Elkarrizketa katalanez hemen.

Zure interbentzio eta idatzietan euskal estatu feministaren sorrera eskatzen duzu. Zertan datza estatu feminista hori?

Nik gehien jorratu dudana da estatugintza, estatugintza feminista, estatu feminista baino. Zer zentzutan? Estatua definitu daiteke era estatiko batean edo prozesu bezala, eta nik nahiago dut prozesu bezala ulertu. Eta zertan datza estatugintza feminista? Politika publikoak egiterakoan, diskurtso ofizialak artikulatzerakoan, zer den zer erabakitzerakoan —alegia, zer izango den enplegua, zer lana, nolako politika publikoak egingo diren, lana kobratuko den, edo enplegua bakarrik, edo ezer ez, zer sartuko den merkatuaren logikan eta zer ez, are gehiago, euskal estatu feminista horretan emakumezkoak edo gizonezkoak egongo ote diren, espazio publikoa nola okupatuko dugun, zer puntutaraino izango den etxea eremu publikoa edo pribatua…—, gai horiek guztiak ikuspuntu feministatik zehaztean, hain zuzen. Hori da estatugintza egitea ikuspuntu feminista batetik.

Eta hor ikuspuntu desberdinak daude, noski, ez baitago feminismo bakarra, borroka ideologikoa dago ikuspegi desberdinen artean, baina oro har estatugintza feminista hori da: galdera horiek guztiak mahai gainean jarriz eraikitzea estatua.

Eta praktikara eramanez, nola erantzuten dituzu galdera horiek, adibidez zer da espazio publikoa, zer pribatua, zer ekonomia feminista…?

Zergatik etxeak izan behar du pribatua? Zer zentzutan? Zer esan nahi du pribatu horrek? Ezetz esatea, hori ez dela pribatua, eraldatzailea da, eta ikuspuntu feministatik esan behar dugu ez dugula esanahi hori onartzen, ez dugula onartzen jarduera ekonomikoak eremu pribatukoak izatea. Zeren, berez ez dago eremu pribatu bat publikoarekiko independentea. Alegia, eremu pribatua estatutik egiten da, horregatik, estatugintza feministak errotik eraldatzen du estatua non sartu daitekeen eta non ez. Izan ere, estatu liberalek askotan esaten dute legeak denontzat berdinak izan behar direla, baina estatua ezin dela eremu pribatuan sartu. Zer da eremu pribatua, baina? Hori da gakoa.

Eta, esaten genuen moduan, biolentzia hemen familian dago batez ere, ez da estatua hemen biolentoa dena. Estatuak birsortu egiten du biolentzia, baina gizartean dago biolentzia hori. Horregatik behar dugu estatua, hain zuzen ere, biolentzia hori deseraikitzen hasteko eta beste era batera gauzatzeko beti gauzatu behar den biolentzia hori. Beti egongo baita biolentzia prozesu horretan, kontua da nola hartu estatuaren aparataje hori guztia zure helburuak erdiesteko.

Eta, orduan, zentzu horretan, estatuaren aparataje hori aldatu ezean, independentziak ez die erantzungo emakumeen beharrei, ezta?

Gauza askok erantzuten diete emakumeen beharrei. Ongizate-estatuak, adibidez, emakumeen behar askori erantzuten die: Ni nire amona baino askoz hobeto bizi naiz, eta nire birramona baino ikaragarri hobeto, eta hori ongizate-estatuari lotuta dago. Zer gertatzen da? Ongizate-estatua estatu liberala dela, demokratizatu den estatu liberal bat.

Baina hobeto bizi arren, emakumeen beharrei erantzuten dio estatu liberalak?

Ongizate-estatuak aurretik egon diren estatuek baino hobeto erantzun die nire beharrei. Ez dut esan nahi hurrengo estatuak baino hobeto. Baina ongizate-estatua estatu liberalaren demokratizazioa besterik ez da izan, hau da, pribatu kontsideratzen zen horretan sartzea estatua, gutxieneko berdintasun sozioekonomikoa ziurtatzeko, neoliberalek ziotenari entzungor eginez. Estatua, botere publikoak, kargu egin dira eta hainbat neurri ezarri dituzte indarrez, eduki dugun berdintasun gutxi hori behartua izan baita, estatuak behartu du, alegia, ez dute enpresariek edo gurasoek ekarri, estatuak baizik.

Baina estatuan dagoen indar-korrelazioaren arabera alde batek edo beste batek irabazten du, eta orain dagoen hegemonia neoliberala da: estatua murrizten ari da eta jendea hil dadila gosez. Hori da estatuaren murrizketak berekin dakarrena, ez besterik

Historian zehar, oro har, eta paradigmatikoki, indar publikoak zabaldu eta irmotu direnean indar pribatuen kontra izan da, hots, kapitalaren eta prestigioaren metaketa pribatuaren kontra. Estatuaren zabalkundeak demokratizazioa ekarri du (borroka ideologikoari esker, jakina), eta demokratizazioak emakumeen ongizatea handiagotu du. Baina ez dago demokratizaziorik estaturik gabe. Estatua oso biolentoa izan da emakumearekin, bai, gizartea oso biolentoa delako, eta estatua gizartearen birsorketa eraginkorra besterik ez da. Gizartearen ordena emakumearen menderakuntza ikaragarriaren gainean mantendu da, estatua sortu baino milaka urte lehenagotik.

Zuk, beraz, estatuaren aldeko apustu sendoa egiten duzu. Eta zer erantzuten diezu, orduan, feminista libertario eta anarkistei?

Nik oso harreman txarra daukat anarkismoarekin —ideologikoki, ez pertsonalki—, iruditzen baitzait anarkismoa liberalismoaren erroa dela, hau da, anarkismoa ezkerreko liberalismoa dela, haren oinarria indibiduoa baita, eta indibiduoek nola osatu dezaketen gizarte berdintsuago eta libreago bat autoritaterik gabe. Liberalismoaren ideologia bera, alegia. Liberalismoaren indibiduoa mozkinen eta etekinen araberako homo economicus-a da, eta anarkismoak esaten du ezetz, indibiduoa ez dela homo economicus batean oinarritu behar, eta, aldiz, gizarte libre batean indibiduoen arteko elkartruke ekonomikoek libreak behar dutela, inolako etekin eta mozkin edo diru-metaketarik bilatu gabe, autogestioan oinarrituak, beharrei egokituak, beraz, eta ez espekulazioari edo dirua egiteari. Horretaraino oso ondo. Sozialismoak ere, hein handi batean, horixe bera proposatu baitu, baina estatuak eginda.

Kontua da anarkismoa oso ideologia eta praktika politiko potentea iruditzen zaidala gauzak hausteko, ez ordea gauzak eraikitzeko. Eta hori da anarkismoaren arazoa. Anarkismoaren potentzia egiturak hauste horretan dago, oso ona da horretarako, baina ezin duzu gizarte bat eduki antolakuntzarik gabe.

Gainera, anarkismoak badu sinesmen bat oso liberala, zeinaren arabera egun bat iritsiko den non gizartean bizi diren guztiak biziko diren inolako gatazkarik eta menderakuntzarik gabe. Hori da ideia liberala par excellence. Nik ez dut horretan sinesten. Gizartean beti egongo da gatazka eta menderakuntza. Zergatik? Komunitatea osatzeak esklusioa dakarrelako beti, esklusiorik gabe ez bailitzateke komunitaterik egongo, denok izango ginateke bat eta berdina. Komunitatearen eraikuntzak beti dakar biolentzia. Eta ez hori bakarrik: Estatua existitu baino lehen eta estatua existitu eta gero beti egongo da biolentzia. Estatuak, egitekotan, biolentzia hori era eraginkorragoan birsortu edo deuseztatu egingo du. Ez gehiago, ez gutxiago.

Zer esaten diedan anarkista eta libertarioei, beraz? Ba anarkismoa oso ondo dagoela gaur egun dauzkagun egiturak hausteko, baina komunitate berria osatzerakoan, ni askoz ere gehiago joango nintzateke doktrina sozialistaren bidetik. Zer zentzutan? Jende askok uste du teoria sozialista teoria politiko bat dela, baina ez da hala, teoria ekonomiko bat da. Sozialismoak eraberritu beharra dauka, sozialismo feminista izan behar du, noski, baina antolakuntza mota horrek erakunde-multzo bat behar du ezinbestean. Zergatik? Hasteko, aberatsek ez dituztelako beren ondasunak borondatez banatuko, behartuta baino ez dute egingo, eta nork behartu ditzake? Aparatu potenteenak beti dira erakunde publikoak.

Zentzu horretan, estatua biolentziaren monopolioa duen entitatea edo instituzioa den aldetik, feminista denean zer erabilera egingo du biolentzia horretaz? Edo nola definitu daiteke biolentziaren erabilera feminista?

Berez estatuak ez dauka biolentziaren monopolioa, daukana da biolentziaren legitimitatearen monopolioa. Gauza desberdinak dira. Max Weberrek esan zuenean estatuak duela biolentziaren monopolioa guztiz irakurketa patriarkala egin zuen, emakumeok ederki baitakigu biolentziaren monopolioa ez daukala estatuak, zure senarrak baizik, zure aitak, zure ugazabak… biolentziaren monopolioa ez du inoiz eduki estatuak. Daukana da biolentzia legitimoarena, hau da, polizia, justizia-sistema, eskola eta abarrek gauzatzen dituzten biolentzia guzti horien zilegitasuna. Zergatik? Gizartearen gehiengoak erakunde horiek onartzen dituelako eta zilegitzak dituelako, hala ez balitz, ez bailukete funtzionatuko.

Eta feminismotik zer esaten dugu? Biolentzia ez dela estatuak egiten duena bakarrik. Hori da kontua. Feministok identifikatu duguna da biolentzia estatuak birsortzen duela, bai, baina biolentzia dagoela etxean, kalean, eskolan, gizarte osoan. Eta, orduan, gizarte patriarkala baldin badaukazu, estatu patriarkala edukiko duzu, kito.

Feminismotik nola ulertu beharko litzateke biolentziarena, orduan? Ba biolentziaren analisia egin beharko litzateke, era askotakoa baita: daukazu biolentzia zuzena edo fisikoa, eta gero zeharkakoa, sinbolikoa edo diskurtsiboa alegia, esanahien eta sinesmenen bidez funtzionatzen duena.

Eta ikuspegi feminista batetik ikusi behar dugu gurekiko biolentzia nondik datorren eta aldi berean guk non gauzatzen dugun biolentzia.

Gizarteak eta familiak biolentzia berezkoa duten heinean estatuak ere berezkoa du biolentzia, baina alde anitzekoa da biolentzia hori: sistema patriarkala birsortzen duen aldetik gizartean dagoen biolentzia gauzatzen du, baina, era berean, erregimen fiskalaren eraldaketaren bidez, zergen bidez, alegia, guztiona den dirua ken diezaieke aberatsei.

Eta zer leku dauka biolentzia fisikoak estatuak beharrezko dituen biolentzia horiek gauzatzeko garaian?

Zer da biolentzia fisikoa? Pobre izatea, soldata-diferentziak egotea biolentzia fisikoa baita askotan. Hau da, Manchester ekialdean 50 urterekin hiltzea eta mendebaldean 80 urterekin, hori biolentzia fisikoa da. Alegia, biolentzia sinbolikoak biolentzia materiala eragiten du ongizatean, osasun-mailan… Horregatik da hain garrantzitsua biolentzia sinbolikoa, biolentzia fisiko batzuk legitimatzeko garaian. Horri jarraiki askoz errazago onartzen ditugu zenbait biolentzia subalterno batzuekiko beste batzuekiko baino. Eta hori da identifikatu behar dena. Ez subalternoak desagertuko direlako, baizik eta subalternitatea aldatu nahi dugulako. Ez baita egia estatu feminista batean denok hobeto biziko garela; epe luzera bai, baina epe motzera ez. Estatu feministan batzuek galdu egingo dituzte beren pribilegioak, eta okerrago biziko dira, beraz.

Esaten duzu beharrezkoa dela emakumeak partikularraren parte izateari uztea, sektorea, eranskina, osagarria, gizona ez dena izateari uztea alegia, unibertsalaren erdira pasatzeko.

Egia esan unibertsaltasunaren kontzeptuarekin borroka handi samarra daukat, liberalismoak erabili duen kontzeptua baita azken gizon txuri klase ertainekoaren mundu-ikuskera unibertsal bihurtzeko: haren egia, haren arrazoia. Eta ni guztiz etsaituta nago unibertsaltasun horrekin.

Unibertsaltasuna egun definituta dagoen bezala litzateke hori, baina feminismoaren aspirazioa ez al litzateke unibertsaltasun hori lortzea?

Tira, unibertsaltasuna azken finean hegemonia kontua da: Nork lortzen duen bere egia egia orokorra izatea. Hori da hegemonia. Eta noiz bihurtzen da zerbait hegemoniko? Zerbait partikular orokor bihurtzen denean. Gizona, adibidez. Edo arrazionalitatea. Biak ala biak partikularrak dira, baina hegemoniko.

Orduan, emakumeak ezin du jarraitu sektore bat izaten demokrazian. Emakumea da unibertsala, eta kito. Zergatik? Populazioaren gehiengoa delako. Gu gara herria. Hori da kontua: gu ez gara herriaren parte, gu gara herria. Guk produzitzen dugu herria eta gu gara herria, beraz. Eta kito. Ez garena da hegemoniko.

Gainera, kopuruz ez gara gutxiengoa, gehiengoa gara. Hori da biolentzia sinbolikoa, beraz: munduaren gehiengoa gara, eta, aldi berean, gu gara prekarioenak eta mendez mende esklabizatuta egon direnak, egoera hori anormaltzat perzibitu gabe. Hori da hegemonia.

Horren haritik, Ondarroako Topaketa Feministetan esan zenuen feministok interlokutore legitimoak izan behar dugula gobernuaren edozein politikatan, 50eko hamarkadan ongizate-estatuaren itun soziala ezarri zenean sindikatuek lortu zuten bezala, haren arabera gobernuak sindikatuekin eta patronalarekin ituntzen eta kontsultatzen baititu bere politikak. Horri jarraiki, zuk esaten duzu politika guztiak feministokin kontsultatu eta itundu behar direla.

Nik proposatu nuena izan zen Feministon Estatu Kontseilua eratzea, lobby bat. Mugimendu sozialak eta alderdiak badauzkagu, eta hor jarraitu behar dute, ez daukaguna da lobby bat, denok elkartuko gaituena, bakoitza gure eremutik, presioa egiteko. Lobbya gehigarri bat da, ez du ezer kentzen, eta bertan adostu beharko genituzke aurten feministok zer hiruzpalau proposamen jorratuko ditugun —halako legea, halako diskurtsoa, halako gatazka—, helburu zehatzak lortzeko asmoz. Helburu zehatzak oso garrantzitsuak baitira, eta horien bidez ere egiten baita iraultza edo aldaketa.

Hori da emakumeok interlokutoreak izateko dugun bide bakarra, ez daukagu besterik.

Ba al dago erreferentziarik beste garai edo lekuren batekorik, adibidetzat hartu genezakeena?

Historian ez da inoiz estatu feministarik egon, ez baita inoiz gizarte feministarik egon, patriarkatuan bizi baikara mundu osoan. Gu estatu absolutistatik gatoz, azken hiru mendeetan pixkanaka demokratizatzen joan dena, baina gizonen eskutik betiere. Horregatik da guztiz berritzailea estatu feministaren proposamena, kontuan hartuta ez garela estatu liberalaz ari, edo ez tipikoaz, zeren parlamentuari eutsiko genioke beharbada, baina parte-hartzezko demokrazia sartuta. Edozein kasutan, ezin dugu gure iragana guztiz deuseztatu, dauzkagun erakundeak erabili behar ditugu, guztiz errotuta baitaude gure kultura politikoan.

Eta horregatik hitz egiten dut nik estatugintza feministaz. Ez dezala inork imajinatu estatu feministak gure ametsetako gizarte ideala ekarriko duenik, ordea. Prozesu bat da, eta prozesu horren bidez emakumeak jabetuz eta indartuz joan behar dugu, ez baitugu sinesten zer-nolako indar piloa daukagun.

Gainera, sinetsi dugu kontraboterean egon behar dugula beti, eta ez. Nik boterea nahi dut: ez naiz mundura sortu pringatu hutsa izateko beti. Eta hori da feministok lortu behar duguna: boterea eskuratu behar dugu eta gure gizarteak feministak bilakatu. Eta horretarako hegemonia eskuratu behar dugu.

Estatu komunistek —Sobiet Batasunak, Kubak eta—emakumeei ere erantzuteko borondatea izan dute hasieratik, baina ez dira inoiz estatu feministak izan. Zergatik? Zein da zure diagnostikoa? Zer akats nagusi egin dituzte feminismoaren ikuspegitik?

