Iruñeako Katakrak liburu-dendan elkarrizketatu genuen, goiko pisu isilean. Bihoazkie hemendik gure eskerrak bertako langileei eta Xabierri berari. Bide batez, blog honen irakurle prestuei jakinarazi nahi dizuegu Igelak kanpaina berri jarri duela martxan, eta sailka saltzen dituela liburuak. Informazio gehiago hemen.

Makina bat urte daramatzazu literaturaren munduarekin lotuta. Idazten aritu zinen, gero baita ikerketa bat egiteko asmotan ere. 1985ean, ordea, lehen euskarapenak argitaratu zenituen, eta, ordutik buru-belarri jardun duzu zeregin horretan. Zer dela-eta geratu zara “bando” horretan?

Askotan, bizitzan, uste ez duzun bezala gertatzen dira gauzak. Bide batean sartzen zara eta hor segitzen duzu oso ondo jakin gabe zergatik, eta gauzak, gero, asko korapilatzen dira, berez. Momentu hartan banuen idazteko gogoa eta horrelako gauzak. Zortea izan nuen, poesia sariketa batera aurkeztu bainintzen gaztexeagoa nintzela (1970 inguruan), nire gazte-denborako poemarik hoberenen eta potenteenen bilduma batekin, eta ez baitzidaten saritu. Zorte handia izan zen; horri eskerrak, pentsatu nuen agian hobe izango zela beste zerbaitetara dedikatzea.

Miranderi buruzko tesia egiteari buruz, hori beste istorio bat izan zen. Bordelen aritu nintzen hori egiten eta bertan tesia nahitaez frantsesez egin beharko nuen. Orduan, pentsatu nuen hori ez zela ez nire asmoa ez gogoa. Besterik gabe, utzi egin nuen, eta, aldi berean, han nenbilela, hasi nintzen frantsesa eta ingelesa hobetzeko nobela beltza irakurtzen, jatorrizkoan. Han bost xentimotan saltzen zituzten, eta milaka zeudenez bigarren eskuko liburu-dendetan, pilo bat bildu nituen. Lagun batek AEBetatik ekarri zidan The Postman Always Rings Twice, dibertsio bat izan zen niretzat hura itzultzea. Hor ere zortea izan nuen, beste zorte-klase bat: liburuak oso kritika ona izan zuen. Susakoek egin zuten. Orduan, horrek ere ekarri zidan ondorio modu batera desiragarria, eta beste alderdi batetik kristoren zama ezartzen dizuten horietakoa.

Zer ibilbide izan duzu formazioz eta lanean?

Hizkuntza Erromanikoak ikasi nituen, karrera 1971n hasi eta 78a pasata amaitu nuen, amak ultimatum bat eman zidalako amaitu ere. Garai haiek ez ziren hoberenak ikasketa sendoak egiteko eta, orduan, beste gauza batzuetara dedikatzen ginen asko eta asko. Halako batean, zorionez, bukatu nuen karrera, plana aldatu aurretik. Horri esker Magisterio Eskolan sartu nintzen Bilbon, euskal literatura eta euskara irakastera, eta hortik etorri zen, gero, institutuko irakasle izatea.

Irakaskuntza pixka bat pisu egiten hasi zitzaidanean, eskolan behartuta dagoen bati klasea ematea ez baita gauzarik atseginena, pentsatu nuen, beharbada, borroka egiten banuen testuekin eta ordenagailu batekin, ikasleen kontra borrokan aritzea baino bide hobea izango zela. Ordurako banituen literatur arloan itzulpen batzuk eginak. Hemen itzulpen teknikora jarri beharra zegoen eta horretan eman ditut 22 urte-edo.

Eta, zer moduz?

Bueno, dirua ematen dizute, nahiz eta itzulgaia ez den izaten beti oso atsegina. Gehienetan, oso lehorra. Baina, hor ere aurki daiteke borrokan trebatzeko modu bat, testu korapilatsu eta oso lehorrekin jokatu beharra. Nik uste dut horrek askotarako balio duela. Itzulpen teknikoan ari bazara, gero, noizean behin, irteera bat egiten duzu literatura itzultzera eta beste modu batera hartzen duzu. Nafarroako Gobernuan aritu garenotatik mordoxka dira horretan aritu direnak edo ari direnak: Fernando Rey, Matias Múgica…

Eskola ona izan daiteke, orduan?

