«Poetek ez dute biografiarik»

Nicanor Parra

Iaz bete zituen 100 urte poeta txiletar handi honek. Artista sendi bateko nagusiena da (Violeta arrebaren poema bat ere ekarri genuen), matematikaria eta fisikaria, eta antipoesiaren sortzailetzat dute askok. Liburu anitz argitaratu ditu, besteak beste, Cancionero sin nombre (1937), Poemas y antipoemas (1954), Sermones y prédicas del Cristo de Elqui (1977) eta Discursos de sobremesa (2006). Idatzizko lanez gainera, artefaktuak ere sortu eta munduko hainbat galeriatan erakutsi ditu. Urteurrenaren harira Josu Landak poema onenetako batzuk euskaratu zituen arren, guk ere poeta izugarri honi omenaldia egin eta aletxo bat ekarri nahi izan dizuegu, ea pitinka handitzen den haren obra gurean. Hainbat liburutatik hartu ditugu olerkiak, hemen zerrenda. Autorearen baieztapenari kontra eginez, beraz, Parraren biografiarik onena dakarkizuegu: bere obra. On egin!

Nicanor Parraren artefaktuetako bat, Los expresidentes de Chile ahorcados.

HIRU POESIA

        1

Esateko ez dut dagoeneko deus

Esateko neukan guztia

Hamaika aldiz esan izan dute.

        2

Hamaika aldiz galdetu izan dut

Baina inork ez die nire galderei erantzuten.

Behar-beharrezkoa da

Amildegiak behingoz erantzun dezan

Honezkero denbora gutxi geratzen baita.

        3

Gauza bakarra dago garbi:

Haragia zizarez betetzen da.

VII.

(in SERMONES & PRÉDICAS)

Senarrek gutun-bidezko ikastaro bat

                                               egin beharko lukete

ez badira zuzenean egitera ausartzen

emakumeen sexu-organoei buruz

horren inguruko ezjakintasun handia dago

nork esan diezadake adibidez

zer alde dagoen bulbaren eta baginaren artean

hala ere uste dute eskubidea dutela

                                               ezkontzeko

gaian aditu balira bezala

emaitza: bikote arazoak

adulterioa kalumniak banantzea

eta nola geratzen dira seme-alaba gizajo horiek?

IZENA ALDATZEA

Letra ederrak maite dituzten horiei

Nire guraririk onenak helarazten dizkiet

Izena aldatuko diot zenbait gauzari.

Nire abiapuntua hau da:

Poetak ez du hitza betetzen

Ez baditu gauzen izenak aldatzen.

Zer dela eta eguzkiak

Jarraitu behar du eguzki deitzen?

Dei dezagun Micifuz

Berrogei legoatako botak zituen hura!

Nire zapatek hilkutxak al dirudite?

Jakizue gaurtik aurrera

Zapatak hilkutxa deituko direla.

Esan, idatzi eta argitaratu

Zapatek izenez aldatu dutela:

Hemendik aurrera hilkutxak deitzen dira.

Tira, gaua luzea da

Bere burua maite duen poeta orok

Bere hiztegia izan behar du

Eta ahantzi aurretik

Jainkoari berari izena aldatu behar zaio

Nork nahieran dei dezala:

Hori norberaren arazoa da.

KRONOS

Txileko Santiagon

Egunak

            oro

dira

amaigabeki

                                                          luzeak:

Hainbat eternitate egun batean.                               

Luma-bizkarrean ibiltzen gara

Cochayuyo saltzaileen gisan:

Aharrausi egiten da. Berriz egiten da aharrausi.

Eta hala ere asteak laburrak dira

Hilabeteak ziztuan doaz

Etaurteekhegandirudite.

EZ DUT BIDE BAKETSUAN SINESTEN

ez dut bide biolentoan sinesten

nahiko nuke sinetsi

zerbaitetan –baina ez dut sinesten

sinestea da Jainkoan sinestea

nik egiten dudan bakarra

sorbaldak altxatzea da

barka iezadazue zintzotasuna

ez dut sinesten Esne Bidean ere.