Bi arazo edo akats nagusi egon dira. Lehenik eta behin, Marxek oso ondo egin zuen distribuzioaren analisia, kapitala nola lortzen den, aberastasuna nola ekoizten den, gainbalioa nondik datorren, eta abar, baina ez zuen aztertu produkzioarena. Ahaztu egin zitzaion emakumeek produzitzen dutela indarra. Gizakia jada eginda dagoela hasi zuen analisia berak, gizon guztiei gertatzen zaien moduan: Hasi da mundua, berak eginda daude jada eta, orduan, gizon heldutzat ikusten dute beren burua. Eta ez, norbaitek produzitu behar ditu gizakiak, gizakia ez baita jaiotzen, egin egiten da, emakumea bezala, eta, beraz, gizonek produzitu ahal izateko, aurrena norbaitek produzitu behar ditu gizonak, eta jainkoa hilik dago, nik dakidala. Marx eta marxismo osoa zentratzen dira gizakiak, eginda dagoela, egin duen horretan. Nork egiten du, baina gizakia? Eta gizartea? Hori da feminismoak marxismoari egiten dion kritika nagusia.

Orduan, estatu komunistak eratu zituztenean gizartearen funtzionamenduak aldatu gabe jarraitu zuen, gizartearen produkzioak ia-ia berdin jarraitu zuen. Gizarte horietako gizakiak jada eginda daudela sortzen duten aberastasun estra banatzeko modua izan zen aldatu zen gauza nagusia, gizarteak nork mantentzen duen aztertu gabe, baina.

Eta horrelako sistema bat martxan jartzean ez zituzten ukitu birsortzearen eta produkzioaren oinarrizko mekanismoak, emakumeak, heziketa eta zaintza, pertsonak ekoizteko eta pertsona horiek zaintzeko emakumeek duten gaitasuna alegia. Gizonek ez baitute hori kontuan hartzen, zikoinak zuzenean Paristik ekarritako izaki arrazional, unibertsal eta autonomoak direla uste dutelako, ez dute ikusten nondik datozen.

Baina autonomotzat dute beren burua dependentzia emakumeekin daukatelako, hau da zaintzen dituztenak emakumeak direlako, baina emakumeak ez dira pertsonak, erizainak, amak, alabak dira…

Hori da, animaliak bezalakoak dira, naturalizatuta daude eta, orduan, pertsonak dira gizon txuri, autonomo, arrazional eta aberatsak. Gaur egun bizi garen sistemetan, liberalismoan, gure mundua ikusteko eran, pertsonak ikusten ditugu izaki indibidual eta arrazionalak balira bezala, eta horrek ez du inolako zerikusirik errealitatearekin.

Zer gertatu zen, beraz? Ba, beste sistema horiek emakumeen esplotazioa berdin utzi zutela, eta beren sistema hori bideragarri izateko modu bakarra zen emakumeek dohainik lan egitea, ezin funtzionatu bestela.

Bestetik, gizartea ez da estatua, eta gizonezkoek ez dituzte beren pribilegioak utzi nahi, eta, orduan, egin dezakezu iraultza, baina gizartea ezin duzu aldatu egun batetik bestera, eta iraultza eginda ere gizarteak aurreko egunean bezain patriarkal izaten jarraitzen badu… Gizarte horiek, beraz, izan dira komunista patriarkalak.

Horregatik esaten dut estatua beharrezkoa dela. Aldaketa horiek guztiak erakunde publikoetatik egin beharra dago, hezkuntza sistema, justizia-sistema, produkzio-erregimena eta erregimen fiskalak eraldatuz, etab. eta oso mantso doa, eta ezin duzu gizartetik egin.

Horregatik zure apustua estatuaren alde, gizarte feminista baterako estatu bat behar delako?

Estatuarena ez da nire apeta: estatuz osatutako Europa batean bizi gara, ez daude tribuak edo klanak, estatuak daude. Hortaz, euskaldunok badugu estatua, bi, kontua da ez direla gureak, baina eduki badugu estatua, galdera ez da beraz, estatua bai edo ez, galdera da: espainiar eta frantziar estatua edo euskal estatua. Eta hor da beharrezkoa azpimarratzea estatu hori feminista behar duela izan. Feministek hartua egotea. Iritsi da unea feministok estatua geure esku hartzeko. Makropolitikaren ordua iritsi da, mikroan bakarrik aritu gabe. Feministok boterea hartzeko garaia iritsi da.

Kontuan izanik gaur egun feminismoez hitz egiten dela, zure estatu feministaren karakterizazioa zein feminismoren araberakoa izango litzateke?

Hori ezin da aldez aurretik erabaki. Ni berez korronte jakin batekoa naiz: feminista erradikala naiz ni, baina estatista moduan badakit ezin dudala estatugintza feminista erradikala egin, feminismoak hegemonikoa izan behar duelako, hor gaudenon gehiengoaren artean erabaki beharko da beraz.

Eta nola definitzen duzu feminismo hegemonikoa? Zein ezaugarri ditu?

Gaur egun feminismo hegemonikoa da liberala. Zergatik? Gure demokraziak liberalak direlako, eta unibertsitatea liberala delako, eta, beraz, horrekin jokatu beharko genuke.

Baina, noski, feminismo desberdinak daude, eta horregatik esaten dut askotan askoz ere errazagoa dela helburu zehatzak markatzea, gure artean eztabaidatzen ibili beharrean. Eztabaida filosofikoak balio du teorikoki gauzak garatzeko, baina intzidentziarako ez du balio. Eta horregatik ni ez naiz batere purua horretan, nahiz eta ni feminista erradikala izan. Niri axola zaidana da helburua zein den, eta helburua lortzeko zer egin behar dugun. Eta adostu beharko dugu ahalik eta jende gehienarekin, eta prozesu bat denez, zenbat eta feminista gehiago konbentzitu erradikalak izan daitezken, estatugintzak gehiago joko du bide horretatik. Baina hori persuasio eta konbentzimendu kontua da: borroka ideologikoa sartzen da hor.

Esan duzu feminismo liberala dela hegemonikoa gaur egun. Espainiako Estatuan 20 urte daramatzagu berdintasun legeekin eta berdintasun teknikariekin. Zein balorazio egiten duzu politika horiei buruz?

Suposatzen dut udalaren arabera izango dela, noski. Instituzionalizazioari dagokionez nik argi daukat ezinbestekoa dela, demokratizazioaren dinamikan. Izan ere, zer da gizarte demokratikoa? Gizarte bat non gizarte antolatuak eskaera batzuk egiten dituen eta instituzioek eskaera horiek hezurmamitu behar dituzten, eta instituzionalizazioa ezinbestekoa da horretarako. Zertarako egiten baita protesta? Zure eskaerak lege bihurtu eta orokor izan daitezen, ezta? Eta dinamika horretan, instituzioetan daukazun indarraren arabera kontua bide batetik joango da edo bestetik.

Feminismoaren eskaera askoren instituzionalizazioak oso emaitza onak ekarri ditu zenbait arlotan eta oso kaltegarriak beste kasu batzuetan, amatasun bajen kasuan esaterako, gizarte patriarkal batean baja horiekin lortzen dena delako emakumeak etxean gelditzea, etxera itzultzea, gutxiago kotizatzea eta abar eta abar.

Horregatik esaten dut arazoa ez dela lege zehatz bat edo neurri zehatz bat… gizarte osoa oso patriarkala dela baizik.

Aldarrikatzen duzu beharrezkoa dela boterea hartzea, baina birsignifikatu eta birkontzeptualizatu egin behar dela botere hori. Zer da boterea zuretzako, eta nola gauzatzen da boterea hartzeko ekintza hori?

Boterea erlazio bat da, hau da, ez da pertsona boterea daukana, pertsona horrek betetzen duen espazioa baizik. Posizio sozialak —edo, Foucaultek esaten zuen bezala, subjektu-posizioak— dira boterea daukatenak, ez indibiduoak. Lehendakariak boterea dauka, bai, baina ez Urkullu delako, lehendakaria delako baizik.

Eta gero zirkuitu batzuk daude: zirkuitu-botereak deitzen direnak. Burtsako espekulazioan paperak papera egiten duen bezala, botereak ere horrelaxe funtzionatzen du, metatuz doa. Eta erlazioa izatearekin batera boterea ezagutza da.

Beraz, pertsonek ez dute boterea besterik gabe, beren erlazioen arabera dute, eta faktore asko sartzen dira hor: kapital ekonomikoa (zenbat diru daukazun), kapital kulturala (zer prestakuntza daukazun), kapital sinbolikoa (prestigioa, familia, kontaktuak, emakumea edo gizona zaren, etorkina edo bertakoa…).

Eta nola definitzen duzu gizon izate hutsak berez dakarren boterea?

Gizon bezala etiketatzen diren gorputzak berentzat eginda dagoen mundu batera jaiotzen dira: prestigioa ulertzeko era, zeri ematen zaion balioa, zer jotzen da ezagutzatzat, zer gorputz normaltzat… horrekin guztiarekin jaiotzen dira. Eta hortik datorkie boterea: beraientzat egindako mundu batean bizitzetik. Gu, berriz, leku berean egonik, justu alderantzizko egoeran gaude, eta hori da haiek identifikatzen ez dutena. Ezta ezkerrekoek ere. Ez dute identifikatzen.

Historikoki feministok ez gara inoiz boterean egon, eta gure lorpen guztiak izan dira antolakuntza eta borroka feministaren emaitza, eta horren bidez lortu dugu abortu-eskubidea, boto-eskubidea… Iruditzen zaizu adibidea izan daitekeela erakusteko instituzioak bakarrik ezin duela aldaketarik ekarri, kanpoan egon gabe antolakuntza bat hegemonia diskurtsiboa duena, bihurtzen duena ezinbesteko neurri politiko batzuk hartzea legislatibotik?

Hori da ideala dena. Zer nahi dute ezkerreko alderdiek? Nahi dute instituzioetara iritsi hor boterea dagoelako beren helburu guztiak aurrera eramateko. Baina instituzioetatik zure helburuak aurrera eraman ahal izateko masa bat behar duzu protestan dagoena, hori guztia eskatzen dagoena etengabean. Horregatik dira ezinbestekoak biak.

Ezin dugu gelditu alde batean edo bestean. Demokratizazioa edukitzeko, gizarte antolatu bat behar duzu, presioa egingo dizuna zure proposamenak gauzatzeko. Hori baita instituzioa: botere hegemonikoa gehi status quoa, gauzak egin ahal izateko. Eta biekin jokatu beharra dago, status quoa beti aldatzen baita kanpotik. Hau da, barruan egonda, baina kanpoko baliabide eta presioekin.

Mobilizaziorik handiena gaur egun mugimendu feministan dago, eta feminismoa da eskaintza politiko zehatzak egiten ari den bakarrenetakoa. Zer deritzozu horri?

Horregatik esaten dut fase honetan proposamen zehatzak egin behar ditugula. Oso testuinguru potentean gaude euskal estatu feministaren sorkuntzan aurrera egiteko, baina oso gauza zehatzen gainean aritu behar dugu, gaur egun ez baitago Che diskurtso potenterik, eta hori baita bizi dugun garaia: makrohistoria pila bat hautsi dira, eta horregatik esaten dut feminismoaren mendea izan daitekeela, serio heltzen badiogu, feminismoa delako dagoen proposamen indartsu bakarra. Gure esku dago, beraz, serio eta modu antolatuan lan egiten badugu, bagarelako masa kritiko bat oso potentea. Kontua da gu martxan jartzea, inoren zain gelditu gabe.

Narin borrokalari kurduak Kobanetik amari bidalitako gutun hunkigarria dakarkigu gure elearazle batek gaurkoan. Jatorrizkoa hemen.

Ondo nago, ama

Itzultzailea: Maria Colera Intxausti

Ondo nago, ama. Nire 19. urtebetetzea ospatu genuen atzo.

Nire lagun Azadek amei buruzko kanta polit-polita abestu zuen. Zurekin gogoratu, eta negarrez hasi nintzen. Ahots ederra dauka Azadek. Berak ere negar egin zuen, abesten zuen bitartean. Berak ere faltan sumatzen du bere ama, ez baitu urtebetean ikusi.

Zauritutako lagun bat artatu genuen atzo: bi tiro ditu. Bularrean zeukan tiroa seinalatzen zuen, baina jabetu gabe zegoen beste tiro bat zeukala. Saihetsa odoletan zeukan; bendak jarri eta nire odola eman nion.

Kobaneko ekialdean gaude, ama… Kilometro gutxi batzuk besterik ez daude haien eta gure artean. Haien bandera beltzak ikusten ditugu, haien irratiak entzuten ditugu, batzuetan ez dugu ulertzen zer dioten, atzerriko hizkuntzetan aritzen direlako, baina ikaratuta daudela sumatzen dugu.

Bederatzi borrokalariz osatutako taldea gara. Gazteena Resho da, Afrinekoa. Tal Abyaden egon da borrokan gurekin bat egin aurretik. Alan Qamishlokoa da, hango auzo onenekoa, Sere Kaniyen borrokatu da gurekin bat egin aurretik. Orbain batzuk dauzka gorputzean, Avinekoak omen. Dersim da zaharrena, Qandil mendialdekoa, emaztea hil zioten Diyarbakirren eta bi umerekin gelditu zen.

Kobane kanpoaldeko etxe batean gaude. Ez dakigu askorik etxeko jabeei buruz. Argazkietan agure bat ikusten da xingola belzdun gizon gazte baten ondoan, martiri bat izateko itxura du… Beste argazki batzuetan Qazi Mohammad, Mulla Mustafa Barzani eta Apo ageri dira, eta Kurdistanen otomandar garaiko mapa zahar bat.

Ez dugu kaferik izan bolada batean, eta konturatu gara kaferik gabe ere bizitza ederra dela. Egia esateko ez dut inoiz zurea bezalako kafe goxorik hartu, ama.

Hiri baketsu bat defendatzeko gaude hemen. Ez dugu inor hil, alderantziz: gure siriar senide zauritu eta iheslari ugari hartu ditugu geure artean. Dozenaka meskita dituen hiri musulman bat defendatzen ari gara. Indar basatietatik defendatzen ari gara hiria.

Ama, bisitan joango natzaizu borrokatzera behartu gaituzten gerra zikin hau amaitzean. Dersim lagunarekin joango naiz, hura Diyarbakirrera joango baita seme-alabak ikustera. Denok dugu herrimina eta etxera itzuli nahi dugu, baina gerra honek ez daki herrimina zer den. Baliteke ni etxera ez itzultzea, ama. Hala bada, jakin ezazu zurekin egotea izan dela nire ametsa denbora guztian, baina zoritxarrekoa izan naizela.

Badakit egunen batean Kobanera etorriko zarela eta nire azken egunen lekuko izan den etxea bilatuko duzula… Kobaneko ekialdean dago, erdi txikituta dago, ate berde bat dauka frankotiratzaileen bala-zuloez josia, eta hiru leiho. Ekialdera ematen duen leihoan nire izena ikusiko duzu, tinta gorriz idatzia… Leihoaren atzean egon naiz zain, ama, nire azken uneak zenbatzen, leihoko bala-zuloetatik barrena sartzen den eguzkiaren argiari begira…

Leiho horren atzean kantatu zuen Azadek bere amari buruzko bere azken kanta. Ahots ederra zerion “faltan sumatzen zaitut, ama” esatean.

FALTAN sumatzen ZAITUT, AMA.

Zure alaba, Narin.

Pasa den igandean Joseba Sarrionandia idazleari egindako elkarrizketa mardula argitaratu zuen El Punt Avui kazeta katalanak. Maria Colerak euskaratuta bidali dugu, eta pozarren eskaintzen dizuegu gaurkoan. Besterik gabe, on egin!

Herrien espetxe izaten jarraitzen du Espainiak

Elkarrizketatzaileak: David Castillo eta David Paloma

Jatorrizko elkarrizketa hemen.

Itzultzailea: Maria Colera Intxausti

Nahiz eta espetxera eraman zuten delituak dagoeneko preskribatuta egon, Joseba Sarrionandiak (Iurreta, 1958) sasian jarraitu du 1985 aspaldiko hartan Martutenetik Imanolen bafleetan ihes egin zuenez geroztik. Poeta, saiakera-idazlea eta kontalaria, eta obra sendo baten egilea, Sarrionandia aurpegirik gabeko idazlea da. Kuban edo Venezuelan ezkutatu zela zioten batzuek, gertuago zegoela bestetzuek. Nolanahi ere, kontua da desagertuta egon dela. Adeitsu erantzun dizkigu galdera guztiak. Katalanera itzuli dizkioten bere azken liburuez jardun dugu: Moroak gara behelaino artean? [Som com moros dins la boira?, 2012], Euskadi Saria 2011, eta Ni ez naiz hemengoa [Jo no sóc d’aquí, 2014], biak ere Pol·len Edicions-ek eta Pamielak elkarrekin argitaratuak.

