Zoragarri pasatu genuen parte hartzaile guztiekin batera, horrela lan egitea ez da zama. Sarri arte!

Bakartxo Arrizabalaga, Itzulpengintza eta feminismoa

Joseba Ossa, Finlandia itzultzen: kultura (guretzat) arrotzetako literaturak euskaratzearen erronkak

Txiliku Aranguren, Testu dramatizatuen itzulpena

Aiora Jaka, Itzulpenaren boterea eta erresistentzia ahalmena: teoria postkolonialen ekarpena

Fernando Rey, Zuzentzaile baten barne-ahotsa

Ikasleak: Joana Pochelu, Santi Leoné, Galder Ruiz eta Itziar de Blas.

Aupa zuek!

Gaur elearazleak kontua estreinatzen dugu, orain arte Danele eta Garaziren izenez etorri dira post gehienak, baina aurreratzean beste izen batek aterpetuko du gurekin kolaboratu nahi duen elearazle ororen lana. Kronika hau Garazi Ugalde lagun eta kideak idatzi du.

Uztailak 11, ostegun buruzuria Baionan. Sargoria iritsi aurretik elkartu ginen ikastaroaren bigarren egunari ekiteko. Gosaritarako, teoria postkolonialak izan genituen Aiora Jakaren eskutik. Hamaiketakoan, Fernando Reyk zuzentzaile baten barne-ahotsa partekatzeko saio praktikoa eskaini zigun. Bazkalondorako ibilbide oso pertsonala prestatu zuen Itxaro Bordak hizkuntzaren, poesiaren eta itzulpenaren zelai zabaletan barrena. Eta, bukatzeko, eztabaida sustatze aldera, mahaiaren inguruan bildu genituen Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda idazle-itzultzaileak, literatur kritikari eta kanonari buruz jarduteko.

Itzulpenaren boterea eta erresistentzia-ahalmena: teoria postkolonialen ekarpena / Aiora Jaka

Teoria postkolonialek itzulpengintzari egindako ekarpena erakutsi eta itzulpenari begiratzeko proposamena egin zigun Aiora Jakak goizeko lehen ekinaldian.

1980ko hamarkadan hasi zen gorpuzten diskurtso postkoloniala, besteak beste, dekonstrukzioa eta hermeneutika, etnografia, antropologia eta ikasketa kulturalak aurrekaritzat hartuta. Hainbat jakintza-arlori begiratzeko betaurreko berriak janztea proposatzen du teoria honek: kolonizatzaileen eta kolonizatuen arteko botere-harremanen arabera mugitzen da mundua, manipulazioaren eta azpiratzearen bitartez. Kultura du aztergai, kultura kontzeptu malgu eta aldakor gisa, eta aniztasuna, identitatearen hibridotasuna zein kultura birdefinitzeko beharra aldarrikatzen ditu.

Itzulpena jarduera kulturala da beste ezeren gainetik, eta hizkuntza bezalaxe botere-tresna ere bada, kolonizatzaileen interesen arabera erabilitako lanabesa. Kulturen arteko ukitze-eremuak eta botere-harremanak agerian geratzen dira itzulpenaren bidez. Horrela, sorburu- edo xede-hizkuntzaz eta kulturaz aritu beharrean, eremu interkultural eta interlinguistiko batean kokatuko litzateke itzulpena. Susan Bassnetten eta Harish Trivediren “Koloniez, kanibalez eta herri hizkuntzez” idatzian irakurri ahal izan genuen moduan, “itzulpena ez da jarduera xalo eta gardena, aitzitik, urrats orok esangura handia dakar”. Ez da inondik inora jarduera neutroa; aldiz, negoziazioan eta manipulazioan oinarritzen da[i].

Teoria orokorraren eta itzulpengintzaren arteko konparazio bat eginez, Europa kolonizatzailea jatorrizko testua litzateke eta herri kolonizatuak, berriz, itzulpena. Itzulpen-teoria tradizionalak batik bat hizkuntzalaritzan, literaturan eta ikasketa kulturaletan oinarritu baziren, horiei buelta ematea proposatzen du marko teoriko postkolonialistak. Batetik, Touryren, Even-Zoharren eta Lefeveren ideietatik abiatuz, polisistemen teoria (zentroa eta periferia bereiziz) eta itzulpen-ikasketa deskriptiboak ditu oinarri. Bestetik, Skopos teoria edota xedearen araberako itzulpena hobetsi duten Vermeer edota Reiss bezalako teorikoen ekarpenak hartu ditu kontuan. Azkenik, hirurogeita hamarreko hamarkadan hasi ziren kultur ikasketei asko zor die teoria postkolonialak.

“Postkolonial” izendapenak kolonizazioaren aro historikora garamatza batetik, baina oro har botere-harremanei erreferentzia egiteko ere balio du, bestetik. Hortaz, edozein harreman asimetriko azter liteke ikuspuntu postkolonialetik, garai eta herrialde guztietan izango baitira modu bateko zein besteko botere-harremanak, menderatzaileak eta azpiratuak. Kolonizaziorako tresna izateaz gainera, ordea, deskolonizaziorako ere baliatu izan da hainbat herrialdetan itzulpena, Aiora Jakak adierazi zuenez. Botereari aurre egin eta errealitatea beste modu batera azaltzeko baliatu dituzte itzulpena eta teoria postkolonialak Indian, Filipinetan edota Brasilen.

1990tik aurrera, herrialde kolonizatuetako errealitatea azaltzeko erabilitako teoria horiek Europako herri menperatuetako errealitatea azaltzeko erabili nahi izan ziren (Irlanda kasu). Irlandaren eta Quebecen egin den bezala, gure errealitatera aplikatzeko modukoak ote dira teoria postkolonialak? Galdera horri erantzun eta oinarri teoriko horri helduta azter liteke, esaterako, itzulpenak euskal literaturan zer nolako funtzioa izan duen eta duen, zer nolako botere-harremanek baldintzatzen ote gaituzten… Ikerketarako hamaika hari solte daude zintzilik, tira egin nahi duenarentzat eskuragarri. [ii]

Ondorio gisa, pare bat ideia: kultura postkolonialak hibridoak izan ohi dira; jatorria, hizkuntzen, kulturen eta literaturen arteko mugak lausotu egiten dira. Lausotze eta hibridazio horrek ezinegona sortuko dio bati baino gehiagori gurera etorrita. Zenbateraino onartu eta bultzatu izaera hibridoa asimilazioan erori gabe? Jakaren iritziz, botere-harreman asimetrikoak eta tokian tokiko berezitasunak kontuan hartu behar dira ezinbestean Euskal Herriko errealitateaz ari bagara. Teoria postkolonialek aukera ematen dute garaileek idatzitako historian ahotsik izan ez duten menperatuen hitza/isilunea ezagutzeko eta historia berrinterpretatzeko.

Zuzentzaile baten barne-ahotsa: saio praktikoa / Fernando Rey

Testu literario bat hartu eta zuzenketa-proposamen bat egin zigun Fernando Reyk eguneko bigarren tartean. Lehen ordu-laurdenean edo, saio praktikoarekin hasi aurretik, zuzenketari buruzko irizpide orokor batzuk argitu nahi izan zituen.

Testu-zuzenketaren helburua, ezer bada, zuzentzailearen beraren gustu eta ohituretan erori gabe testua hobetzea da. Azken testuari mesede egiten dio, batetik, eta elkarrengandik ikasi eta gogoeta jarrera bultzatzeko iturri da, bestetik.

Zuzenketak arrazoitua eta didaktikoa izan behar du. Justifika daitezkeen aldaketak proposatu behar zaizkio egile-itzultzaileari, ahal dela, iturria ere aipatuz. Argigarriago izan daitezen, oharrak hiru mailatan sailkatzea proposatu zuen Fernando Reyk, bakoitza dagokion kolorez: gorria nahitaezko diren aldaketak markatzeko, urdina komenigarriak diren aldaketetarako eta, azkenik, arkatza, iradokizun subjektiboagoetarako. Mailaketa horrek erraztu egiten du lana eta “mamu faltsurik ez zabaltzeko” balio dezake. Hirugarren maila da guztietan ekarpenik handiena egin dezakeena Reyren ustez, nahitaezko izan gabe ere ikuspuntu subjektibotik testua hobetzen laguntzen baitu. Zentzu horretan, ausart jokatu eta jatorrizko testua gaitzetsi gabe proposamenak egitea dagokio zuzentzaileari. Dena den, testu motaren arabera zorrotzago edo laxoago erabili ahal izango dugu luma. Testua zertarako den, horixe da hasiera-hasieratik kontuan hartu behar dena, ez baita gauza bera, esaterako, literatura edo irakaskuntzako materiala zuzentzea.

Lau irizpide mahai gainean utzi ondoren, bakarrizketan murgildu zen Fernando Rey eta aurrez ikasleei bidalitako testua in situ zuzendu zuen ahoz gora, zuzentzailea bere lan-gelan ariko balitz bezala. Papera, koloretako boligrafoak eta arkatza beharrean, guztion aurrean eta ordenagailuaren pantaila aurrez aurre genuela jarraitu genituen burutazioak. Lexikoa, sintaxia, onomastika, puntuazioa… guztiari erreparatu behar izan genion irakurraldian, eta bukaeran partaideon iritziak partekatzeko, iradokizunak egiteko eta gogoetarako tartea izan genuen.

Etxetik etxera itzuliz. Poesia itzulpenaz. / Itxaro Borda

Bazkalondoan Itxaro Bordak hartu zuen lekukoa “Etxetik etxera itzuliz” izenburua eman zion saioan hizkuntzekin, poesiarekin eta itzulpenarekin izandako harreman pertsonalaz hitz egiteko. Babel dorrearen mitoa metafora plastiko polita izaten da hizkuntzen ingurukoez aritu nahi dugunerako. Hitzaldi honen atarikoan ere ez zen aipatu gabe geratu hizkuntza aniztasunaren madarikazio edo bedeinkazio izan litekeen pasarte biblikoa. Handik aurrerako guztia haurtzaroko, gaztaroko eta helduaroko esperientziak poesia eta arte handiz harilkatzeko lana izan zen. Argi geratu zen itzulpena egiazko plazer duela Itxarok, bizitzaren parte eta bizitzako istorio.