Bai, nola hartzen duzun… Leku askotara jo behar duzu, gauza askori buruzko informazioa lortu behar duzu itzulpen teknikoa egiteko, ondo egin nahi baldin baduzu behintzat. Ezagupen entziklopediko batzuk ere eskuratzen dituzu, itzultzailearentzat onak izaten direnak. Hori da alde ona.

Itzultzeari ekin eta gutxira sortu zenuten Igela argitaletxea. Ez duzue hori bakarrik jorratu baina argi dago nobela beltzari arreta berezia eman diozuela. Elkarrizketa batean entzun dizugu beharrezkoa iruditzen zitzaizuela. Estrategikoa, akaso?

Hiru sozio gara, horietako bat nire lankidea izana Hernaniko institutuan, Joseba Urteaga, itzulpen mordoxka bat ere eginak badituena, eta, beste lagun bat, gure haurtzaroko lagun bat, alde grafikoez eta abar arduratu zena hasieran.

Gure planteamendua, hasieran, izan zen zerrenda bat osatzea. Josebak egin zuen, berak nik baino nobela beltz gehiago zituen irakurriak eta une hartan elkarrekin lan egiten genuen, ni hona [Iruñera] etorri aurretik. Aukeratuenen zerrenda bat egin zuen, hogei bat jarri zituen. Horiekin batera jarri zituen beste hiru, idazle handienak zirenak baina nobela beltzarekin-edo nolabaiteko zerikusia zutenak. Hori guztia argitaletxea martxan jarri baino lehen. Horiek izan ziren Eskuz landutako hilkutxak (Truman Capote/Xabier Olarra), Hiltzaileak (Francis Macomber eta beste ipuin batzuk bildumaren barruan: Ernest Hemingway/Javi Cillero eta Xabier Olarra) eta Santutegia (William Faulkner/ Xabier Olarra). 20-25 jarri bazituen, horietatik 18 inguru daude eginak, eta gero han ez zeuden beste batzuk ere.

Estrategikoa al zen? Gure planteamendua Gallimardekoena bezalakoa zen, André Gideri esan zioten bezala: “guk behar ditugu hemen dirua ekarriko duten liburu batzuk, horiei esker aterako ditugu beste batzuk”. Gallimarden kasuan, dirua zekartenak Série Noire-koak ziren, eta ni Bordelen nintzela, sail horrek bazituen milaka izenburu. Hortaz, guk ere antzeko zerbait pentsatu genuen: nobela beltzek izango dute tira gehiago guk atera nahi ditugun beste batzuek baino. Esate baterako, Literatura Sailean hasi ginen Lau Bidaiarekin: Matsuo Bashō, poesia japoniarra, budista, eta hamazazpigarren mendekoa. Horri prosazko beste batzuk erantsi genizkion: Rudyard Kipling, Capote eta Dylan Thomas. Joseba Urteagak itzuli zuen hori.

Hori izan zen bidea, baina, noski, gure asmoa ez zen soilik nobela beltza ateratzea, beste gauza batzuk ere atera nahi genituen, eta nobela beltzei adina arreta eman genien beste horiei ere. Horregatik, Bashōrenaren ondoren etorri ziren, urte berean, Alienista, J. Machado de Assis/J. Urteaga, Gatsby Handia (F. S. Fitzgerald/Xabier Olarra), eta Eskuz landutako hilkutxak. Durangora lehendabiziko aldiz joan ginenean sei libururekin joan ginen, Sail Beltzeko lehena, Sherlock Holmesen beste bat, eta Literaturako lau. Denek esan ziguten: oso politak, oso politak… Baina orduan konturatu ginen gauza bat dela literatura eta bestea merkataritza, azoka eta merkatua.

Animo handiarekin gentozenez, hurrengo urtean jarraitu genuen, Literatura Sailean bosgarrena Gauaren muturrerainoko bidaia (L. F. Céline/Matias Múgica), eta seigarrena Odol Hotzean (Truman Capote/ Xabier Olarra), ondoren. Bota genituen bota beharrekoak eta, orduan, oso harro sentitzen ginen. Sail Beltzarekin ere jarraitu genuen. Dena ezin genuen geuk egin, eta hainbat lagun bildu genituen, itzultzaileak. Horrela hasi ginen osatzen sailak. Gero, konturatu ginen erritmoa asko azkartzen bagenuen, kalte izango zela guretzat. Ez zela ibili behar sekulako gauza pila egiten, konstantzia bai behar zen, baina ez sekulako kolpeak eta sekulako pilak. Urteren batean, asko jota, sei atera genituen, baina hori izan zen gehiena, 1991n. Orain dela lau edo bost urte atera genituen zortzi, baina hori ez da ohikoa. Batez beste, 4 edo 5 ateratzen ditugu.