Ni ez naiz hemengoa 1984an idatzi zenuen Martuteneko espetxean. Esana duzu ez dela espetxeko egunkari bat, nola definituko zenuke?

Ez nuen Martutenen idatzi [handik ihes egin zuen 1985ean], Herrera de la Manchan baizik, 1984ko urtarrilaren 17a eta uztailaren 22a bitartean, ia oso-osorik zigortuta eman genuen urte batean. Desobedientziagatik geunden zigortuta, txapeo esaten diogunagatik, eta horren ondorioz ziegatik ia atera gabe edukitzen gintuzten. Urte mordoxka batez luzatu zen egoera hura.

Nola gogoratzen duzu garai hura?

Urte haietako politika zen euskal presoak Euskal Herritik kanpoko segurtasun handiko espetxeetan pilatzea, oso urruti, eta Enrique Galavísek [Espetxe Erakundeko zuzendari nagusia] esaten zuen Soria gertuegi zegoela Euskal Herritik. Segurtasun handiko eta erregimen bereziko espetxeak ziren, eta berezi hori eufemismo bat zen. Egoera horretan egon ginen ehundik gora preso Puerto de Santa Marían bizpahiru urtean, denok berriz Herrera de la Manchan pilatu arte, eta ordurako baginen berrehundik gora.

Nola bizi izan zenuen hori guztia?

Presoontzat, 1984ko urtea oso latza izan zen. Agintariei ere ez zitzaien oso ondo joan pilaketa-politika, handik gutxira aurkakoa egitea erabaki baitzuten, eta Estatuko espetxe guztietara sakabanatu gintuzten, eta halaxe jarraitzen dute egun, leku bakoitzean gutako asko elkartu ez gintezen, eta gu ahalik eta bakartuen edukitzeko. Ni ez naiz hemengoa definitu beharko banu, esango nuke saiakera laburren eta saio literarioen bilduma bat dela, espetxearen kronika izateari utzi gabe.

Francisco Urondoren olerki batetik dator izenburua, asko jota oroitzapen bat sentitzen zela esaten zuen olerki batetik. Nola gogoratzen duzu testuen lanketa, itxialdi-urte haietako zure sentimenduak?

Leku biziezin bateko oroitzapen eten moduko bat zen, noski. Oroitzapen haiek berreskuratzea erabaki nuen, eta interesatzen zitzaizkidan gai kultural, politiko eta literarioei buruz hausnartzen hasi nintzen. Etengabe eten behar nuen idazkuntza, jakina. Imajina ezazu egoera desobedientzia-ekintza baten ondoren ziega hutsik ez zeukan espetxe batean, diziplina-erregimen zorrotza ezartzeko beharra zeukatela sentitzen zuten funtzionario batzuekin. Etengabe agintzen ziguten biluzteko, ez zerbait ezkutatzen genuelako, gu umiliatzeko baizik. Gure desobedientziarekin, haiek ziren botoiak askatu behar zizkigutenak, eta sekulako erridikulua egiten zuten. Ateak kolpatzen ibiltzen ginen maiz, burrunba jasangaitza sortuz galerian zeuden funtzionarioentzat. Eta haiek mendekua hartzeko modua bilatzen zuten. Horixe zen liburuaren lehen idazketaren testuingurua, hasierako ataletako batean azaldu nuen moduan.

Zuen Martuteneko ihesaldia, 1985eko San Fermin egunean bafle batzuetan sartuta, ikusgarria izan zen. Azalduko diguzu nola prestatu zenuten?

Martutenera eraman ninduten, neskalaguna koman zegoelako, eta tarteka Euskal Herrira eramaten gintuzten senideren bat hilzorian genuenean. Egun batzuetarako eramaten gintuzten, eta gero atzera Herrera de la Manchara, lehen esan dudanez hantxe pilatzen baikintuzten euskal preso politikoak. Egia esan Euskal Herriko espetxeetan dena zen bestelakoa, eta funtzionarioek gizaki moduan tratatzen gintuzten behintzat. Erregimena preso arrunten ohiko erregimena zen. Martuteneko zuzendaria izan zen bost urte haietan ezagutu nituen espetxe-erakundeko arduradun guztien artean irizpide humanitarioak zeuzkan bakarrenetakoa. Ez zigun ihes egiten lagundu, baina gobernuak ihesaldia aprobetxatu eta kargutik kendu zuen. Martutene Euskal Herrian zegoelako sortu zen espetxetik ihes egiteko aukera, Enrique Galavísek zioen bezala, ezin baitzituzten presoak Euskal Herrian eduki, ezta Euskal Herritik gertu, jendeak babesa ematen zigulako modu aktibo nahiz pasiboan.

Zergatik?

Bada, gure herrian jende asko konturatzen zelako erakunde bidegabe batzuen aurka borrokatzen ginela eta muturreko egoera batean bizi ginela. ETArekin ados egon ala ez, jendea errepresioaren aurka zegoen. Eta presoekiko enpatia hori Martutenen espetxe barruraino iristen zen.

Zure ihesaldiaz geroztiko 30 urteotan, obra literario bat eraikitzen jardun duzu sasian. Cesare Pavesek egin zuen moduan, militantziatik poeta-lanbiderako aldaketa gisa interpretatu genezake?

Nik ez dut militantzia-aldaketa gisa ikusten. Izango da agian diktadurapean jaio nintzela, nazional-katolizismo espainiarra beste askatasunik gabe, gure hizkuntza esparru ofizial guztietan debekatuta, eta gure herria Guardia Zibilak eta gainerako indar armatuek okupatuta. Hidalgo kapitainak Gernikako kuarteletik gobernatzen zuen Bizkaia. Askatasunaren alde eta euskarazko literaturaren alde borrokatzea gauza bera ziren orduan, eta okupazio militarraren aurkako erresistentzia ere bai. Franco ordurako hilda bazegoen ere, 1978an euskaldunok askatasun-gabezia ikaragarria geneukan Espainian. Azken batean, literatura zeuk aukeratutako hizkuntza askatasunez hedatzeko erabiltzea besterik ez da, baina askatasun hori lortu beharra daukazu hainbat esparrutan. Eta ez dakit hori nola lortu daitekeen, baina irudipena daukat inongo herrik ez duela lortu idazlumarekin bakarrik.

Ni ez naiz hemengoak ez du gaurkotasunik galdu, geozentrismoa aipatzen baitu liburuko lehen kapituluan bertan. Hainbeste urtean giltzapean egon eta gero, hori al zen buruan zenerabilen sentsazioetako bat?

Ideologikoki aztoratu samar nenbilen, arrazionalista izateari utzi edo gauzak egiteko ilusioa galdu gabe. Frankismo-garaian kontrako ideologia bat garatu genuen, erreakzionarioa: antikapitalista kapitalismoaren aurka, euskaltzalea espainolismo harroputzaren aurka, ateismoa boterearekin maite-maite zebilen eliza haren aurka, heterodoxoa gai moral eta artistikoetan askatasunari ezartzen zitzaizkion mugen aurka. Korronte ideologiko nagusiak, baina, akatsez josita ikusten nituen: abertzaletasun tradizionala zahar-etxe batean sartzeko moduan zegoen; komunismoek, bai sobietarrak bai txinatarrak, antza handiagoa zeukaten iraganeko inperioekin berdintasun eta askatasunezko etorkizun batekin baino. Ez Allendek ez Chek ez ziguten inolako bidezidorrik utzi zabalik. Gu geu ere, nire ustez erresistentzia-erakunde xume bat baino ez izaki, guztiz aurkako moldeak erakusten hasi ginen, harropuzkeria armatu lotsagarri samarra, alegia. Bien bitartean, demokrazia ginelako diskurtsoa zen nagusi hedabideetan, Euzko Alderdi Jeltzaleak deskubritu zuen eroso zegoela Espainian udalak eta diputazioak kudeatzen, PSOE Manitu gurtzen hasi zen eta Espainia NATOn sartu zuen, Alderdi Komunistak berak borboitar jarrerak zituen, langile-sindikatuak enpresen diru-laguntzetatik bizitzen hasi ziren eta prentsa orain izaten jarraitzen duen horixe bihurtu zen orduan.

Muturreko egoera bat zen?

Beste preso askori bezala bizitzea egokitu zitzaidan 1984ko urte hura guztiz orwelldarra zen, zinez. Eta uste dut dezente idatzi nuela aztoramendu hartatik abiatuta, postmodernotzat jo litezkeen gauzak, nahiz eta garai hartan oso gutxi erabiltzen zen terminoa gerora erabili den zentzuan. Postmodernismoa light dela esaten bada ere, nire testuak hard samarrak dira, halako larrimin batera eramaten zaituztelako. Gogoan izan behar dugu abangoardia artistikoak berak ere agortuta zeudela urte haietan. Seguruenik horregatik igartzen da idazkuntzan estrategien gainbehera bat eta gauzak eraikitzen jarraitzeko asmoa. Hortik dator hizkera berri bat erabiltzeko jarrera, eta unibertsoan dugun posizioa edo darabilgun hizketa-moldea edo XVIII. mendeko zuberotar kanta batean ageri den limoiaren esanahia bezalako gai oinarri-oinarrizko eta xaloak jorratzeko jarrera.

Bada kapitulu bat asko gustatu zaidana: “Zer den esperantza”. “Esperantza ez litzateke itxarotea besterik” da zure ondorioa. Distantziatik begiratuta, zure itxialdi-egoera pertsonalaren interpretaziotzat hartu liteke?

Pandoraren kutxako esperantzaren gaia aipatzen da, zorigaitzak ateratzen uzten dituena. Oso mito misoginoa da, anti-Prometeo moduko bat baita Pandora, baina kutxan, edo anforan, esperantza gelditzen da, baina ateratzen ez denez ez daukagu oso garbi zer den. Greziako mitoek espekulaziorako bidea ematen dute, noski, baina espetxean, espekulaziotan aritu ala ez, itxaron besterik ez duzu izango, irteteko datarik ez baduzu edo oso urruneko data baduzu bereziki.

Ni ez naiz hemengoa artikulu-bilduma baten modukoa da, giltzapean zeunden garai hartan zeneuzkan kezken azalpenen bilduma. Hura idatzi eta 30 urte geroago, kezka haiek dauzkazu oraindik, ala beste arazo batzuek kezkatzen zaituzte orain?

Ez dut uste orain orduko zenbait gairi buruz idatziko nukeenik, modu berean ez behintzat. Euskal literatura asko garatu baita azken hamarkadetan, eta letrek ere badutelako eraikuntzatik zerbait. Lehen bigarren pisu bat baginen, orain hirugarren pisua eraikitzen ari gara seguruenik. Mundua ere aldatu da, baina zenbait gaik ez dute soluzio bideragarririk izan eta, bai, behin eta berriro landu behar dira. Gizakion arazo nagusien zorigaitza da hori: igualitarismoarena, demokraziarena, gerrarena, norberaren askatasunarena, gutxiengoen kulturena…

Izan ere, horretaz diharduzu zure liburuko zenbait kapitulutan, literaturaren, antropologiaren, folklorearen, zientziaren eta soziologiaren bidez. Humanista baten interesak direla esan liteke, eta baten bat harritu liteke ekintza zuzeneko gizona, erakunde armatu bateko kidea zaren aldetik, ezta?

Ni ez naiz inoiz militarra izan, edo antzeko ezer; soldaduskara ere ez nintzen joan. Ez dakit nola agur egin sarjentu bati. Alderantziz, nik espainiar indar armatuen aurkako erresistentziako boluntario gisa parte hartu nuen, antimilitarismo hutsagatik. Eta iruditzen zait ETAren akats bat izan zela diskurtso militarista zertxobait sinetsi eta pixkana-pixkana murgilduz joatea borrokatzen zuen huraxe bultzatzen zuen dinamika batean. Bizi garen gizarteak espezializazioa eskatzen duela alde batera utzita, nire ustez oso arriskutsua da militarren espezializazioa. Baita beren pribilegioei eusteko jarduten duten politikariena ere, beste adibide bat ematearren. Eta are pentsalariena ere, bai hitz arraroa hori, pentsalaria… Buruhandi bat datorkizu burura ezinbestean. Edo idazteko baino idazten ez duten idazleen espezializazioa. Jendeak bere kabuz pentsatzeko eta jarduteko ahalmena izan beharko luke. Badira pailazo batzuk Lasarten, “bihotzarekin sentitu, buruarekin pentsatu eta bi eskuak elkar bilduz egin” leloa darabiltenak horretaz aritzeko. Humanista eta ekintza-pertsona handiak iruditzen zaizkit pailazo horiek, begiak zabal-zabalik dituztenak hainbeste ume ikusita. Gustatuko litzaidake haiek bezain xelebrea izatea, gauzez kezkatzeko, kritikoki pentsatzeko eta arazoak konpontzen laguntzeko gaitasunarekin.

Ni ez naiz hemengoa da zure liburuen artean katalanera itzulitako hirugarrena, Moroak gara behelaino artean ikaragarria katalanez argitaratu eta hilabete gutxira kaleratua. 750 orrialdeko saiakera horretan Pedro Hilarion Sarrionandiaren bizipenetatik abiatuta, pertsonaia horren biografia azaltzen duzu, XIX. mendeaz geroztik moroak espainiar eta frantsesen kopla-buruko izan direla salatzearekin batera. Kultura inperialista horiek asimilaezina zaiena anatemizatzeko joera dute, nahiz eta zenbait gauzatan bat etorri. Zure senideak duela mende bat baino gehiago Rif aldean ikusitako egoera berean gaudela esan liteke?

Baietz uste dut. Politika garaikidea ulertzeko saiakera bat da liburua: konkista koloniala, Marokoko gerrak eta Espainiako gerra zibilak zeharkatu eta gaurko egunera arte luzatzen da, Europara datozen moro etorkinen garai honetara arte, eta bertan islatzen ditu bai moroak bai moro izena ematen diegunok bizi dituguneko gizarte funtsean bidegabe hauek guztiak. Ekialde Ertaineko edo Afrika iparraldeko edozein herrialdetako egungo albisteak irakurri eta ikusten duzu orain dela mende bat bezalaxe daudela. Aberastasun naturalak dauden lekuetan bereziki: haraxe doaz gerrak eta base militarrak, hango baliabideak eskuratzeko mendekotasun kolonialean bizi diren estatu txotxongiloen bidez. Zer aukera uzten diote bere askatasuna maite duen jendeari, armak hartu eta aurre egitea baino? Kolonialismoari dagokionez, harrigarria bada ere, ez da ezer aldatu, deskolonizazio-prozesua amaitu eta, ustez, dena aldatu den arren. Moroei buruzko nire saiakera irakurtzen duenak ikusiko du telebista piztuz gero zaila izango zaiola eguneroko albisteak duela mende bat edo biko kontakizun historikoetatik bereiztea.

Espainiar nazionalismoa ere ez da askorik garatu mundu-mailako espantsionismo urteez geroztik. Gainbehera bati lotutako ideologia bat da, inperioa sortu zenean, XVI. mendean agertu zena.

Espainiar nazionalismoa beste zerbait izan da beti, gainbeheran etorritako inperio bat, oligarkiak, Elizak eta armadak patrimonializatutako botere-sistema handi bat. Nazionalismo modernoa sortu zen gizarteak Jainkoa, erregea eta antzinako erregimen guztia gainetik kendu eta bere burua demokratikoki antolatu zuenean, bere erabakiak bere kabuz hartzeko, herritar guztien onerako. Espainiak beste zerbait izaten jarraitzen du: beste herrialde batzuentzako espetxea, euskaldun eta katalanentzat orain, garai batean latinamerikarrentzat edo riftarrentzat zen bezala, eta baita, aldi berean, bere herritarrentzat ere. Euskaldunok, edo katalanak, edo espainiar herritarrak berak modu zertxobait demokratikoagoan funtzionatzen saiatu direnean, Bigarren Errepublikan esaterako, botere nagusiek eragotzi egin dute. Ea Podemosekoek zer egin dezaketen bankuen aurka, sistema judizialaren aurka, indar armatuen eta erregearen aurka, hedabideen, Elizaren eta gainerako botere guztien aurka.

Kataluniako erreferendumari emandako ezezkoa izaera ukatzaile horren beste adierazpide bat gehiago al da?

Espainiak bere burua nola antolatu nahi duen gizartearen ideiaren aurkakoa da, berez. Espainia dagoeneko antolatuta dago Espainiak nahi duen moduan, eta ezin du demokrazia jasan, dena delako gaiarekin zerikusia duten pertsonen erabaki askean oinarritzen den aldetik. Herritarrek berei dagozkien gauzen gainean erabaki ahal izatea sinesgaitza iruditzen zaio.

