Droga latza

[Irailaren 6ko alean Ortzadar kultur gehigarrian argitaratutako kritika].

Partitura gainaldeetan jartzen diren adagio, staccato eta bestelako tempo-markatzaileei zor diete izenburua post-it bizitza hauexek, doinuen presentzia ezin ukatuzkoa baita Iolanda Zúñigaren narrazio-bilduma Iñigo Roquek Pasazaiteren eskutik berriki euskaratuan, Idurre Eskisabelen hitzaurrearekin; eskaintzan bertan irakurtzen baitugu “bizitzen iraunarazle, euskarri eta gidari” dela musika. Sorterrira itzuli da zazpigarren alerako argitaletxe berdin arnas-emailea, eta krak-krak-krak Aritz Galarragak autoreari egindako elkarrizketan aipatzen zuen tortikolisa nabarmenarazi digu ekialdetik mendebaldera bidaiatu eta Galizian ipiniz soa.

Hain zuzen ere, ipuin katalanen antologia izan zen aurrekoa azal geografiazale kolore bikoen segidan, eta horietatik gurera ekarri genezakeen lezioa baldin eta bazen ipuingintza izan daitekeela beste modu batekoa, alegia, ez hain transzendentela, Zúñigaren berrogeita sei narrazioekin bergogoratzen dugu kontakizun motz orok ez duela zertan izan formalki ipuin, labur idazten duenak ez dituela derrigor luizi edo lurrikara teknikak baliatu behar; aitzitik, heste puska bat ipin diezazukeela aurrean, besterik gabe, irensten saia zaitezen.

 Erabatekoa da-eta desengainua bizitza-txatalotan, erabatekoa gupidarik eza. Ezkontza beti doa-eta eskutik, inertziarekin, ezkontidea ez denari larrua jotzearekin, aita-amaginarrebei atera diezaiekezun etekinarekin. Desirak nahi baino gehiagotan bilakatzen gaitu-eta gizajende patetiko eta umiliagarri, beste bat maite omen duen baina gurean doan ostatu hartzen utzi diogun maitale bere buruaz beste eginaren hilotzaren kontra igurzten sexua (“…larguetto…”, 82. orria). Ostera, intertestualitatearen endredoetan sartuta, anti-onberatasunaren erreginak etorri zaizkit akordura sarri, bereziki Elfriede Jelinek austriarra, déjà lu batera iristeraino “…crescendo…” izenburudun alean (zer aproposa), Erika Kohuten neba odol berekoa izan baitzitekeen Bartzelonako sexu-kabinetan asaskatzen dena.

 Existentziaren alde krudelenak, gaua, sexua, bakardadea edo alkohol-kokaina kontzesiorik gabe erakuste hori aise esplikatzen da, halaber, autoreak irratian esandakoarekin; izan ere, janari azkarreko jatetxe batean ordu luzez lan egin ostean iluntzero otzen zitzaizkion esaldi post-itgarrietatik abiatu zituen narrazio denak. Horiek guztiak helarazteko hizkuntza biluzia baina jarioan etengabea darabil Zúñigak Roqueren itzulpenean, lauzpabost paragrafo asko jota narrazio bakoitzeko. Era berean, poesiarantz lerra daiteke batzuetan; hain justu, zerrendena egin zait teknika literario azpimarragarrienetako bat, “…grave…”-rekin gailurrera iristen dena eta, niri neuri hitz lauz idatzitako poema iruditu zaidana.

 Iruzkin euforikoegiak egiten ditudala aurpegiratuko didate noizbait, baina zeinek ebitatu dezake, bada, goi-goian ibiltzea horren droga latza (zentzu tradizionalean bezainbat urolarren slangarenean) begietaratu ostean?

Izenburua: Muskuiluak afaltzeko (Das Muschelessen)

Autorea: Birgit Vanderbeke

Itzultzailea: Ainhoa Irazustabarrena

Argitalpena: Pasazaite, 2013

Lau kilo muskuilu eta lau kideko familia herren bat. Hori da liburuko agertokia, eta ez da aunitz aldatzen, liburu osoa zipriztintzen baitute erdirako nazkagarri bihurtu diren muskuiluek eta agertzen ez den aitarik gabeko (hobe) familiaren nondik norakoek. Narratzaile gazte baten ahotsean eta oroitzapenetan osatzen dugu familia-eredua, haiei esker ohartzen gara kide bakoitzaren izaeraz, aurpegiez eta lotsez. Irakurri gabe ulertzen dugu aitak seme-alabak jipoitzen dituela, ama beldurrez bizi dela eta autokonfiantza aspaldi galdu zuela, seme-alabek nahiago dituztela aita gabeko egunak.

