Iruzkingilea: Miren Ibarluzea.

Iruzkin hau Ardi txikia beti bildots blogean agertu zen lehen aldiz.

Hebraieraren inguruan egindako hiru dokumentaletan azkena da Traduire (Itzultzea). Lehenengoa, D’une langue a l’autre (Hizkuntza batetik bestera) ‘beste hizkuntza’-ren eta hebraieraren arteko tentsioei buruzkoa da; bigarrena, Langue parlée, langue sacrée (Ahozko hizkuntza, hizkuntza sakratua) hizkuntza barruko tenkei buruzkoa da; eta hirugarrena, Traduire lehenenbizikoaren negatiboa nolabait, hebraieratik beste hizkuntzetara itzultzeari buruzko gogoeta da.

Hebraieratik itzultzen ibilitako hamar lagun ipini ditu bideokameraren aurrean zuzendariak, beti eskema berdinari jarraituta. Lekua dator lehenengo: itzultzailearen leihotik begiztatzen den paisaiaren irudia; lantokia gero: gela argitu egiten da, eta orduan ikusten da itzultzailearen irudia; ostean, itzultzailearen ahotsak gaina hartzen du: hebraierarekin zerk lotu zuen, zein izan den bere itzulpen-esperientzia…; bukaeran, paisaia agertzen deneko kamara-mugimendu berberaz, itzulitako testu hebraikoaren irudiak datoz, itzulpenaren irakurketarekin batera. Itzultzaile-idazle asko ageri dira, gehienak poesia-itzultzaileak. Filmak zenbat eta aurrerago egin, orduan eta emakume gehiago agertzen dira. Azkena polifonikoa da: itzultzaileen ahotsak entzuten dira, eta euren leihoak pantailaratzen…

Eta, modu horretan, hebraierazko literaturaren historiaren errepasoa egiten du zuzendariak. Hain zuzen ere, Nurith Avivek ez ditu itzultzaileak aukeratu, ezpada itzulitako obrak. Nurith Aviven beraren berbetan, topaketen istorioak kontatu ditu berak, pasio-istorioak, ez hainbeste itzulpen-istorioak. Itzultzailearen eta hizkuntzaren arteko harremanak nabarmendu gura izan ditu, horra hor topaketa. Izan ere, itzultzaile askok euren kulturetako oinarriak topatu eta batu dituzte hebraieran. Baina, harreman orotan legez, beti dago mina, zerbaiti uko egin beharraren mina (negoziatu egin behar  izaten da itzulpenean).

Itzulpena bera agertu egiten duen pelikula da Traduire: hamar hizkuntzatan grabatuta dago (hebraiera, frantsesa, espainola, yiddish, italiera, errusiera, katalana, ingelesa, arabiera eta alemana). Nork bere hizkuntzan egiten du dokumentalean, eta ikusleak, azpitutuluetara jotzen du hala behar duenean. Zuzendariak dioenez, denbora gehiago eman du itzulpen-lanetan filmatze-beharretan baino.

Filmari buruzko informazio gehiago hemen: http://www.editionsmontparnasse.fr/traduire/

Emanaldien osteko gogoetak: http://www.editionsmontparnasse.fr/traduire/videos?v=kKo46A

Nurith Aviv zinemagilea. Iturria: unifrance.org

Itzulpengintza eta interpretazioa ikasi zenuen. Nondik nora gerturatu zinen ikasketetara?

Batxilergoa zientzietan egin nuen, badakizu, garai horretan lana nahi bazenuen eta ikasle ona bazinen zientziak egin behar zenituen. “Ateak ez ixteko” hori esan zidaten, eta orduan nik zientzietako batxilerra egin nuen, baina letrekin lotutako ikasketak egin nahi nituen. Beti eduki dut lotura hizkuntzekin, bai kanpoko hizkuntzekin, ume-umetatik bidali gaituztelako kanpora hizkuntzak ikastera, bai geure hizkuntzarekin ere. Adibidez, bertsotan bostgarren mailan-edo hasi nintzen, eta orduan badaukazu beste lotura afektibo bat, eta baita hizkuntza-lanketaren esperientzia bat ere. Uste dut bertsotan asko landu dudala hizkuntza. Kazetaritza ikastea ere izan nuen buruan, baina etxekoek kendu zidaten ideia, esan zidaten: “idatzi nahi baduzu, idatziko duzu”, eta egia da, gaur egun bloga daukat eta idazten dut. Egia esan, ez nekien oso ondo zer ikasi. Etxetik kanpo ikasteko gogoak ere izango zuen eraginik, orduan Itzulpegintza jarri berri zegoen Gasteizen eta banuen lagun bat Itzulpengintzako lehen promoziokoa. Hark asko animatu ninduen. Orduan, uste dut gauza horien guztien nahasketa bat izan zela.

Ikasketak amaitu eta segituan hasi zinen ikerketarekin?

Ez. Karrerako azken urtean lanean hasi nintzen, orduan oso aukera ona zen, karrera bukatu gabe lanean hastea. Giltza argitaletxean aritu nintzen, oso lan polita zen, oso oroitzapen onak ditut. Bi urte inguru pasa nituen han eta hizkuntza-liburuak egiten genituen. Apur bat denetik egitea tokatzen zitzaigun: sorkuntza, itzulpena eta moldaketa. Gero, baita ere tokatzen zitzaigun bestelako testuak itzultzea eta zuzentzea, eta oso gustura nengoen. Gainera oso lankide onak izan nituen eta haien bitartez literaturara lehen baino gehiago hurbildu eta asko irakurri nuen. Master bat egiten hasi nintzen, Sorian, baina ez nuen gehiegi konektatu eta utzi egin nuen. Gero lanez aldatu nuen, Labayru ikastegian hasi nintzen etnografia-materialekin eskolako materialak egiten, eta bertako itzulpen-zerbitzuan ere aritu nintzen. Esaten zuten apur bat todoterrenoak ginela, berdin balio genuen etnografia-lanak egiteko, materiala sortzeko, itzultzeko… Eta Labayrun nengoela egin nuen Euskal Filologia eta Hizkuntzalaritzako masterra. Lau adar zituen, eta nik aukeratu nuen hizkuntzalaritza aplikatua eta literatura.

Hain zuzen ere, masterreko lanerako egindako ikerketetatik tiraka eta beka baten laguntzaz argitaratu zenuen Literatur itzulpenaren kritika. Lehen pausoak liburua.

Kontua da, masterraren azkena etorri zenean eta nik dagoeneko banekienean zer egingo nuen amaierako lanerako, justu Santi Onandia beka irten zela. Orduan nire master bukaerako lan hori aurkeztu nuen eta beka jaso nuen. Horrek bidea eman zidan lan-ordutegia murrizteko eta denbora hori eskaini nion master bukaerako lanari. Nola iritsi nintzen kritikari buruzko ikerketa horretara? Gauza batek bestera eramaten zaitu. Ikasgai batean egin duzun lan txiki batetik tiraka ikusten duzu hor badagoela ikergai zabal bat eta gustura sentitzen zarela horrekin. Noski, oso lan interesgarriak egin genituen masterrean gai guztietan, baina zeu ez zara arlo guztietan eroso sentitzen. Ni ikasgai hartako lanean oso eroso sentitu nintzen, gustatu zitzaidan gaia, eta hortik tiraka master proiektua hasi zen eta gerora baita tesia ere. Hala ere, hasiera batean ideia bat daukazu eta gero asko aldatzen da benetan egiten duzuna, hasieran beti handinahia izaten da.

Asko mugatu behar da, ezta?

Bai, zuk ere ez dakizu oso ongi zer egin daitekeen, nondik jo, nik neuk ez neukan oso argi zein zen nire lanerako egokia zen marko teorikoa… Egia da, itzulpengintza karreran edo behintzat ikerketan, badaukagula gabezia bat, esango nuke. Garai hartan nik ez nuen nahi beste landu, beharbada ez ginelako ikasle oso aplikatuak, ez diot dena karreraren egiturari egotzi nahi, baina bai sentitu izan dut falta hori, eta orain ari naiz ikasten itzulpen ikasketa teorikoak zertan diren. 

Ikasketak, lana, tesina, liburua… eta orain unibertsitateko ikerketa.