Itzulpena hizkuntzak eta literatura ulertzeko modu bat gehiago da. Itzulpenaren bidez lotzen gatzaizkio munduari, itzulpenaren bidez gaude inguruarekiko etengabeko harremanean, edonon dago, baita gure buruan bertan ere. Ideia hori literaturara eraman zuen Bordak: “literatura guztia itzulpena da, jatorrizko mintzairan idatzia barne”. Azken batean, itzuliz, egokituz eta imitatuz egiten dira hizkuntzen eta literaturen arteko joan-etorriak eta korapiloak.

“Itzulpenak beti idaztera bultzatu nau.” Garai batean euskaraz tratatzen ez zen hori itzultzen saiatzen zen idazle baionarra (kantu frantsesak, klasikoak, amodio harremanei buruzko kontu berriak etab.). Itzultzea idazlearentzat aprendizgo moduko zerbait dela aitortu zuen Itxaro Bordak, garai batean itzuli zituen Axularren Gero eta Descartesen Discours de la méthode gogoan. Itzulpenaren bidez egin omen zuen, halaber, poesiatik narraziorako saltoa.

Etsaiarekin baketzeko modua ere izan da hein batean itzulpena Bordarentzat, bizitzaren aro desberdinetan bizi izan duen euskararen eta frantsesaren arteko kinka baretzen lagundu baitio. Idazleak berak itzuli zuen, esaterako, frantsesera Euskadi Saria lortu zuen 100% Basque eleberria eta, egileak adierazi zuenez, bere lana frantsesera itzultzea “frantsesarekin adiskidetzeko modu bat” izan da. Izan ere, hizkuntzak ez du azken batean errurik; sistemak eta ideologiak dira, haren ustez, erotu direnak. Orain frantsesez idazten duenean ere bera da, ez du jadanik lehengo harresirik kausitzen, nahiz eta hizkuntzekiko harremanek emozionalak izaten jarraitzen duten.

Gerora Maria Mercè Marçal idazle katalanarekin izandako harreman bereziaz ere mintzatu zitzaigun. Poeta izateaz gain laboraria, ama eta lesbiana izan zen emakume harekin erabat identifikatua sentitu zen, eta baita obsesioak jota ibili ere. Bolada luze batean, egunero-egunero haren poema bat euskaratu zuen lanera joan aitzin.

Denboraren orratza ziztaka zuela eman behar izan zion amaiera hitzaldiari. Jakin-mina duen irakurleak Maiatz aldizkarian aurkituko ditu, maiz izenpetu gabe, Bordak egindako hainbat eta hainbat itzulpen.

Kritikaz eta kanonaz, mahaiaren bueltan / Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda

Ikastaroari bukaera emate aldera, Mikel Garmendia, Hedoi Etxarte eta Itxaro Borda izan genituen kritikari eta kanonari buruzko mahai-inguruan. Danele Sarriugarte moderatzaileak literatur kritikaren egoeraz hausnarketa laburra eskatu zien mahaikideei giroa berotzen hasteko.

Eman berri den Rikardo Arregi kazetaritza sariaren harira, Hedoi Etxartek egun balioesten den kritika moldearen antipodetan kokatu zuen bere burua hasi eta berehala: “agian, akaso, apika” gehiegi erabiltzen duen kritikarik gabeko kritika egiten da gurean. Ignacio Echevarría kritikariaren ildoarekin bat eginez, kritikak zerbitzu publikoa eskaintzeko bokazioa behar du; iritzi soila ematetik harago, kritikariz jantzi eta autoritate posiziotik hitz egin behar luke kritikariak. Gaur egungo kritikak funtsean bi gauza behar dituela nabarmendu zuen Etxartek: bertutea (aparatu analitikoa) eta terrorea (zorroztasuna). Itxaro Bordak bat egin zuen aurrekoarekin zentzu batean: euskal kritikaria kontuz ibiltzen da, ez da urrunegi joaten. Publiko orokorrak liburu bat irakurri edo ez jakiteko baliagarri den informazioa bilatzen du, hortik aurrerako kritika berezituagoa unibertsitate mailako irakasleentzat gelditzen delarik. Bordak gaineratu zuen, itzulpenak euskal literaturan duen pisua handia izan arren, garrantzia hori ez dela gehiegi azpimarratzen, itzulpenak maiz anonimatuan geratzen direla. Zera eskatuko lioke Euskal kritikari, zein itzulpen irakurri aholkatzea.

Mikel Garmendia kritika motak bereiztetik hasi zen: kritika berezitua zein dibulgaziozkoa, biak hala biak behar ditu euskal literaturak eta literatura itzuliak. Nola uztartu, ordea, dibulgaziorantz lerratzen den kritika eta kritika akademikoa? Non bilatu erdibidea? Dibulgazio mailan maiz terminologia berezituegia erabiltzea arazo izan daitekeela azpimarratu zuen Garmendiak. Etxartek, aldiz, gehiegizko sinplifikazioa gaitzetsi zuen. Ekonomiari buruzko testuetan dagoen espezializazio mailarekin gertatzen den bezalaxe, literatura atalera jotzen duenak ere badaki zertara doan eta kritikariak ez luke literaturan ezjakin direnentzako idatzi behar. Bordak bi kritika motak eskertzekoak direla azpimarratu zuen, baina, aldi berean, egunkari-aldizkarietako kritikari bitsa falta zaiola aitortu zuen. Merkatuaren legeak aplikatzearekin, kritika epelerako joera dago gaur egun. Harginak pareta gaizki egin duela onartzen duen gisan berean onartu behar luke idazleak ere bere lanari egindako kritika. Literaturari mesede besterik ez lioke egingo zorroztasun dosi horrek.

Kanonera igaroz, oinarrizko galdera bat jaurti zen mahaira: ba al da kanonik euskal literaturan eta euskal itzulpengintzan?

Garmendiak uztar ezintzat jo zituen itzulpengintza eta kanon kontzeptuak. Itzulpena bera bazterreko jarduera den heinean, itzulpenaren kontrakoa litzateke kanona bilatu nahia. Ez genuke, beraz, halakorik behar: gure “desnormalizazioa” kanonaren ideia kolokan jarri eta beste bide bat egiteko probestu behar genuke Garmendiaren esanetan. Hedoi Etxarte zertxobait ezkorrago agertu zen puntu honetan, kanona badagoenik ere ukatu egin baitzuen. Literatura itzuliaren kasuan hainbat joera ageri dela dirudien arren, oraindik ezingo genuke kanonaz hitz egin. Bordaren iritziz bada euskal literaturan emeki-emeki sendotzen ari den kanon bat, gaiak eta moldeak berdintzera egiten duena: gatazka, metafikzioa, emakumetasuna… behin eta berriz agertzen diren gaiak dira eta finkatze bidean doazela dirudi. Bordaren ustez, kanonaren izatea garrantzitsua da merkatuarentzat, baina kritikariek aniztasuna bultzatu behar lukete, desagertuko ez bada.

Sarriugarte moderatzaileak euskal literatur kanona batik bat gizonezkoen eta eleberriaren inguruan mugitzen dela nabarmendu zuen, eta kanporanzko itzulpenaren bidez gure literaturaren errealitate partzial hori ari garela ezagutarazten. Ez ote gara antzeko jarrera hartzen ari beste literaturetatik itzultzen dugunean ere?

Etxartek gaur egun zer itzuli erabakitzerakoan irizpide falta nabarmena dagoela azpimarratu zuen. Bingen Ametzaga edo Jon Mirande bezalako itzultzaileengan proiektu bat bazela ikusten zen, “honek egon behar du euskaraz” pentsatuz itzultzen zutela. Azken hamarkadetan, aldiz, ez da halakorik nabari Etxarteren ustez.

Bordak ausardia edo konfiantza faltari egotzi zion hainbat autore eta obra erreferente oraindik euskaraz ez egotea. Itzulpenak hizkuntza eta literatura finkatzeko balio dezakeela kontuan hartuta, harrigarria da nolatan ez dagoen euskaraz irakurtzea gustatuko litzaigukeen hori.

“Unibertsala ala partikularra” eztabaida gailendu zen mahai-inguruaren azken minutuetan. Ez ote litzateke ez-normaltasuna aldarrikatu behar sasi-normaltasuna baten ordez? Unibertsaltasunik ez da Bordaren iritziz, unibertsaltasuna ez baita botere politikodun partikulartasuna besterik. Goizean aipatutako ideia postkolonialen ildotik, maila subalternoa, azpiratua, herri-mailakoa lehenetsi zuen Garmendiak.

GARAZI UGALDE

Sutsu eman genion hasiera bi hilabetez iragarri ostean azkenean joan zen astean egin genuen eta normalean gertatu ohi denez hain azkar pasatu zitzaigun udako ikastaroari: “Itzulpenaren teoria eta jarduna: bideak urratzen”. Hain justu, Bakartxo Arrizabalagaren eskutik gozatu genuen lehen saioaz; itzulpengintza eta feminismoa uztartu zituen EIZIEko lehendakari ohiak, erantzunak emateko bainoago, galderak egiteko. Izan ere, sarritan sumatzen du langintzan konponbide errazetara jotzen dela, eta hori egiteak ekar ditzakeen arriskuez ohartarazi nahi izan gintuen.

 Bi gaiak dira oso zabalak eta zalantzarik gabe ikastaro oso baterako bazka emango luke bakoitzak bere aldetik; edonola ere, batak bestearekin duen harremanaz gogoeta egitera mugatu ginen gu Baionan.

 Hasteko, itzulpenaren eremuari helduz, Arrizabalagak salatu zuen ezinezkoa dena eskatzen zaiola itzultzaileari, alegia, ikusezina eta neutrala (objektiboa) izatea. Batetik, neutraltasuna ez da existitzen, eta, bestetik, itzultzaileak ikusezin gordeta ere, hots, kanpora begira ikusezintasun itxura emanda ere, faltsua da itzultzailearen gabezia hori, euskarara itzulita dagoen obra bera baita itzultzailearen presentziaren frogarik agerikoena. Horrez gain, traduttore-tradittore famatua ezeztatu nahi izan zuen, itzultzaileak ez diolako inori leialtasunik agintzen, nahiz eta kanpotik ezartzen zaion betebehar hori. Leialtasunaren ideia, oro har, Bibliaren itzulpenetik dator, jainkoaren hitzari zor zitzaion fideltasunaren ondare da, eta horregatik du, hain zuzen ere, hainbesteko zabalkundea mendebaldeko herrietan. Indiako itzulpengintzan, kasu, ez da halakorik agertzen.