PIANO SOLO BAT

Gizakiaren bizitza distantzian egiten den ekintza baizik ez denez,

Edalontzi baten barruan dir-dir egiten duen apar pittin bat;

Zuhaitzak astintzen diren altzariak baizik ez direnez:

Ez dira aulkiak eta mahaiak betiko mugimenduan besterik;

Gu geu izakiak besterik ez garenez

(jainkoa bera jainko baino ez den gisan)

Entzun gaitzaten hitz egiten ez dugunez

Baizik eta besteak mintzo daitezen

Eta oihartzuna berau sortzen duten ahotsak baino lehenagokoa da;

Kaos baten pozbidea ere ez dugunez

Aharrausi egiten duen eta airez betetzen den lorategian,

Hil baino lehen ebatzi beharreko buru-hausgarri bat

Gero lasai asko berpiztu ahal izateko

Emakumea gehiegi erabili denean;

Infernuan ere zeru bat badenez,

Utzidazue niri ere gauza batzuk egiten:

Nik egin nahi dut zarata bat oinekin

Eta nahi dut nire arimak aurki dezan gorputza.

BIDAIA-OHARRAK

Nire postutik urrun ibili nintzen urtetan
Bidaiatzen eman nuen denbora, solaskideekin iritzi-trukean
Lotan eman nuen denbora;
Baina lehengo garaietan bizitako eszenak oroimenera zetozkidan.
Dantzaldia bitartean kontu absurdoetan pentsatzen nuen:
Bezperan, sukalde aurretik pasatzean, ikusitako
letxuga batzuetan pentsatzen nuen,
nire familiarekin lotutako makina bat gauza fantastikotan pentsatzen nuen;
Bitartean ontzia ibaian sartua zen
marmoka-saldo batean zehar egiten zuen aurrera.
Eszena fotografiko haiek nire espirituari eragiten zioten,
Kabinan ixtera ninderamaten;
Behartuta jaten nuen, neure buruaren aurka matxinatzen,
Etengabeko arriskua nintzen ontzirako
zeren edozein unetan bota bainezakeen zentzugabekeriaren bat.

GALDERAK TEAREN ORDUAN

Gizon margul honek
argizari museo bateko eskultura dirudi;
Begiratu errezel apurtuetatik:
Zerk balio du gehiago, urreak edo edertasunak?,
Mugitzen den errekak
edo ur-bazterrean atxikitako askimotzak?
Urrunean kanpai-hotsa entzuten da
zauria gehiago zabaltzen duena, edo ixten:
Benetakoagoa da iturriko ura
edo bertan begiratzen den neskatxa?
Ezin jakin, jendeak denbora ematen du
hareazko gazteluak eraikitzen.
Hobea al da edalontzi gardena
hori sortzen duen gizakiaren eskua baino?
Giro akitu bat arnasten da
Errauts-, ke-, tristura-giroa:
Behin ikusitakoa ez da berriz berdin
ikusten, diote hosto lehorrek.
Te ordua, ogi xigortua, margarina.
Laino moduko batean bilduta dena.

MADRIGAL

Aberats bihurtuko naiz gau batez
Trikimailu bati esker: irudiak izoztu ahalko ditut
ispilu ahur batean. Edo ganbilean.

Uste dut arrakasta erabatekoa izanen dela
Hondo bikoitzeko hilkutxa bat sortzea lortzen dudanean
gorpuak beste munduari ku-ku egin ahal izateko.

Nahikoa erre ditut honezkero betileak
zaldi-lasterketa zentzugabe honetan
non zaldizkoak zelaberetik behera botatzen dituzten
eta ikus-entzuleen artean erortzen diren.

Hain zuzen, orduan, saiatu nintzen sortzen
eroso bizitzen uzten didan zerbait
edo behintzat hiltzen uzten didana.
Seguru dakit hankek dar-dar egiten didatela,
Hortzak erortzen zaizkidala egiten dut amets
eta berandu iristen naizela hileta batzuetara.

ORBANAK PARETAN

Gaua guztiz iritsi aurretik
paretako orbanak aztertuko ditugu:
Batzuek landare-itxura dute
Bestetzuek animalia mitologikoen antza.

Hipogrifoak,
…………… herensugeak,
………….. ………….. arrabioak.

Baina guztietan misteriotsuenak dira
leherketa atomikoak diruditenak.