Emaztea, alaba narratzailea eta semea aitaren zain daudela, lau kilo muskuilu bete eltze aurrean dutela, ardo botila zabaldu aurretik ere hasten dira hogeigarren orrialderako aitaren kontra matxinatzen, betiko orduan iritsi ez delako «festa-zapuztaile» deitzen baitio alabak, eta amak etxe horretan erabiltzen ez den hitzetako bat («pozoitsu») ahoskatu baitu. Hasieran lotsaz, ahots apalez, aita atetik sartu eta gaizki esaka harrapatuko dituen beldur; gero, ardoaren laguntzaz, lasaiago, batez ere ohartzen direnean guztiek berdin pentsatzen dutela, eta, beraz, ez dutela elkar salatuko.

Etxe horretan ez da sekreturik, ez da agintzen ezta debekatzen ere, beti baitaude ados, zeren «benetako familia batean ezinezkoa da gaizki-ulertuak egotea». Aita ongi arduratzen da horretaz, desengainu bakoitzean «aita nor den» gogorarazten baitie seme-alabei, txepelkeria bakoitza azpimarratzen baitio emazteari. Irakurlearengan gorrotoa sortzen duen gizon horrek izugarri sufritu behar du benetako familia horren bilaketa setati eta ezinezkoan. Eta, hala, sekula ez dira aski izanen aitaren eredu ideal hori lortzeko kide guztiek egiten dituzten saiakerak eta zurikeriak. Etengabean ahaleginduko dira aita kontentatzen: haren lana lausengatu, elkar salatu, eskolan bikainak atera, gogorrak eta logikoak izaten trebatu, azala erre arte eguzkipean eutsi, ikarak bortxaz gainditu, azazkalak margotu… finean, aitari egokitzeko zoritxarreko izan.

Gertakarien kontakizun ironikoa egiten digu narratzaileak; juizio esplizituak kideen ahotsean aurkitzen ditugu gehienetan, bakan batzuk baino ez dira kontakizunean. Muskuiluen zaratak eta presentziak berak azkenerako irakurlea gogaitzen duen gisa berean, esaldi luzeek, eten urriek eta errepikapen ugariek itolarria eta egoeraren astuna larritzen dute. Narratzailea zuzen eta argi mintzo da, iraganeko inozentziaz zenbaitetan eta dramatismorako joerarekin batzuetan («Normaltasunari buruzko desbideratze txiki bat, eta bat-batean dena da desberdina, (…) lehen elkar hartuta zeudenak elkarrengandik urruntzen dira, hilketak eta erailketak izaten dira, lepoa moztuko liokete elkarri…»). Oroitzapen batzuek irribarrea sor dezaketen arren, tonua grabea da bukaerara arte. Ez dago deus sobera, digresio diruditenak ere ñabardura ezinbesteko dira familia-argazkian.

Tristura handiena amak sor lezake; senarragatik gauza maitatu askori muzin egin behar izan badio ere, hondoa jo arren, ia bukaerara arte ikus dezakegu aita defendatzen, harekiko errukia eskatzen, zerbait txarra desiratzeagatik bere burua zigortzen. Bukaeran, guztien posizioa argi dugunean, telefonoak jotzen du, ez dute hartzen, eta, aitak istripu bat izan duela pentsa badezakegu ere, ez dakigu seguru zer dela-eta ez den agertu. Baina horrek ez du axola, pertsonaien bilakaerak du pisua. Muskuiluak zakarretara botatzen ditu amak: husten du barrua.

Etenik gabeko esaldi luzeak eta mendekoz josiak erronka izan zirela adierazi zuen Ainhoa Irazustabarrenak liburua aurkezteko bideoan. Erronka gainditu du ba, ederki eman baitu testua itzultzaileak. Ahozko hizkeratik oso hurbil badago ere, tonua gordetzea ere ez zen lan makala izanen. Bikain korritzen du testuak, trabarik edo aldrebeskeriarik gabe; irakurtzeari uzteko arrazoi bakarra, beraz, egoeraren larria edo hausnartzeko premia izan daiteke. Zerbait aipatze aldera (eta hau itzulpen blog bat delako), esanen dut bitxia egin zaidala alabak ‘anaia’ erabiltzen duela ‘neba’ beharrean; txikikeria da, beraz, seinale on.