 Batzuetan, testuaren beraren edukiak itzultzailea ataka estuan jarriko du, baldin eta itzultzailea ez badator bat testuak dioenarekin, eta itzultzaileak, testu horren egile ere baden aldetik, erantzukizuna duelako. Adibide gisa Itzulist atarian emandako eztabaida aipatu zuen. Termino arantzatsua “copago” delakoa izan zen (Eusko Jaurlaritzak martxan jarri nahi duen neurri bat, medikamentuak erdibana ordaintzeko, Jaurlaritzaren eta gaixoaren artean); izan ere, hainbat itzultzailek “berriz ordaindu” esan behar zitzaiola irizten zioten. Eztabaidak ez zuen, ohiko moduan, behin betiko erantzunik izan. Hala ere, eztabaida garatu izana oso garrantzitsua dela azpimarratu zuen Arrizabalagak, bertan adierazitako gogoeta eta argudioek aztarna bat uzten dutelako parte-hartzaileengan.

 Itzultzaileari eskatzen zaion neutraltasunaren kontra, Arrizabalagak aldarrikatzen du itzultzaile bakoitzak bere subjektibotasuna baieztatu behar duela: bai, subjektua naiz, eta lan egiten dut egoera jakin batean, botere-harreman jakin batzuen pean etab. Bakoitzaren subjektibotasunean kokatzea oso garrantzizkoa da, eta, halaber, itzulgaia kokatzea. Izan ere, itzulpen-lanak ere bere baldintza (epea, argitaletxea) propioak izango ditu, eta horiek ezinbestean izango dute eragina itzulpen-prozesuan eta emaitzan. Horrekin batera, subjektibotasunari egotzi izan zaion kutsu negatiboa suntsitu nahi du, objektiboak (demagun makina batek egindakoak) ez duelako Egiazkoagoa esan nahi, funtsean, objektibotasun hori subjektu batek kontrolatuko baitu.

 Feminismoari helduz, sistema patriarkala aztertzea eta iraultzea helburu duen pentsamendua da, zapalkuntza baten azalpena eman nahi duena. Hizkuntza hastapenetik izan da feminismoaren kezketarik bat, feminismoa saiatu da aztertzen hizkuntzak nola islatzen duen emakumea, emakumea non dagoen hizkuntzan. Itzulpengintzaren bitartez aise atzeman daitezke hizkuntzen erabilera sexistak; izan ere, gehienetan errazago ikusten da ondokoaren begiko oreztatxoa norberaren bekokiko orbantzarra baino, eta bi hizkuntza alderatzean ere antzeko zerbait gertatu ohi da. Maiz, gurea ez den hizkuntzako erabilera sexistak segituan identifikatzen ditugu; gure hizkuntzakoak, kontrara, barneratuago eta naturalizatuago ditugu.  Argi utzi behar da hizkuntza bat ez dela berez sexista, hizkuntza sistema irekia eta malgua da eta hiztunek egiten dute. Hortaz, gizarte eta sistema matxistan bizi garenez, hizkuntzaren erabilera sexista egiten da, hizkuntza bakoitzak bere baliabideekin baina guztiek ere emakumea zapaldu eta apaletsiz.

 Hizkera ez-sexista erabiltzeko azkenaldian ugaldu diren gidalerroen harira, Arrizabalagak ohartarazi nahi du gisako neurriak antzuak eta are kalterakoak izan daitezkeela, baldin eta aldaketak soilik azalean gertatzen badira; alegia, hitz bat beste batengatik aldatzen bada aintzat hartu gabe aldaketa horren atzean daoen zergatia eta hausnarketa, hots, arazo sozial bati aurre egitea. Kalterakoak izan daitezke berdintasun-irudi faltsu bat zabal dezaketelako.

 Amaitu aurretik ezin aipatu gabe utzi gai hauetan abangoardian ari diren autore eta itzultzaile feministak, zeintzuek elkarlanean sortzen eta itzultzen baitute sistema sexistari arrapostu testuala emateko asmotan. Bereziki sonatuak dira autore eta itzultzaile quebecarrak.

 Azkenik, Arrizabalagak azpimarratu zuen oroz gain kontzientzia hartzea dela garrantzitsua, lehen aipatu bezala, itzulgai baten aurrean jartzen garenean gure inguruko errealitatearen izaera matxista aintzat hartzea eta horren arabera, horri kontra egiteko alternatibak proposatzea. Saiakera batzuek agian ez dute balioko, eta feministok elkarren artean ozen eztabaidatuko dugu zer konponbidek asetzen gaituen gehien, baina funtsezkoa da saiakera horiek egiten hastea.

Itzulpen-teoria euskal itzulpengintzari aplikatua

Atsedenaldiaren ostean Ibon Uribarri EHUko irakaslea eta literatur eta filosofia-itzultzailea mintzatu zitzaigun azkenaldian itzulpen-ikasketen baitan garatu diren ildo berrien inguruan. 1980 hamarkada inguruan itzulpen-ikasketa deskriptiboen mugarria izan zen Gideon Touryren pentsamendutik harago joateko asmoa adierazi zuen Uribarrik; izan ere, Touryren lanak abiapuntu bat izan ziren arren ordura arte batik bat leialtasunaren eta gisako kontzeptuen inguruan ardaztutako eztabaida kutsu metafisikodunetatik ihes egiteko, Touryren ideiak ez dira nahikoa hainbat errealitate esplikatzeko.

 Batetik Touryk bere lanaren objektibotasuna aldarrikatzen du, alegia, esaten du berak errealitatea deskribatzen duela, den bezala. Planteamendu hori oso arazotsua da, faltsua ez bada; izan ere, Bakartxok bere saioan aipatu moduan, errealitatea beti deskribatzen da posizio zehatz batetik, ikertzailea ere subjektiboa da. Horrez gain, assumed translation kontzeptuaren sortzailea ere bada. Horren arabera, itzulpena izango da xede-kulturan itzulpen gisa funtzionatzen duen oro, itzulpen gisa saltzen edo aurkezten den oro.

 Bestalde, Touryren ideia funtsezkoenetako bat izan zen itzulpen-lana xede-kulturako produktu bat dela, soil-soilik. Itzulgaiaren jatorrizko kulturan ez duela ezein eraginik. Kritika asko egin zaizkio Touryri bi planteamendu horien harira, eta azken urteotan badirudi apur bat leundu duela bere muturrekotasun hori (batik bat bigarren gaiari dagokionean). Uribarri ere horrekiko kritiko azaldu zen. Elizabete Manterola ikertzaileak garatutako tesia eta katalogoa (Euskarazko literatura itzulia) aipatu ditu adibide gisa. Ikerketa hori ez litzateke posible izango Touryren ideiak hertsiki jarraituko balira, teorian itzulpenak ez duelako eraginik itzulpenaren jatorrizko kulturan. Ondorioz, ez litzateke aukerarik egongo gertatzen den errealitate bat aztertzeko.

 Uribarriren esanetan, azken hamarkadotan hainbat autorek egindako lanak eta haiek garatutako kontzeptuak oso baliagarriak izan daitezke itzulpen ikasketetarako, eta Touryk abiatutako bide hori sakonean jorratzen jarraitzeko. Teorialari horietako bat André Lefevere belgikarra da. Hark azaldu zuen patronage (babesa emate) terminoa, itzulpengintzari aplikatuta. Bada kultur politika bat, eta horren araberakoak izango dira publikoki sustatzen diren itzulpenak. Euskararen kasuan izan badira gisako sustatze-ekimenak, baina garrantzia eman izan diote batez ere egiteari, eta ez egiten den hori nola egiten den baloratzeari.

 Dekonstrukzioaren teorialariek ekarpen handia egin diete itzulpen-ikasketa hauei. Jatorrizkoa ez dela existitzen jaurti zuen Derridak, eta, hortaz, obra baten azken testua irakurle bakoitzak sortzen duela, obra hori irakurtzen duenean bere testuinguru jakinean.

 Zentsuraren eta boterearen gaia ere oso kontuan hartzekoa da. Orokorrean zentsuraren oso ikuspegi zurruna dugu, batik bat frankismoari lotua. Zentsura, baina, ez da hori soilik: kasu, itzultzaileak edo idazleak bere burua zentsuratzen du, funtsean botere-harreman batzuen testuinguruan lan egiten baitu eta horren arabera hautu batzuk egitera mugatua/behartua baitago. Pierre Bourdieu filosofoaren esparruen logikari jarraikiz, itzulpena kulturaren esparruan gertatzen denez, elementu jakin batzuen arteko hartu-emanen inguruan gauzatzen da, eta elementu bakoitzak indar gutxiago edo gehiago izango du eta horrek, berriz ere, eragina izango du itzulpenean. Arrizabalagak esandakoaren ildotik, itzultzailearen subjektibotasuna adierazi beharra dago, eta, ez hori bakarrik, Uribarrik azpimarratu zuenez beharrezkoa da subjektibotasunaren aitortza ikertzailearen irudira ere hedatzea. Alegia, ikertzaileak ere subjektibotasun eta baldintza eta botere-posizio jakin batzuetatik egiten du lan, interes batzuen arabera etab.

 Euskarazko literaturaren sistemaz dihardutenei kritika egin zien Uribarrik, hain zuzen ere, euskarazko literaturak sistema bat baduela-eta pozik predikatzen baitute, normalizatu garela esanez, eta gainera, sistemaren kontua marko teoriko batekin justifikatzen dute (Itamar Even Zoharren polisistemen teoria). Edonola ere, ez dute aintzat hartzen Even Zoharren planteamenduan oinarrizkoa den zerbait, alegia, itzulpenek literatur sisteman duten pisu izugarria. Euskaraz argitaratzen den literaturaren ehuneko oso handia HGL (haur eta gazte literatura) eta itzulpena da, baina, halere, soilik helduentzat eta jatorriz euskaraz idazten denari ematen zaio arreta sistemaz aritzean. Errealitateari ezikusia eginez bezala.

 Bada, bai, zer aztertua, baina, hasteko, inguruko errealitatea zein den onartu behar da. Uribarriri teoria interesatzen zaio bere inguruan gertatzen diren egoerak azaltzeko, eta horretarako funtsezkoa da baldintzak zeintzuk diren ikustea. Gurean, adibidez, itzulpenak presentzia ikaragarria du, eta hori txarrerako dela uste ohi den arren, aldeko aspektuak ere baditu.