Hori da. Masterrarekin eta liburuarekin, apur bat arra sartzen zaizu, ikerketarekin jarraitu nahi duzu. Master zuzendariak ere animatu ninduen tesia inskribatzera, eta konbentzitzeko oso errazak garenez eta ez dakigunez ezetz esaten eta gauza horiek guztiak, ba egin nuen. Konturatu nintzen oso zaila izango zela ikerketa uztartzea orduan neukan lanarekin eta autonomo moduan hasi nintzen lanean. Katalunian bizi den karrerako ikaskide eta lagun batekin kolaboratzen hasi nintzen, horrela ikerketa eta itzulpen-jarduna biak antolatzeko. Azkenean, lana zegoenez eta horrelakoak garenez, ez nintzen iristen tesiari nahi beste denbora eskaintzera. Uste dut hori oraindik ere gertatzen zaidala. Baina tira, horretan nenbilela, neurria hartu nahian, aukera atera zen lektore moduan Baiona eta Bordelen hasteko. Bi aldiz pentsatu gabe eskaera egin nuen eta plaza lortu nuen, eta horretan jarraitzen dut, baina orain Parisen. Denbora honetan guztian tesiari eskaini diot tartea, ez nik gura beste, baina unibertsitatean lan egiteak aukera ematen du kongresuetara joateko, dokumentazio-zentroekin harreman zuzena izateko, ikerketa-taldeekin, beste irakasle batzuekin… Horrek bai jartzen zaitu zure tesiaren inguruan.

Liburura bueltatuta: Iñigo Roquek egindako elkarrizketan eta zuk zeuk blogean argitaratutako post batean eman zenuen ondorioen berri. Hiru urte eskas pasa diren honetan, norabide-aldaketarik somatu duzu itzulpenen kritikan? Nola ikusten duzu egoera gaur egun?

Hiru urte oso gutxi dira aldaketa bat igarri ahal izateko. Hala ere, badirudi gauza batzuk aldatzen ari direla. Nik orduan 511 kritika aztertu nituen, egunkarietakoak, eta bai ikusten zen goranzko joera bat, alegia, gero eta itzulpen gehiago iruzkintzen ziren. Gero ere, ikusten da, euskal irakurleak, hau da, irakurle saiatuak eta arituak hasi direla gero eta itzulpen gehiago irakurtzen, nahiz eta oraindik badauden aurreiritzi asko. Esango nuke duela hiru urte ateratako ondorioek berdin jarraitzen dutela: itzulpenak iruzkintzen ditu gainerako lanak iruzkintzen dituen pertsona berak eta irizpide berberekin, ez daukagu finkatuta zer irizpideren arabera iruzkindu behar ditugun itzulpenak, bakoitzak lan egiten du bere intuizioen arabera. Beste ondorioetako bat zen ez direla bereizten lan unibertsalen/klasikoen itzulpenen kritikak eta lan komertzialagoen kritikak. Denak iruzkintzen dira liburua publikatu eta gutxira. Iruzkinen kontua oso lotuta dago edizio-prozesuarekin eta merkatuarekin. Alde batetik normala izan daiteke egunkarietako kritika zelako.

Horrez gain, muga lausoa dago adituen kritiken eta egunkarietako kritiken artean. Alegia, literatur irakurketan aditu eta arituak egunkari horietara jotzen du. Ez dakit iruzkin hauek benetan zuzentzen zaizkion publiko zabalari edo literatur arituari eta adituari. Nire lagunak, nire kuadrillakoak, agian ez dira gai kritika horietako batzuk ulertzeko, eta literaturaren inguruko lana dugunok kritika horiek baliatzen ditugu. Esaten nuen moduan, ez dago espezializaziorik, baina era berean erabiltzen dugu kritika publikorako daukagun espazio hori iruzkin espezializatuxeagoak egiteko.

Itzulpenari buruzko iruzkin horietan igartzen da gure diskurtsoa guztiz linguistikoa dela: itzulpen bat hartzen dugunean gai gara bakarrik esateko hizkuntza ondo pasatzen dela, erraz ulertzen dela, nik ez dakit zein hitz erabiliko nukeela… baina hori da dena. Hortik aurrera ez dakigu zer gehiago esan itzulpen bati buruz, ezpada zer autorerena den eta zeri buruzkoa den liburua. Ez dugu garatu oraindik euskal itzulpengintzari buruzko diskurtso bat hizkuntzaren normalizazio-prozesutik kanpo.

Diskurtsoa aipatzean ari zara esaten argitu beharko genukeela zergatik euskaratu dugun obra hori, zer ekarpen egiten dion euskarazko literaturari…

Bai, eta adibidez zer idazlek erabiltzen duen horrelako estilistika, eta, batez ere zein den itzultzaile moduan nire jarrera itzultzerako orduan: zer korrontetan nagoen kokatuta. Zer egiten dudan. Ezen, Benetan pentsatzen jarri gara euskal itzultzaileok zertan ari garen? Edo inertzia bati jarraituta itzultzen dugu eta gure irizpide bakarra da: gutxi gorabehera, idazleak egiten duenaren arabera, euskaraz ondo ematen duen testu bat ekarriko dut, ahalik eta fidelena izango naiz…? Baina benetan badakigu fideltasun horren diskurtsoaren barruan zer korrontetan sartzen garen? Nola posizionatzen gara itzulpenaren barruan? Ez daukagu formaziorik itzulpen-teoriaren edo itzulpen-historiaren inguruan, orduan ez dakigu nola kokatzen garen ere. Egia da itzulpen proiektu nagusiago baten barruan gaudela. Badaude joerak euskal itzultzaileen artean? Benetan, badago bakoitzak erabakitzen duen bide bat? Ez nuke esango, uste dut inertzia baten barruan funtzionatzen dugula guztiok.

Azken batean, gu ari gara hizkuntza politika baten inguruan dantzan, eta alde batetik normala da: ez gara hainbeste eta ez daukagu hainbesteko historia. Hala ere, uste dut inportantea dela kontzientzia izatea, jakitea badaukagula nondik ikasi, nondik edan, eta bueno itzulpen bati buruzko gauza asko esan daitezkeela, hitz hau edo bestea erabiliko nuke esatetik harago. Milaka gauza azter daitezke itzulpen batean. Dena den, iruditzen zait hobetzen ari garela, eta ari garela. Garai batean itzultzen hasi zirenak erbesteratuak ziren, hizkuntzaren ikusgaitasuna bilatzen zutenak. Orain profesionalizazioa lortu dugu, eta falta zaigu lortzea batetik masa kritiko zabal bat eta bestetik masa kritiko profesionala.

Eta EIZIEk antolatutako Langintza xeheki ekimena?

Ekimen hori sortu zen itzultzaileek egiteko eta itzultzaileentzat. Itzultzaile horiek ari dira euren langintzaz. Hala ere, material hori baliagarria zaie ikerleei, ikusteko benetan itzultzaileak nola lan egiten duen eta abar. Egia da material beharrezkoa dela ikerleentzat eta alde horretatik beharrezkoa da, baina beharrezkoa da, halaber, marko bat izatea eta itzulpenaz pentsatzea. 

LU bildumako hitzaurreak ere aztertu dituzu, eta iaz horri buruzko saioa eskaini zenuen UPVko udako ikastaroetan.

Niri, nire ikerketa-ildoagatik, interesatzen zaidana da zer adierazten duen itzultzaileak bere langintzari buruz. Nik baliatzen dut itzultzaileak edo publiko zabalak itzulpenaz esaten duena deskribatzeko itzulpenak gure gizartean zer inpronta uzten duen. LU bildumako hitzaurreak itzultzaileak idazten dituenez, nik aztertu nahi nuen ea itzultzaileak zer esaten duen eman zaion toki horretan. Modu orokorrean esanda ikusi nuen itzultzailea oraindik teloiaren atzean gelditzen dela. Ez da oholtzara ateratzen ausartzen. Esango nuke, lehengo gaia berrartuz, oraindik ez dugula egin gure lanari (itzultzaileon lanari) buruzko hausnarketa bat, hizkuntzaz harago, nondik eta zertarako egiten dugun itzulpen bat. Oso kontzienteki jakin behar duzu zer funtziorekin eta zer itzulpen-proiekturen barruan ari zaren. Ba al dago benetan itzulpen-proiekturik duen euskal itzultzailerik? Ez dakit, agian idazleren bat…

Ikerketagai izan duzu, halaber, autoitzulpengintza. Zenbait euskal idazle garaikideren itzulpen-ohiturei eta -jarrerei buruz aritu zinen Baionako IKER zentroan duela ez hainbeste.