Sari bat baino gehiago jaso ditu Birgit Vanderbekek liburu labur honi esker (94 orrialde), eta ez da gutxiagorako. Idatzi zuen lehenengo liburua izan zen, eta horrez geroztik dozena bat nobela behintzat idatzi ditu, baita bidaia-liburu bat eta errezeta-bilduma bat ere. Sona handia lortu du Alemanian, eta eskolako irakurgaien zerrendan ere ageri da Das Muschelessen hau; izan ere, liburu ona izan daiteke gazteekin lantzeko. Vanderbeke Brandenburg-en sortu zen 1956an, eta familiarekin Mendebaldeko Alemaniara zeharkatu zuen muga bost urte zituela.

 Hainbat edizio, jatorrizko eta itzulpen.

*Testu hau Arrasateko Literatura Solasaldietarako prestatu oharren berridazketa bat da, eta irakurleren batek han esandakotik zerbait ere izan dezake; barka diezadala lapurreta, bada.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2013/11/04/benetako-familia-mina/feed/ 0 https://elearazi.eizie.eus/2012/11/19/krisian-ere-harribitxiak/ https://elearazi.eizie.eus/2012/11/19/krisian-ere-harribitxiak/#comments Mon, 19 Nov 2012 07:49:18 +0000 http://elearazi.org/?p=967 Ate joka dugu argitaletxeentzako urteko datarik garrantzitsuena den hori, eta uste dugu aurtengoa erabakigarria ere izanen dela krisiak kolpekatutako argitaletxe eta egitasmo apalentzat. Guk, elearazin, ez dugu aunitz berezirik eginen 47. Durangoko Azokaren harira, baina ezin bazter utzi. Ez dugu aireratzen den oro-da-eder-guztiok-gara-lagun giroa salatuko, ezta ebentoaren aldeak arakatuko ere, milaka hitz entzun baititugu dagoeneko (eta entzunen datozen asteotan). Baina aurten argitaletxe berri batzuen lanak aurkituko ditugu standetan, eta horiek ekarri nahi ditugu gurera. Itzulpenari ematen dioten garrantzia esanguratsua delako. Itzulpena ardatz dutelako. Irakurleak ez du deus berririk aurkituko lerrootan, sailkatu behar horren errua da post hau “Hausnarketa” atalean egotea; hemendik eta handik lapurtutako elkarrizketak eta esanak bildu eta aurkezten dizkizuegu. Jakinaren gainean zaudete, beraz, ez izan kexu.

Kariñoarekin hautatuak, / arrotzak bertakoak eginak, / pasa daitezen alde batetik bestera letrak, / pasa zaitez zu gure etxera, esaten digu Pasazaite argitaletxe berriko atariak. Xabier Queiruga argitaletxeko sortzailea galegoa da jaiotzez, baina Bilbon ikasi eta Donostian bizi da egun, bookhunter blogean egin zioten elkarrizketan azaltzen denez. Autore garaikideak ekarri nahi ditu gurera, ez best seller-ak, baizik eta hain ezagunak ez diren kalitatezko lanak. Itzulpengintza erdigunean jartzen du, eta hala adierazten du argitaletxeko atarian: “Pasazaiteko liburuetan itzultzailea ez baita kredituetan agertzen den izen bat soilik, merezi duen garrantzia eman nahi baitiogu, leku berezi bat eman nahi baitiogu gure web orrian eta presentzia eraginkorra Pasazaiteren jardueretan”. Itzultzaileoi begiak zabal eta irakurleoi hortzak luze jartzeko moduko aurkezpena.

Orain baino lehen Andrej Longoren Hamar gomendagarria kaleratu du argitaletxeak, eta Josu Zabaletak itzuli du italieratik. Aipatu ikusgarritasuna nabaria da liburuan bertan ere, autorearen biografia laburraren azpian agertzen baita itzultzailearena, esaterako. Itzultzailearen lan baldintzen berri ez dugu, baina ikusitakoa ez da gutxi, eta beren printzipioei eutsiz gero, poztekoa da halako jarrera. Itzulpenari dagokionez, orrazketa bat ez litzaiokeen gaizki etorriko testuari, akats tonto batzuk itzultzailea ez den irakurlearen begiratu batekin zuzentzen ahal baitziren. Aurreratu dutenez, Birgit Vanderbeke alemanaren Muskuiluak afaltzeko izanen da bigarrena, Ainhoa Irazustabarrenak itzulia. Arretaz segituko ditugu argitaletxe interesgarri honen urratsak.