Espainiak baditu bere gauza onak, noski, geurea ere baden hizkuntza bat, partekatu dugun kultura bat, eta beti izan da jende ireki eta adeitsua han. Badirudi Podemoseko jendeak sektore horiek azaleratuko dituela. Nazioaren kontzeptu demokratikoa duten espainiarrek katalan, euskaldun, galiziar eta denon erabaki askean oinarritutako bizikidetza-proiektua aurkeztu beharko lukete. Baina Espainiako Francoren ondorengo boterearen banaketa eta soziologia politikoa ez dator 1936tik bakarrik, Errege-erregina Katolikoen garaitik baizik. Dinamika horiek direla eta, ez dago demokraziarik Espainian, ezta espainiarrentzat beraientzat ere. Esaten dute espainiar guztiek erabaki behar dutela katalanak edo euskaldunok bereizten garen, eta horrek ez du inolako zentzurik zeure etxean sartzeko onarpen-eskubidea izan baitezakezu, edo sentitu dezakezu eskubidea duzula zeure etxean bizikidetza-arau batzuk ezartzeko, baina baten batek ez badu bertan bizi nahi desatsegina zarela uste duelako, nahiz eta horrek funtsik ez izan zure iritziz, zer eskubide duzu zuk bertan gelditu dadin behartzeko? Irizpide horrekin ere ez dira kontsekuenteak. Oraintxe bertan, monarkiarena bezalako gai funtsezko batean, amarrua egin dute espainiarrei monarkia mugarik gabe inposatzeko, herritarren iritziari muzin eginez erabat eta, beharbada, errepublikaren alde bozkatuko zuten erreferendum baten aukera galaraziz azpikeria eta iruzurren bidez. Eta modu horretara, izan nahiko luketena gorabehera, espainiarrak ez dira herritarrak, mendekoak baizik.

Katalanek beren erabakitzeko eskubidea gauzatzea onuragarria izango al da espainiarrentzat ere?

Kataluniako erreferenduma gehiago interesatzen zaie espainiarrei katalanei beraiei baino. Ea ba: katalanak Espainiatik bereizi ahal izango dira erreferendum bidez edo beste bideren bat erabiliz. Euskaldunok ere saiatuko gara arrotzak zaizkigun egitura batzuetatik bereizten, lehenago edo geroago, asperduragatik besterik ez bada ere. Baina espainiarrek bertan gelditu beste erremediorik ez dute, ezta? Berak bai daude behartuta pertsonek gauzak erabakitzeko ahamena duten politika bat eraikitzera. Edo oinarri-oinarrizko gauzak ere auzitan jartzeko aukerarik ematen ez duen handikerian eta sofan oinarritutako demokrazia honekin jarraituko dute?

Katalanen aurkako histeria neurrigabea izan da.

Garatu duten antikatalanismoa hain da sutsua eta kriminalizazioa hain muturrekoa Euskal Herritik datorren edozein proposamenaren aurrean, espainiarren gehiengoak ezinezkoa baitu auzi nazionalari buruz modu objektiboan informatzea edo eztabaidatzea. Halako erronka baten moduan ulertzen dute, beren aurkako irain edo mehatxu bat balitz bezala, nahiz eta berez haien aldekoa izan, askatasuna eta denon artean erabakitzeko gaitasuna eskuratzea baita kontua, zerikusia dutenek erabakitzea gauzak eta ez auzi nazionalari dagokionez bakarrik, gauza guztien gainean baizik, eta bakoitzak sentitu dezala egiten denaren gaineko ardura duela.

Nola iruditzen zaizu aterako litzatekeela Katalunia bereizketatik?

Katalunia independentea Espainiakoa baino gizarte askeago eta demokratikoagoa izango litzateke, egun batetik bestera monarkia eta bestelako zama pila kenduko bailituzke gainetik. Badakit arazo guztiak ez liratekeela konponduko, baina gizarte horrek gaitasun handiagoa izango luke erronka berriei erantzuteko. Gauza bera gertatu zen Ameriketan. Espainiarrak sutan jarri ziren eta gerra egin zieten, baina venezuelarrek, argentinarrek, txiletarrek, mexikarrek, kubatarrek-eta monarkia gainetik kendu zuten kolpetik, oligarkia egoskor hura eta Espainiak garapenerako suposatzen zuen zama astuna. Aske sentitu ziren eta inork ez zuen atzera egiterik eskatu, ezta herrialde haietako espainiar herritarrek berek ere. Nola ez ziren aske sentituko, bada? Katalunia independente batek hobeto erantzungo lieke katalanen nahiei, espainiar jatorriko katalanei beraiei ere, Espainiar borboitar, oligarkiko eta kuartelero honen mendean dagoen egungo Kataluniak baino. Itxura batean, euskaldunok ere ez dugu independentzia beste aukerarik izango. Gauzak dauden moduan, XXI. mende betean ere, Espainiak ez daki besterik eskaintzen erreferenduma debekatzea eta, azken aukera bezala, okupazio militarrarekin mehatxatzea baizik.

Nola ikusten duzu ETAren eta bake-prozesuaren egoera? Alde bakarrekoa iruditzen zaizu?

Erabat alde bakarrekoa iruditzen zait. ETAko militanteak aspertu dira indarkeria erabiltzeaz, hainbat arrazoi tarteko, baina bereziki konturatu direlako errazago dela indarkeriak eragindako kalteen auziaz kezkatzen ez den Espainia batetik gauzak bestela lortzen saiatzea. Ikusten denez, aurkariaren ideiak ere kriminalizatzeko betiko diskurtsoarekin jarraitzen du. Guardia Zibilak ez du tregoarik ematen eta ez du atzera egiten. Espainiak Albako dukeak Flandrian izandako espiritu berarekin jarraituko du, alegia, ez dut uste flandriarrak konbentzitzea lortuko duenik. Laurogei urteko gerra egon zen orduan, eta ez zituen konbentzitu, botereak eta indarkeriak jendea bolada batez menderatzeko balio dutelako, baina sekula ez ezertaz konbentzitzeko.

Duela aste batzuk jendaurreko ekitaldi batean parte hartuko zenuela iragarri zen, baina azkenean ezin. Ba al duzu itxaropenik itzaletik atera eta idazle-bizimodu normala egiteko, eta zure irakurleekin aurrez aurreko harremana izateko?

35 urte dira etxetik atera nindutela eta gustatuko litzaidake itzultzea, noski, gurasoei laguntzera, xaharrak baitira, eta lagunak ikustera, ea nola aurkitzen ditudan, eta dena nola aldatu den ikustera, eta gauzetan parte hartzera. Zer egin dezakedan ikustera, alegia.

Jo no sóc d’aquí

J. Sarrionandia

Itzulpena: Maria Colera eta Ainara Munt
Argitalpena:
Pamiela eta Pol·len
Bartzelona, 2014
Orrialdeak: 120
Prezioa: 12 euro

Silvia Federici mintzo da. 

Elkarrizketa: Maria Colera Intxausti

Itzulpena ingelesetik eta edizioa: Maria Colera Intxausti eta Danele Sarriugarte Mochales

Irudiak: Lewanne Jones

The Caliban and the Witch [Calibán y la bruja] liburuan esaten duzu emakumeen esplotazioa giltzarria dela pilaketa kapitalistarako; izan ere, emakumeek ekoizten eta erreproduzitzen dute ondasun kapitalista oinarrizkoena: lan-indarra. Esaten duzu emakumeen etxeko lan ordaindu gabeen gainean sortu dela soldatapeko langileen esplotazioa.

Hasteko, esan nahi nuke emakumeen etxeko lanen berdefinizioa eta berrinterpretazioa izan dela 70eko hamarkadako mugimendu feministaren ekarpen nagusienetako bat. Etxeko lanetarako soldatak eskatzen zituzten sektoreen ekarpena izan zen. Etxeko lanen gaia planteatzen hasi ziren eta atera zuten ordura arte aztertua izan zen testuingurutik, batez ere tradizio sozialistaren barruan baina baita, noski, tradizio liberalaren barruan ere. Sektore horiek ez zituzten etxeko lanak ikusten mundu aurrekapitalista baten ondare gisa, edo aberastasun sozialari ekarpenik egiten ez zioten bazter-jarduera gisa, ezpada gainontzeko jardun guztiak ahalbidetzen zituen zutarri modura.

Hortaz, pilaketa kapitalistaren prozesurako gakoa dira etxeko lanak; izan ere, etxeko lanak osoki kontuan hartuta, horiexek dira lan-indarra ekoizten dutenak, lan egiteko gaitasuna ekoizten duten lanak. Hortik abiatuta hasi ginen iragana berrirakurtzen eta ulertzen saiatzen ea zergatik eta zer baldintzatan bilakatu zuten lan hori bazterreko, pilaketa kapitalistarako guztiz beharrezkoa izanik. 70eko hamarkadako borrokan gure helburu nagusietako bat zen aldarrikatzea etxeko lanak lana zirela, eta ez hori bakarrik, esplotazio-esparrua ere bazela. Are gehiago, lan horretako esplotazioa soldatapeko gizon langilearen esplotazioa baino sakonagoa zela, gurea ez baita ordaintzen. Beraz, ikuspuntu horretatik abiatu nintzen historia ikertzen hasi nintzenean, saiatu nintzen ikusten zer gertatu zitzaien emakumeei, zer gertatu zen ekoizpenarekin kapitalismoaren garapen-prozesuan. Eta konturatu nintzen diru-ekonomia kapitalistaren sorreran, nolabaiteko banaketa bat, bi adarreko banaketa bat gertatu zela bizitza ekonomikoa dei dezakegun horretan (izan ere, bizitza ekonomikoa eta soziala batera doaz beti), eta banatzen hasi zirela batetik merkatu-ekoizpena (ondasunen ekoizpena), betiko lantzat jotzen dena eta kapitalismoan soldata bati lotutako lana bilakatzen dena, eta bestetik lan-indarraren erreprodukzioa, lan-estatusa galtzen hasten dena emakumezkoen lana bilakatzeko: feminizatu egiten da. Kapitalismoaren hasiera-hasieratik badago lanaren banaketa sexual bat, ekoizpena eta erreprodukzioa banatzen dituena lana egiten duten subjektuen arabera, horrekin harreman ezberdinak sortuz. Ikuspuntu horretatik abiatuta, sorgin-ehizaren prozesua (bi mende iraun zuena) berrirakurtzen hasi nintzen, funtsezkoa izan baitzen Europan kapitalismoa sustraitzeko. Era berean, emakumeen boteregabetze-prozesu deituko diogun horrek berebiziko eragina izan zuen emakume langilearen irudia birdefinitu eta berreraikitzeko garaian, eta irudi horretan emakumea ez-langiletzat jotzen hasi ziren, hots, kapitalismoaren ikuspegitik baliorik ez duen lana egiten duen pertsonatzat.

Sakonduko zenuke pixka bat kapitalismoa sortu aurretiko eta jatorrizko pilaketaren aurretiko patriarkatuaren eraikuntzan?

Bai, kapitalismoa ez da generoan oinarrituta diskriminatzen duen lehen sistema inondik ere, nahiz eta nire ustez oso garrantzitsua den patriarkatua ez unibertsalizatzea, alegia, ez ondorioztatzea gizarte guztiak patriarkalak izan direla. Izan ere, ikerketa feminista zabaltzen doan heinean deskubritzen ari gara Ameriketan, adibidez, bazirela hainbat herri, emakume eta gizonen arteko harreman parekideagoak zituztenak.

Hori erreala da, ala mitoa? Izan ere, euskal matriarkatuaren kontzeptua daukagu gurean, baina botere-korrelazioari eta baldintza materialei erreparatzen badiegu argi ikusten da mito hutsa dela hori.

Ipar Amerikako zenbait tributan, irokes tribuan, esate baterako, emakumeek erabakiak hartzeko botere handia zuten asanbladetan, gerra egin edo ez erabakitzeko garaian adibidez, eta emakume helduek garrantzi politiko handia zuten komunitatean. Caliban prestatzeko lanean ari nintzela montaignais tribu kanadarra kristautzen aritu zen jesuita frantses baten dokumentuetan deskubritu nuenez, haren zeregin garrantzitsuenetako bat gizonak heztea zen, emakumeak eta umeak arrastoan sar zitzaten. Izan ere, emakumeek botere eta independentzia handi samarra zuten, eta senarrak ezin zuen emaztearen sexu-jarduna kontrolatu. Horixe dena ondorioztatu daiteke, misiolari frantses haren ikuspegiaren arabera, behintzat. Edonola ere, tentuz ibili behar dugu gugana iritsi den historiarekin, irabazleek idatzia delako hein handi batean, eta historia alternatiboetako asko suntsituak izan direlako. Han eta hemen aurkitzen ditugu bestelako aukera batzuen arrastoak, eta seguru aski izan zen bestelako eredurik. Tentu handiz egin beharreko lana da, noski, baina gizarte matriarkalagoen zantzuak ikusten ditugu.

Hori esanda, argi dago kapitalismoarekin patriarkatua berrezarri eta birsortu zela, edo beste modu batera esateko, harreman patriarkalen eskemaren barruan bertan ere, menderakuntzaren helburua eta arauak aldatu egiten dira testuinguruaren arabera, esplotazio-motaren arabera. Nire interpretazio sinplea hauxe da: gizarte batek giza eskulana esplotatzen badu, esplotazioan eta bereziki eskulanaren esplotazioan oinarrituta badago, orduan gizarte horretan sexu-diskriminazioa egongo da; izan ere, emakumearen gorputzaren jabetza, erreprodukzio-prozesuaren jabetza alegia, funtsezkoa baita esplotazio mota orotarako.

Hala ere, esplotazioa sostengatzen duten harreman zehatzak aldatuz doaz, eta kapitalismoaren baitako oinarrizko harremana soldatarena da, horregatik aipatzen dut nik soldataren patriarkatua, edo, beste modu batera esanda, kapitalismoan soldata dela desberdintasuna sortzeko ezinbesteko harreman mota. Ikusten dugu, orokorrean gizonek egindako soldatapeko lanaren eta orokorrean emakumeek egindako soldatarik gabeko lanaren arteko diferentzialak potentzial handia duela, eta tradizio teoriko eta politiko sozialistan aintzat hartu ez diren funtzio ugari betetzen dituela. Era berean, diferentzial horren bidez Estatua gai da soldatapekoari emateko soldatagabearen gaineko boterea, hortaz, soldata oso erreminta boteretsua da, ez bakarrik soldatapeko langilea esplotatzeko, ezpada soldatagabeko lanaren puska oso handi bat mobilizatzeko, aipatutako boteretzearen bitartez gizon langilea bilakatzen baita emakumearen eskulanaren ikuskatzaile. Ondorioz, hizpide ditugun hierarkiak eta desberdintasunak sortzen ditu soldatak, eta esplotazioa naturalizatzen du.

Uste dut oso garrantzitsua dela, eta horregatik aipatzen dut soldataren patriarkatua, arraza-desberdintasunaren antzeko funtzioa baitu. Arraza-desberdintasuna, oro har, soldatapekoen eta soldatagabeen arteko diferentzian eraikitzen baita, esklabo beltzen kasuan adibidez. Hortaz, uste dut ezaugarri hori garrantzitsua dela, batez ere mugimendu antagonista bat sortu nahi denean. Funtsezkoa da onartzea ez dagoela ezer naturala, ez dagoela ezer saihestezina, kapitalismoak harreman sozial mordoa transformatu dituela, harreman patriarkalak berrezarri behar izan zituela eta klase sozialen arteko banaketa oraindik ere ezinbestekoa dela kapitalismoaren dominaziorako.

Emakumeen kontrako hainbeste bortizkeria onartzen duen mugimendu batek ezin izango du borroka irabazi, ezin izango zaio kapitalismoari gailendu.

Emakumeen greba aipatu duzu. Bada ekimen bat martxan, Katalunia aldean behinik behin, emakumeen greba bat egiteko [#vagadetotes]. Ohiko ekoizpen-grebetatik haratago joaz greba sozial bat, greba feminista bat, kontsumo-greba bat proposatzen dute, gaur egun lanpostu formal bat duten gizonezko langile zuri, soldatapekoen esku dagoen tresna hori berreskuratzeko. Zer diozu horretaz?