Zer-nolako harrera izan du nobela beltzak gurean? Batzuek diote literatura “erraza” dela, etiketa horri nola egin diezaioke aurre halako genero bateko liburu batek?

Beste nobelak baino errazagoak izaten dira, baina planteamendutik bertatik. Nori zuzendua den eta zer jende-maila harrapatu nahi duzun. Berez, planteamendu gisa ere, nobela beltzak badu jarrera bat salaketarako, eta hori ezin duzu egin hizkera etereo eta ponpoxoarekin, hizkera zorrotza erabili behar duzu. Hori da, hizkuntza aldetik, nobela beltza.

Bestalde, Uzta gorria (Dashiell Hammett/Xabier Olarra) irakurtzen duzu eta zerbait mugitzen dizu barruan. Alde horretatik balioa du nobela beltzak. Badira beste batzuk entretenimendu gisa ateratzen direnak, eta beste batzuk batera edo bestera lerratzen dira. Zergatik hartzen diren batzuk goi-mailakotzat eta besteen parekotzat? Seguru asko, lortu dutelako, beraien literatura gisako planteamenduan, testu indartsuak egitea eta beraien helburua betetzea. Niretzat Chandlerren obra batzuk, edo Hammetten Kristalezko giltza, iristen dira maila horretara. Zer dute berezirik? Hilketa bati buruzkoak direla eta generoko liburuak direla? Bai, baina horrek ez du esan nahi besteen parean egon ezin daitezkeenik.

Guk beti bereizi izan dugu nobela beltza, adibidez, Agatha Christieren planteamendutik. Christierenak hasiera-hasieratik daude jolas modura planteatuta, eta hori ere oso ondo egin daitekeen lana da, baina literaturaren alde sakonenetik pixka bat bazter geratzen dira. Horregatik, guk, hasieran, ez genuen inola ere argitaratu nahi, eman genituen 10 urte Christie kaleratu gabe, baina estatistikei erreparatuta ikusi genuen asko irakurtzen zela. Horrelako liburuak asko irakurri dira institutuetan, gureak ere. Horrelakoak atera genituen lehen esandako planteamenduarekin, alegia, liburu horiek izan zitezen besteen bultzatzaile.

Etekinik eman al dizue estrategia horrek, Gallimardekoei bezala?

Liburu batzuk bai izan dute beste askok baino gehiagoko arrakasta. Hori orain dela bost edo gehiago urte dela. Geroztik, nik uste, beherakada dexentea izan da alde guztietan, 2008tik-edo, krisiarekin. Orain, horiek ere besteak bezain neketsuak dira argitaratzeko, nahiz eta Hammett izan.

Erreserba bereziek edukiontzi bereziak behar omen dituzte. Liburuen itxurari arreta eskaini izan diozue beti.

Bai, liburuen itxurari beti eskaini nahi izan diogu arreta berezia. Horregatik baliatu ginen hasiera batean gure inguruan genituen diseinatzaile eta marrazkilariez: José Manuel Mata komikilaria (igelaren anagrama hark egina da), ZUT taldea (haiena da Sail Beltzaren eta Mintaka Sailaren diseinua). Josema González igelako “hirugarren gizona” arduratzen zen gehienbat horretaz. Eta Iruñean hain hurbil izanik Zaldi Eroarengana jo genuen, eta hark egin ditu Sail Beltzeko eta Enigma Saileko azal gehienak.

Literatura Sailaren diseinua Dulce María Rodríguez eta Maria Cuetori eskatu genien, eta haien oinarrien gainean osatu ditugu sail horretako 50 bat azal. Han eta hemendik eskuratu izan ditugun margolanez baliatu gara, baina orain dela urte batzuk Josemi Goyenak errazten digu lana, oso emaitza txukunekin gainera. Liburua pasatzen diogu, eta berak eskaintzen dizkigu bere proposamenak, guk aukeratzeko.

Ez ditugu banan-banan aletuko euskaratu dituzun liburuak, baina hiru ekarri nahi ditugu hizpidera. Hasteko, Lorenza Mazettiren Zerua gainbehera dator, ezagun batek debozioz hitz egin zuen hartaz eta kuriositate handia sortu zigun.