Prentsan gehiago azaldu da, agian, Edo! argitaletxea, segur aski talde eragilean literatur munduko aurpegi ezagun batzuk daudelako edo lan molde berri batekin datozelako edo, agian, itzulpenaz gain sorkuntza lanak ere kaleratuko dituztelako. Urte hasieratik ibili dira harpidedun eta bazkide bila, eta hasieran itxiak ziren bilerak zabalik dira egun, parte hartu nahi duenarentzako. Borondatezko lana da nagusi, eta dagoen eskaintza osatu eta aberastu nahi dute. Ikuspegi kritikoa bultzatzea eta, oro har, argitaratzen dituzten liburuen gaineko dinamika soziala sortzea dute xede.

Esan bezala, Pasazaiteren moduan ardatz eta bakar ez izan arren, Edo!-k itzulpenak ere plazaratuko ditu. Esaterako, hasieran aurreikusitako bost liburuen artean, transfeminismoari buruzko antologia bat kaleratzea dute asmo, eta horko testu batzuk euskarara ekarri beharko dituzte. Gainera, proposamenak egiteko aukera badago, webgunean azaltzen dutenez: “Testu bereziak nahi ditugu, gaurko kanonetik kanpokoak baina beste era bateko kanon bat osatzen lagunduko dutenak”. Hori bai, egile-eskubiderik gabeko obrak beharko lukete.

Ibilbide luzeagoa du (kanpora begira, behintzat) Denonartean etxeak. 2010ean ekin zion Cénlit argitaletxe nafarrak argitalpen-zigilu berri honi, Milena Agusen Kondesa esku-guria eleberriarekin, Fernando Reyk itzulia. Iazko neguko azokara hamabi liburu eraman zituen, guzti-guztiak euskaratutako lanak. Agian arrakastarik handiena (mediatikoki) Inma Erreak itzulitako Haserratu zaitezte “panfletoak” jaso du, Stephane Hessel frantsesarena. Horretaz gainera, saiakerak, eleberriak, poesia eta haurrentzako liburuak kaleratu dituzte orain baino lehen. Ibilbide eta euskaratutako liburu zerrenda luzeagoa gorabehera, deus gutxi aurkitu dugu zigiluari buruz interneten.

Kaleratutako azken liburuen artean dago Mathias Malzieu idazle eta rock kantari ezagunaren Bihotzaren mekanika, Alberto Barandiaranek itzulia. 2007an kaleratu zen Frantzian eta hogei aste eman zituen estatuko liburu salduenen zerrendan. Berriak dioenez, “Frantziako literaturak azken urteotan eman duen best seller-ik arrakastatsuenetako” bat da. Beraz, argitalpen zerrendei erreparatuz gero, esan dezakegu orotariko joerak ditugula, Pasazaite eta Edo! ezezagunagoaren zale eta Denonartean, berriz, mainstreamago.

Badirudi, hortaz, krisia krisi, literaturzaleek argitaletxeen aldeko apustua egiten dutela oraindik ere. Esanguratsua eta pozgarria iruditu zaigu itzulpenei ematen dieten presentzia, baina esan behar dugu joera eta itzulpenen aldeko saiakera antzematen zela lehendik ere, itzulpenen kopurua gero eta handiagoa baita, urte gehiago dituzten etxeetan ere. Horren adierazle argia da Igela argitaletxea, hamarnaka urte baitaramatza bereziki atzerriko autoreak euskaraz plazaratzen.

Luzerako izanen ahal da gorakada hau! Baiezkoan gaude, herri honetan irakurle bezainbeste idazle badaude ere, etxeko ekoizpenak muga bat duelako, eta arrotza onartzera eta euskaraz kontsumitzera ohitzen hasi garelako, bereziki. Esan bezala, beraz, Durangon aurkituko ditugu argitaletxe berriok; alta, azokatik kanpo ere aurkituko ditugu beste irakurgai jakingarri batzuk, hala Lapiko Kritikoa kolektiboaren hAUSnART aldizkaria nola standa ordez mahaitxoa jartzen duten bestelako egitasmoak. Horien bueltan aurkituko dugu elkar; eta, bestela, beti geratuko zaigu Palentinoa.