Oso ekimen garrantzitsua iruditzen zait, hasteko grebaren nozioa desmitifikatu behar dugulako, birdefinitu behar dugulako. 70eko hamarkadan beti esaten genuen greba orokorraren nozioa, ikuspegi feministatik, ez dela oso aproposa, emakumeek lanean jarraitzen zutelako gizonek greba egin bitartean. Esaten genuen soilik emakumeek greba egitean izango genuela greba orokorra, eta hain justu Islandian 1975ean izan zen horrelako bat. Reykjavikeko emakume guztiek lan egiteari uko egin eta hiria geldiarazi zuten, emakumeen ezkutuko fabrika horrek ahalbidetzen baitzuen gainontzeko guztiak bestelako jardueretan aritzea, ezkutuko muntaketa-kate horrek ahalbidetzen zuen gainontzeko guztiek soldatapeko lana egitea. Hortaz, emakumeen grebarena ideia garrantzitsua da hainbat zentzutan: garrantzitsua da etxeko lanak lana direla aldarrikatzea eta aldarrikapen hori ekartzea militantzia politikoaren lehen lerrora, eta Estatuarekiko negoziazioa eta eztabaida atzera zabaltzea, uste baitut abandonatua izan dela. Izan ere, Nazio Batuek politika feministan esku hartzearekin batera, agenda feminista otzandu eta urrundu egin zuten bere puntu iraultzaileenetatik, bereziki, erreprodukzio-lanarekiko harremanak auzitan jartzeari dagokionez. Geure buruari galdetzen diogunean ea kapitalismoak zergatik gutxietsi duen hainbeste giza bizitza erreproduzitzeko hain oinarrizkoa den lan hau, ikusten dugu puntu horrek berebiziko garrantzia duela frogatzeko feministok ere agenda antikapitalista bat behar dugula. Kapitalismoarentzat beharrizan estrukturala da erreprodukzio-lana baliogabetzea. Kapitalismoak nahitaezkoa du eskulana esplotatzea, etengabe jaitsi behar du eskulan-ekoizpenaren kostua eta horretarako beharrezkoa da eskulan-ekoizpenaren balioa ukatzea; ondorioz, lan hori egiten duten subjektuak baliogabetzen eta ikusezin bilakatzen ditu, emakumeak ez direlako sekula langiletzat hartzen, eta etxeko lanei uko egiten badiete, emakume txarrak direla esaten da, uko hori ez da grebatzat hartzen.

Horregatik, emakumeen grebaren ideia izugarri inportantea iruditzen zait, eta, egia esan, uste dut emakumeek greba egin eta umeak izateari uko egin beharko lioketela, harik eta ume horiek bizitzea merezi duen mundu batera ekar ditzakegun arte.

Etxeko lanak eta umezaintza kolektibizatzea eskatzen zuen Alexandra Kollontaik. Zer iritzi duzu horretaz? Zure ustez tresna eraginkorra izan liteke hori, emakumeen etxeko lan esklabizatuaren emantzipaziorako eta erreprodukzio sozialaren gaineko erantzukizuna sozializatzeko?

Funtsezkoa eta ezinbestekoa da erreprodukzio-lanak berrantolatzea, ez umezaintza bakarrik ezpada helduen zaintza eta zaintza mota oro. Alde batetik, aberastasun soziala eta baliabide sozialak erreprodukzio-lanaren zerbitzura jarri behar ditugu, gaur gertatzen denaren kontrara, hain justu. Bestetik, lan hori berrantolatu beharra dago, lankidetzan oinarrituta egin beharrekoa, noski, lan hori egiteko isolamendua izan baita emakumeok antolatzeko izan dugun eragozpen handienetako bat.

Kapitalismoak erreprodukzio-lana industrializatzeko aukera aztertu du, eta, harrigarria badirudi ere, nahiago izan du itxuraz zaharkituagoa, aurreindustrialagoa eta aurrekapitalistagoa dirudien sistema baten alde jotzea, nahiz eta berez isolamenduaren aldeko erabaki estrategiko bati erantzun aukera horrek. Teoria bat dut horren inguruan: lan-indarra soldatari lotutako lantokian kontzentratzeko beharrezkoa izan zen erreprodukzio-esparrua sakabanatzea, eta horren adibide garbia dira urteetan zehar garatutako hirigintza-planak. Esaterako, AEBn, Bigarren Mundu Gerraren ostean hirien kanpoaldeko auzoak sortu zituzten, eta langileak han beren etxetxoa erostera animatu zituzten, fabrikatik ahalik eta urrutien, eredu guztiz atomizatu eta serializatu bati jarraiki. Etxe haien diseinuak erabat banatzen du jendea, eta, horrela, lanegunaren amaieran, familiaren eta gizonen energia guztia bere etxetxoaren inguruan pilatzen da, eta eredu horren barruan emakumeak ere elkarrengandik bananduta daude, noski. Hortaz, uste dut berreraikitze prozesu handi bat daukagula egiteko, etxeen arteko, etxe eta kaleen arteko eta kale eta auzoen arteko bereizketarekin amaitzeko.

Kezkatzen nau Kollontairen kolektibizazio-proposamenak eta proposamen hori egin zueneko testuinguruak, gehiegi gogorarazten baitizkit boltxebikeen barrakoi industrial haiek. Iraultzaren lehen urteetan boltxebikeek esperimentu asko egin zituzten etxeko lanen eta erreprodukzio-lanen kolektibizazioarekin, baina saiakera horiek bertan behera utzi behar izan zituzten langileak matxinatu zitzaizkielako, langileek ez zutelako horrelakorik nahi. Ez dugu etxeko lanen bertsio industrializaturik nahi, eta ez dugu bertsio atomizatu eta serializatuarik nahi ere. Beste zerbait asmatu behar dugu, lankidetzan oinarrituta dagoena, soziala dena, baina, aldi berean, ez dagoena eredu industrialaren arabera egituratuta.

Horri lotuta, ilusio maltzur bat hedatzen ari da, sinesarazten duena telelan edo urrutiko lanak beren autonomia berreskuratzeko aukera eman diezaiekeela emakumeei, bereziki, eta langile guztiei, oro har. Amu maltzur hori poz-pozik irensten ari gara denok…

Hala da, bai. Umezaintzaren kasuan, adibidez, emakume asko auzoetan antolatzen hasi dira haurtzaindegien kontuarekin, baina borroka garrantzitsu bat izango litzateke aldarrikatzea haurtzaindegi-zerbitzua ez litzatekeela etxetik kanpo lan egiten duen emakumeentzat izan beharko bakarrik. Izan ere, etxeko lanak egiten dituzten emakumeek denbora librea izateko eskubiderik ez dutela pentsatzen jarraitzen du jende askok. Pentsaera hori aldatzea pauso garrantzitsua litzateke, beraz.

Bigarrenik, umezaintzak ez luke umearen guraso eta senideen ardura izan beharko bakarrik, denoi dagokigun kontua da, eta lankidetza oso garrantzitsua da hemen. Era berean, oso inportantea da Estatuarekin bestelako harreman-molde bat garatzea, geure ondasunak berreskuratu behar baititugu eta erreprodukzioari lotutako komunak sortzeaz ari naiz hemen: erreprodukzio-komun horiek sortzeak ez luke pobreziaren berbanaketarik ekarri beharko, aitzitik, borrokarako oinarri bihurtu beharko lukete komun horiek.

Komunen aukera estrategikoei buruzko hitzaldia daukazu bihar. Zer dira komun horiek? Zer sartzen da kontzeptu horren barruan? Zer da komuna eta zer dagokio norbanakoari? Nor da muga hori ezartzeko zilegitasuna duen subjektua?

Hainbat tradizio daude komunen kontzeptuaren inguruan, ez bat bakarra. Erdi Aroko Europako komunen ereduak, adibidez, ez dauka zerikusirik Amerikako komunen kontzeptuarekin; komun horiek oso modu ezberdinetara antolatzen zituzten, baina, azken batean, lankidetzan eta baliabideen kudeaketa eta erabilera kolektiboan oinarritzen ziren guztiak, eta ikuspegi ez-komertzial batetik ikusten zituzten ondasunak, aberastasun naturalak eta pertsonek sortutako aberastasuna. Ondorioz, garrantzitsua da komunen ideia finko eta itxi bat ez izatea, eta, esan gabe doa, gaur egun aipatzen ditugun komun horiek ez dira iraganeko komunak, geuk sortu behar ditugu. Iraganetik ikasi beharreko kontu bakarra hauxe da: gizakiaren historiako garai gehienetan jendea ez dela estatu baten bueltan edo jabetza pribatuaren inguruan antolatu, behetik sortutako lankidetza-ereduen arabera baizik. Hori ulertzea oso garrantzitsua da.

Hainbat dimentsiok egiten dute bat komunen kontzeptuan. Ondasun material hutsaren dimentsioa daukagu batetik, eta dagokion jardueraren izaera ez-komertziala, bestetik, hau da, sortzen den aberastasunaren izaera ez-komertziala. Berriro diot komunen kontzeptu honetan harremanak direla gakoa, ez jendeak ondasun batzuk partekatzea. Berebiziko garrantzia du horrek: lankidetzak, elkartasunak…. Jakina, lana eta ondasunak modu komunalean antolatzen dituzunean, arau batzuk izan behar dituzu. Horregatik, beti esaten dugu ez dagoela komunik komunitaterik gabe eta muga jakin batzuk finkatzen dituzten araurik gabe, eta hori guztia kolektiboki erabaki behar da. Beti bezala, kapitalismoaren barruan ere, komunari eta norbanakoari dagokionaren arteko harremanaz ari garenean, aberastasunaz ari garenean, jendeari erreproduzitzen ahalbidetzen dion ondasun motaz ari gara, ekoizpen- eta erreprodukzio-baliabideen jabetza kolektiboaz ari gara, beraz, baina horrek ez du esan nahi ezin duzunik zeure alkandoraren jabe izan, esate baterako.

Komunismoari buruz zabaldu zituzten iruzur eta mamu horiek guztiak, alegia jendeak ezingo zuela bere hortzetako eskuila propioa ere eduki, jendeak bizibidea ateratzeko baliabideak ez indibidualizatzeko eta ez pribatizatzeko kontua, eta erabakiok kolektiboki hartzeko kontua ezkutatu nahi zen berez. Baina nik irudikatzen dudan mundua, komunen mundua, sareen mundu bat da, ez entitate isolatu edo irla txikien mundu bat, trukaketa eta harreman zabal eta anitzak dituzten sare bat irudikatzen dut nik, jendeak erabakitakoan oinarritua, eta prozesuon gaineko kontrola pertsonen esku uzten duena.

Eskandalagarria da esatea abortuaren legea emakumeak babesteko onartzen dutela, guztiz misoginoa baita, kapitalak lan-indarra ekoizteko iturriak kontrolatzeko eskubidearen ikuspegitik pentsatua baitago guztiz. Zeharo hipokrita da munduko emakumeen erdia antzutzen ari diren bitartean, beste erdiari abortatzea edo beren gorputzaren gainean nolabaiteko kontrola izatea debekatzen dietelako.

«Can the subaltern speak?» [Hitz egin dezake subalternoak?], galdetzen zuen Spivakek. Nola gainditu dezakegu zapalduei ahotsa emateak dakarren kontraesana, horrek hierarkia-ariketa bat suposatzen duen aldetik, beharrezkoa, baina, subalternoak subjektu politiko bilaka daitezen, beren patua erabakitzeko gaitasun eta ahalmenarekin? Nola bihurtu dezakegu ardatz bertikal hori horizontal?

Egia esan behar badut, ez dut sekula ulertu Spivaken arazo hori, nire ustez subalternoak etengabe ari baitira hizketan, eta guk adi-adi entzuten diegu. 72 urte ditut eta 40 urte daramatzat mugimenduan, eta ikusi ditudan ideia interesgarri guztiak oinarriko mugimenduetatik etorri dira, benetan. Adibidez, etxeko lanetarako soldatez hitz egiten dugunean, nire ustez, azken 50 urteetako eraldaketa politiko eta teoriko garrantzitsuenetako bat borroka antikolonialistatik iritsi da. Borroka antikolonialistak inflexio-puntu bat suposatu zuen eta hor daude, halaber, nekazari afrikarrak beren eskaerak egiten eta borrokatzen. Eskaera eta borroka horiek landu eta teoria sofistikatuak ateratzen dira hortik, haiek egindakotik, Fanonen kasuan, adibidez. Baina bultzada nagusia nazioarteko lan-banaketa irauli zuten borroka horietatik etorri zen, lurrak eskatu zituzten, eta iraultza handia egin zuten nekazariek. Oinarriko mugimendu horietan oinarrituta garatzen dituzte gero beren ideiak intelektualek.

Wages for Housework [etxeko lanetarako soldata] mugimenduaren eta mugimendu feministaren historiari so eginez gero argi eta garbi ikusten da hori, AEBren kasuan behintzat. AEBko mugimendu feminista esklabotzaren kontrako mugimenduaren ondoren abiatu zen, bi borroken arteko lotura ikusi zutelako, beren buruaren egoera esklabotzaren ikuspegitik aztertzen hasi ziren, beste ezaugarri batzuekin noski. Eta hortik halako boteretze-sentipen bat garatu zuten, eta lehen pausoak ematera ausartu ziren. Bestetik, Wages For Housework gizarte-laguntzatik bizi ziren emakumeen borrokak hauspotuta sortu zen —nahiz eta AEBn gizarte-laguntza jasotzen zuten emakume gehienak zuriak ziren, benetan borrokatzen zirenak, 60ko hamarkadan sortutako Welfare Mothers Movementekoak ziren (gizarte-laguntzatik bizi diren amen mugimendua) eta emakume haiek gehienak beltzak ziren—, eta Black Power mugimenduaren eta eskubide zibilen aldeko mugimenduaren ekarpenak ere bereganatu zituzten. Estatuarekin negoziatzen hasi ziren eta gizarte-laguntza eraldatu zuten, hasi ziren aldarrikatzen gizarte-laguntza ez dela karitatea, umeak zaintzea lana dela. Eta guk Welfare Mothers Movementi buruzko gure eztabaidetan beti aipatzen ditugun teoriak formulatzen hasi ziren. Beraz, niri iruditzen zait haiek izan zirela guri ahotsa eman zigutenak, ez guk haiei. Nik horrela bizi izan dut, behintzat.

Esklabotzaz ari garela, zer esango zenuke gaur egungo soldatapeko pobreziaren funtzioaz edo Barbara Ehrenreichek Nickel and Dimed eta Bait and Switch liburuetan aztertu zuen langile-klase landun baina pobreaz? Izan ere, fenomeno hori modu argian kontrajartzen zaio lan-merkatuaren bitartez emantzipazioa lortzeko ilusioari, emakumeei esklabotza bikoitza ezartzeko, eta, horrela, emakumeak aiseago kontrolatzeko tresna baita berez.

Erabat. Nik militatzen dudan mugimendua (Wages for Housework) ilusio horren kontra borrokatu da beti, soldatapeko lana emantzipatzeko bidea balitz gizonak emantzipatuta baileudeke honezkero, eta ez lirateke esplotatuta egongo. Logika horren arabera onartu beharko genuke gizonak ez daudela esplotatuta. Eta, bai, estrategikoki onartzen ditugu soldatapeko enpleguak, behar bat daukagulako, baina soldatapeko enplegua estrategia politiko bilakatzea sekulako hanka-sartzea izan da. Hasteko, kapitalismoaren benetako izaera ezkutatzen duelako, eta ezkutatzen duelako soldataren funtzioa zein den eta oso tresna arriskutsua dela. Akaso soldata bat behar dugu, baina tentu handiz ibili behar dugu, klase kapitalistak jendea banatzeko erabili duelako soldata. Soldata horren bidez, erreprodukzio-esparru osoa ez da aintzat hartzen eta ez dugu ikusten erreprodukzio-lanari esker mantentzen dela esplotazio-sistema osoa. AEBn orain ari gara ikusten, 30 urte geroago, emakumeen %60 soldatapeko lanean ari direla, baina etengabeko krisian murgilduta bizi direla, beren lan-zama bikoitza delako, eta ikusten dugu erreprodukzioaren esparruak krisian murgilduta jarraitzen duela: helduen zaintza dela, umeen zaintza dela, emakumeek lan-zama ikaragarria dute, eta horren ondorioz, haiek dira depresioaren kontrako botika gehien hartzen dutenak. Suizidio-saiakerak ere etengabe ari dira ugaritzen. Erreprodukzio-laneko esparru guztiak krisi bizian murgilduta daude gaur egun. Emakumeek bi eta hiru lan-txanda egiten dituzte, batzuetan hiru lan behar dituzte, eta emakume horiek sandwich baten modura bizi dira umeak zaintzen, helduak zaintzen, soldatapeko lan bat egiten… Imajinatu horrelako bizitza bat! Emakume pila bat ezagutzen dut fronte horietan guztietan lanean, depresioaren kontrako botikak hartu behar dituztenak, haien bizitza ez baita…

Bizitzea merezi duen bizitza bat?

Hori da. AEBn erreprodukziorako laguntza guztiak murrizten ari dira. Amatasun baja ere ez daukagu. Munduko herrialde guztietan dago amatasun-baja AEBn eta beste bitan izan ezik. Eta aztertzekoa da, halaber, 70eko hamarkadan soldatapeko lana emantzipazioarekin lotzeak zer eragin izan duen. Izan ere, soldatapeko gizon asko eta asko lanari bizkarra ematen hasi ziren uneantxe. emakumeak eta feministak soldatapeko lana emakumeen emantzipazio-tresnatzat ikusten hasi ziren, eta kontua da, emakumeak lan-merkatuan murgiltzen hasi zirenean, orduantxe hasi zirela prestazio guztiak kentzen, eta garai batean lantokiak eman zezakeen segurtasuna eta nolabaiteko babesa ezabatzen; hortaz, lan-merkatuan sartu ginen hura desmantelatzen hasi ziren unean. Ez genuen hori ikusi, ez ginen konturatu berrantolaketa hori gertatzen ari zela, ez genuen gure borroka ikusi soldatapeko langileen borrokaren jarraipen gisa. Sekulako akats estrategikoa izan zen hori, eta haren ondorioak ordaintzen ari gara oraindik.