Finlandia itzultzen

Joseba Ossa eta Maia Ossa izan genituen hizlari hurrengo, eta finlandiera itzultzeaz jardun zuten. Izan ere, duela bi urte ekarri ziguten euskarara Sofi Oksanen autore finlandiarraren Garbiketa (Alberdania-Erein) eleberria. Talde-lanean aritu ziren hiru itzultzaile, jada aipatutako izenez gain, Mia Risannenek osatzen baitu itzultzaile-familiako hirugarren ertza. Guretzat arrotzak diren hizkuntzak itzultzearen berezitasunez hitz egin zezaten eskatu genien, eta, beraz, Oksanenen obrarekin izandako esperientzia hartu zuten ardatz.

 Eleberria eta idazlea kokatzeko zertzelada zenbait aipatu zituzten. Oksanenek estoniarra du ama, eta hain justu, herrialde horretako gertaera historikoak jorratzen ditu liburuak, finlandieraz idatzita badago ere. Autofikzioa landu du, eta Garbiketa taxutzeko amonaren bizipenetak baliatu zituen. Estilo zuzen eta gordinean dago idatzirik nobela, eta edukiari berari ere halaxe dagokio, gertaera latzak kontatzen baitira. Esan bezala, eleberria oso testuinguru historiko jakin batean kokatzen da: bi emakumek topo egiten dute Estoniak independentzia bigarren aldiz berreskuratu ostean, 1991 urtearen bueltan. Finlandia eta Estonia ahaideak dira bai hizkuntzaren bai kulturaren aldetik, eta garai bertsuan lortu zuten Errusiarekiko independentzia. Hala ere, Sobiet Batasunak Estonia menperatu zuen berriro 1945ean, eta Finlandiak ez zuen protestarik egin, bere askatasunari esuteko. Estonia berriz askatu zenean Finlandiak jada beste nazioarteko aliantza batzuk zituen, eta harreman konplexua dute orain bi herrialdeek.

 Testuinguru linguistikoaren analisi interesgarria egin ziguten Ossarrek. Edonola den ere pare bat kontu besterik ez ditut aipatuko. Fino-ugriarren familiakoa da suomiera, eta badu antzekotasun morfologikorik euskararekin, hizkuntza aglutinatzaileak baitira biak ala biak. Halaber, biak dira Europako hizkuntza ez-indoeuroparrak. Suedieratik hartutako hainbat eta hainbat mailegu dituzte, herrialdea luzez egon baitzen Suediaren eraginaren menpe. Horrez gain, oso jakingarria iruditu zitzaigun erlatibozko perpausei buruz esandakoa. Finlandiar perpausen egiturari erreparatuta, hasieran zaila zitzaien haiei ere erlatibozko luzeak sartzea, gisakoak arrotzak ziren finlandieran, nolabait esateko, ez-txukunak edo ez-jatorrak. Dena dela, gure “zeina” egituraren antzeko baliabide batekin eman zioten konponbidea arazoari, eta orain ohituta daude, eta erraz darabiltzate. Alde horretatik eredu izan daiteke guretzat.

 Talde-lanean jardutearen gazi-gozoen ingurukoak ere entzun genituen. Taldean lan egiteak etengabe negoziazioan aritzea dakar; ondorioz bakarka egindako lanek prozesu askoz laburragoa dute. Hala ere, taldean itzultzeak lanari ikaragarrizko aberastasuna ere badakarkio, kasuko testuari bueltaka hiru gogo egon direlako, bakarra beharrean, eta hori nabaritzen da emaitzan. Ossa-Risannen familiakoek behintzat hori ondorioztatu dute, kasu honetan, ordaindu beharreko prezioa baino askoz garrantzizkoagoa dela itzulpenak berak irabazten duena.

 Amaiera aldera eztabaida piztu zen oin-oharren gaiaren harira. Garbiketan ez dago bat bera ere, liburuaren editoreak nahiago izaten duelako horrelakorik ez egotea haiek argitaratutako liburuetan (saioak ez badira). Mikel Garmendiaren iritziz ez du zentzurik oin-oharrik erabili ezin izateak; izan ere, itzultzaileak ahalik eta erreminta gehien izan behar ditu eskura, gero erabakiko du zeintzuk erabili edo nola baliatu horietako bakoitza, baina hasiera-hasieratik bat “debekatzeak” ez dirudi logikoena. Ibon Uribarrik esan zuenez, oin-oharrekiko paniko editoriala ohikoa da nazioartean ere, eta horren atzean itzulpena ezkutatzeko asmoa ere bada. Irakurleak badaki testu itzuli bat duela eskuartean, baina, ahal dela, jatorrizkotasun-ilusioa gorde nahi da, eta oharrek erabat hausten dute hori, autorea ez den pertsona batek esku hartu duela gogorarazten baitiote etengabe irakurleari. Zinemaren kasura ekarrita, azpidatzien eta bikoizketaren arteko harremana aipa daiteke. Jendeak nahiago izaten du bikoizketa, jakin badakien arren Helena Bonham-Carterrek ez dakiela gaztelaniaz, ez du nahi uneoro gogorarazi diezaioten.

Testu dramatizatuen itzulpena

Lehenengo jardunaldi mamitsuari amaiera emateko Txiliku Aranguren izan genuen. Goenkale telesaileko euskara-zuzentzailea da Aranguren, eta aurretik Euskaldunon Egunkarian eta Berrian lan egindakoa da. Saio praktikoa proposatu zigun Arangurenek, eta tarte batez, guztiok aritu ginen Goenkaleko elkarrizketak idazten. Hala ere, jardunari heldu aurretik lanerako zenbait aholku eta abiapuntu eman zizkigun irakasleak.

 Oro har, testu dramatizatuen munduan lan egiten duenak gogoan izan behar du beti hain justu testu horiek dramatizatuak direla, alegia, ez direla argitaratzekoak (gehien-gehienetan, behintzat), baizik eta aktore batek esan behar dituela. Elkarrizketatzaileak/itzultzaileak sekulako testua osa dezake, baina aktoreari ez badio balio prest egon beharko du hori moldatzeko eta aktoreak erabil dezakeen molde batera aldatzeko. Jostunaren lanarekin alderatuz, itzultzaileak ezin du testua behin betiko tankera batean josita eraman. Kontrara, gidoiak patroi bat behar du izan, ahalik eta harilkatuena, aldaketak aise sartzeko moduan.

 Goenkalek badu gidoilari-talde bat, batik bat gaztelaniaz idazten duena (gehienon harridurarako). Horiek badute Biblia bat, eta bertan adierazten da zer gertatuko den sasoi horretan, zer istorio garatuko diren, zer pertsonaia sartuko edo kenduko etab. Biblia horretatik hurrengo urratsa eskaletak idazten izango da, eskaletek eszena deskribatzen dute (elkarrizketa zehatzik eta akotazio edo denborarik gabe). Ondoren, tratamenduak idazten dira, horiek jada datu zehatzagoak ematen dituzte aditzera, adibidez, zenbat iraungo duen eszenak. Tratamendu horrekin egingo du lan elkarrizketa-egileak.

Arratsaldean, eskola guztiak bukatu eta gero, UEUko ikastaroetako ikasle zein antolatzaileok aukera izan genuen Baiona apur bat gehiago ezagutzeko, Emilio Lopez Adanen eskutik. Lapurdiko hiriburuaren historian murgildu gintuen; pasadizoak kontatu zizkigun, mitoak nahiz egitateak, eta karrikaz karrika eraman gintuen, ibilaldi turistikotik harago. Horrela bukatu genuen asteazkeneko eguna, Lapurdum zaharretik hurbilago.

Lau hamarkada daramatza UEUk euskal unibertsitatearen alde lanean, bideak urratzen. Halaber, aurten 41. urtea du erakundeari herritarren artean sona gehien eman dion egitasmoak: Udako Ikastaroak. Argitalpen-zerbitzua, urte osoko ikastaroak eta graduondoak ere eskaintzen dituzten arren, batik bat ekainaren amaieran eta uztailaren hasieran forma hartzen duen lan nekaezinaren bitartez ezagutu/tzen dugu askok. Iaz izandako esperientzia ederraren ostean (I eta II) gu ere zerbait prestatzeko harrarekin gelditu ginen, eta gehienetan esaneko pertsonak garenez “Itzulpenaren teoria eta jarduna: bideak urratzen” 12 orduko ikastaroa antolatu dugu Garazi Arrula, Danele Sarriugarte eta Garazi Ugalde elearazleon artean.

Gure helburua? Edo oro har ikastaroarena, itzulpengintzako ikasketen eremuan sumatzen ditugun hutsune batzuk asetzea da. Alde batetik, itzulpenaren teoriaren baitan azken urteotan jorratu diren ikerketa ildoen berri ematea, etorkizuneko ikertzaileei abiapuntu bat eskaintze aldera. Bestetik, itzultze jardunari dagokionez, ezohikoak/periferikoak diren generoen itzulpena aztertzea eta praktikan jartzea, ikasketetan lantzen ez diren esparruak, edo lantzekotan oso modu axalekoan lantzen diren esparruak jorratuz. Post honetan informazio ugari topa dezakezu ikastaroaren data, matrikula-epe, egitarau eta gisako kontuei buruz.

Eta noski, izena emateko edo bestelako zalantzak argitzeko, ikastaroaren UEUko webgunera jotzea besterik ez duzu. Animatu, eta nahi adina zabaldu!

Itzulpenaren teoria eta jarduna: bideak urratzen

Hasiera-data: 2013(e)ko uztailaren 10a
Amaiera-data: 2013(e)ko uztailaren 11a
Tokia: Baiona – Baionako Unibertsitatea IUT
Nola heldu: http://www.tagzania.com/pt/baionako-unibertsitatea-iut/
Ordutegia: Astean zehar. 9:00-12:30/14:30-17:00

Izaera: Presentziala
Ordu kopurua: 12.00 ordu
Matrikula-epearen hasiera: 2013(e)ko maiatzaren 13a
Matrikula-epearen bukaera: 2013(e)ko uztailaren 1a

Helburuak

Itzulpenaren teoriaren baitako ikerketa ildo posibleak ezagutaraztea.
Ezohikoak/periferikoak diren generoen itzulpena aztertzea eta praktikan jartzea.
Itzulpenaren inguruko hausnarketa bultzatzea.

Edukiak

Teoria feministak itzulpengintzan.
Itzulpenaren teoria euskal itzulpengintzara aplikatua.
Diskurtso postmodernoak eta teoria postkolonialak itzulpenean.
(Auto)zuzenketa.
Poesia itzulpena.
Testu dramatizatuen itzulpena.
Itzulpenaren kanona eta kritika.
Kultura (guretzat) arrotzen itzulpena eta taldean itzultzea.

Egitaraua

2013-07-10

09:00-09:30      Sarrera eta aurkezpena.