Egia esan, autoitzulpengintzatik badu zerbait baina ez da zehatz-mehatz hori. Nik egin nuena izan zen, lehenengo, elkarrizketa-lan bat. Nik prestatu nuen elkarrizketa bat, itzultzaileen habitus-ari buruzkoa, itzulpenaren soziologian esaten zaion moduan. Hor sartzen dira itzulpen-ohiturak baina baita ere zuk zure langintzaz duzun pertzepzioa eta jarrerak. Hainbat planotan galdetzen nien itzulpenari buruz: galdetzen nien ea euren lanak itzultzen zituzten ala ez, eta zergatik; euren lana beste itzultzaileren bati ematen ziotenean zergatik egiten zuten; lan egin ote zuten itzultzaileekin; zer iritzi zeukaten fruituaz; ea berrirakurtzen/zuzentzen zuten… Hori zen euren lanei buruzko atala. Beste alde batetik galdetzen nien ea itzultzen ote zituzten beste batzuen lanak, eta hor bazeuden baiezkoak eta ezezkoak. Itzultzen zutenen artean bazeuden batzuk, lehen esaten genuen moduan, euren literatur proiektuaren barruan itzultzen zutenak. Askok aipatzen zuten ariketa modura erabiltzen zutela itzulpena, eta beste batzuk lan estra moduan. Horrez gain, galdetu nien itzulpenak irakurtzeko ohituraz, eta hor egia da gazteagoen artean nabarmentzen zela itzulpenak euskaraz irakurtzeko ohitura bat, eta baita itzulpenak idazteko tresnatzat erabiltzeko joera ere. Gogoratzen naiz Kirmen Uribek esaten zuela azken eleberria idazteko bi itzulpen izan zituela mahai gainean, erreferentzia-testu gisa. Gero, galdetu nien ea fikzioan bazen itzultzailearen figuraren islarik eta, egia esan, euskal literaturan badira hainbat adibide, fikziozko itzulpen eta itzultzaileenak. Konturatu naiz, gainera, gai horren inguruan lan pila bat egin daitekeela, nire tesian ere jorratuko dut hori. Azkenik, galdetu nien ea zer metafora baliatzen zituzten itzulpenaz jarduteko.

Ikerketa horren helburua da, ikusten duzunez, aztertzea ea zer irudi dugun itzulpenaz gizartean eta baita idazleek ere zer irudi duten. Bestalde, ez naiz testuen eta testuan arteko konparaketan sartzen; aitzitik, ari naiz testuinguru bat jartzen itzulpen-sistemari, edo hori da asmoa, agian handinahia.

Zertan da, orain, zure ikerketa-lana? Zer marko teorikotan kokatzen zara?

Aurreko ikerketa horien ildotik ari naiz lanean, lehen ere esan dut, aztertzen ari naiz, orokorrean, ea zer inpronta utzi duen edo uzten ari den itzulpengintza euskal gizartean. Marko teorikoaren aldetik, esango nuke polisistemen teoria jarraitzen dudala baina baita ere itzulpenaren soziologiaren alorra. Alor horrek ematen dizkidan tresnak oso baliagarriak zaizkit, hain zuzen, nik ikertu nahi dudanerako. Hemen, Parisen, egoteak ere izango zuen eraginik horretan, Frantzian eta Quebecen bai baitago itzulpenaren soziologia jorratzen duen korronte bat.

Itzulpenaren eta itzultzaileen fikzionalizazioa ere aipatu duzu.

Bai, literatura errealitatea islatzeko tresna bat izan daiteke, eta konturatu naiz azkenaldian gero eta eleberri eta ipuin gehiagotan agertzen direla itzulpena eta itzultzaileak. Dauzkadan adibideetatik gehienak kokatzen dira azken bost urteetan. Orduan horrek zer esan nahi du? Batetik, itzultzailearen irudiaren kontzientzia hartzen ari garela, edo ari direla idazleak. Lehen agian ez zen hain zehaztuta agertzen, baina adibidez Martutenen agerikoa da. Gainera, kasu horretan ez da itzultzailearen ofizioa erabiltzen pertsonaia ezaugarritzeko bakarrik, edo estereotipazio bat egiteko pertsonaiaren izaerari buruz, baizik eta itzulpenak rol zentral bat daukala narratologian, istorioan eta istorioaren mekanismoan. Gizartean gertatzen ari den zerbaiten isla da fikzioan gertatzen dena ere.

EIZIEko kide ere bazara, eta, besteak beste, elkarte horren izenean joaten zara CEATLek (Conseil Européen de Associations de Traducteurs Littéraires) urtero antolatzen duen biltzarrera.

Azken batean CEATL da Europan dauden literatur itzultzaileen elkarteen bilgune bat. EIZIE zabalagoa da, baina literatur itzultzaileak ere baditugunez, ba hor barruan gaude. Nik hiru urte daramatzat bertako ordezkari moduan, lehen Itziar Otegi aritu zen. Hor barruan gure egitekoa da ematea eta jasotzea. Batetik euskal itzultzaileon ikusgaitasuna lortzen da europar mailako elkarte batean, baina beste alde batetik baita ere jasotzen dugu Europako planetan zertan ari diren, beste herrialde batzuetan zer egoeratan dauden, zer egiten duten elkarteetan, administrazioan nolako baldintzak lortzen dituzten eta abar. Orduan, konturatzen zara beste herrialdeekin konparatuta ez gaudela hain gaizki. Berez CEATLek hainbat talde ditu: lan-baldintzen taldea, copyright eta egile eskubide elektronikoei buruzko taldea, ikusgaitasunaren taldea, itzulpen-ikasketen taldea, literatura itzulpenari buruzko berriak biltzen dituen taldea eta jardun eredugarrien zerrenda osatzen duena.

Bloga duzu Bizkaie!-n eta Twitter kontu bizia ere. Sare sozialek itzulpengintzaren ikusgaitasuna handitu al dute?

Blogarena aspaldi eskaini zidaten, eta baietz esan nuen, hasierara bueltatuz, idazketa gustuko dudalako. Bidea ematen zidan nahi nuenaz hitz egiteko, modu laburrean, eta azken batean blogak islatzen du zertan ibili naizen: ibili naiz etnografian, bertsotan, itzulpengintzan…

Bizkaie!-ko bloga bai da apur bat esperientzialagoa. Egia da twitterren ere sartzen zaizkidala gauza pertsonalagoak lantzean behin, baina, twitterren kontua askoz lotuago dago itzulpenarekin eta literaturarekin. Askotan ez daukazu modurik zerbaiti buruzko albiste bat idazteko, orduan hor txertatzen duzu esteka eta bide bat da denboraz estu zabiltzanean zerbaiten berri emateko, labur-labur. Ikusgaitasunaren galderari erantzunez, bai, lortu dugu ikusgaitasuna twitterren, baina beste alor batzuek bezainbeste. Ez gaude itzultzaileak bakarrik hor. Hala ere, egon beharra dago eta oso tresna baliagarria da. Azkenik, itzulpengintzari buruz egiten diren aipamen ez-zientifikoak (izen bat ematearrean), oso baliagarriak dira ikerketarako. Egunen batean ikusiko dugu ikerketaren bat aztertzen duena, adibidez, itzulpenaren isla Twitterren.

(Oharra: azkenaldian gure kronikek bere ohiko gatza eta piperra galdu dutela jakinarazi digutenez neurri drastikoak hartu behar izan ditugu oraingo honetan; izan ere, elearazitiko oporrak hartu aurretik idatziko dugun azkenetarikoa da eta ez genuke nahi gure fansak zapuzterik).

Eako Poesia eta Intsektuak herri-jaialdi literarioan ederto pasa ostean (conga-pogo modalitatearen estreinaldia galdu arren) udako (guretzat) azken ikastaro ofizialari ekiteko ordua iritsi zen aurreko astelehenean, hilak 22an. Isabel Etxeberria irakasle eta itzultzaileak zuzendu eta EIZIEk hauspotu du “Azkenaldian euskarara itzulitako literatura: bideak, joerak eta esperientziak” ikastaroa, UPV-EHUren udako eskaintzaren baitan. Miramar jauregi beti dotorean genuen hitzordua, Donostiako badiaren parean, dantzaldi ana-kareninar baterako hain aproposa zen gure aretoko gortina trinkoek hura ederresten utzi ez baziguten ere. Bestalde, aipagarria da jauregiko sarreran doan eskainitako egunkarien artean ez zegoela euskarazko bat bera ere, eta nahiko negatiboki azpimarragarria iritzi genion denok datu horri, UPV Euskal Herriko unibertsitatea delako (ala?).

 Zertzeladak alde batera utzita, Etxeberriak egitarau oparoa eta interesgarria osatu zuen hiru egunetarako. Lehenengo egunean hiru hitzaldi eta mahai-inguru bat izan genituen, Literatura Unibertsalaren (LU) bueltan, eta itzulpenak irakurtzeari buruz, hurrenez hurren. Segidan guztia xeheago, baina ez xeheegi, oraingoan bai ibiliko gara labur, kontuan hartu behar baita eguraldi ona ari duela eta udako irakurketan Pynchon eta gisakoekin dihardugula.