Zer pentsatzen duzu lanaren glorifikazioaz, eta Hannah Arendtek The Human Conditionen dioenaz, alegia, desira, sentimenduak eta jarduera ez-produktiboak baztertzeaz kaltegarriak direlakoan? Lafarguek Alferra izateko eskubidea liburuan proposatutakoa bide egokia izan liteke glorifikazio horri aurre egin, eta emakumeok denbora libre gehiago izan genezan?

Lafargue bera alfer hutsa zen eta bere emazteak berak baino hamar bider gehiago lan egiten zuen harentzat. Emaztea oso gazte hil zen eta Lafarguek aldiz ez zuen sekula kolperik jo. Nik ez nuke alferra izateko eskubideaz hitz egingo, jarduera kreatiboak lantzeko eskubideaz baizik. Izan ere, kapitalismoaren krimen handienetako bat izan da berez oso kreatiboak izan zitezkeen jarduera batzuk eginkizun zeharo aspergarri eta monotonoak bihurtzea, mendekotasun-baldintza negargarrietan egiten direnak. Hortaz, nire ustez, mota guztietako jarduerak berreskuratu behar ditugu, eta geure burua modu ez-alienatzailean, bai indibidualki bai kolektiboki, erreproduzitzeko ahalmena berreskuratu behar dugu. Hori ikusi nahi nuke.

Hitz egin dezagun abortuaz orain. Espainiako estatuan abortu-eskubidea murriztu dute berriki, «kontzebitua eta emakume haurduna babesteko legea» delakoaren bidez, nahiz eta, nire ustez, aproposagoa litzatekeen «lan-indar kapitalista babesteko legea» deitzea. Izenak berak erakusten du horren atzean zer dagoen: emakumeak lan-indarra erreproduzitzeko tresna direla eta hortik dator, beraz, lan-indar hori babestu beharra. Lege horrek geure gorputzaren gainean erabakitzeko eskubidea kentzen digu emakumeoi, nazionalizatu egiten du geure gorputza, zerbitzu publiko gehienak pribatizatzen ari diren garai historikoan, hain zuzen ere. Horrela, erreprodukzio soziala Estatuaren kontrolpean gelditzen da.

Erabat ados nago irakurketa horrekin. Hipokresia hain da nabarmena. Eskandalagarria da esatea lege hau emakumeak babesteko onartzen dutela, guztiz misoginoa baita, kapitalak lan-indarra ekoizteko iturriak kontrolatzeko eskubidearen ikuspegitik pentsatua baitago guztiz. Zeharo hipokrita da munduko emakumeen erdia antzutzen ari diren bitartean, beste erdiari abortatzea edo beren gorputzaren gainean nolabaiteko kontrola izatea debekatzen dietelako. Argi geratzen da gakoa ez dela bizitza babestea, emakumeen gorputzaren gainean erabakitzeko eskubidea berentzako nahi dute. Emakumeen gorputzak ikusten dituzte ekoizpenerako tresna bezala, eta beraiek erabaki nahi dute ea zenbat ekoizten diren, non, zer kalitaterekin, eta zer baldintzatan. Orduan, ikusten duzu Indian emakumeak antzutzen ari den jende hori bera ari dela beste emakume batzuei abortatzeko eskubidea kentzen, eta uste dut hori gogoan izatea oso garrantzitsua dela, kapitalismoaren historia osoan ikusi dugulako Estatuak bortizki esku hartu duela uteroaren kontrolean, gorputzaren kontrolean. AEBko adibide bat aipatu nahi nuke, hipokresia hau ederki islatzen baitu. AEB ez da kezkatzen droneek hildako umeengatik, ez dira kezkatzen munduko ondasunak bereganatzeko antolatu dituzten hamaika gerratan hildako umeengatik, ez dira kezkatzen guraso langabeen umeengatik, edo soldatak %30 murrizten dituztenean Espainiako estatuan edo Grezian gertatu den bezala. Kasu horietan umeen babesa desagertu egiten da, bizitzaren babesa desagertu egiten da, jendea etxerik gabe gelditzen da eta gure galdera da: uteroan amaitzen al da bizitzaren babesa? Gaur egun aplikatzen ari diren politikei begiratuta, ondorio horretara iristen gara.

Gizonak zergatik ez dira emakumeen kontrako bortizkeriaren kontra borrokatzen, fronte guztietan? Haiek dira beste gizon batzuk hezi behar dituztenak. 

Sorgin-ehizaren garaian terrorea tresna nagusi bat izan zen emakumeak otzantzeko. Gaur egun, baliabide sotilagoak daude, edertasunaren mitoa eta maitasun erromantikoaren mitoa, esate baterako. Horien bidez, emakumeek modu boluntarioan onartzen dute gizarteak esleitzen dien posizio subalternoa.

Iruditzen zait mugimendu feministaren ekarpen handienetako bat izan dela edertasunaren kontzeptua desmitifikatzea, eta erakustea emakumeentzat edertasuna ez dela aukera bat, ez dela sormena garatzeko une bat, zure gorputza apaintzekoa-edo. Potentzialki izan zitekeen hori, baina egiatan gure lanegunaren zati bat da, sexualitatea den moduan, soldatapeko langilearen erreprodukzio-prozesu orokorraren parte den aldetik. Ez duzu soilik janaria prestatu behar, amodioa egin behar duzu, plazera eman etab. etab. Kontratu ezkutu orokor horren parte da edertasuna, eta, horrexegatik, emakumeon eta gure gorputzaren arteko harremana oso alienatzailea izan da: ezkontza-merkatuan sartzeko bide bat izan da edertasuna, eta gure gorputzarekiko harreman erabat alienatzailea sortu du, dietekin, makillajearekin eta kontu horiekin guztiekin. Gaur egun, egoera are latzagoa da, zoritxarrez, esparru honetan emakume gazteek ez dutelako segitu guk abiatu genuen borroka. Gu oso harro geunden gure gorputz ez-zainduetaz, oso harro geunden hanketan eta besapeetan ilea izateaz, eta orain emakume gazteagoekin hitz egiten dudanean esaten didatenez ez lirateke inola ere kalera aterako besape iletsuekin, eta kontatzen dizkidaten istorioak pentsaezinak lirateke gure garaian. Hortaz, erabateko kolonizazio bat gertatu da, ederra izateko betebeharra etxeko lanen diziplinaren barruan sartzen da, eta gizonekiko harremanak dakarren diziplina gehitzen zaio horri.

Maitasun erromantikoa tranpa izugarria izan da, jakina. Maitasun erromantikoak esan nahi duelako bat bilakatzen zarela, oinarritzen da zeure burua bestearenean disolbatzeko ideian, baina azkenean gizonarengan desagertzen zara. Bat bilakatze hori egiatan da emakumea disolbatzea ustezko batasun batean, baina batasun hori hierarkia bat da funtsean. Edonola ere, maitasun erromantikoa krisian dago, AEBn behintzat aldaketak gertatu dira alor horretan, ez dakit Europan ere horrela izan den. AEBn, oraintxe bertan, emakume gazteak nahastuta daude, maitasun erromantikoa baino zalantzak dira nagusi haien artean, neska gazteek ez dakite maitasunak zer rol jokatu behar duen. Norbanakoak izan behar dutela uste dute, horrela interpretatu dute feminismoa: bere lanean buru-belarri murgildutako emakume arrakastatsuak izan behar dutela pentsatzen dute. Eta familia, maitasuna, lana eta hori guztia uztartzeko ideia ez da lehen bezain garrantzitsua haientzat. Desirak hor jarraitzen du, noski, baina desira hori gurean asko hedatu den beste irudi sozial baten mende gelditu da, eta maitasuna orain ez da gauzarik garrantzitsuena.

Uste dut patriarkatu mota berri baten aurrean gaudela, patriarkatu berri honek ez du emakumea etxeko andrea den aldetik glorifikatzen, ez du glorifikatzen aipatu ditugun rol horiek guztiak uztartzen dituen emakumea den aldetik (oreka lortzen ezinezkoa, bestalde). Azken batean, gizon soldatapekoaren lanarekin lotutako rolak lehenesten ditu, beste modu batera esanda, emakume ideala da %50ean gizon bilakatzen dena, bere bizitzaren %50ean gizona dena, eta beste %50ean, aldiz, emakumea. Gizona izan behar duzu lanean, baina aldi berean femeninoa ere izan behar duzu, ezin duzu %70 gizona izan. Ondorioz, emakumeei eskatzen zaizkien malabarismo horiek izugarri zailak dira, eta maitasunak hor hartzen duen tokia krisian dago. Horrela ikusten dut nik.

Zer uste duzu sindikatuez eta langileen borrokaz kapitalismoaren fase honetan, eskubiderik gabeko hainbeste langilerekin, langile eta ugazaben arteko harreman aldakorrekin, enpleguaren ziurgabetasunarekin… Sindikalgintza tradizionalak ba al du zentzurik eta nola egokitu daiteke emakumeen, eskubiderik gabeko migranteen, langabetuen… mesedetara jarduteko?

Nire ustez, langileen antolakundeak oro berrasmatu eta birsortu beharra dago, sindikalgintza oso lotuta baitago kapitalismoaren premiekin, eta beti-beti ez baina gehien-gehienetan ez dute askorako balio, edo oztopo ere bilakatzen dira langileentzat. Aspaldi honetan berri ugari iritsi zait gai horren harira AEBn izandako zenbait gertakariren inguruan: AEBko zenbait sektoretan langileak fabriketatik masiboki bota dituzte, eta sindikatuek ez dute ezer egin, botatako langileek langile izateari uzten dietelako. Hori adibide bat baino ez da, baina azken hogei urteetan sindikatuak lantegien desmantelamendua kudeatzen aritu dira, horren kontra borrokatu beharrean. Langile-antolakunde berrietan pentsatzen dugunean, badugu zer ikasia 40ko hamarkada aurretiko sindikatuen funtzionamendutik. Garai hartan Estatuaren eta sindikatuen eta langile-klasearen arteko harremanak aldatzen hasi ziren, batez ere AEBn, New Dealarekin eta. 20ko hamarkadan mugimendu sindikala zegoen eta langile-antolakundeak, baina ez ziren lantokiaz arduratzen soilik. Adibidez, enpresaren batean borroka bat bazegoen komunitate osoak hartzen zuen parte, eta langile-antolakundeek ez zuten beren jarduna fabrikara mugatzen, beste kontu batzuez ere arduratzen ziren: lan-istripuez, komunitateaz, etxebizitzaz, etab. Komunitatearen eta fabrikaren arteko jarraikortasun hori oso indartsua zen. Adibidez, fabrika bateko edo bulego bateko langileek greba egiten zutenean jende guztia mobilizatzen zen, eta horrek berebiziko boterea suposatzen zuen. Hori dena galdu da. Sindikatuak negoziazio kolektiboaren parteetako bat besterik ez dira gero eta gehiago, eta negoziazio horrek botere puska bat suposatzen badu ere, izan duen bilakaeragatik boteregabetzea ere ekarri du, langileak guztiz bereizita gelditu direlako komunitatearen babesetik. Hortaz, uste dut historia hori berrikusi eta bestelako langile-antolakundeak irudikatu behar ditugula. Sindikatuak ez bezala, langile-antolakundeak ez dira lan-indarraren prezioa negoziatzera mugatzen, kapitalismotik haragoko ikuspegia dute. Sindikatuek, ordea, ez dutenez inoiz kapitalismotik haragoko ikuspegirik izan, etorkizun kapitalistaren barruan guztiz menderatuta daude gaur egun.

Azaldu zenezake Marxi egiten diozun kritika, emakumeen erreprodukzio-lana aipatu ez zuelako, eta bereziki, nolaz ez zen jabetu lan horren garrantziaz?

Hau gai guztiz garrantzitsua da, Marxek oso gutxitan aipatzen baitu erreprodukzio-lana. Kapitala goitik behera irakurriz gero kasu bakan batzuetan baino ez da mintzo etxeko lanez: AEBko Gerra Zibilaz ari zela bere esaldi ezaguna bota zuen: beharrezkoa izan zen gerra bat AEBn, Ingalaterrarako kotoi-inportazioa etenarazi zuena, eta, ondorioz, Ingalaterrako fabrikak itxiarazi zituena, bertako emakume langileak etxeko lanetara itzultzeko. Esan zuen beharrezkoa izan zela gerra bat Ingalaterrako emakumeek etxeko lanei buruz zertxobait ikas zezaten berriro. Hortaz, ez zuen sekula gaiaz askorik hitz egin, eta langile klaseak bere burua nola erreproduzitzen duen hizpide hartzen duenean, lan-indarra erreproduzitzeko prozesuaz diharduenean, onartzen du eskulana ez dela berez emanda datorren zerbait, eskulana ekoitzi egin behar dela, eta hori oso aipamen garrantzitsua da inondik ere, baina lan-indarraren ekoizpena eta erreprodukzioa soldatapeko eskulanaren barruan kokatzen du beti: langileak bere soldata jasotzen du, soldata horrekin jatekoa, etxea, arropak erosten ditu… eta prozesu horretan ez da beste lanik sartzen.

Zergatik ez zen horretaz jabetu Marx? Bi azalpen ditut. Batetik, azalpen eskuzabalena: Marx Kapitala idazten ari zenean, erreprodukzio-lan gehiena oinarri-oinarrizkoa zen, langile klaseko familietako emakume, gizon eta ume gehienak fabriketan ari ziren lanean egunsentitik gauera arte, eta, ondorioz, erreprodukzio-lanaren esparrua oso mugatua zen. Egia esatera, erreprodukzio-lanak XIX. mendearen amaiera aldera hasi ziren hedatzen, umeen eta emakumeen fabrikako lana murrizten zuen Factory Act legea onartu zenean. Beraz, Marx bere obra nagusia idazten ari zen bitartean erreprodukzio-lanak ez zuen halako pisu handirik. Dena dela, uste dut arrazoi garrantzitsuena Marxen ikuspegia bera zela: teknologian sinesten zuen eta pentsatzen zuen gizarte komunista bat sortzeko eta iraultza egiteko industrializazio-prozesu handi bat behar zela, masa-industria faktore material garrantzitsu bat izango zela langile-klasearen askapenerako, eta horrenbestez, Marxek buruan zuen lan-eredua eredu industrial bat zen, eta, beraz, haren ustez etxearen antolakuntza eta erreprodukzio-lanak gaindituta geldituko ziren etorkizuneko gizartean. Industrializazioa, lan industriala eta industria bera eskulana esplotatzailea ez izateko moduan nola aplikatu zitekeen ikertu zuen. Etxeko lanek ez zioten inolako interesik pizten. Eta naturalizatu egin zuen: bere aurreiritzi maskulinoak zeuzkan Marxek, eta lan mota hori naturaltzat hartzen zuen.

Hortaz, gaur egun, zer mezu bidaliko zenieke gurekin borrokan ari diren gizonei, bai baitirudi gauzak ez direla sekula aldatzen, eta kontraesan berberarekin gaudela denbora guztian, hau da, gu gizonezko militantziakideekin batera borrokatzen gara, baina beraiek ez dute ikuspuntu feminista beren borrokan txertatzen.

Esango nieke gure borroka saboteatzen ari direla, bi arrazoirengatik. Hasteko, emakumeak erreprodukzio-lanekin itota bizi direnez, gizateriaren puska handi bat ezin da borrokara lotu. Ama eta amona gaixo badituzu eta haiek zaindu behar badituzu, edo umeez arduratu behar baduzu, eta gainera lan bat badaukazu, ezin zara manifestazioetara joan, ezin zara bileretara joan, inolaz ere. Bigarrenik, beharrezko dugu gizonezkoak ere emakumeen kontrako bortizkeriaren kontra, misoginiaren kontra, Estatuak emakumeen gorputzei egindako erasoen kontra… borrokatzea. Gizonak zergatik ez dira emakumeen kontrako bortizkeriaren kontra borrokatzen, fronte guztietan? Haiek dira beste gizon batzuk hezi behar dituztenak. Egiten ez badute, borroka saboteatzen ari dira. Beren borroka propioa hondatzen ari dira, saboteatzen, zeren eta, emakumeen kontrako hainbeste bortizkeria onartzen duen mugimendu batek ezin izango baitu borroka irabazi, ezin izango zaio kapitalismoari gailendu. Kapitalistek ez dute poliziarik behar, emakumeak egurtzen, erasotzen, umiliatzen dituzten gizonak izanda, energiaz eta autoestimuaz gabetzerainoko moduan tratatzen dituzten gizonak izanda. Hortaz, gizonek arazo horri aurre egiten ez badiote, ezingo dira kexatu borrokak aurrera egiten ez duelako.