Paretako zinematografoan
Arimak ikusten du gorputzak ikusten ez duena:
Gizonak belauniko
Amak besoetan umeak dituztela
Zaldizkoen monumentuak
Hostia jasotzen duten apaizak:

Elkartzen diren sexu-organoak.

Baina guztietan apartenak
dira
….. zalantza izpirik gabe
leherketa atomikoak diruditenak.

PENTSAMENDUAK

Zer da gizakia
…………… dio berekiko Pascalek:
Berretzailea zero duen berreketa bat.
Ezereza
……… osoarekin alderatzen bada
Osoa
……… ezerezarekin alderatzen bada:
Jaiotza gehi heriotza:
Hotsa bider isiltasuna:
Batez besteko aritmetikoa osoaren eta ezerezaren artean.

Berriako Hirudia ataleko hogeita seigarren artikulua da hau. Egurra onartzen da, baina, ahal dela, sua egiteko baliagarria izan dadila.

Batzuetan uste oker batekin bizi gara eta ez dugu okerra denik jakiten ustea ongi sendotu den arte. Edo ez dugu sekula jakiten. Batzuetan ez dakigu uste oker horren iturria non dagoen ere, zerk pentsarazi digun geure barruan hain ongi errotutako eta guk hain sarri ureztatutako hori. Nik banuen uste oker bat: antzina zehaztugabe batean masak, populuak gehiago irakurtzen zuen poesia prosa baino, hau da, gaur egun nobelak duen harrera (irakurleen ohiko generoaz ari naiz) zuen antzina zehaztugabe batean poesiak. Ez naiz idatzizkorik ez zegoeneko garaiaz ari, logikoa ere baita pentsatzea orduan koplak, poemak eta ipuin laburrak zirela ahozko transmisioaren oinarri. Inprenta sortua zegoen antzina zehaztugabe batez ari nintzen ni, logika oro baztertuta. Gerardo Markuleta itzultzaile eta poeta izan genuen Literatura Eskolako azken saioan hizlari, eta euskarara ekarritako poesiaz solas eginen zuela probestuz, nire uste okerra aurresuposizioz jantzita egin nion galdera, alegia, noiz eta nola eman zen poesiatik nobelarako jauzi hori. Eta orduan erauzi zuen sustrai eta guzti nire uste okerra; poesiarik gabe, nire ezjakintasuna ikusarazi zidan: poesia ez omen da inoiz izan gehiengoaren irakurketa lehenetsia.

Harreran eleberria garaile bada ere, ez da hala gertatzen prestigioan. Roberto Bolañok zioen XX. mendeko poesiarik onena nobelaz jantzita idatzi dela. Amberes liburua kaleratu zuenean nobelatzat aurkeztu zuen, poesiaz mintzo den liburua bada ere, edo poesia liburua, edo atal laburretan aurkeztutako gogoeta poetikoak. Elkarrizketa batean esan zuen hori zela lotsarazten ez zuen bere eleberri bakarra, «beharbada ulertezina delako». Nobelek ulergarri egiten dute, baina, poesia. Hala gertatzen da txiletarrarekin, eleberrigile ulergarriak poeta ulertezina taularatzen du, narratzaileak egiten du ulergarriago poeta. Nobelak gehiago ulertzen dira, eta horregatik saltzen dira gehiago, oro har imajinazio intelektual gutxiago eskatzen dutelako. Michel Houellebecqek hala dio: «Narratiban ere bada edertasunik, baina poesia hobeki egokitzen zaio bitxikeriari eta inkongruentziari, zer gertatzen den ulertzen ez dugun egoerei. Poema bat da ezagutzen ez dugun istorio bateko une jakin bat, une bakartu bat. Istorio osoa nobela litzateke, eta, horrela, nobela hori poemaren oin-ohartzat har liteke». Zaleak gara etiketak jartzen: prosan idatzitako poemak, prosa poetikoa, poema narratiboak… Ixiar Rozasen Negutegia eta Irati Elorrietaren Burbuilak nobela poetikotzat aurkeztu zituen kritikak, eta Metrokoadroka kolektiboaren Poza, berriz, antzezlan poetikotzat. Generoak nahastea ez da, ordea, fenomeno berria, ez da oro esperimental; hala ere, badirudi eskema ulergarri eta onartuetatik ateratzeak oraindik ezusteak sortzen dituela.