Ekarpenak

Bego Montoriok izan zuen goizeko lehenengo saioa abiatzeko ardura, eta LU bildumak ekarri dizkigun askotariko ekarpenez jardun zuen.  Bildumaren hiru aroak aipatu zituen, eta bildumaren sustapenean hasieratik egon diren hiru erakundeak ere hartu zituen hizpide: batetik, nola ez, EIZIE, bestetik Eusko Jaurlaritza (horrek finantzatzen ditu liburuak) eta azkenik Euskal Editoreen Elkartea (izan ere, EIZIEren asmoa ez da sekula izan bestelako argitaletxeekiko lehia desleiala egitea, eta, hala, editoreek parte hartzea garrantzizkoa izan da hasieratik). Halaber, bilduma hutsuneak betetzeko sortu zen, eta haren ezaugarri nagusi izan dira diru publikoz egindako sorta bat dela, irabazi asmorik gabeko erakunde batek kudeatzen duela, eta, oroz gain, itzulpenen kalitatea mimatzen duela (itzultzaileei baldintza duinak eta epe errealak eskainiz, zuzentzailearen figurari garrantzia emanez etab.).

 Gainera, Montoriok azpimarratu zuenez, itzulgaien esleipena lehiaketa bitartez egiten da, anonimoki aurkezten dira itzulitako laginak, eta horrek lehiaketaren gardentasuna eta parte-hartzaileen aukera berdintasuna bermatzen du. Horren ondorioz, LUk ateak zabaldu dizkie hainbat itzultzaile hasiberriri, literatur itzulpengintzaren mundu zertxobait zailean. Itzultzaileen generoaz ere esan zituen bi hitz: nabarmen altuagoa da gizonezko itzultzaileen kopurua (azken urteotan apaldu bada ere), eta aintzat hartzekoak lirateke hainbat faktore datu horien arrazoi posibleak argitzeko.

 LU bildumak hainbat ekarpen egin dizkigu, bai maila sozialean, bai itzulpenari bai euskarari berari ere. Aspektu soziologikoan, Montorioren esanetan, LUk eragina izan du baita LUko liburu bat sekula irakurriko ez dutenengan ere, erakusten baitu euskarak ere badituela ezinbesteko izenburu horiek bere apalategian (asko falta direla ados, baina duela 20 urte baino gutxiago direla ezin uka). Bildumako aleak bai irakurriko dituztenen artean, zer esanik ez, panorama zabaldu die, eta jada ez dute beti erdaretara jo behar izaten beren apeta literarioak asetzeko. Itzultzaileei dagokionez, jada aipatu ditugu zenbait onura: baldintza ekonomiko eta tenporal duinak, ikusgaitasuna, itzulgaien aniztasuna…

 Azkenik, LUk etorkizunera begira dituen erronken bueltan aritu ginen, eta, oraindik orain, erronka nagusia irakurleengana iristea da. Bildumak aurrerapauso asko eman baditu ere, irakurle-multzo oso minoritario batengana besterik ez da iristen, eta zabalkundean eta hedapenean lan egiteko gogotsu dago itzultzaileen elkartea. Esan gabe doa guk ere asmo horrekin bat egiten dugula eta ahal dugun neurrian saiatuko garela laguntzen.

Kanona

Manu Lopez Gaseni itzul- eta ikertzailea aspalditik dabil kanonaren eta itzulpenaren harreraren inguruko gaiekin kezkatuta. Haur eta Gazte Literaturari (HGL) buruzko saiakera aipagarriak idatzi ditu, besteak beste. Saioaren izenburuak berak adierazten duen moduan (“Euskaratutako literaturaren kanon baterako aldez aurreko arauak”) Gideon Toury itzulpen teorialariak deskribatutako aldez aurreko arauak (ingelesez preliminary norms izendatuak) baliatu zituen Lopez Gasenik LU sortzen ari den kanonaz mintzatzeko. Hasteko, aldez aurreko arauekikoak aletu zituen ikertzaile horiek LU bilduman izan duten eragina ere azalduz. Ondoren, LUk gaur egun arte osatu duen kanon ereduari erreparatu zion.

 Toury teorialari ezaguna da gurean, israeldarra, polisistemen teoriaren baitan kokatu ditu bere ikerketa-lerroak. Aldez aurreko arauei dagokionez, horiek definitzeko itzulpenari buruzko hainbat galderari erantzun behar zaio: nolako itzulgaiak aukeratu den (why, zergatik), ea jatorrizkotik itzuli den ala zubi-hizkuntzak erabili diren, ea itzultzailearen izena agertzen den eta non, zer datu agertzen diren kreditu-orrialdeetan eta ea norentzat itzultzen den. Galdera horien erantzunei erreparatuta ikus daiteke itzulpenak egokitasunerantz (sorburu hizkuntzari lotuagoa) ala onargarritasunerantz (xede hizkuntzari lotuago) lerratzen diren.

 Lopez Gasenik faktore horien azterketa xehea egin du LUko bildumak abiapuntutzat hartuz, eta hainbat ondorio interesgarri atera ditu. LUk osatu nahi duen kanona oro har Mendebaldekoa da. Lopez Gasenik aipatu duenez, hainbat kanon-mota daude: Mendebaldekoa (Harold Bloomek sustatutakoa), cultural studies-ek aldarrikatzen duen kanon aniztasuna, kanon filologikoa… LUren kanonean XIX. eta XX. mendeetako obrak dira nagusi (nabarmen), baina poesia gutxi dago, eta hizkuntzen arteko desoreka gertatzen da. Halaber, XX. mendeko 2. erdialdeko autore asko falta dira. Azkenik, sistema periferiko batzuetako obrak tartekatzen dira (katalana, galegoa… euskara bezalako hizkuntza gutxituetakoak, alegia), eta cultural studies-ek bultzatzen dituen irizpideak ere hartu dira kontuan (batez ere azken aroan): emakume autoreen obrak, autore afrikarren obrak… Lopez Gaseniren hitzetan, eta nahiko hitz polemikoak izan daitezke, aipatutako azken horien obrak begirunez itzultzen/baloratzen dira, alegia, talde horiek jasan duten zapalkuntzaren ordainetan, nolabait, eta ez obren berezko ezaugarri edo kalitateagatik.

 Azken batean, euskal sistemako eragileek (zerrenda-egileek, itzultzaileek, lehiaketarako batzordekideek…) baldintzatu egin, dute LU bilduma, eta, esan daiteke LUk ez duela kanon bakar batekiko koherentziarik gordetzen; aitzitik, Lopez Gaseniren ustez hainbat kanon-ereduren nahas-mahasa da.

Hitzaurreak

LU bildumako liburuei egiten zaizkien hitzaurreak izan zituen solaserako ardatz Miren Ibarluzea itzultzaile eta ikerlariak. Azkenaldian itzulpena inguratzen duten aspektuak izan ditu aztergai, besteak beste, LU bildumaren harrera jorratu du (iazko UEUko ikastaroan azaldu zizkigun hainbat kontu). LUko liburuek hitzaurrea izan ohi dute, eta paratestuen azterketa eginez gero nabarmentzeko ezaugarria da hori. Azpimarragarria da, halaber, hitzaurregilea eta itzultzailea pertsona bera izatea.

 31 eskutik blogean Angel Errok idatzitako artikulu bat baliatu zuen Ibarluzeak gaia berotzen hasteko. Honako hauek irakur daitezke Erroren postean:

Liburuaren itzultzaile soila izanik, jendaurrean egilearen tokia hartu eta ia haren izenean hitz egin dut, ez bainaiz mugatu itzulpenaren gorabeherak, aski interes gabeak, iruzkintzera.

Eta itzultzaileek ez dute zertan itzuli duten lanean adituak izan. Hori, itzulitakoa lan klasikoa denean, apalategirik harroena ere konkortzeko beste bibliografia eragin duena, nabarmenagoa izaten da. Urtetan galdetu diot neure buruari Literatura Unibertsala saileko liburuei zergatik ez dien obra bakoitzean aditu batek idazten.

Sail horren eredutzat nahiko nukeen Cátedra argitaletxeko Letras Universales sailean itzultzailea eta sarreragilea maiz bereizten dituzte.