09:30-11:00       Itzulpengintza eta feminismoa. (Bakartxo Arrizabalaga)

11:30-12:30       Itzulpengintzaren teoria euskal itzulpengintzara aplikatua. (Ibon Uribarri Zenekorta)

14:30-15:45       Finlandia itzultzen: kultura (guretzat) arrotzetako literaturak euskaratzearen erronkak. (Joseba Ossa)

15:45-17:00       Testu dramatizatuen itzulpena. (Jose Luis “Txiliku” Aranguren)

2013-07-11

09:00-11:00       Itzulpenaren boterea eta erresistentzia-ahalmena: teoria postkolonialen ekarpena. (Aiora Jaka)

11:30-12:30       Zuzentzaile baten barne-ahotsa. Saio praktikoa. (Fernando Rey Escalera)

14:30-15:45      Itzuli eta ibili munduan: poesia itzultzeaz. (Itxaro Borda)

15:45-17:00      Mahai ingurua: Literatur (itzulpenaren) kritika eta kanona. (Mikel Garmendia Ugarte, Itxaro Borda, Hedoi Etxarte)

Metodologia

Alderdi batzuk teorikoagoak izanik (goizekoak bereziki), hizlariek hartuko dute gaia aurkezteko ardura. Tailerretan, aldiz, praktika izango da helburua. Hizlariak generoa /gaia aurkeztu eta taldeka lan egitea da asmoa, praktikaren bidez genero/gai bakoitzaren berezitasunak gertutik ezagutu ahal izateko.

Nori zuzendua

Itzulpengintzako ikasleei, irakasleei, itzultzaileei, literatur-kritikariei edota arlo horietan interesa duen orori zuzendua.

Txoria, ez ornitologoa

(Kronika hau idazten ari nintzela Juan Luis Zabalak Berrian argitaraturiko artikuluaren berri izan dut, zeinak Gerardo Markuletaren hitzaldiaren inguruan baitihardu. Dudarik gabe ni baino azkarrago ibili da Zabala eta errepikakor ez gertatzearren berak aipatutakoak, nahiz oso interesgarriak izan, ez ditut neuk ere hona ekarriko. Kontrara, hark esan gabe utzitakoak hartuko ditut ahotan, bata bestearen osagarri eta elikagai izan daitezen).

Hainbat arranguratu dira poesiak Literatura Unibertsala bilduman duen presentzia urriagatik eta hain zuzen, Gerardo Markuletak itzuli zuen orain arte LUn argitaratu den poema-liburu bakarra. Zenbait poeta katalan (Ibaizabal, 1997) antologia elebiduna, alegia. Poesia euskaratzearen eta euskaratik itzultzearen garrantzia azpimarratu zuen poeta eta itzultzaile oñatiarrak bere hitzaldian eta aitzin-solas gisa hainbat kontu aipatu zituen. Praktikatik abiatuta hitz egingo zuela argitu zigun, teorizazioa lagata daukalako eta itzultzearen ariketa bera baita hurbiletik ezagutzen duena eta azken urteotan egiten diharduena. Praktikaren gaineko teorizazioari beharrezko deritzon arren, ez du berak egingo, Arantxa Urretabizkaiak idazle ofizioaz galdegitean  erantzun bezala, “txoria naizelako, eta ez ornitologoa”.

Poema liburuaren eta itzultze prozesuaren inguruan mintzatu zitzaigun ondoren. 1995 eta 1997 urteen bitartean burutu zuen itzulpena eta bere bizitzako garairik gozoena izan ez bazen ere, ilusio handiz lotu zitzaion lanari. Berehala aholku bat eman zigun, alegia, sekula antologia bat osatzeko eta itzultzeko ideia otutzen bazitzaigun, argitaratuko diren poemen hautaketa jada finkatuta dagoenean ekiteko itzultzeari, lehenengo itzultzeak eta ondoren erabakitzeak buruhausteak besterik ez baitizkigu sortuko. Izan ere, halaxe gertatu zitzaion berari autore katalanekin, eta ondorioz, berandu amaitzeaz gain, ez zuen liburuarentzat hitzaurrerik osatu. Horren ordez, Felipe Juaristik idatzi zuen eta Markuletak ez zuen testua aldez aurretik irakurtzeko aukerarik izan. Aitortu zigunez, liburuari egindako kritika latzena hitzaurrean bertan dago. Juaristik hainbat poetaren falta sumatu zuen liburuan eta halaxe adierazi:

Gerardo Markuletak paraturiko hau antologia da. Horrek esan nahi du antologia egileak bere gustuko edo bere sokako poetak hartu dituela, bere gustuko poemak itzuli dituela, bere irizpide soila duela lagun eta gogaide. Aipaturiko bederatzi poeta katalanen poemak dakartza, txukun itzulita, iruzkina zilegi bazait. Falta dira, hala gertatzen da antologietan, bat edo beste, gure senak (edo senyak) sartuta behar luketela esaten badigu ere. Nik neuk izen batzuk dauzkat, abespeluan botatzeko, hala behar izanez gero: Pere Gimferrer, Narcis Comadira, Francesc Parcerisas, Joan Margarit, Salvador Oliva, Joan Brossa, artista, poeta.

Markuletak hura irakurri arte ez zekien “bere sokako poetarik” zegoenik ere, eta, egiatan, aukeraketarako irizpide zehatzagoak erabili zituela azaldu zuen. Antologia bat osatzeko orduan bi muturreko joera daude: alde batetik akademikoa, hau da, aldi berean didaktikoa izan eta ikuspegi zabala eskaini nahi duena, sorkuntza lana bera kritika eta bibliografia ugariarekin hornituz; eta, bestetik, sortzaile antologia deitzen dena, hau da, sortzaile batek hautatu eta antolatutakoa, esaterako, Joseba Sarrionandiaren Izkiriaturik aurkitu ditudan ene poemak (Pamiela, 1985). Bi muturron artean askotariko bideak daude eta Markuleta ez zitzaion akademikotasunarenari estuegi lotu, izan ere, bere esanetan, irakurleak bibliografia eta oharrak eskertzen baditu ere, poesia irakurleak poesia liburu bat desio duelako oroz gain. Hori dela eta, jarraitutako irizpideak honakoak izan ziren: poetak hilik egotea, beste hizkuntzetako antologietan agertzea eta baita eskuliburuetan ere. Horrez gain poemak laburrak, garbiak eta biribilak izatea hartu zuen kontuan, aldi berean gurera ekartzeko egokiak eta euskaraz gozagarriak gertatzea. Hitz batean, irakurlearen alde ekin zuen.

LU bildumaz jardun zuen jarraiki. Kronologiari erreparatuta jada historikoa zela esan zuen, eta gogora ekarri zituen hastapenetako kontuak, besteak beste, LIM-LIBI tailerrak, non egun itzultzaile eskarmentudunak diren beste zenbait hasiberrirekin batera ofizioan lehen pausoak eman baitzituen. Garaian galduta zebiltzala kontatu zigun, gauza asko zeudelako faltan, beste asko oraindik erabakitzeko eta arautzeko. Egoerak urteekin hobera egin arren, itzulpengintza oraindik orain defenditu beharra dagoela adierazi zuen, irakurleak artean mesfidati ageri direlako. Testu gozagarriak sortzen aurreratu bada ere, oraindik ez da horiek benetan gozatzea lortu.

Ariketa praktikoekin hasi aurretik, poesia itzulpenaren berezitasun orokorrez aritu zitzaigun. Hemen ere bi jarrera nagusitzen dira, bata bestearengandik nahiko urrun daudenak. Alde batetik, itzulpen hitzez hitzezkoa, normalean balio erantsiko testuetarako erabiltzen dena, eta bestetik, itzulpen literarioa, xede hizkuntzan beste poema bat sortzea helburu duena. Funtsezkoa da erabakitzea zein motatako itzulpena egin nahi dugun, hots, non kokatzen den literaltasunaren ardatzean eta horren arabera testuarekin tratuak egitea, irakurlearekin daukagun konpromiso nagusia egundo ahaztu gabe. Beste zenbait aholku ere eman zizkigun, adibidez, poesia asko irakurtzea begirada zorrozteko eta fintzeko, tipografia eta puntuazioa aintzakotzat hartzea eta jatorrizkoaren itzulpenik ezagutuz gero zalantzarik gabe baliatzea. Izan ere, zeharbidezko itzulpenarekiko errezeloa dela medio, luzaz baztertu da aukera hori eta Markuletaren ustez ez da zentzuzkoa aski argigarriak gertatu daitezkeen bertsioei bizkarra ematea. Beste trikimailu lagungarri bat? Zentzumenen araberako azterketa zatikakoa egitea, hau da, hasteko usaimenarekin zerikusia duten hitzak aztertzea, ondoren ukimenarekin dutenak etab. Sinestesiak harrapatzeko ezin hobea.

Fernandoren egiak

Fernando Reyk garbi laga nahi izan zigun bera ere ez zela teorialaria, entzungo genuena ondokoei ikusitakoen eta esperientziatik ikasitakoen zerrenda izango zela. Bestalde, Reyk etxeko-lana bidalia zigun eta berari soilik bi ikasleren itzulpenak heldu bazitzaizkion ere, azaldu zigun tarte bat eskainiko geniola testuaren azterketa eta erkaketari.