Poesian esperimentazio lan handiena aldizkarietan aurkituko dugu segur aski; besteak beste, kuantitatiboki gehiago argitaratu delako horietan liburu formatuan baino, euskarara ekarritakoen kasuan batez ere. Lehen aipaturiko saioan, Markuletak poesia itzuliaren zifra batzuk eman zituen, EIZIEren Nor da Nor ataritik hartutakoak; kontuan hartu behar da katalogo horretan liburu formatuan argitaratutakoak baizik ez daudela, eta oraindik ere osatzen ari dela (esaterako, Eduardo Gil Berak itzulitako Ezabatuak idazle alemanen antologia eta Joseba Sarrionandiak ekarritako Poemas naufragos. Galegoz heldutako poemak bilduma ez dira ageri). Hala ere, 109 liburu zenbatu zituen. Gutxitxo, katalogoak 1.356 literatur itzulpen jasotzen dituela jakinda. Nahitaez beteko dute hutsunea Munduko Poesia Kaierek, hori ez duten arren lehen helburu.

Horregatik beharbada, hots, urria (baina kalitatezkoa) delako, badu sona euskaraz egiten den poesiak, jatorrizkoa nahiz itzulpena izan. Zorionez, liburua ez den beste formatuetara iristen da: errezitaldiak, antzerkia, kantuak, irratsaioak… Poesia irakurtzeak jardun periferikoa izaten segitzen du, nolanahi ere. Ur Apalategik dio horregatik ez dutela Iparraldeko poetek geografiak dakarren «periferizazioaz» hainbeste sufritzen. Alegia, «poesia generoa berez da periferikoa euskal literatur sisteman (…) eta, hortaz, guneko eta periferiako prosaegileen artean dagoena baino askoz ere diferentzia txikiagoa dago Hego eta Iparraldeko poeten artean». Uste okerra izanen da agian, baina esanen nuke, onerako zein txarrerako, poesiaren osasuna periferikotasun horretan datzala.

Hilabete honetako kolaborazioak Estatu Batuetan harrapatu nau oporretan, Alabamako errepide amaigabeen eta Mississipi ibaiko rock ‘n roll doinuen artean. Banuen bideo bat erdi prest zuei aurkezteko, baina bertakoekin garagardo bitsetan solasaldi anitz trukatu ostean, aurrez ezagutzen ez nuen pertsonaia handi bat deskubritu dut, Amiri Baraka. Urtarrilean zendu zen 1934an jaiotako poeta eta aktibista polemikoa. 50 eta 60. hamarkadetan Eskubide Zibilen aldeko Mugimenduan aritu bazen ere, kritika latzak zuzendu zizkion indarkeria eza eta desobedientzia zibila aldarrikatzen zituen mugimendu hari. 1965. urtean Malcolm X hil zutenean Harlemera joan zen bizitzera eta bertan, “mundu beltza” eraikitzeko bidean indarkeria ezinbestekoa zela aldarrikatu zuen. ITU bandak haren poema batzuk itzuli zituen ingelesetik euskarara bere heriotzaren harira, eta horrekin batera Barakaren bizitzari buruzko hainbat datu bildu zituen. Edukiak ez errepikatzearren eurek idatzitako artikuluaren linka utziko dizuet, eta poemak eskura izan ditzazuen ere: http://ituliteratura.wordpress.com/2014/03/31/amiri-baraka-6-poema-euskaraz/

Sarean topatu ditudan poema-bideoen artean ‘Why is We americans’ aukeratu dut Amiri Barakari omenaldi xume hau egiteko. Zoratzeko moduko abiaduran aritzen bada ere, ikaragarria iruditu zait bertso bakoitzean biltzen duen indarra. Zuekin, Amiri Baraka.

[Behar izanez gero, bideoaren ostean ulertzeko ez horren errezak iruditu zaizkidan erreferentzia kulturalen bilduma txiki bat aurkituko duzue.]

‘Sambo': beltzak mespretxuz izendatzeko AEBetan erabili izan den izena.

Li’l Abner eta Daisy Mae: AEBetako komiki satiriko bateko pertsonaia nagusiak.