Iruzkinetan, Iñigo Roquek adierazi zuen berak ere partekatzen duela hitzaurreen inguruko kezka hori, baina, uste duela zenbaitetan bertan esandakoak interesgarriak izan daitezkeela irakurlearentzat, Calderónen kasuan adibidez (izan ere, kasu hori kritikatzen du Errok bere artikuluan). Eztabaidak Twitterren jarraitu zuen, eta Beñat Sarasolak esan zuen LUren ahulguneetako bat direla, hain zuzen ere, hitzaurreak. Sarasolaren ustez arazoa ez da itzultzaileek idaztea hitzaurreak, ezpada irizpide-batasunik ez izatea.

Ibarluzeak 152 hitzaurreko corpusa aztertu du, eta ezaugarri hauei erreparatu die: forma, luzera, izenburua eta edukia (obra/egileari buruzkoak, esker ematea, antologien irizpideak, bibliografia, iturriak, itzulpenari buruzkoak etab.). Hitzaurre gehien-gehienen egileak liburuaren beraren egileak izan dira eta ez dute copyrightik, 5 kasutan izan ezik. Ikerlariak bi ondorio nagusi atera ditu: batetik, LU bildumako hitzaurreak askotarikoak dira, eta itzultzaileek irizpiderik gabe jokatzen dute. Bestetik, hitzaurre horiek, oro har, funtzio entziklopedikoa dute, eta itzulpenaz oso modu orokorrean dihardute.

Amaitzeko, eztabaidarako hainbat gai ekarri nahi izan zituen hizlariak: zer funtzio duen bildumak, hitzaurrea vs. hitzatzea, nork idatzi behar duen hitzaurrea, irizpideak… Hainbat entzulek beharrezkotzat jo zuten hitzaurrea, irakurleari gerturatzeko saio gisa. Gainera, eragin positiboa dute itzultzailearen ikusgaitasunean.

Euskaratutako literaturaren harreraz zenbait gogoeta

Arratsaldean Mikel Ayerbe, Xabier Olarra eta Iban Zaldua izan genituen mahaiaren bueltan, Isabel Etxeberriak berak gidatutako solasaldian. Literatura itzulia irakurleen ikuspuntutik lantzeko gonbita egin zien Isabelek, eta hiru ardatzetan banatu zuen gaia: zenbat itzultzen den, zer itzultzen den eta nola itzultzen den. Isabelek berak aipatu zuenez, gaur egun argitaratzen denaren %30 itzulpenari dagokio, kopuru aski handia inguruko erdarekin alderatzen badugu. AEBn, esaterako, %2,9 baizik ez da itzulpena, Espainian eta Italian %25 eta Frantzian %9,9. Hala ere, kopuru absolutuak balio du, eta gurean hori ez da oso handia, beraz, %30 hori neurrian ulertu behar da. Gainera, ehuneko horri oin-oharra jarri behar zaiola gogorarazi zigun Ayerbek, horren %70 haur eta gazte literaturari baitagokio. Bat etorri ziren genero eta autore batzuen absentzia dela hutsunerik handiena, kopurutik harago. Iban Zaldua Gasteizko irakurle klubeko gidari ikuspuntutik mintzatu zen, Xabier Olarra Igelako editore den aldetik eta Mikel Ayerbe kritikariaren jardunetik. Hirurak dira, baina, irakurle porrokatuak, eta ikuspuntu hori ere nahitaez egon zen presente.

Itzulpenen harrera, irakurleen premiak, itzulitako generoen desoreka, mid cult eta best seller literatura, euskarazko irakurketa sistematikoen ezintasuna, betiereko diglosia, helduaroan euskaraz irakurtzen jarraitzeko ezintasuna, kritikaren bilakaera… eta beste hamaika gai izan zituzten hizpide. Mahai-inguruan izan zen Gorka Bereziartua, eta bere blogean idatzi zuen saioaren laburpena; beraz, ez gara hemen hasiko hark ongi laburbildutakoak errepikatzen. Bihar gehiago!

Iñigo Roque izan zen antolakuntza eta aurkezpen lanetan (baita twitter elikatzen ere), eta bi egunetako hizlariak labur aurkeztu zituen, gutxi gorabehera ikastaroko egitarauan azaltzen den gisara; lehenengo egunean, hilaren 26an, Miren Ibarluzea, Ana I. Morales eta Karlos Zabala aritu ziren, eta 27an, berriz, Gerardo Markuleta, Fernando Rey eta Juan Garzia. Roquek adierazi zuenez, “literatura unibertsala bilduman egin den lan erraldoia gizarteratzeko eta hari dagokion atarramentua ateratzeko oraindik bide luzea dugu”.

Dinosauroek ez zaitzatela kikildu

Miren Ibarluzeak “girotze saioa” egin zuen; horretarako, Literatura Unibertsala (hemendik aurrera LU) bilduma zer den eta horrek euskarazko sisteman zer harrera izan duen deskribatu zuen, hori baitu tesirako gaia. Hasteko, elearazin jarri genuen lehenengo bideoetako bat ikusi genuen (derrigorrezko arazo teknikoak eta guzti), 2010eko itzultzailearen egunaren harira EIZIEk egin zuena. Segidan, bildumaren ezaugarri nagusiak aurkeztu zituen. Ekimen instituzionala eta publikoa da LU bilduma, EIZIE eta Eusko Jaurlaritzaren arteko hitzarmenetik sortua. Hizkuntzaren eta literatur sistemaren normalizazioa du xede, eta horregatik ez da lehiatzen ekimen pribatuarekin (argitaletxeekin, kasu). Orobat, profesionalen sustapena eta munduko literaturak gurera ekartzea du asmo. Itzultzailearen aintzatespena oso present dago bilduman, bai prozesu osoan (tarifa, zuzenketa, datak) bai emaitzan (eskubideak, izena eta biografia). Ez itzultzailearen egoa puzteko, baizik eta irakurleak argi izan dezan eskuartean duena itzulpen lan bat dela. Ibarluzeak adierazi zuenez, argitalpenetik bost urte pasatzen direnean, euskarazkoaren eskubideak itzultzailearenak dira, eta beste argitaletxe batekin berrargitalpenak itzultzailearekin berarekin adostu daitezke. Antza, Maria Garikanok euskaraturiko Stevensonen Altxor uhartea da bildumaz kanpo berriz kaleratu den bakarra (1991ean lehena, Ibaizabal etxearekin, eta 2008an ondoren, Elkarrekin).

Iñigo Roquek ere aurkezpenean aipatu bezala, hiru aro izan ditu LU bildumak. Lehena, 1990-2002 artean; 100 liburu plazaratu zituen, Ibaizabal argitaletxearekin. Aro horren harira Senezen argitaratu zen balorazioak, besteak beste, poesia faltan zela salatzen zuen. Bigarren aroa 2002-2010 artekoa izan zen, eta 52 liburu kaleratu zituen Elkar-Alberdania lankidetzak. Beste balorazio bat kaleratu zen Senez 37 alean, baina oraingoak bigarren aroa ez ezik, lehenengoaren kritika ere biltzen du, beraz, zuzenduriko akats batzuk ez dira islatzen. Halere, oraindik ere poesia liburu bakarra da LU bilduman duguna. Hirugarren aroaren aurretik, nolabaiteko azterketa eta sustapena egin zen 2010ean, eta katalogoa eta Urrezko Biblioteka ere prestatu zuten. Azkenik, hirugarren aroan, 2011n, Erein-Alberdania-Igela elkarlanak deialdi berria ahalbidetu zuen.

LU bilduma 152 liburuk osatzen dute, eta horiek euskaraz eman dituzten 82 itzultzaile. Horietatik itzulpenen zozketan gehien hautatutako laginak Koldo Bigurirenak dira, 8 liburu plazaratu baititu bilduman; hurbiletik jarraitzen dute Jose Morales Belda eta Josu Zabaleta, 7 libururekin. Alta, Ibarluzeak argi utzi bezala, LU bildumako itzultzaile guztiak “ez dira dinosauroak” eta hasiberriak ere badira zerrendan, beraz, beldurrik ez parte hartzeari. Lau eskutara egin den itzulpenik ere bada, 9, hain zuzen. Datuekin bukatzeko, aipatu behar da azken 15 urteotako Euskadi Saria, itzulpenaren alorrean, LU bildumako 10 obrek jaso dutela.