Hasteko eta behin, literatura itzulpen bati heltzeko zenbait irizpide nagusi eman zizkigun, oso oinarrizkoak iruditu zezaketen arren ezinbestekotzat jo zituenak. Ezer baino lehen, itzulgaia osorik eta ongi irakurri beharra dagoela azpimarratu zuen, nahiz eta maiz, presagatik edo lan baldintzengatik ez den horrelaxe gertatzen. Behar-beharrezkoa da, haatik, lana arretaz irakurtzea eta bertan murgiltzea tonuari, musikari eta edukiari erreparatuz. Ikerketa dator ondoren, idazlea nor den, zer argitaratu zuen, nola, noiz, zergatik idatzi zuen aztertzea. Hainbat autoreren ustez itzultzailea irakurle pribilegiatu dela ekarri zuen gogora, obra bat xeheki ezagutzeko modurik onena obra horixe itzultzea dela. Jarraian, fideltasuna mantendu beharraz jardun zuen, hau da, jatorrizkotik ahal bezain hurbil gelditzeaz. Itzulpen lanaren erritmoari dagokionez, etenaldiak ekiditea gomendatu zigun, eta behin martxa hartuta daukagunean terminologiari eta enparauei lotutako zalantzarik sortuz gero (gurean bereziki ugariak direnak), horiek asterisko bidez markatzea hurrengo orrazketan argitzeko, banan-banan begiratuz gero lana geldotu eta behar baino nekezagoa egingo zaigulako. Zuzenketa dator gero, eta jatorrizkoan agertu guztia sartuta dagoela egiaztatu ostean, euskara ona dela ziurtatu behar dugu, hots, sorburu hizkuntzatik behar bezain urrun gaudela. Zurruntasuna ezabatu eta jatortasuna bilatu behar da, horretarako testuari behar adina traizio eginez. Traizio egitea, sarritan, zilegi ez ezik beharrezkoa ere badelako. Ez da ahaztu behar itzulpena biki bat dela, independentea hortaz, ikusi bestela puntuazioan ematen diren aldaketak.  Zalantzak argitu behar dira hurrena, iturri ugari erabiliz eta aholkulari fidagarriei galdetuz. Reyk egunetik egunera garbiago du itzulpena talde lana dela. Itzultzaileak denboraz gaizki ibiltzen direnez zaila izaten da, baina nafarraren ustez, oso mesedegarria da itzulpena zenbait hilabetez beratzen uztea eta ondoren berriro hartzea. Azkenik, zuzentzaile pare bati pasatzea komeni da eta zuzenketak sartu ostean, beste behin zuzentzea.

Etxeko-lanak aztertu eta iruzkindu ondoren italieratik itzultzeak berezko dituen zenbait arazo eta zailtasun aipatu zizkigun Reyk, hizkuntza hori barra-barra landu du-eta. Alde batetik, dialektoen auziaz aritu zen, beste hizkuntza eta kasu batzuetan ere arantzatsua gertatu daitekeena. Italiera estandarra nahiko gaztea izanik, dialektoen artean alde handia dago eta presentzia pisutsua dute. Horrelakoetan nola jokatu eta zein irizpide jarraitu erabakitzeko aholkuak eman zizkigun adibide praktikoak erabilita. Alde batetik, Natalia Ginzburg autoreak Gure etxeko kontuak (Igela, 2004) obran oro har italiera batuan idazten duen arren, noizbehinka Trieste, Venezia eta Milan inguruko hizkerak darabiltza. Reyk erabaki zuen euskara batutik ez ateratzea, horren ordez, dialekto mintzoaren ordaina emateko ahozko hizkerara fonetikoki albait gehien hurbiltzen saiatu zen, kasu, kontrakzioen bitartez. Gainera, ohar bat idatzi zuen. Andrea Camilleriren kasuan, italiar estandarretik nahiko urruti dago bere diskurtsoa. Hilabete bat Montalbanorekin (Igela 2011) euskaratzeko orduan, beste hizkuntzetan hartutako erabakiak aztertu zituen, Josu Zabaletarekin kontsultatu zuen (zeina Camilleriren beste obra bat itzultzen ari baitzen) eta azkenean euskara batuari eustea erabaki zuen. Beste bitartekari batzuk erabili zituen testua aberaste aldera, adibidez, sintaxia eta hiztegia bitxikeriaz hornitzea. Bi ondorio nagusi atera zituen. Lehenik, efektu literario berezi bat lortzearren ez bada, ez dela euskara batutik atera behar. Bigarrenik, eta hau powerpoint aurkezpenean letra larriz genekusanez, nik men: GARBI EDUKI EUSKARA BATUA EZ DELA GIPUZKERA ABERASTU BAT. Hau da, batutik irten gabe nork bere euskalkia ustiatu dezakeela.

Amaitzeko, lagun aizunen alor labainari heldu zion. Labaina laprastada andana sortzen dituelako eta sortu ditzakeelako, batez ere antz fonetiko aipagarria duten hizkuntzen artean, hala nola, italiera, portugaldarra eta gaztelera. Hegoaldeko itzultzaileek gaztelania nahiko hurbil eta barneratuta daukagunez, portugalera edo italieratik itzultzean, aipatu erdararen oihartzunek traba egin eta ataka gaiztoetan jarri gaitzakete. Kontuz ibili behar dugu, beraz. Baita ere, zubi-lanetarako gaztelania darabilgunean. Gehiago jakiteko.

Dinosauroen euskaratzailea

Juan Garzia, ikastaroko azken hizlaria, Miren Ibarluzeak asteartean aipatutako dinosauroetako bat da, duda izpirik gabe, ez bakarrik LUn bost obra itzuli dituelako baizik eta obren idazleen tamaina literario eta izaera kanonikoagatik ere, besteak beste, Borges, Rulfo eta Shakespeare ekarri baitizkigu. Guk ikastaroan Borges landuko genuen batez ere, horren ipuin bat itzultzea (La intrusa) izan baitzen gure etxeko-lana eta erronka. Postre ezin hobea, beraz.

Aurretik aritutakoek esandakoekin bat egin zuen Garziak, eta azpimarragarria zeritzon batez ere Markuletaren goizeko hitzaldiari, bertan itzulpenaren teoria dotore bat aurkeztu baitzigun. Horren hitzak baliatuko zituela esan zigun, zehazki poesia itzulpenaz jardun bazuen ere, ipuin laburrek zerikusi handiagoa dutelako olerkigintzaren moldearekin eleberrienarekin baino. Narrazio laburrak, orrialde kopuru txikia izanagatik, osotasuna duelako.

Pertinentziaz jardutea eta hierarkia ezartzea ezinbestekotzat jo zituen itzultzaile legazpiarrak, orain modan ez badago ere nolabaiteko azterketa fenomenologikoa eginez, testuaren helburua garbi eduki behar genuela azpimarratu zigun; garrantzizkoena eta ondorioz transmititu beharrekoa zer den erabaki eta horren arabera ekin. Autorearen eta obra zehatzaren dokumentazioa topatzea ere funtsezkoa begitantzen zaio. Garziaren ustez, itzultzaile batek egin dezakeen bekatu barkaezin bakarra, etikaren kontra doana, testuaren esaldi edo pasarte bat ulertu edo interpretatu gabe ematea da, hau da, esaldiaren gakoa zein den argi eduki ez arren hitzak zelanbait itzultzea baina transmititzen ari zarenaren arrastorik gabe. Pasartearen esanahiak katramilak sortuz gero eta hortaz jabetuz gero, itzultzailearen derrigorrezko eginbeharra da han eta hemen begiratzea, ikertzea, kideei galdetzea… Konbentzitzen duen interpretazioa erdietsi arte. Ondoren interpretazio hori ez bada zehatza eta ondorioz delako pasartea oker itzultzen bada, akatsa litzateke ere bai, baina ez hain larria, itzultzaileak bere apustua defendatu lezakeelako, horren alde egitera eroan zuten arrazoiak azalduz.

La Intrusa lanari buru egin genion ondoren, eta Garziak testua markatzeko erabilitako kolore-kodearen nondik norakoak azaldu zizkigun, itzultzean arazoak sor ditzaketen kontuak korapiltasun mailaren arabera sailkatzen dituena. Kaskoan gorde beharreko aspektuak hamaika pasatxo direla ikusi genuen eta ez dut ukatuko, hainbat etsipen hasperen iritsi zitzaizkidan alboko aulkietatik. Niri neuri, Garziaren erritmo bizia eta gaitasun gorena ikusita oharretarako boligrafoa atzamarretatik jausi zitzaidan eta kontenplazio hutsari lotu nintzaion.

Misterioz inguraturiko lana da aztergai eta hizpide izan genuen Borgesen ipuina. Literaturaren ikuspuntutik hainbat dira Garziak zerrendatutako gogoan hartu beharrekoak. Hasteko, ezin da ahantzi obraren ipuin izaera, hau da, sintetikoa dela. Ipuin mota ere kontu erabakigarria da, Borgesek jada itsu gelditu ondoren osatu eta diktatu baitzuen eta ondorioz, ahozkotasuna dariolako ezinbestean. Horrez gain, estiloaren hainbat aspekturi, hala nola, estilizazioari eta diskurtso-motari, eta tonalitatearen ertzei, orokorrei zein erregistroari dagozkionei, erreparatu behar diegu. Ipuin honek txoko kutsu, mimesi ukaezina du eta noski, hori islatzeak ere badu garrantzia. Alde batetik argentinismoz josita dago, adierazpideetan zein objektu/erakundeetan beretan, eta bestetik, hitzen denotazioaren eta konnotazioaren arteko alde sarritan esanguratsuak aintzat hartu behar ditugu, guztia neutro jarriz gero konkretutasuna eta girotzea galduko direlako. Amaitzeko, garrantzizkoena ipuinaren efektua errepikatzen saiatzea da, kontakizunaren xarma harrapatzea eta ipuin-kontalarien sutondo efektua erreproduzitzea. Istorioaren mamia tragedia zarpail bat da eta oroz gain hori da helarazi beharrekoa, egiatan artefaktuaren funtsa hori delako, Buenos Aireseko ezaugarri guztiez biluzten badugu.

Autore argentinarraren bilduma bakarra plazaratu du LUk, hain zuzen, Garziak itzulitako Ipuin hautatuak (Ibaizabal, 1998). Prestatu bazuten ere, La intrusa ez zen liburuan agertu, Borgesen alargunak lan horren argitaratzea debekatu baitzuen munduko txoko guztietan.

Ez nuke amaitu nahi zenbait kontu jakingarri aipatu gabe. Lehenik, Borgesen narrazio hau oinarri hartuta Euskal Herrian egokitzapen bat burutu zuen José Julián Bakedano zinema-zuzendariak, Bernardo Atxagaren gidoia erabilita. Istorioari arropa argentinarrak erantzi eta euskaldunak jantzi zizkioten, ekintza Durangoko inguruetan kokatuz. Emaitza Oraingoz izen gabe (Bakedano, 1986) deituriko filma izan zen. Bigarrenik eta egokitzapenekin jarraituz, zinez interesgarria iruditu zitzaidan Garziak aipatutako ekimena, itzultzaileak berak sustaturikoa, duela urte dezente Plazara aldizkariaren baitan. Proiektuaren izena “Ai gureak balira!” zen eta pieza antologikoak euskaratzea eta mozorrotzea zuen helburu. Irakurleek jatorrizko autorearen izena asmatzen bazuten sariak jasoko zituzten.

Nola ez, gure esker ona UEU eta EIZIEko langile eta kideei, ikastaro eder hau antolatzeagatik.

Gehiago jakiteko:

Ikastaroan banatutako irakurgaien estekak EIZIEren hemerotekan.