Donostiarra da jaiotzez, baina EH eta Bartzelona artean bizi da azken urteetan. Horrela Ravaleko zeru urdinaren pean elkartu ginen duela pare bat aste Maria Colera Intxaustirekin, huntaz eta hartaz jarduteko. Irakurle gehienei ezaguna egingo zaie izena Colerak iaz euskaratu baitzuen Virginia Woolfen lanik sonatuenetako bat, Gela bat norberarena (consonni, 2013). Edonola ere, interprete gisa barra-barra aritutakoa da eta Bartzelonako Unibertsitatean literatura-eskolak ematen ditu. Erantzun zinez jakingarriak eman zizkigula-eta sarrera gehiago luzatu gabe helduko diogu mamiari. On egin!

Elearazi: Gaur egun ezin saihestuzkoa dirudi-eta, zu ere hamaika gauzatan ari zara, baina agian zure jardun finkoen edo konstanteenetako bat dugu interpretazio-lana. Gurean ohikoa dugu galdetzea: nola iritsi zinen interpretaziora?

Maria Colera Intxausti: Bizitzan gauza gehienetara iritsi naizen moduan, kasualitatez. Ez nuen pentsatu: itzultzailea izango naiz, interpretea izango naiz, irakaslea izango naiz… Ikastaro bat egiten aritu nintzen Xabier Mendiguren Bereziartuk zuen eskola batean, Itzulidatzen, eta nire ikaskide batek, Aitziber Madariagak esan zidan interprete bat behar zuela ez dakit zer hitzalditarako eta ea animatuko nintzen. Orduan jarri nintzen bere etxean Gaur Egun interpretatzen, ondo atera zen, eta hurrengo egunean kabinan nengoen berarekin interpretatzen. Ez naiz gogoratzen zer jardunaldi ziren baina badakit Karmelo Landaren hitzak interpretatu nituela, eta ederki, interpretatzeko hizlari egokia baita. Asko gustatu zitzaidan eta orduan hasi nintzen Aitziberrekin, eta gero Bego Montoriorekin ere bai.  Hasieran euskara-gaztelania bakarrik egiten nuen, gero ingelesa-gaztelania eta orain jada denak batera. Gero egin nuen interpretazioko masterra. Itzulpengintzarekin ere horrela izan zen, IAko ponentziak itzultzen hasi nintzen, eta gerora egin nituen ikasketak.

E: Zer motatako lanak eskaini ohi dizkizute? Itzultzaile eta interpretean patua da denetik apur bat jakin behar izatea, nola prestatzen zara lanerako?

M. C. I.: Denetik. Eta makina-erreminta kenduta, denetik egiten dut. Orain medikuntza ikasten hasi naiz, ez dudalako oso ondo kontrolatzen eta nahi dudalako horrekin lan egin.  Gehienbat landu izan ditudanak, eta horrek zerikusia du nire hizkuntza-konbinazioarekin, kultura eta politika izan dira. Adibidez hizkuntza-politika asko, euskara eta katalana egiten dudanean izaten da edo kultura edo politika, gero ingelesa-gaztelaniarekin edozer gauza.

Interpretazioan nire eremua askoz zabalagoa da itzulpengintzan baino. Prestatzeko egiten dudana da irakurri eta irakurri eta irakurri. Adibidez, azkenengoan, egiaztatzaile-batzordearen prentsaurrekoan lehendabizi egin nuen gauza izan zen begiratzea ea zein ziren hizlariak, eta ondo prestatu nituen horien izenak, badaezpada bat-batean esan behar banituen. Gero bilatu nituen beraien hitzaldiak youtuben, ikusteko nola ahoskatzen zuten. Adibidez, Manikkalingam Sri Lankakoa izanik ez nekien zer motatako ahoskera izango zuen. Bideoei esker jakiten duzu zer esamolde erabiltzen dituzten, edo zer hitz tekniko. Prentsaurreko horrekin ez nuen denbora asko izan, bi egun lehenago abisatu nindutelako, orduan batzordearen webgunean sartu nintzen, testu guztiak irakurri nituen, eta apuntatu nituen hitz teknikoak batetik, eta bestetik teknikoak ez izan arren edo horien esanahia jakin arren trabatzen zaizkidan hitzak/esamoldeak. Horiekin zerrendak egiten ditut. Gehienetan ez ditut erabiltzen baina han izaten ditut. Programa edukitzea ere oso ondo etortzen da.

Gaur egun bideoena oso erabilgarria da; izan ere gai baten inguruan aritzen den jendeak normalean antzeko gauzak esaten ditu beti, eta baldin badakizu nola funtzionatzen duen hizlari horren pentsamendu-hariak, eta zer hitz tipiko erabiltzen dituen, edo txisteak kontatu ohi dituen, eta aipuak erabili ohi dituen… askoz errazagoa da. Eta testuak irakurtzea, euren testuak irakurtzea ere funtsezkoa da.

E: Interprete jardun duzun bi okasio ekarri nahi genituzke hona. Hasteko, duela aste gutxi batzuk Nazioarteko Egiaztatzaile Batzordekoen prentsaurrekoa.

M. C. I.: Egiaztatzaile-batzorderako lehenengo saiatu nintzen testua lortzen baina ezin izan nuen, konfidentzialtasuna zela-medio. Beraz, esku hutsik joan nintzen ETBra. Eskerrak Manikkalingamek hitzaldia lehenengo gaztelaniaz egin zuen, eta ondoren ingelesez. Oso ondo etorri zitzaidan, gaztelaniaz ederki moldatzen bada ere polikiago hitz egiten duelako, eta horrela aukera izan nuelako hitzaldiaren nondik norakoak apuntatzeko, gero ingelesez askoz azkarrago aritu baitzen. Oso gauza delikatuak esan zituen, ez zen politikari baten ohiko sarrera-hitzaldi horietako bat bezala: ongi etorri, eskerrik asko…

Izan ere, alde handia dago interpretazio batzuen eta besteen traszendentzian eta, epaiketa batek, adibidez, askoz transzendentzia handiagoa du hitzaldi batek baino, baina askoz gutxiago ordaintzen zaio epaitegietan lanean ari den interpreteari konferentzietan ari denari baino, eta egin behar dena da epaitegietan lanean ari diren interpreteen lana duin bihurtu. Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan, adibidez, oso azterketa zorrotzak egiten dituzte epaitegietan interprete aritzeko. Hitzaldietan, gainera, antzeko background-a izaten dutenez, errazagoa da haien pentsamendu-haria jarraitzea. Baina epaitegian agian tokatzen zaizu ingeles estandarra egiten ez duen jendea, hor slanga sartzen da, dialektoak sartzen dira, kultura ezberdinetako hizlariak (ingelesaren kasuan hizlariak izan daitezke nigeriarrak, sri lankarrak…). Hor askoz ezagutza-maila altuagoa eta zabalagoa izan behar duzu, agian ez teknikoa gauza batzuetan baina beste batzuetan bai. Esan beharra daukat, dena den, kasu gutxi batzuetan izan ezik, ni ez naizela epaitegietan aritzen.

Telebistako interpretaziora itzulita, paradoxiko samarra da kabinan bakar-bakarrik zaude, ez duzu ez hizlaria ez beste inor ikusten, soinu-teknikariak ere lekutan daude, eta hain zuzen ere telebistako interpretazioa da entzule gehien dituzun interpretazio-mota. Hitz egiten zaude eta badakizu jende mordoa ari dela zure ahotsa entzuten.

E: Bigarrenik, BTN13.

M. C. I.: Bertso-lehiaketan aritzea eskaini ziguten eta nik hasieran ingelesera egin behar nuen, baina gero katalaneko kabinan egon nintzen. Prestatzeko egin genuena izan zen bertsoa.com-en bilatu, bertan zeudelako txapelketako bertso guztiak eta horien transkripzioak. Horiek entzun eta transkripzioak irakurri nituen, bertsolariek ere askotan errepikatzen dituztelako hitz berberak. Gauza bitxi bat gertatzen da: kabinan zaudenean askoz gehiago dakizu kabinatik kanpo zaudenean baino, ez dakit den gehiago kontzentratzen zarelako edo lotura neuronalak martxan jartzen zaizkizulako, baina egoera normal batean jakingo ez zenituzkeen gauzak ateratzen zaizkizu, esamoldeak eta abar, eta gauzak ulertzen dituzu askozaz hobeto.

Horrez gain, hitzak komunikatzeko erremintak dira, eta axola duena da mezua, guk ez ditugu hitzak itzultzen, baizik eta ideiak. Egia da bertsolaritzak bere alde literarioa duenez hitzak berak baduela garrantzia, hitz hau aukeratu edo bestea aukeratu aldea dago, literatura-itzulpenean bezala, ez dago sinonimo pururik.

Bertsoak aldi berean itzultzen genituen. Sabadellen egindako saio batean bertso osoa entzuten genuen eta gero bota, baina asko galtzen du eta askoz errazagoa da aldi berean egitea. Hasieran pentsatzen genuen ezetz, baina hasi ginen probak egiten eta konturatu ginen hobeto zela perpausak osatzen joan ahala itzultzen joatea.

E: Etor gaitezen orain Woolfengana, Gela bat norberarena (2013) itzuli baituzu Consonni arte-ekoizpen etxearen eskutik.

M. C. I.: Nik beti esan izan dut ez dudala sekula literatura itzuliko, baina saiakera, pentsamendua asko gustatzen zait. Hau eskaini zidaten eta baiezkoa eman nuen saiakera bat zelako, nahiz literarioa izan, eta gainera proposamena jaso baino zertxobait lehenago irakurria nuen bigarren aldiz. Hala ere, irakurtzean ez nintzen jabetu hain literarioa zenik. Pixka bat modu inkontzientean esan nuen baietz, beraz, baina baldintzak oso onak ziren, argitaletxekoek erraztasun mordoa eman zizkidaten eta zuzentzaile ezin hobea izan nuen: Juan Garzia. Elkarlana izan da, eta lagundu dit pilo bat testuari erritmoa ematen, bertigoari eta blokeoei aurre egiten… Gainera, asko kostatu zait nire umetxoa argitaletxeari ematea, beste irakurraldi bat egin nahi nuen beti, hitzen ordenari begiratu… Hitzen ordenarekin lan handia egin dugu. Niretzat oso garrantzitsua zen, eta argi nuen, eta hori da literatura ez itzultzeko arrazoietako bat, pentsamenduaren haria gordetzea: idazle batek bere jatorrizko hizkuntzan lau silabako adjektibo bat erabiltzen badu, edo esaldia modu horretan idazten badu zerbaitegatik da, bere pentsamenduaren funtzionamendua erakusten ari zaigu. Horregatik, sintaktikoki ere asko landu dugu. Pilo bat buelta eman dizkiogu, asko ikasi dut eta gogorra ere izan da.

Harrera oso ona izan da, oso pozik nago horrekin. Jende guztiak oso iritzi positiboa eman dit. Lagun batek esan zidan itzultzaile batek jaso dezakeen lorerik politena, alegia, ematen zuela Virginia Woolfek euskaraz pentsatzen zuela. Saiatu gara bere pentsamenduaren konplexutasun guztia islatzen, baina ortopedia guztia kentzen. Horrez gain, onena da ikustea zer testu modernoa den, binarismoari buruz hitz egiten du, baldintza materialei buruz, unibertsalari buruz; badio, halaber, baldintza materialak bermatu gabe boto-eskubideak ez duela ezertarako balio.

E: Edizio berezi-berezia da: bi hitzaurre, esku-hartze artistikoak, itzultzailea feminista izateko eskaria… Mimo handiz egindako lana dirudi. Bestalde, crowdfounding bidez atera zen aurrera proiektua.

M. C. I.: Jende askok galdetu dit ea amorrua hitza nik azpimarratu dudan. Kezkatzen nauen gai bat da; izan ere, feminista baldin bazara amorruak jota bizi zara baina ezin duzu utzi amorru horrek ozpin zaitzan. Orduan ikasi behar dugu hori orekatzen eta horretarako ahizpatasuna da gakoa, bilatu behar ditugu espazioak, feministok geure gela propioa behar dugu elkar zaintzeko, elkar maitatzeko, bermeak izateko eta erortzean berriz jaikitzen laguntzeko… Baina amorru hori, su hori produktibo bilakatu behar dugu bestela ozpinduta biziko gara.  

Crowdfounding bidez egin izanak erakusten du premia bat zegoela, premia bat dago testu feministak euskaraz edukitzekoa, nabarmena. Hor galdera asko sortzen dira, adibidez, nola ez da hau itzuli Literatura Unibertsalaren barruan, edo beste bide batetatik, zer da unibertsala eta zer literatura feminista, nola sortzen da pentsamendu hegemonikoa.

Balorazio hauek egiterakoan badirudi nik interes berezi bat dudala nik itzuli dudalako, baina niri iruditzen zait testu honek askoz oihartzun zabalagoa izan beharko lukeela, betiko esparruetatik kanpo. Liburuak kanona kuestionatzen du eta alde horretatik har daiteke, literatur kritikaren barruan, kulturaren kritikaren barruan, binarismoari dagokionez eta abar. Gertatzen zaiguna da zerbaitek feminista etiketa baldin badauka, interpelatuak sentitu beharko liratekeenak txistua jotzen ikusten ditudala. Agian gure interpelazio-moldeak aldatu beharko ditugu eta oldarkorragoak egin edo ez dakit. Harrituta nauka nola gure interpelazioek, eta hau, argi eta garbi, interpelazio bat da, feminismoaren interpelazio bat, beti paretaren kontra jotzen duten.

E: Gogora dakarkit Monique Wittigen testu bat, euskaraz baduguna, Desira desordenatuak (Utriusque Vasconiae, 2010) bilduman. Djuna Barnesen ipuin-liburu baten frantsesezko itzulpenari idatzitako hitzaurrea da, eta “Ikuspuntu berezia ala unibertsala” du izena. Wittigek dio lortu behar dugula eduki feministadun liburuak ez daitezela izan soilik feminista, baizik eta eragin diezaietela denei, senti dezatela denek, militante ala ez, beraiei dagokien testu bat dela.

M. C. I.: Bai, hori da, gure planteamendua unibertsala da, eta hori alor guztietan, ez literaturan bakarrik. Pentsamendu eraldatzaileak ez baditu feminismoaren ekarpenak aintzat hartzen, jarraituko du sistema hierarkiko hau erreproduzitzen. Eta galdera da: zergatik ez dituzte beraien pribilegioak zalantzan jartzen zenbaitek? Edo zergatik ez dute feminismoa barnean hartu nahi? Beharbada beraien pribilegioei uko egitea esan nahi duelako. Aspaldi baten Lorea Agirrek esan zuen emakume gehiago egoteko ezinbestekoa zela gizon gutxiago egotea. Denaren erdia nahi dugu eta guk denaren erdia edukitzeko batzuek uko egin beharko diote denaren %90 edukitzeari. Aberastasunak banatzearen alde gaude, eta alde horretatik antikapitalista sutsuak gara eta ikaragarrizko teoriak eta planteamendu politiko-ekonomikoak dauzkagu, ados, baina horiek denak maila teorikoan gelditzen dira generoen arteko desoreka ekonomiko, kultural, imajinario eta gainontzeko guztiei aurre egiten ez zaien bitartean.

Edo uko egiten diote borondatez, edo, bestela, guk bota beharko ditugu.

E: Woolfen testua euskaratzea inportantea da, baina inportantea da halaber eduki horiek gizarteratzea. Oker ez bagaude, Literatura Eskola Feministan izan zara duela bi aste, gelari buruz hitz egiten.

M. C. I.: Bai, eta oso pozik egon nintzen. Batetik ikusten duzu zure lana jendeak irakurri egiten duela, ez dela tiraderara doan itzulpen bat. Eta ez bakarrik irakurria dela, baizik eta pentsamendua eragiten duela, galderak sortzen dituela, eta hori baino gauza politagorik ez dago. Laguntzen duzu zuretzat ikaragarrizko ekarpen interesgarria egiten duen pertsona baten pentsamoldea zabaltzen pertsona horren hizkuntza ezagutzen ez dutenen artean. Azken batean, itzultzaile eta interpreteon zeregina hori da, zubiak sortzea.

E: Juan Luis Zabalak elkarrizketa bat egin zion Joxan Artze idazleari, Berrian, urtarrilean, eta esaldi honek nire arreta piztu zuen: “Aitez aritzea zailago egiten zait; emakumeez, errazago”. Ez ote den hori izan “gure” tragedietako bat, Woolfek ere salatzen duena, zer erraz aritzen diren gizonak “gu”taz.