Paratestuen azterketari eta bildumak literatur sisteman izan duen harrerari buruzko iruzkinak egin zituen ondoren Ibarluzeak. Itzulpena baino jatorriz euskaraz idatzia dirudien testua jotzen ei dute egokitzat kritika guztiek, eta maiz euskarari baino ez zaio erreparatzen. Bildumako liburu guztiek kritika bat, behintzat, jasotzen dute, eta EIZIE arduratzen da horretaz. Irakurle txokoetan, oro har, oso itzulpen gutxi lantzen dira, eta Gasteizekoa da joera horretatik nabarmen urruntzen den bakarra. Batxilergoko testuliburuak arakatuta, oso gutxi dira itzulpenetako txatalak, eta orokorrean, itzultzailea idazlea ere badenean baino ez da aipatzen haren izenik. Azkenik, entziklopedietan ere ez du oihartzun handirik bildumak, nahiz eta corpusetan kopurua handitzen den. Ibarluzeak LU bilduma webgune eta blogetan zenbat aipatzen den ere aztertu du, eta ikusi du, gehienetan, EIZIEk bidalitako albisteak argitaratzen direla, eta ez modu sistematikoan.

Orain arteko ikerketatik ondorioztatu duena zera da: LU itzultzaileak zaintzen dituen bilduma da; adituen edo arituen atarietan maizago aipatzen da; eta ez du kasik zabalkunderik eskoletan eta irakurleen artean. EIZIEk eta argitaletxeek sustapen lana egiten dutela gogoan harturik, Ibarluzeak uste du helmen akatsa gehiago dela irakurleena, eta uste du jendeari kritiko izaten irakatsi behar zaiola. Bestela, orain arte bezala, “itzultzaileek itzultzaileentzat egiten duten zerbait” izaten segituko du.

Galde-erantzunetarako tartean, Juan Garziak hartu zuen hitza, eta sarrerako bideoan azaltzen ziren adierazpen batzuk gaitzetsi zituen, hain zuzen, bildumak gaur egungo best sellerei edo bestelako liburuei leku egin behar zitzaiela zioten ekarpenak. Izan ere, Garziaren esanetan, bildumaren irizpideen barruan egin behar da kritika, ez horietatik kanpo; bestela egiten bada, ez da kritika izanen, kexua baizik. Argi izan behar da, beraz, zer bilduma mota den, eta zer irizpideren barruan aritzen den.

Keep calm and read Jane Austen

Ana Moralesek orain 18 urte itzuli zuen LU bildumarako Austenen Harrotasuna eta aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996). Bai, hori da, gaur egun ezin imajina dezakegun egoera itxuraz prekarioan, internetik gabe! Alta, gabezia horrek aukera eman zion autorearen ingurua bisitatzeko, Ingalaterran. Austen erdi mailako familia bateko alaba izan zen XVIII. mende bukaeran, eta giro landu eta irakur zalean hazi zen. Garai hartan, ezkontza zen emakumeek zuten bizirauteko modua, Austenen obren ageriko berezitasuna dena. Estetikaren aldetik, mila xehetasunek osatzen dute lanaren egitura sofistikatua, umorea eta ironia borborka baliatzen ditu eta autoreak berak gehiegikeriei dien higuina pertsonaiaren batean ere adierazi du, hala egoeratan nola hizkuntzan. Izan ere, hizkuntza da Moralesen hitzetan, autoreak darabilen tresna nagusia pertsonaiak eraikitzeko, testuan elkarrizketa baita nagusi, deskribapenen gainetik. Horrela, bada, solasean oinarrituriko gizartea deskribatzen du Austenek, eta hala eman Moralesek 1813ko obra honetan.

Pertsonaia bakoitzaren terminologia, joskera eta jarioa, beraz, haren izaerarekin bat eginen du, eta gisa horretan erabiltzen dira arkaismoak, interjekzioak eta puntuazioa ere. Kontalariaren ahotsak, esaterako, sintaxi sinplea, jario erraza eta orekatua du, eta adjektibo eta adberbioekin zehazten da. Orokorrean, aipatzekoak dira hizkuntzan, baita ere, egitura bitarrak eta paralelismoak, neurrizkotasuna eta zehaztasuna. Moralesek argitu zuenez, itzultzerakoan hiru tentaziori ihes egin behar izan zien: sinplifikatzeari, Jane baino jatorragoa izateari eta gehiegi azaltzeari. Hiru bekatuak egin zituen, antza, eta adibideak ere eman zituen hanka-sartze horiek ilustratzeko. 18 urte eta gero, haren itzulpen ideia ez da aldatu, alderantziz baizik, are muturragokoa bihurtu baita tentaziook saihestu beharreko ustea. Urrezko Bibliotekan berriz argitaratuko diren 20 liburuetako bat da Harrotasuna eta aurrejuzkuak, beraz, zuzenketa eta eguneratze artean Moralesek bigarren aukera du orduko bekatuetatik libratzeko.

Hiztegiari dagokionez, zehaztasun handia darabil Austenek, eta ez da kasualitatea unean-unean zer hitz hautatu duen, horrek lotura izanen baitu ahotsen aniztasunarekin. Besteak beste, Moralesek zioenez, “nobelan lau ezkontza gertatzen direla kontuan izanda, ageri zaigun amodiozko hiztegia oso moderatua da”; horrela, maitasun hitzaren ordez, irakurleak maizago aurkituko ditu beste hauek: isuria, joera, oniritzia, estimazioa, eroria, onginahia, ongura, atxikimendua eta begi argia. Tonu horrek bat egiten du Austenen estetika orekatuarekin. Solasaren artean, kortesiazko formulak ere ugariak dira, zeinak euskarazkoak gorde dituen, nahiz eta gaur egungo irakurlearentzat arrotz samar gertatu batzuetan (I dare you… > Ausartuko nintzateke esatera…). Doinua eta testura sortzen saiatu zela azaldu zuen itzultzaileak, eta maiz konpentsazioaren bidez egin zuela.

Azkenik, kultur erreferentziei buruz mintzatu zen, hala nola, garaiko sozializazio molde, denbora-pasa, joko eta dantza, arropa, auto, otordu, emakumeen hezkuntza, elizgizon eta amodio ez-zilegiez, eta horrek guztiak ekarri zion buruhauste eta dokumentazio beharrari buruz. Azkenik, gainetik aipatu zuen egun sarean dagoen Austen bizitzari eta lanari buruzko bibliografia, lana izugarri erraztu izanen zukeena, eta Xerezaderen artxiboaren berri ere eman zuen itzultzaileak.

Liburuaren hitzaurrean ageri den aipu bat bukatzeko: “Geure eta besteen absurdoak ironiaz hartzen ikasten dugun neurrian erlatibizatzen ikasiko dugu, eta, beraz, geure iritziak baldintzatzen dituzten harrotasun eta aurrejuzkuen kontra borrokatuko”.

Zubiak, taulak eta izerdia

Bazkalondoan, sargori itsaskorrarekin eta kaloriek sortzen duten logurarekin, literatur itzulpenean daramatzan 12 urteek ematen dioten eskarmentutik mintzatu zitzaigun Karlos Zabala. Erlatibismoaren alde egin zuen hitzaldiaren hasieran, eta jatorrizkotasuna ezbaian jarri zuen; hori guztia indartzeko-edo, autore nahiz teorialari handien aipuak eman zituen, Octavio Paz eta Borgesenak kasu. Hala, bada, jatorrizkotik egiten ez diren itzulpenak erlatibismo horretatik begiratu behar zirela aldarrikatu zuen, baita erlatibotasun hori ere erlatiboa dela adierazi: “askok lur gogorra nahiago dugu, zingiratsua baino”. Erlatibotasuna muga batzuen barruan, beraz, eta ahal dela, ez oso zabal. Gainera, gogorarazi zuen egun badirela xede-hizkuntzari berebiziko garrantzia eta nagusitasuna ematen dioten teoria batzuk. Zubi-hizkuntzetatik itzulpena egitea negatibotzat jo ohi dela esan zuen, eta horren gaineko kritika txatalak irakurri zituen, zeinek “ez dira gozagarriak ez onargarriak” gisako loreak baitzioten. Uste eta juzku horiekin, beraz, nork ikertuko ditu zubi itzulpenak sasi-itzulpentzat hartzen badira?

Kontua da, ordea, itzulpen anitz egin direla zubi-hizkuntzak erabiliz, baita literatur sistema eta hiztun handiko hizkuntza boteretsuetan ere; besteak beste, frantsesa izan da urtetan zubi-hizkuntza horietako bat, eta esperantoa zubi-hizkuntza gisara erabiltzeko sortu zen. Zabalaren ustez, literatura orok behar du bai kanpoa bai barrua elikatu, eta, beraz, bi noranzkoko itzulpenak behar dira; jatorrizko hizkuntza jakin ezean, zeharkakora jo behar. Itzulpen galera erlatibotzat du itzultzaileak, ez absolututzat, eta itzulpen kaskar batek ere jatorrizkoari on egiten diola uste du. Antza, nahiz eta kontrakoa pentsa daitekeen, azterketek diote joera dagoela halako itzulpena egiterakoan zubi-hizkuntzari hertsiki lotzeko.