Beverly Hillbillies: AEBetako telebista seriea. Kalifornian bizi den mendiko familia batek petroleoa aurkitu eta aberastea lortzen du. Serieak aberats berri hauen bizitza kontatzen du.

Amiri Baraka – Why Is We Americans.

“Zergatik gara Gu amerikarrak” izeneko poema bateko zati bat da hau. Baina errealitatea zati bat besterik ez da telebistan.

Zergatik gara Gu amerikarrak? Zergatik gara Gu amerikarrak?

Bu-de-daaaa. Bu-de-daaaa. Bu-de-daaaa. Bu-de-daaaa. Bu-do-do. Be-De-De-De-Bu-De-Bu-Bup-Boo-Boo.

Ni bera naiz nahi dudana. Benetan. Ni eta ni neu. Eta hori ni naizena naiz eta ikusten dudana eta sentitzen dudana eta nor naizen. Zer den, nor den da, eta ni naizenean zer den izaten da… Hemen egongo naiz, nahi baldin badut, esan bezala, autodeterminazioa, baina ez nator tribu ergel batetik, mandoa nahi dugu, eta lurra, blue chip-eko hirurehun urtetan egin dezakezue eragiketa osoa. Debalde egiten genuen garaiko nekazari bakoitzaren batez besteko soldata ordaintzea nahi dugu, banku nagusi batean. Gehi kalteak, hildako guztiengatik, iruzurrengatik, lintxamenduengatik, justizia ezagatik, gezur eta muntaiengatik, bermerik gabeko atxiloketengatik, zigorrengatik, izaera eta arraza hilketengatik. Historian zehar eginiko irainengatik, karikatura itsusiengatik, ‘sambo’ izenagatik eta Fetchiten filmengatik ordainketa nahi dugu, esan edo egin dituzuen gauza mingarri guztiengatik. Hartu zenituzten lur guztiengatik, bortxaketa guztiengatik, Rosewoodeko gertakizunengatik eta suntsitu dituzuen Wall Street beltz guztiengatik. Hezkuntza kaskarrarengatik, lanen galeragatik, bizi garen txabola segregatuengatik, suntsitu eta hil gintuzten gaixotasunengatik, txikitu gintuzten polizia ero guztiengatik. Lapurtu zenituzten musika eta dantza guztiengatik. Estiloengatik. Hizkuntzagatik. Bereganatu zenituzten jantzi modernoengatik. Gelditu dituzuen karrera guztiengatik. Hauek denak nazio afro-amerikarrari eginiko kalteak ordaintzeko eskakizun zehatzak dira.

Bu-de-daaaa. Bu-de-daaaa. Bu-de-daaaa.

Gu guztiontzako hezkuntza, eta esklabotzak beltz gehiagorik ez kolpatzea nahi dugu. Jende natibo guztiarentzako, eta barregarri gisa aurkezten dituzuen zuri gaixo guztientzako, Li’l Abner eta Daisy Mae gisakoentzako, Beverly Hillsera iritsi ez ziren Beverlyko menditar guztientzako. Aitonen testamentuetan Harvarderako sarrerarik lortu ez zuten guztientzako. Haiei ordaintzea nahi dugu, primeran, eta lurrak lapurtu zenizkieten mexikarrentzako. Zuek Texas, Arizona, Kalifornia, Mexiko Berria, Colorado izenez ezagutzen dituzuen Ipar Mexikoko lurralde guztientzako, hori dena, hori dena, hori dena, Bu-de-daaaa do do bap bap bap baaa du de do.

Hori guztia eman behar duzue: autonomia eta kalte-ordainak. Chicano eta Amerikako natiboentzako, euren lurrak euren izpirituekin batera izorratu zenituztelako, Autodeterminazioa eta eskualdeko autonomia eman behar diezue, hori da nik, Guk, eskatzen duguna. Eurek ere gauza bera eskatuko dute, Guk bezala, euren herri zapalduen izenean. Bai, hezkuntza, hori da, berrehun urte. Hornidura-gune nagusi bat nahi dugu, modu demokratikoan hautatutako administratzaileak eta guztion artean hautatutako kontseilua izango dituen banku nagusi bat. Guk antolatzen dugun erreferendum baten bidez erabakiko da. Malcolmek aipatzen zuen Autodeterminazioa elkarren arteko konfiantza errespetu eta defentsa gisa eraikitzeko. Du Bois onak zioenari garrantzia emanez: benetako autokontzientzia. Modu argian esanda, askatasunaren psikologia.