M. C. I.: Nik uste dut esaldi horrek islatzen duela Virginia Woolfek ere esaten duen zerbait. Emakumeok ez dugu gizonei buruzko libururik idazten, eta emakume ez izatea beste titulurik ez duten gizonak guri buruz idazten ibiltzen dira. “Ba al duzu arrastorik emakumeei buruzko zenbat liburu idazten diren urte baten buruan? Unibertsoko animaliarik ikertuena gara” zioen Woolfek. Baina ez dugu ikertuak izan nahi, ez gara zerbait exotikoa, geure ahotsa nahi dugu. Nik uste dut gizonek emakume fikziozkoak sortzeko duten grina hori datorrela egiazko emakumeekin aritzeko borondate ezetik, zeren eta emakumeok esaten, pentsatzen eta idazten duguna irakurri eta bereganatuko balute, birpentsatu egin beharko lukete beraien posizioa. Emakumeei buruz hitz egiten dute fikzio-mailan baina errealitatean, emakumeen ekarpenei muzin egiten diete, ez dute gure literatura irakurtzen, ez dituzten gure ekarpen teorikoak bereganatzen, hortaz interpelazio hori etenda dago. Beraiek sortutako emakume horiekin hitz egiten dute, adibidez Amarekin. Ama abnegatua sorkuntza erabat ideologikoa da, ez da metafisikoa.

E: Universitat de Barcelonan ere badiharduzu euskarazko literaturaren inguruko eskolak ematen. Zer lantzen duzue, eta zer motatako jendeak hartzen du parte?

M. C. I.: Bost urte daramatzat, hasiera-hasieran euskara eman nuen, gero euskal kultura, politika eta gizartea, eta literatura. Ikasleen profila pixka bat aldatuz joan da. Euskara-eskoletan batzuk zetozen interes linguistikoagatik eta beste batzuk basquitisagatik. Kulturan gehientsuenak interes politikoagatik etortzen ziren. Literaturan, azken bi urteotan, gehienak literatura-ikasketetako ikasleak izan dira, profila guztiz aldatzen da eta interes kultural hutsagatik etortzen dira. Ez dira profil tipikoa.

Kulturan saiatzen naiz exotikotasuna edo begirada orientalista ezabatzen eta erakusten identitateak ardatz asko dituela, identitatea kontestuala dela, eta dinamikoa.  Baina bueno, batean zein bestean nik nahi dudana da nire ikasleei betaurreko kritiko batzuk ematea eta etengabeko susmoa txertatzea, jarduera guztietarako. Beti esaten diet beraien edozein ondorio zilegi dela, baldin eta beraiena bada. Ez ditzatela pentsatu, pentsa dezatela beraiek. Horretarako ezagutu behar dute zer mekanismoren bidez sortzen diren ideiak, zerk definitzen duen identitate bat, edo literatura bat, edo kultura bat… Azkenean, niretzat euskal literatura da bitarteko bat irakurketa kritikoa lantzeko, eta Belén Gopeguik dioen moduan, ikusteko ez bakarrik itzala ezpada itzala sortzen duen hori ere.

Euskal literaturako testuak erabiltzen ditugu, eta baita euskal literatura kritikakoak ere. Baina aparatu teorikoa osatzen dugu Manuel Asensirekin, Gopeguirekin, Jamesonekin, Butlerrekin… Niretzat politena da ikasle batek urte amaieran esaten didanean batetik jada ezin diola utzi emakumeen errepresentazioa begiratzeari, edozein alorretan, beti dabilela txip horrekin jarrita; eta, bestetik, ikusten dudanean ez dituztela gauzak irakurtzen lehen zeukaten lañotasun horrekin eta susmoa jada barneratuta daukatela. Hori lortzen badut jada berdin zait ez baldin badakite Etxepare zein den. Esan behar dut niri karreran asko gustatzen zitzaidala Etxepare, baina literaturak, azken batean, sinesgarria dena aurkezten dizu posible denaren mugak ezartzeko, hau da, ez da ekintza inozente bat, ez du errealitatea islatzen, errealitatea sortzen du, edo posible dena sinestarazten digu.

E: Joseba Sarrionandiaren Ni ez naiz hemengoa (Pamiela, 1985) itzuli berri duzue katalanera Ainara Muntek eta zuk.

M. C. I.: Ni ez naiz hemengoa itzultzea gure proposamen bat izan zen. Ikusi dugu Sarrionandia itzultzea ez dela lirudikeena bezain erraza, irakurtzen duzu eta ondo egiten duzu aurrera baina oso joskera berezia du, horrekin askotxo sufritu dugu. Batetik, Sarrionandia hain gutxi dago itzulia eta hain da garrantzitsua gure iruditeria literarioan, barrukoan, ez kanpokoan, gure euskal sistema literarioan eta ez metropolitik ezartzen den sistema literarioan. Bestetik, liburu hau, hain zuzen ere, hain da interesgarria. Orduan argitaletxeari proposatu genion itzultzeko, Pol·len Edicionsek eta Pamielak aterako dute elkarlanean. Ainara Munt laguna dut, berak itzuli zuen Moroak, eta oraingoan tandem bat egin dugu. Nik hobeto ezagutzen dut jatorrizko hizkuntza eta berak xede-hizkuntza, eta horrelaxe jardun dugu. Oso polita izan da baina badaude hausnarketa metalinguistiko asko, eta hori ematearekin buruhausteak izan ditugu. Niri ez zait gustatzen itzultzaileen oharrak jartzea, Sarrionandiarenean bi kasutan baino ez ditugu jarri: testuan bertan itzuli ezin ziren zatien kasuan eta hitz-jokoen kasuan.

E: Etxetik kanpo gure literatura ezagutaraztea oso garrantzitsua da, baina elearazin susmoa dugu batzuetan ez ote zaion garrantzia gehiago ematen kanpoko irudia lantzeari etxean etxekoa hobetzen saiatzeari baino.

M. C. I.: Gakoetako bat da kanpora zer ematen den. Orain gutxi Linguae Vasconum Primitiae sei hizkuntzatara itzuli dute: arabiera, katalana, galegoa, errumaniera, txinera eta kitxua. Ziur hori egiteko arrazoiak izango direla baina niri ihes egiten dit zergatik itzultzen den, euskal literatura zabaltzeko proiektu baten barruan, LVP txinerara edo errumanierara edo kitxuara. Azkenean, literatura elkarrizketarako bide bat da eta ez dakit zer elkarrizketa sor daitekeen kitxua-komunitatearen eta euskal komunitatearen artean LVPren bidez. Iruditzen zait baditugula beste testu askoz premiazkoagoak, beste hizkuntza batzuetan gure ikuskera zabaltzeko askoz pertinenteagoak direnak. LVPk bere garaiari erantzuten dio eta ez dut uste, gaur egun, beste kulturekiko zubiak eraikitzeko tresnarik egokiena denik. Ez ditut imajinatzen kitxua-hiztunak liburu horri buruz eztabaidatzen gaur egun, liburua eskuragarri izanda ere. Eta, azken finean, literatura bitarteko bat da galderak egiteko.

Testua: Maialen Berasategi

Eredu eta oinarri dela, eta euskaraz ez geneukala: bi arrazoi soil, beste askoren artean, Virginia Woolfen A room of one’s own itzultzeko.

Asmo horixe iragarri zuen Consonni Bilboko arte ekoizleak 2012an, «emakumeok lan egiteko, hausnartzeko eta sortzeko behar dugun espazio propio publiko nahiz pribatuaren aldarrikapen gisa», eta, diru bilketa kolektibo baten laguntzaz, gela barruraino sartu zaigu uda honetan Gela bat norberarena, Maria Colera Intxaustik itzulirik.

Edozein itzulpenek dakarren zailtasunari Woolfen idazkera liriko landua erantsiz gero, argi dago ez zela izango lan samurra —jatorrizkoa irakurria duena ederki jabetuko zen horretaz—; baina euskal irakurleak, erraz eta gustura asko leitzeko ez ezik, modua izango du idazlearen beraren oihartzuna eta indarra aditzeko ere, esaldiz esaldi, adierazpidez adierazpide, titulutik bertatik hasi eta oin ohar xumeeneraino.  

Euskarazko edizioak, gainera, bi hitzaurre ere badakartza, interesgarriak biak ere. Bata, Adelina Valgañon Artearen Historiako irakasleak idatzia da, eta liburuaren nolakoez eta eraginez mintzo da; bestea, berriz, Remedios Zafra idazle eta Arte irakaslearena da, eta nolabait lotzen ditu Woolfen gelaren pribatutasuna eta gaur egungo gela beti komunikatuak.

Hona hemen liburuaren zenbait ideia, labur emanak.

Gezur egiazkoak

Woolfek, Emakumea eta literatura gai (zabal) gisa hartuta, hitzaldi batzuk eman zituen emakumeen bi kolegiotan, eta horietan oinarriturik dago liburua. Saiakera? Saiakera literarioa? Ezin sailkatu da Gela bat norberarena, idazleak, lausotu baino gehiago, urtu egin baititu saiakeraren eta literaturaren arteko mugak, errealitatearen eta fikzioaren artekoak. Edukiak ez ezik, formak eta narrazioaren elementuek ere egiten dute berezi idazkia; izan ere, Woolfek nahieran nahasten ditu gezurrak eta egiak, «eleberrigilearen libertate eta lizentzia guztiez baliatuz». Gauzak badira, baina ez dira: Oxford eta Cambridge hortxe daude, baina ez daude; udazkena da, baina, beharbada, udaberria da; Mary Carmichaelik ez da sekula izan, baina hortxe dago, bizi-bizirik;  narratzailea bera ere Virginia Woolf da, baina ez da, Mary Beton* baitu izena —edo ez—. Literaturari buruz idazteko, antza, literatura baino hoberik ez dago; horra jolasa.

Woolfek —argi dio hasieratik— ez du asmorik ondorio biribil egiazko bat emateko, baina, aitzitik, etengabe botako ditu bere egiatxoak; irakurleari dagokio zer sinetsi eta zer gorde erabakitzea. Ez da erraza, baina areago izango da zaila bereiztea ironiaren eta inolako tolesik gabe esandakoen artean…

Judith Shakespeare

Idazle batek, taxuz idatziko badu, dirua behar du, eta lekua, eta denbora; horra hor Woolfen mezu soila. Begi bistakoa dirudi, baina, kontuan harturik historian ezintasun intelektualarekin lotu dela emakume idazlerik ia ez egon izana, Woolfek, barnetiko behar gorriz, azpimarratu zuen emakumeen problema nagusia horixe bera dela: sekula ez dutela izan ondasunik —edo ez direla izan beren ondasunen jabe—, eta ez dutela izan gela bat beraiena lasai idatzi ahal izateko, ez eta astirik ere, beti emakumeen zereginekin lanpeturik.

Baliabide materialik ez, eta gogo baliabideak ere, hesiturik: nola sortuko dira idazle andrazkoak, aurretik eredurik izan ez badute, egun osoan etxean sartuta badaude, eta, honelakoak entzutearen entzuteaz, emakumeek berek ere sinetsi baldin badute ez dutela balio idazteko, txakurrek dantzarako balio ez duten bezalaxe?…

Eta hortxe piztuko digu Woolfek, irudimenaren putzutik, Judith Shakespeare, eta kontatuko digu haren istorio tristea: nola bazuen anaiak adinako dohaina eta nola amaitu zuen bide bazter batean lurperaturik, idazteko aukerarik ezaren ondorioz bere burua hilda. William kanpora irtengo zen, eta ezagutuko zituen munduaren eztiak, zuloak eta ertzak, eta, bere dohainen dohainez eta libertatearen libertatez, bihurtuko zen idazle bikain; Judith, aldiz, munduak itota, bere dohainen ezinaren ezinaz, hilko zen haurdun eta atsekabeturik.

Amorrua…**

…taupaka sumatzen da liburu osoan, bizi eta bortitz zenbaitetan, barexeago beste batzuetan —Consonniren edizio honek, gainera, oso modu berezian nabarmendua dakar…—. Alde batetik, Woolfek dio idazle bati ezin zaiola amorrua gailendu, horrek idazkuntzaren funts garbi eta libretik urrundu ohi duelako; bestetik, ordea, agerikoa da Woolfek berak bere amorruari ezin eutsia —edo eutsi nahi eza—. Ezbairik gabe, ederki jabetua zegoen gizarte patriarkalak maiz emakumeen —eta, bereziki, feministen— amorrua erabiltzen duela, hain zuzen, haien argudioak gutxiesteko.

Liburuan, ironia garratzez azaltzen du Shakespearek (Williamek) eta beste (gizon) batzuek modua izan dutela gogo giro lasai amorrurik batere gabean idazteko, eta horregatik sortu dituztela hain idazlan libre, zuzen eta hertsiki literarioak. Azken batean, amorrua gaitzetsi arren, amorraturik egoteko eskubide zilegia aldarrikatzen du Woolfek; areago, erdi etsita, behin eta berriz eskatzen du norbaitek azter dezala zer-nolako eragina izan duen hainbeste urtean irentsiriko amorru horrek bai idazle emakumeen buruan eta bai haien idazkeran.

Gogo androginoa

«Guztiz penagarri litzateke emakumeek gizonek bezala idaztea, edo haiek bezala bizitzea, edo haien antza izatea: munduaren aniztasun eta zabaltasun ikaragarria kontuan izanik, bi sexu nahikoa ez dira eta, nola moldatuko ginateke bakar batekin?». Bi sexu daude munduan, diferenteak dira, eta elkarren osagarriak; horra Woolfen pentsamoldea.

Idazlearen arabera —eta hau da haren proposamenik polemikoenetako bat—, beren sexuaren kontzientziarik ez duten idazleak dira onenak: aukerarik ezagatik amorratuta dauden idazle emakumezko gehienek erdipurdiko lanak sortuko dituzte, bai eta emakumeen aurrerabidea oztopatu nahiagatik amorratuta dauden idazle gizonezkoek ere. Woolfen aburuz, sorkuntza osoa izan dadin, buru barruan ere bat egin eta elkarlanean aritu behar dute norberaren sexuek —eta hor, nire ustez, generoaz ari da batez ere—: gogo femenino hutsezko idazle emakumeen eta gogo maskulino hutsezko idazle gizonen ordez, idazleak behar dira, gogo androginodunak.

Idatzi, idatzi… «munduaren onerako»

Gela bat norberarena edukitzeko, eta lortzeko dirua, eta irteteko etxetik; idazteko denetik, eta modu orotan. Horixe eskatu zien garaikide zituen emakumeei eta, ziur asko, ondoren etorriko zirenei, eta ez bakarrik emakumeen onerako izango zelakoan, baizik eta, soilki, «liburu onak desiragarriak» direlako mundu guztiarentzat.

Azkeneraino ironiari eutsiz, eta inork biktimismorik egotz ez zekion —hori ere patriarkatuaren trikimailu usua izaten baita—, hona hemen, laburturik, Virginia Woolfen amaierako zirika eta erronka(txoa): emakumeok, beti izan duzue dena kontra, beti izango duzue zer egin esango dizuenen bat, gogorra duzue bidea, bai, baina ez ezazuela aitzakia hori sinets eta bertan goxo egin; segi aurrera, zuen esku dago-eta Judith Shakespeare piztea.

Hiruzpalau kontu

Liburuaren ideia (gutxi) batzuk gaingiroki azaldu ondoren, gogoeta pertsonalen bat —bestelako gogoetarik ba al dago, ba?…— plazaratzeko atrebentzia harturik, hiruzpalau kontutxo nahi nituzke esan:

Bat. Harrigarria da hitz hauek 1929an idatziak egotea. Orrialde hauetan daude, gaur egungo ikusmolde eta bizimodu feministen oinarriak ez ezik, baita literatura, historia eta bestelako hamaika alor soziologiko eta antropologiko aztertu eta ulertzeko ditugun oinarri franko ere.

Bi. Behin bakarrik leitzea ez da inolaz ere nahikoa liburu honen ertzez jabetu eta gozatzeko. Irakurraldi bakarrerako, bihurriegia da ironien jolas etengabea, zabalegia ideien oinarria, sakonegia testuinguruaren ontzia, landuegia prosaren zeharra, eta biziegia idazlearen etorria.

Hiru. Beharbada, materialismoa eta indibidualismoa sustatu nahia egotziko dio baten batek Woolfi; akusazio horren erantzun soila emana du idazleak, liburuaren azken atalean.

Lau. Ikastola eta institutuetako irakurgai zerrendan behar luke egon liburu honek hemendik aurrera, ezin hobeki euskaratu digutenez gero.

*Mary Beton, Mary Seton eta Mary Carmichael ez dira ausaz hautaturiko hiru izen —ez dirudi Woolfek ezer hautatu zuenik ausaz—… Moya Valgañonen hitzaurrean bada zerbait horri buruz, eta, interes handiagoa duenari, Wikipediak —nork bestela— argituko dio bidea: Maryak nondik datozen.

**Hamaika gogoeta —baita libururen bat edo beste ere— idatzi dira amorruak Woolfen lanetan izandako nolakoaren eta eraginaren gainean. Hona hemen horietako bat  (ingelesez).