]]> https://elearazi.eizie.eus/2012/06/29/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-ii/feed/ 1 https://elearazi.eizie.eus/2012/06/28/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-i/ https://elearazi.eizie.eus/2012/06/28/literatura-unibertsala-ahal-bezain-hurbil-behar-bezain-urrun-i/#comments Thu, 28 Jun 2012 11:48:12 +0000 http://elearazi.org/?p=588 Bai, izenburuko bigarren zatia lapurtua da, Juan Garzia edo beste itzultzaile eskarmentaturen bati entzuna da, eta ez, ez gara atalkako foiletoietara biziatu. Astearte eta asteazkenean UEUk eta EIZIEk elkarlanean antolaturiko “Literatura Unibertsala itzultzen” ikastaroan izan ginen Eibarren, eta horren harira, bi egun horietako kronika bana ekarri dugu, twitter maite ez eta izan ez zinetenontzat. Hogeita hamar pertsona inguru izan ginen entzule, adin askotarikoak eta gehienak itzulpen lanetan arituak, ez, ordea, guztiak literatura itzulpenean adituak. Honatx UEUk eta Berriak eginiko kronikak.

Iñigo Roque izan zen antolakuntza eta aurkezpen lanetan (baita twitter elikatzen ere), eta bi egunetako hizlariak labur aurkeztu zituen, gutxi gorabehera ikastaroko egitarauan azaltzen den gisara; lehenengo egunean, hilaren 26an, Miren Ibarluzea, Ana I. Morales eta Karlos Zabala aritu ziren, eta 27an, berriz, Gerardo Markuleta, Fernando Rey eta Juan Garzia. Roquek adierazi zuenez, “literatura unibertsala bilduman egin den lan erraldoia gizarteratzeko eta hari dagokion atarramentua ateratzeko oraindik bide luzea dugu”.

Dinosauroek ez zaitzatela kikildu

Miren Ibarluzeak “girotze saioa” egin zuen; horretarako, Literatura Unibertsala (hemendik aurrera LU) bilduma zer den eta horrek euskarazko sisteman zer harrera izan duen deskribatu zuen, hori baitu tesirako gaia. Hasteko, elearazin jarri genuen lehenengo bideoetako bat ikusi genuen (derrigorrezko arazo teknikoak eta guzti), 2010eko itzultzailearen egunaren harira EIZIEk egin zuena. Segidan, bildumaren ezaugarri nagusiak aurkeztu zituen. Ekimen instituzionala eta publikoa da LU bilduma, EIZIE eta Eusko Jaurlaritzaren arteko hitzarmenetik sortua. Hizkuntzaren eta literatur sistemaren normalizazioa du xede, eta horregatik ez da lehiatzen ekimen pribatuarekin (argitaletxeekin, kasu). Orobat, profesionalen sustapena eta munduko literaturak gurera ekartzea du asmo. Itzultzailearen aintzatespena oso present dago bilduman, bai prozesu osoan (tarifa, zuzenketa, datak) bai emaitzan (eskubideak, izena eta biografia). Ez itzultzailearen egoa puzteko, baizik eta irakurleak argi izan dezan eskuartean duena itzulpen lan bat dela. Ibarluzeak adierazi zuenez, argitalpenetik bost urte pasatzen direnean, euskarazkoaren eskubideak itzultzailearenak dira, eta beste argitaletxe batekin berrargitalpenak itzultzailearekin berarekin adostu daitezke. Antza, Maria Garikanok euskaraturiko Stevensonen Altxor uhartea da bildumaz kanpo berriz kaleratu den bakarra (1991ean lehena, Ibaizabal etxearekin, eta 2008an ondoren, Elkarrekin).

Iñigo Roquek ere aurkezpenean aipatu bezala, hiru aro izan ditu LU bildumak. Lehena, 1990-2002 artean; 100 liburu plazaratu zituen, Ibaizabal argitaletxearekin. Aro horren harira Senezen argitaratu zen balorazioak, besteak beste, poesia faltan zela salatzen zuen. Bigarren aroa 2002-2010 artekoa izan zen, eta 52 liburu kaleratu zituen Elkar-Alberdania lankidetzak. Beste balorazio bat kaleratu zen Senez 37 alean, baina oraingoak bigarren aroa ez ezik, lehenengoaren kritika ere biltzen du, beraz, zuzenduriko akats batzuk ez dira islatzen. Halere, oraindik ere poesia liburu bakarra da LU bilduman duguna. Hirugarren aroaren aurretik, nolabaiteko azterketa eta sustapena egin zen 2010ean, eta katalogoa eta Urrezko Biblioteka ere prestatu zuten. Azkenik, hirugarren aroan, 2011n, Erein-Alberdania-Igela elkarlanak deialdi berria ahalbidetu zuen.

LU bilduma 152 liburuk osatzen dute, eta horiek euskaraz eman dituzten 82 itzultzaile. Horietatik itzulpenen zozketan gehien hautatutako laginak Koldo Bigurirenak dira, 8 liburu plazaratu baititu bilduman; hurbiletik jarraitzen dute Jose Morales Belda eta Josu Zabaleta, 7 libururekin. Alta, Ibarluzeak argi utzi bezala, LU bildumako itzultzaile guztiak “ez dira dinosauroak” eta hasiberriak ere badira zerrendan, beraz, beldurrik ez parte hartzeari. Lau eskutara egin den itzulpenik ere bada, 9, hain zuzen. Datuekin bukatzeko, aipatu behar da azken 15 urteotako Euskadi Saria, itzulpenaren alorrean, LU bildumako 10 obrek jaso dutela.

Paratestuen azterketari eta bildumak literatur sisteman izan duen harrerari buruzko iruzkinak egin zituen ondoren Ibarluzeak. Itzulpena baino jatorriz euskaraz idatzia dirudien testua jotzen ei dute egokitzat kritika guztiek, eta maiz euskarari baino ez zaio erreparatzen. Bildumako liburu guztiek kritika bat, behintzat, jasotzen dute, eta EIZIE arduratzen da horretaz. Irakurle txokoetan, oro har, oso itzulpen gutxi lantzen dira, eta Gasteizekoa da joera horretatik nabarmen urruntzen den bakarra. Batxilergoko testuliburuak arakatuta, oso gutxi dira itzulpenetako txatalak, eta orokorrean, itzultzailea idazlea ere badenean baino ez da aipatzen haren izenik. Azkenik, entziklopedietan ere ez du oihartzun handirik bildumak, nahiz eta corpusetan kopurua handitzen den. Ibarluzeak LU bilduma webgune eta blogetan zenbat aipatzen den ere aztertu du, eta ikusi du, gehienetan, EIZIEk bidalitako albisteak argitaratzen direla, eta ez modu sistematikoan.

Orain arteko ikerketatik ondorioztatu duena zera da: LU itzultzaileak zaintzen dituen bilduma da; adituen edo arituen atarietan maizago aipatzen da; eta ez du kasik zabalkunderik eskoletan eta irakurleen artean. EIZIEk eta argitaletxeek sustapen lana egiten dutela gogoan harturik, Ibarluzeak uste du helmen akatsa gehiago dela irakurleena, eta uste du jendeari kritiko izaten irakatsi behar zaiola. Bestela, orain arte bezala, “itzultzaileek itzultzaileentzat egiten duten zerbait” izaten segituko du.

Galde-erantzunetarako tartean, Juan Garziak hartu zuen hitza, eta sarrerako bideoan azaltzen ziren adierazpen batzuk gaitzetsi zituen, hain zuzen, bildumak gaur egungo best sellerei edo bestelako liburuei leku egin behar zitzaiela zioten ekarpenak. Izan ere, Garziaren esanetan, bildumaren irizpideen barruan egin behar da kritika, ez horietatik kanpo; bestela egiten bada, ez da kritika izanen, kexua baizik. Argi izan behar da, beraz, zer bilduma mota den, eta zer irizpideren barruan aritzen den.

Keep calm and read Jane Austen

Ana Moralesek orain 18 urte itzuli zuen LU bildumarako Austenen Harrotasuna eta aurrejuzkuak (Ibaizabal, 1996). Bai, hori da, gaur egun ezin imajina dezakegun egoera itxuraz prekarioan, internetik gabe! Alta, gabezia horrek aukera eman zion autorearen ingurua bisitatzeko, Ingalaterran. Austen erdi mailako familia bateko alaba izan zen XVIII. mende bukaeran, eta giro landu eta irakur zalean hazi zen. Garai hartan, ezkontza zen emakumeek zuten bizirauteko modua, Austenen obren ageriko berezitasuna dena. Estetikaren aldetik, mila xehetasunek osatzen dute lanaren egitura sofistikatua, umorea eta ironia borborka baliatzen ditu eta autoreak berak gehiegikeriei dien higuina pertsonaiaren batean ere adierazi du, hala egoeratan nola hizkuntzan. Izan ere, hizkuntza da Moralesen hitzetan, autoreak darabilen tresna nagusia pertsonaiak eraikitzeko, testuan elkarrizketa baita nagusi, deskribapenen gainetik. Horrela, bada, solasean oinarrituriko gizartea deskribatzen du Austenek, eta hala eman Moralesek 1813ko obra honetan.

Pertsonaia bakoitzaren terminologia, joskera eta jarioa, beraz, haren izaerarekin bat eginen du, eta gisa horretan erabiltzen dira arkaismoak, interjekzioak eta puntuazioa ere. Kontalariaren ahotsak, esaterako, sintaxi sinplea, jario erraza eta orekatua du, eta adjektibo eta adberbioekin zehazten da. Orokorrean, aipatzekoak dira hizkuntzan, baita ere, egitura bitarrak eta paralelismoak, neurrizkotasuna eta zehaztasuna. Moralesek argitu zuenez, itzultzerakoan hiru tentaziori ihes egin behar izan zien: sinplifikatzeari, Jane baino jatorragoa izateari eta gehiegi azaltzeari. Hiru bekatuak egin zituen, antza, eta adibideak ere eman zituen hanka-sartze horiek ilustratzeko. 18 urte eta gero, haren itzulpen ideia ez da aldatu, alderantziz baizik, are muturragokoa bihurtu baita tentaziook saihestu beharreko ustea. Urrezko Bibliotekan berriz argitaratuko diren 20 liburuetako bat da Harrotasuna eta aurrejuzkuak, beraz, zuzenketa eta eguneratze artean Moralesek bigarren aukera du orduko bekatuetatik libratzeko.