Bu-de-daaaa Bu-de-daaaa Pu de-daaaa Pu de-daaaa bap bap bap bap bu de bu de bu de bu bu.

Orduan hitz egin dezakegu amerikarrak izateaz. Orduan entzun dezakegu zuen ipurdiak sutan jartzeko ezkutuko desirarik izan gabe. Borondatezko batasunaz eta autonomiaz hitz egingo dugu soilik, horiek baitira autodeterminaziorako ditugun armak. Zuen artean demokraziarik baldin badago hortxe agertu beharko duzue. Hori da Gu amerikarrak izateko modu bakarra. Hori da esan daitekeen egia bakarra. BESTELA gerra baino ez da egongo gure artean. Guk nahiago dugu maitaleak izatea, eta abeslariak eta dantzariak eta poetak eta bateria-joleak eta aktoreak eta korrikalariak eta eguzki garren taupadak… baina Gu da, baita ere, gure isiltasun eta immobilismoarekin amaitzea. Gu da zuen usain ezjakinaren eta zuen asmo txarreko infernupean egotearen amaiera. Emazkiguzue geure bizitzak edo presta zaitezte zuenak galtzeko.

Ekintzaren aurretik, ordea, poemak idazten zituen; handik etorri zitzaion gorputzaren bidez adierazteko eta eragiteko erabakia. Ekintzaren alde egin du, azkenean, “horrek dakarren adrenalinarekin” geratu da. Nazioartean sariak jaso ditu egindako performance ikusgarriengatik. Orain artista honen obrak Artiumen ikusteko aukera izan dugunetako anitzek, beste behin ere, lotsa-edo sentitu genuen, gure ezagutzaren mugak zeinen estuak diren ohartzean. Oilo ipurdia du izena erakusketak, eta ez da gutxiagorako; langileen nazioarteko egunera arte duzue ikusgai. Bertaratzea ezinezko baduzue, ekintza guztien argazki eta azalpenak daude Galindoren webgunean. Alta, atari horrek ez ditu gehienbat autore anitzen antologietan plazaratu dituen poemak biltzen, eta, horregatik, hemendik eta handik berreskuratu ditugunak dakarzkizuegu, itzulita. Artista gaztearen indarra islatzen dute letrek, eta gehienek zerbait bortitza eta lazgarria adierazten dute.

Mina beharrezkoa dugulako eta usu nahi gabe ere bilatzen dugulako, on egin.

CIPRAMIL

Egunero zu suntsitzen jarraituko dut

Dosi bakoitza bala bat izanen da

haragian sartuko zaizu

hezurrak hautsiko dizkizu

larritasuna bikoiztuko dizu

Nik hurbiletik ikusiko dut nola egiten duzun intziri

nola darizun odola

eta zorte pixka batekin

hiltzen ikusiko zaitut

Orduan, ahoa zabalduko dut

hortzak estutuko ditut

eta munduari irribarrea oparituko diot

hildako depresioaren oroimenean.

****************************

Heriotzak ez du metaforarik

sinplea eta argia da

funtzionatzeari uzten diozu

zut geratzen zara osotasunaren erdian

erlojuak

-bitartean-

funtzionatzen jarraitzen du

****************************

Amonak ez zidan utzi

panpina bat

bitxi bat

maite zaitut bat

utzi zidan

-ordea-

herra anitz

zapi gorri batean bildurik

idatzi honekin:

pertsonala eta eskualda ezina

****************************

Nire garunak barruan darama

deskonposizio egoeran dagoen masa bat.

Putreek

mo-ko-ka-tu

mo-ko-ka-tu

mo-ko-ka-tu

Poliki-poliki

burezurra urratuko dute

eta mokoak sartuko dituzte.

Orduan izanen da eguna, oturuntza handia

azken korroka

amai ona.

****************************

Nire erraietara zapaldurik

dirau

Orain dela urtebete bizi da nirekin

nire odola zurrupatzen

nire izerdia

nire sexua.