Ivo Adritx-en Zubi bat Drinaren gainean (Alberdania-Elkar, 2010) plazaratu zuen Zabalak LU bilduman, eta horretarako, serbokroazieraz jakin ez eta zubi-hizkuntzak erabili zituen. Azaldu zuenez, hiru liburu baino ez dira euskaratu serbokroazieratik:  Danilo Kis-en Hildakoen entziklopedia (Alberdania-Elkar, 2005), Monika Etxebarriak euskaratua; Miroslav Krleza-ren Adimenaren mugetan (Erroteta, 2012), Hasier Agirreren itzulpenean; eta azkena, Zabalak euskaratua. Hain zuzen, Dubravka Ugresic idazle kroaziarraren gustukoenak, Aritz Galarragaren elkarrizketan dioskunez. Gaur egun egoera soziopolitiko eta administratiboarekin batera aldaerak izan ditu hizkuntzak. Serbia, Kroazia eta Bosnia elkarrengandik urruntze eta bereizte saiatze horretan, aldaerak izan ditu hizkuntzak, eta egun hiru bikoizketa eta hiru bertsio egiten direla azaldu zuen Zabalak, bata bestearengandik oso hurbil badago ere.

Monika Etxebarriak Senezen kaleratu zuen artikuluan, zubi-hizkuntzetatik itzultzeko zailtasunak aipatzen eta aholkuak ematen zituen, eta ahal izanen balu, Zabalak atzera egin eta aholkuoi jarraituko ziela aitortu zuen. Etxebarriak artikuluan gomendatzen zuen zubi-hizkuntza bakarrari atxikitzea eta beste batzuk kontsulta modura erabiltzea, zalantzak argitzeko. Alta, Zabalak kontrakoa egin zuen; itzulpena esleitu ziotenean, gaztelania eta frantsesezko bertsioak hartuko zituela eredu esan zuen, baina berehala ohartu zen gaztelerazkoa frantsesetik itzulia zela, ez jatorrizkotik. Beraz, alderaketa egiteko beste bertsio baten beharrean zegoen. Italierakoa eta ingelesezkoa hartu zituen, alderatzeko eta itzulpenak pixka bat aztertzeko. Baina horiek aski ez eta galego eta katalanezko bertsioak ere erabiltzera ausartu zen. Entzuleon begiak gehiago zabaldu ezin zirela zirudienean, esan zuen Google Translator-ekin egin zuela proba, kroazierako bertsioa gaztelaniara ekarriz, eta itzultzaile automatikoaren bertsioa ere izan zuela eredu eta aztergai; baliagarri izan omen zitzaion errepikapen edo hitz berezi batzuk identifikatzeko. Itzultzaileak ere ikertu zituen, kulturarekin edo hizkuntzarekin nolako harremana zuten jakiteko. Itzulpen prozesua azaltzen zihoan neurrian gelako beroa handitzen zela zirudien, eta apunteak haizemaile bihurtu ziren berehala. Kapituluka itzuli zuen eleberria, bertsio batzuekin eta besteekin probatzen, ea zeinekin moldatzen zen hobekien. Taula bat ere erakutsi zigun, sinestezina, zinez; sei hizkuntzetako bertsioak ageri ziren, bata bestearen ondoan, eta esaldika edo paragrafoka banatuta zegoen liburu osoa. Horretarako, jakina, bertsioetako batzuk eskaneatu behar izan zituen aurretik, eta guzti-guztiak lerrokatu. Ordurako, beraz, gutxi batzuk baino ez ziren asaldatu esan zuenean eleberria itzultzeko hiru pantaila erabili zituela taula ederra beti bistan izateko, eta laugarren pantaila bat euskarazko bertsioa idazteko. Sei hizkuntza horietarik batzuk argitalpen bat baino gehiago dituztela kontuan hartuz, edonor erotzeko moduko hamaika bertsio bildu zituen. Orain eginen balu, italierakoa erabiliko zukeen, ikerketa guztiak onena hori dela dioelako, eta ingelesezkoa erabiliko luke alderatzeko. Jakina, ondorio horretara heltzeko, aurreko prozesua, nahiz eta neurri txikiagoan, beharrezkoa da.

Informazio bila, Bixente Serranoren kritika hau aurkitu dugu armiarma atarian:

Irakurketa atsegina eskaini digu Karlos Zabalak, ez dakigularik, baina, zein bertsiotatik ekarria. Serbokroazierazkotik ez, segurik. Badakigu, jakin, ezin duguna hizkuntza guztietako jatorrizko bertsioetatik euskaratu. Hala izanik ere, ongi etorriak gurera, baiki, mundu osoko altxor literarioak. Baina eskertzekoa izanen litzateke irakurleoi jakinaraztea zer zubi-hizkuntzatatik igaro den ekarpen bakoitza gureganaino iristeko.

Orain Serranok badaki ez zutela zubi-hizkuntza zehaztu hori egitekotan liburuari beste bi orri gehitu beharko zizkiotelako.

Hizkuntzari dagokionez, turkierazko hitzak ageri dira liburuan, eta guztiak ez zituela gorde esan zuen, horretan ere hautatze prozesua egin zuela, garrantziaren arabera. Itzulpena hautapen prozesu etengabea dela jakitun, bestelako erabaki batzuk ere hartu behar izan zituen; hala nola, oin-oharrak atzera pasatu zituen, aunitz baitziren, eta ahal zela, erraztera jo zuen, nahiz eta esaldiak ez mozteko hautu sendoa egin. Gure grafiarekin eman zituen fonema guztiak, autorearena kasu.

Azkenik, Zabalak argitu zigun Adritxen liburua euskaratu zuenetik ez duela beste itzulpenik egiteko adorerik aurkitu. Inor harritzen da horrekin entzundakoak entzun eta gero? Zur eta lur geratu ginen ikastarotik ateratzean, eta itzulpenak eromen hura merezi ote zuen zalantzarik gabe. Osasuna beste guztiaren aurretik. Galderen tartean, Juan Garziak Zabalaren hitzen azalpen edo argitze moduko bat egin zuen; izan ere, hasieran erlatibotasuna eta xede-hizkuntzaren garrantzia aldarrikatzen zuen berak itzulpena justifikatzen bukatu zuen, edo itxura hori hartu genion, behintzat, zubi-hizkuntza eta bertsio guztien eromenezko kontaketari.

Ibarluzeak aurkezpen labur bat egin zuen sarrera gisara, eta mahai-inguruaren nondik norakoen berri emateaz gainera, bai hasieran bai solasaldiak iraun zuen ordu eta erdian zenbait galdera bota zizkien hizlariei. Mendigureni hitza eman aurretik, Ibarluzeak adierazi zuen Britainiako argitaletxe batzuek hiru zuzentzaile omen dituztela, bat itzulpena zuzentzeko, beste bat hizkuntza zuzentzaile eta azkenekoa edizio zuzentzailea. Gurean halakorik posible litzatekeen galdetu zion editoreari, eta horrek, jakina, ezetz. Mendigurenek adierazi zuenez, Euskal Herrian euskarazko irakurle gutxi gaude, eta editoreak egiten duen lana hiru eskuren kontu utziko balute, zuzentze prozesu kostua izugarri haziko litzateke, egun ezinezko litzakeena. Literatura unibertsala aipatu zuen gero, izan ere, bilduma egiteko diru-laguntza jasotzen dutenez, zuzentze prozesua aberatsagoa eta zehatzagoa izan daiteke.