Hiztegiari dagokionez, zehaztasun handia darabil Austenek, eta ez da kasualitatea unean-unean zer hitz hautatu duen, horrek lotura izanen baitu ahotsen aniztasunarekin. Besteak beste, Moralesek zioenez, “nobelan lau ezkontza gertatzen direla kontuan izanda, ageri zaigun amodiozko hiztegia oso moderatua da”; horrela, maitasun hitzaren ordez, irakurleak maizago aurkituko ditu beste hauek: isuria, joera, oniritzia, estimazioa, eroria, onginahia, ongura, atxikimendua eta begi argia. Tonu horrek bat egiten du Austenen estetika orekatuarekin. Solasaren artean, kortesiazko formulak ere ugariak dira, zeinak euskarazkoak gorde dituen, nahiz eta gaur egungo irakurlearentzat arrotz samar gertatu batzuetan (I dare you… > Ausartuko nintzateke esatera…). Doinua eta testura sortzen saiatu zela azaldu zuen itzultzaileak, eta maiz konpentsazioaren bidez egin zuela.

Azkenik, kultur erreferentziei buruz mintzatu zen, hala nola, garaiko sozializazio molde, denbora-pasa, joko eta dantza, arropa, auto, otordu, emakumeen hezkuntza, elizgizon eta amodio ez-zilegiez, eta horrek guztiak ekarri zion buruhauste eta dokumentazio beharrari buruz. Azkenik, gainetik aipatu zuen egun sarean dagoen Austen bizitzari eta lanari buruzko bibliografia, lana izugarri erraztu izanen zukeena, eta Xerezaderen artxiboaren berri ere eman zuen itzultzaileak.

Liburuaren hitzaurrean ageri den aipu bat bukatzeko: “Geure eta besteen absurdoak ironiaz hartzen ikasten dugun neurrian erlatibizatzen ikasiko dugu, eta, beraz, geure iritziak baldintzatzen dituzten harrotasun eta aurrejuzkuen kontra borrokatuko”.

Zubiak, taulak eta izerdia

Bazkalondoan, sargori itsaskorrarekin eta kaloriek sortzen duten logurarekin, literatur itzulpenean daramatzan 12 urteek ematen dioten eskarmentutik mintzatu zitzaigun Karlos Zabala. Erlatibismoaren alde egin zuen hitzaldiaren hasieran, eta jatorrizkotasuna ezbaian jarri zuen; hori guztia indartzeko-edo, autore nahiz teorialari handien aipuak eman zituen, Octavio Paz eta Borgesenak kasu. Hala, bada, jatorrizkotik egiten ez diren itzulpenak erlatibismo horretatik begiratu behar zirela aldarrikatu zuen, baita erlatibotasun hori ere erlatiboa dela adierazi: “askok lur gogorra nahiago dugu, zingiratsua baino”. Erlatibotasuna muga batzuen barruan, beraz, eta ahal dela, ez oso zabal. Gainera, gogorarazi zuen egun badirela xede-hizkuntzari berebiziko garrantzia eta nagusitasuna ematen dioten teoria batzuk. Zubi-hizkuntzetatik itzulpena egitea negatibotzat jo ohi dela esan zuen, eta horren gaineko kritika txatalak irakurri zituen, zeinek “ez dira gozagarriak ez onargarriak” gisako loreak baitzioten. Uste eta juzku horiekin, beraz, nork ikertuko ditu zubi itzulpenak sasi-itzulpentzat hartzen badira?

Kontua da, ordea, itzulpen anitz egin direla zubi-hizkuntzak erabiliz, baita literatur sistema eta hiztun handiko hizkuntza boteretsuetan ere; besteak beste, frantsesa izan da urtetan zubi-hizkuntza horietako bat, eta esperantoa zubi-hizkuntza gisara erabiltzeko sortu zen. Zabalaren ustez, literatura orok behar du bai kanpoa bai barrua elikatu, eta, beraz, bi noranzkoko itzulpenak behar dira; jatorrizko hizkuntza jakin ezean, zeharkakora jo behar. Itzulpen galera erlatibotzat du itzultzaileak, ez absolututzat, eta itzulpen kaskar batek ere jatorrizkoari on egiten diola uste du. Antza, nahiz eta kontrakoa pentsa daitekeen, azterketek diote joera dagoela halako itzulpena egiterakoan zubi-hizkuntzari hertsiki lotzeko.

Ivo Adritx-en Zubi bat Drinaren gainean (Alberdania-Elkar, 2010) plazaratu zuen Zabalak LU bilduman, eta horretarako, serbokroazieraz jakin ez eta zubi-hizkuntzak erabili zituen. Azaldu zuenez, hiru liburu baino ez dira euskaratu serbokroazieratik:  Danilo Kis-en Hildakoen entziklopedia (Alberdania-Elkar, 2005), Monika Etxebarriak euskaratua; Miroslav Krleza-ren Adimenaren mugetan (Erroteta, 2012), Hasier Agirreren itzulpenean; eta azkena, Zabalak euskaratua. Hain zuzen, Dubravka Ugresic idazle kroaziarraren gustukoenak, Aritz Galarragaren elkarrizketan dioskunez. Gaur egun egoera soziopolitiko eta administratiboarekin batera aldaerak izan ditu hizkuntzak. Serbia, Kroazia eta Bosnia elkarrengandik urruntze eta bereizte saiatze horretan, aldaerak izan ditu hizkuntzak, eta egun hiru bikoizketa eta hiru bertsio egiten direla azaldu zuen Zabalak, bata bestearengandik oso hurbil badago ere.

Monika Etxebarriak Senezen kaleratu zuen artikuluan, zubi-hizkuntzetatik itzultzeko zailtasunak aipatzen eta aholkuak ematen zituen, eta ahal izanen balu, Zabalak atzera egin eta aholkuoi jarraituko ziela aitortu zuen. Etxebarriak artikuluan gomendatzen zuen zubi-hizkuntza bakarrari atxikitzea eta beste batzuk kontsulta modura erabiltzea, zalantzak argitzeko. Alta, Zabalak kontrakoa egin zuen; itzulpena esleitu ziotenean, gaztelania eta frantsesezko bertsioak hartuko zituela eredu esan zuen, baina berehala ohartu zen gaztelerazkoa frantsesetik itzulia zela, ez jatorrizkotik. Beraz, alderaketa egiteko beste bertsio baten beharrean zegoen. Italierakoa eta ingelesezkoa hartu zituen, alderatzeko eta itzulpenak pixka bat aztertzeko. Baina horiek aski ez eta galego eta katalanezko bertsioak ere erabiltzera ausartu zen. Entzuleon begiak gehiago zabaldu ezin zirela zirudienean, esan zuen Google Translator-ekin egin zuela proba, kroazierako bertsioa gaztelaniara ekarriz, eta itzultzaile automatikoaren bertsioa ere izan zuela eredu eta aztergai; baliagarri izan omen zitzaion errepikapen edo hitz berezi batzuk identifikatzeko. Itzultzaileak ere ikertu zituen, kulturarekin edo hizkuntzarekin nolako harremana zuten jakiteko. Itzulpen prozesua azaltzen zihoan neurrian gelako beroa handitzen zela zirudien, eta apunteak haizemaile bihurtu ziren berehala. Kapituluka itzuli zuen eleberria, bertsio batzuekin eta besteekin probatzen, ea zeinekin moldatzen zen hobekien. Taula bat ere erakutsi zigun, sinestezina, zinez; sei hizkuntzetako bertsioak ageri ziren, bata bestearen ondoan, eta esaldika edo paragrafoka banatuta zegoen liburu osoa. Horretarako, jakina, bertsioetako batzuk eskaneatu behar izan zituen aurretik, eta guzti-guztiak lerrokatu. Ordurako, beraz, gutxi batzuk baino ez ziren asaldatu esan zuenean eleberria itzultzeko hiru pantaila erabili zituela taula ederra beti bistan izateko, eta laugarren pantaila bat euskarazko bertsioa idazteko. Sei hizkuntza horietarik batzuk argitalpen bat baino gehiago dituztela kontuan hartuz, edonor erotzeko moduko hamaika bertsio bildu zituen. Orain eginen balu, italierakoa erabiliko zukeen, ikerketa guztiak onena hori dela dioelako, eta ingelesezkoa erabiliko luke alderatzeko. Jakina, ondorio horretara heltzeko, aurreko prozesua, nahiz eta neurri txikiagoan, beharrezkoa da.

Informazio bila, Bixente Serranoren kritika hau aurkitu dugu armiarma atarian:

Irakurketa atsegina eskaini digu Karlos Zabalak, ez dakigularik, baina, zein bertsiotatik ekarria. Serbokroazierazkotik ez, segurik. Badakigu, jakin, ezin duguna hizkuntza guztietako jatorrizko bertsioetatik euskaratu. Hala izanik ere, ongi etorriak gurera, baiki, mundu osoko altxor literarioak. Baina eskertzekoa izanen litzateke irakurleoi jakinaraztea zer zubi-hizkuntzatatik igaro den ekarpen bakoitza gureganaino iristeko.

Orain Serranok badaki ez zutela zubi-hizkuntza zehaztu hori egitekotan liburuari beste bi orri gehitu beharko zizkiotelako.

Hizkuntzari dagokionez, turkierazko hitzak ageri dira liburuan, eta guztiak ez zituela gorde esan zuen, horretan ere hautatze prozesua egin zuela, garrantziaren arabera. Itzulpena hautapen prozesu etengabea dela jakitun, bestelako erabaki batzuk ere hartu behar izan zituen; hala nola, oin-oharrak atzera pasatu zituen, aunitz baitziren, eta ahal zela, erraztera jo zuen, nahiz eta esaldiak ez mozteko hautu sendoa egin. Gure grafiarekin eman zituen fonema guztiak, autorearena kasu.

Azkenik, Zabalak argitu zigun Adritxen liburua euskaratu zuenetik ez duela beste itzulpenik egiteko adorerik aurkitu. Inor harritzen da horrekin entzundakoak entzun eta gero? Zur eta lur geratu ginen ikastarotik ateratzean, eta itzulpenak eromen hura merezi ote zuen zalantzarik gabe. Osasuna beste guztiaren aurretik. Galderen tartean, Juan Garziak Zabalaren hitzen azalpen edo argitze moduko bat egin zuen; izan ere, hasieran erlatibotasuna eta xede-hizkuntzaren garrantzia aldarrikatzen zuen berak itzulpena justifikatzen bukatu zuen, edo itxura hori hartu genion, behintzat, zubi-hizkuntza eta bertsio guztien eromenezko kontaketari.