Abortatzen saiatu naiz

baina maitasun honek

ez du heriotza ezagutzen.

****************************

José banintz

-José baino ez-

ez nuke zakil atrofiatu hau

bularrak hondoratuko lirateke

ilez estaliko nintzateke.

Ez nieke bortxaz larrua joko

ezta haien ipurdiei begiratuko.

José banintz,

berdin-berdin nintzake zakar,

eta ez nintzateke Reginarekin maiteminduko.

****************************

Betiko leloa naiz

ahotsen oihartzuna bezala

ilargiaren aurpegia.

Bi titi ditut

-ñimiñoak-

sudurra luzanga

herriaren garaiera.

Miopea,

hizkuntza arruntekoa,

ipurmasail eroriak,

azal laranja.

Ispiluaren aurrean jarri

eta masturbatzen naiz.

Emakumea naiz,

arruntena,

arrunten artean.

****************************

Nik, nire titiburuen argi-koroetan baino sinesten ez duenak

eta zuriak etxeko paretak baino ez dituena

eta sudurretik sartzen ditudan marrak

Gorroto dut inork aingeru deitzea.

Nik, nahi dudan bakarra sua denean.

****************************

Jainkoak esan zuen:

“Ohoratu aita-ama”

Ni

isilik nago

eta saiatzen naiz.

****************************

Nire heriotzaren eguna gogoan izan ez dezazun,

gauez suizidatuko naiz.

****************************

Poesia barruan daramat

norbaitek

-bere buztantxo tenteaz-

sartu zidan.

****************************

Izua

zuri itsusi iruditzeari

tuntuna iruditzeari

puta iruditzeari

iruditzeari

batez ere

iruditzeari

****************************

Orain dela hogeita hamasei urte

aitak

kolpeka erail zituen

amaren ametsak.

Ordutik

preso dago

biziarteko kartzela zigorra ordezkaezina

betetzen.

****************************

Amodioaren

memoria

ezhistorikoa

denez,

berriz

onartu zintudan.

Berriz okertu nintzen.

****************************

Poetek hitz leunak erabiltzeko

ospea dute

maitasunaz mintzatzeko, malenkoniaz,

zeru urdinez, zeruertz lausoaz.

Edo ni ez naiz poeta

edo zalantzan jartzen ditut kideak.

Hau lotsa lotsarik ez ematea

diodanak.

Honek ez du balio, diote.

Ez da poesia makinez mintzo naizelako.

Sukaldeaz

lan egin nahi ez denean.

Nik sentitzen dudana besterik ez dut idazten

eta guztia da poesia, niretzat berdin

balio dutelako euriaren tanta batek

eta ke beltzak.

Orain bai! mozten didate.

Euria poesia-objektu da

Diesela, herri-arazoa.

****************************

Poeta lanbidea.

Eskerrak.

Horrela nire burua iraganarekin

itsu-itsuan zigortu

eta bakarrik negar egin beharrean

ingurua bezain grisa den makina baten aurrean

eseri naiteke

hatzak arin mugitu

eta guztia kaka zaharra dela esan.