Zaldua Gasteizko irakurle klubeko koordinatzaile da azken hamar urteotan, eta horren inguruan aritu zen segidan. Ibarluzeak aipatu zuenez, Arabako hiriburuko kluba da itzulpen gehien jorratzen dituen Euskal Herriko kluba. Zalduak azaldu zuen Gasteizko irakurle klubean komunismoaren “zentralismo demokratikoaren bidetik” jotzen dutela hurrengo urtean hizpide izanen dituzten tituluak aukeratzerakoan, hau da, irakurleek beren iritziak eta nahiak aurkezten dituztela, baina azken hitza eta erabakia koordinatzaileak berak duela. Idazleak esan zuenez, hasieratik jarri izan ditu zerrendan itzulpenak, baina itzulpenen presentzia handitu egin da nabarmen urteek aurrera egin ahala. Orain hogeita hamar urte ez zuten maila txukuna lortu dute itzulpenek Zalduaren hitzetan, eta hala islatzen omen da azken urteotan sortutako argitaletxeek (Meettok, Denonartean, EDO…) itzulpenean eginiko apustuan. Idazleak Aingeru Epaltzaren artikulu bat aipatu zuen, non idazle nafarra baikor azaltzen baitzen irakurle gisa itzulpenen inguruan, baina ezkor, aldiz, idazle gisara, lehia handiagoa izanen delakoan. Zalduak adierazi zuen bera ez dela hain ezkor, besteak beste, Gasteizko klubak itzulpen bati buruz mintzatu behar duenean, %40 inguru jaisten delako partaideen kopurua. Adierazi zuen idazlea ez bertaratzeak baldintzatu dezakeela jaitsiera hori. Gainera, beste faktore batzuk ere aipatu zituen irakurleak itzulpenaren aurrean atzera egiteko: batetik, euskal idazleek errazkeriara ohitu omen dute irakurlea, eta bestetik, diglosia egoera. Halere, Zalduak azaldu zuen irakurle kluben helburua literatura behar duela izan, ez idazleen pasarela bihurtzea. Itzultzailea ez dute hain modu sistematikoan eramaten klubera, arrazoi ekonomikoak eta lotsa medio.

Ibarluzeak galdera luzatu zion ondoren Elorriagari: “Bada aldea idaztean eta itzultzean?” Eta idazleak baietz. Azaldu zuenez, enkarguzko literatura itzuli izan zuen Labayrun lanean izan zen urteetan, eta alde handia ikusten du lan horien eta norberak hautatutako itzulgaien artean. Ezin guztiak zaku berean sartu, beraz. Itzuli duen azkena Adam Bodor errumaniarraren Artzapezpikuaren bisita (Elkar, 2010) izan da, biziki maite duen obra. Gazteleratik itzuli du, nahiz eta Karoly Morvay hungariar hizkuntzalariaren laguntza izan duen testua orrazteko. Elorriagaren arabera, “itzulpena testu baten literatur muinak ikertzeko modu ederrenetarikoa da”.

Azkenik, Roquek itzultzaile eta zuzentzaile profesionalaren ikuspegia eskaini zigun. Gaur egun batez ere enkarguz egiten direla itzulpenak esan zuen, eta garai batean ez zela horrela, norberak hautatzen baitzuen zer itzuli. Idazletik itzultzailera baino, itzultzaile izatetik idazle izatera pasatzea errazagoa dela esan zuen, nahiz eta idazleak kexatu. Euskaldunok garen apurrak izanik, idazle kantitatea handia dela ere esan zuen. Hizkuntzaren problematikaz mintzatu zen, eta horretarako, Xabier Mendiguren Bereziarturen Burkidea (Elkar, 1984) itzulpena aipatu zuen; izan ere, urte “aunitz” badituen itzulpena bikaina izan arren, orduko euskal irakurlea ez zegoen horretara ohitua. Hizkuntzari begiratu behar zaiola esan zuen, itzultzeak hizkuntza behartzea baitakar.

Segidan, banan-banan egin beharrean, benetako mahai-inguruari ekin zioten, Ibarluzeak galdera bat/zuk egin eta nahi zuenak erantzuteko. Hizkuntzaren gaiarekin jarraitzeko, Mendigurenek adierazi zuen testu batzuek zailtasun handirik ez badute ere, beste batzuk sufrikario hutsa direla itzultzaile, zuzentzaile eta irakurleentzat. Tituluak aukeratzerakoan ere horri begiratu beharko litzaiokeela esan zuen, itzulpena naturalagoa litzatekeelako, eta ez bakarrik liburuaren ospeei. Hizkuntza orok izanen dituela bere mugak aitor zuen arren, azaldu zuen euskal itzultzaileak beste hizkuntzetakoak baino askoz zintzoagoak direla, eta arazo bati zuzenean egiten diotela aurre. Roquek arrazoia eman zion, eta adierazi zuen egun kultur eduki gehienak gordetzen saiatzen direla euskal itzultzaileak. Gainera, editoreari bidali aurretik euskalki diferenteko irakurleari itzulpena pasatzea oso aberasgarria dela esan zuen, izan ere, uste du batzuetan bai eskertuko luketela itzultzaileek zuzenketa zorrotzagoa.

Autoitzulpenaz ere mintzatu ziren. Mendigurenek adierazi zuen halako kasuak ez zirela itzulpenak, bertsioak baino. Alta, Elorriagak bere lanak gaztelerara itzuli dituenean, itzultzaile gisara azaltzen da liburuan. Gainera, idazle getxotarrak azaldu zuenez, beste inoren testua itzultzean, ahalik eta fidelen eusten saiatzen bada ere, haren testuak itzultzean ez dio errespeturik, eta gazteleraz funtzionatzen ez duen zerbait bada, aldatu, moztu edo luzatu egiten du. Orduan, entzuleon artean zegoen Gerardo Markuletak galdetu zion ea bi testuetatik zein zen kanonikoa, eta Elorriagak aitor zuen beste hizkuntzetara itzultzen denean gaztelerazkoa hartzen dela erreferentetzat. Hala ere, kritika egiten diote euskal gazteleraz idazten duelako, eta editoreren batekin sesioak ere izan dituela aipatu zuen tokiko gaztelera darabilelako. Horrela, bada, Elorriagak aipatu zuen gaztelerazko bertsioan irakurleari pistak ematen saiatzen dela. Zalduak ere uste du autoitzulpena bertsio bat dela, eta haren lanak itzultzean azalpen modukoa egiten duela esan zuen, testua moldatzen duela “Almeriakoek ere uler dezaten”. Elorriagak esan zuen Londres kartoizkoa da (Elkar, 2009) idazterakoan saiatu zela kapitulu bat amaitzean horren itzulpena egiten, aldi berean, beraz, baina ezinezko egin zitzaiola, itzultzen ari zela funtzionatzen ez zuen zerbait ikusi eta jatorrizkoa aldatzen zuelako. Aurreratu zuen orain arteko joera aldatu eta egun idazten ari duen obra itzultzaile profesional bati pasatuko diola, denbora aunitz eskaintzen baitio itzulpen bakoitzari.

Mendigurenek bota zuen ondoren galdera: egungo joera autorearen kutsua itzulpenetan gordetzea da, baina ez al da pena itzultzaileak estandarrean aritzea eta haien kutsua ez uztea? Entzuleon artean zen Bego Montorio itzultzaileak beste galdera batekin eman zion arrapostu: editoreek hori baimenduko lukete? Horren harira Zalduak esan zuen testuan itzultzailea gero eta presentzia gutxiago testuan, are eta hobeki.

Azkenik, itzulpen kuttun bat aipatzeko eskatu zien Ibarluzeak, eta hala egin zuten: Mendigurenek Iñigo Roquek itzuli berri duen Pessoaren Poemak pluralean (Denonartean, 2012) aipatu zuen; Zalduak AnaIsabel Moralesek itzulitako Austenen Harrotasuna eta Aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996) eta Oksanen Garbiketa (Alberdania-Erein, 2011), Mia Rissanen eta Joseba Ossak itzulia; Elorriagak “euskaraz idatziak diruditen” bi liburu aipatu zituen, Antton Garikanok euskaratutako Perutzen Bederatzietatik bederatzietara (Elkar-Alberdania, 2003) eta Andritxen Zubi bat Drinaren gainean (Elkar-Alberdania, 2010), Karlos Zabalak itzulia; eta Roquek, azkenik, Bego Montoriok itzulitako Mendez Ferrinen Mugaldeko jendea (Elkar, 1998) eta Gerardo Markuletak itzulitako hainbat idazleren Istorio hiperlaburrak (Erein, 1995).

Mahai-inguru interesgarria izan zen, pena galde-erantzun eta eztabaidarako tarterik geratu ez izana. Hala ere, itzulpenari lotutakoez gainera, beste berriren bat ere izan genuen. Batetik, mahai-inguruaren bukaeran Mendigurenek sortzear den Pasazaite argitaletxe berriaren berri eman zigun; antza, berehala abiatuko da, besteak beste, itzulpenen batekin. Bestetik, itzulpenaren inguruko solasaldiaren ondoren, liburu aurkezpenen txanda izan zen, eta ezagun genituen beste batzuen artean, berri bezain interesgarri egin zitzaigun Eric Dicharry idazlea aritu zen Hormatik hormaraino (Maiatz, 2012) liburua aurkezten, autorearen hitzetan “performance idatzia”.

(Argazkiak Literaturia, Zaldi Ero eta ezezagunetakoak dira)