****************************

Nire eskuarekin aski dut

berak ez nau azpiratzen

ez nau proban hartzen

nire puntua ezagutzen du

indar zehatza

erritmoa

bat bi hiru lau bat bi hiru

lau bat bi hiru lau bat bi

hiru lau bat bi hiru lau bat

bat bi hiru lau bat bi hiru lau bat bi hiru lau bat bi hi

ru lau bat bi hiru lau bat bi hiru lau bat bi hiru l

au bat bi hiru lau bat bi hiru lau bat bi hiru lau bat bi hiru

lau bat bi hiru lau bat bi hiru lau bat bi hiru lau bat bi

hirulaubatbihirulaubatbihirulaubatbihirulaubatbihirul

aubatbihirulaubatbihirulaubatbihirulaubatbihirulaub

atbihirulaubatbihirulau

bat bi hiru

Martxorako aukeratu duguna Joy Harjo (Tulsa, Oklahoma 1951) poeta eta musikari estatubatuarra da. Harjo Muscogee nazioko partaidea da eta 1975etik poesia idazten dihardu buru-belarri. Guztira zortzi poesia-liburu kaleratu ditu eta horiei esker hainbat sari eta aipamen jaso ditu. Gainera saxofoia jotzen du, hiru musika-bilduma argitaratu ditu eta Joy Harjo and the Arrow Dynamics Band taldearekin kontzertuak ematen ditu bai AEBetan zein nazioartean. Egun Honolulun bizi da eta irakasle gisa lan egiten du UCLAn (University of California, Los Angeles). Autorearen inguruko informazio gehiago, bere web orri ofizialean.Gaurkoan Harjoren lau poema dakarzkigu, guztiak How We Became Human, New and Selected Poems: 1975-2001 (W.W.Norton & Company, 2002) antologiatik ateratakoak.  Gozatu!

AXOLA DUEN GUZTIA

Axola duen guztia hemen dago. Hurrengo milaka urteetan axola izango duen guztia ere hemen egongo da. Urrunean badator duela urte batzuk zinen haurra. Ikusi nola egiten duen barre, tximeleta zuri baten atzetik dabilela.

LUR HAU POEMA BAT DA

Lur hau okre eta harea kiskalizko poema bat da, inoiz idatzi ezingo nukeena, papera zeruaren sakramentua izan ezean eta tinta, aldiz, hemendik milia askotara zerumugan kulunkatzen den zaldi basatien ilara apurtua. Eta orduan ere, idatzitako ezerk axola al die lur, haize eta zeruari?

EMAKUME ARRISKUTSUA NAIZ

Leiho urdin gardenen gailur zorrotzak
nigana datoz
aireportuko bigarren solairutik.
Ertzek dantza egiten dute Sandias-en magaletan
segurtasun zaintzaileen atzetik,
horiek arma-detektatzailerantz agurtzen nautenean.

Emakume arriskutsua naiz.

Makinak zarata egiten duenean diostate
kentzeko gerrikoa
eta hain erraz askatzen dut
non inguruan dagoen gizon baten
behakoa harrapatzen baitut.
(Agian hori da makina kantarazten duen
arma heriozkoa)

Emakume arriskutsua naiz,

baina arma ez dago ikusgai.
Segurtasunak ez du sekula aurkituko.
Ezin dute aditu
nire buru barneko pistolaren hotsa

ITZULTZEN ZAITUT

Aske uzten zaitut nire beldur eder
eta izugarria. Aske uzten zaitut. Nire biki maitatu
eta gorrotatua zinen, baina orain, ez zaitut
nire partetzat hartzen. Aske uzten zaitut
nire haurren heriotzetan izango nukeen
min guztiarekin.

Jadanik ez zara nire odola.

Itzultzen zaitut nire etxea erre zuten soldaduengana,
nire haurrei lepoa moztu, eta nire neba-arrebak bortxatu
eta sodomizatu zituztenengana.
Itzultzen zaitut plateretik janaria lapurtu
zigutenengana, gosez hiltzen geundenean.

Aske uzten zaitut, beldur, irudi horiek
nire aurrean paratzen dituzulako eta ni
sekula itxi ezin diren begiekin jaio nintzelako.

Aske uzten zaitut
Aske uzten zaitut
Aske uzten zaitut
Aske uzten zaitut

Ez naiz haserre egotearen beldur.
Ez naiz bozkariatzearen beldur.
Ez naiz beltza izatearen beldur.
Ez naiz zuria izatearen beldur.
Ez naiz gose izatearen beldur.
Ez naiz asetuta egotearen beldur.
Ez naiz gorrotatua izatearen beldur.
Ez naiz maitatua izatearen beldur.

Maitatua, maitatua, maitatua, beldur.

O, ito ninduzun, baina nik eman nizun uhala.
Erraiak atera zenizkidan, baina nik eman nizun aiztoa.
Irentsi ninduzun, baina neu etzan nintzen suan.

Nire burua berreskuratzen dut, beldur.
Ez zara jada nire itzala.
Ez zaitut nire eskuetan eutsiko.
Ezin zara bizi nire begietan, nire belarrietan, nire bozean,
nire zilborrean edo nire bihotzean nire bihotzean
nire bihotzean nire bihotzean

Baina zatoz hona, beldur,
Ni bizirik nago eta zu biziki beldur zara
hiltzearena.