Niri Joseba Urteagak aipatu zidan liburua. Bera, egun bakarrean etortzen da Durangoko azokara, eta begiratzen du gure standa, eta esaten du: liburu hori baino hobeak ez zeudek ba asko asko ere hemen. Kanpaina berezia egiten dio berak Durangon. Lehengo urtean elkarrekin geuden standean, eta ikusita ez zela asko saltzen, etortzen zen pertsona bakoitzari esaten zion liburua zer ona zen. Pasa ginen bi saltzetik hogei saltzera.

Oso liburu berezia da, eta Lorenza Mazzetti ezagututa, gu propio joan baikinen hura ezagutzera, are gehiago. Batez ere, umeak nola ikusten duen gerra, hori da liburuaren alderdi bereziena. Berak ez zuen izan fikzioa egiteko beharrik, aski izan zuen bere bizipenei begiratzearekin. Bere garaiko bizipenetan eta umetan Mussolinirekiko izandako ia-ia maitemin horretan oinarrituta dago eleberria, eta gero kontatzen du hori guztia nola txikitu zen. Hain da xinplea, eta aldi berean, halako indarra du alde guztietatik. Bera ez da batere idazlea. Horren bi sekuela ere idatzi zituen, interesgarriak dira, baina nik uste dut hobe dela lehenengoarekin geratzea, bere horretan.

Liburua euskaratu eta, gero, Mazetti ezagutzera joan zineten.

Liburuarenganako miresmen horrekin, nik, jubilatu berritan, esan nuen: hau di-da egin behar da. Italiera ez dudanez nahikoa ondo ezagutzen, liburu hori behar adina bermearekin egiteko, Fernando Reyri pasa nion gero, berak begiratu eta gainbegiratu zezan. Elkarrekin egin genuen lana.

Mazzettirengana joateko burutazioaren harira, bagenekien emakumea bizirik zegoela, eta ikusi nahi genuen ea zer kontatzen zigun. Behingoagatik, ni oso lotsatia izanda, animatu nintzen eta hasi nintzen ikusten ea posible izango litzatekeen, agentearen bitartez, zerbait lortzea. Ez nekien emakumearen erantzuna nolakoa izango zen, kontuan hartu 84 urte zituela, eta pentsatzen hasi nintzen ea nola lor nezakeen. Orduan, agenteari esan nion trilogiaren bigarren eta hirugarren liburuak argitaratzeaz pentsatzen ari ginela eta Argia aldizkariarekin harremanetan jarriak ginela, beharbada, elkarrizketa bat egiteko. Denbora puska batera agenteak email-helbidea bidali zigun. Eta handik beste denbora puska batera, autoreak baietz erantzun zuen, baina Ok besterik ez zigun esan, telefono-zenbaki bat emanda.

Ordurako ikusia nuen Mazzettiri El Paísen egin zioten elkarrizketa bat, Periférica argitaletxeak El cielo se cae atera zuenean. Han esaten zuten, gutxi gorabehera, nolakoa zen Mazzettiren etxea: etxe bohemio bat, baina 84 urteko emakume batena. Nik ikusia nuen emakumea oso fresko zegoela, adina gorabehera, erakusketa bat egin berria baitzuen (margolaria ere bada eta), eta horietako batean agertzen zen hizketan. Hortaz, animatu ginen, hiruzpalau egun Erromara joan eta ea nola zihoan ikustera. Oso ondo hartu gintuen, oso urduri joan ginen arren. Ipad-arekin grabatu genuen elkarrizketa, eta oso dibertigarria izan zen. Bera zine-zuzendaria da, eta han joan ginen gu gure Ipad-arekin; azkenean, berak esan zigun nola antolatu behar genituen planoak. Egin genuen elkarrizketa nola-hala, eta sekulako eguna pasa genuen.

Queneauren Estilo-ariketak ekartzen den arren gogora, esan izan duzu Deabruaren hiztegiak ere buruhauste franko sortu zizkizula…

Bai, izan ere ez baita lan erraza. Momentu hartan kasu egin zitzaion eta Euskadi sarietarako hautagai ere izan zen. Kasu egin zitzaion berez oso liburu konplikatua delako itzultzeko, gauza asko ditu. Definizio paradoxiko, korapilatsu horiek zuzen eta taju antzean ematea zaila da. Dena den, hori ez du alde zailena, alde zailena du hori guztia eta dauden txisteak eta dauden hitz-jokoak eta abar, asko eta asko, bertsoz emanak daudela. Garai hartan, espainolezko edizio batzuk ikusiak nituen, bertsozko zati horiek kenduta. Baina grazia bertsotan egina izatean badago, ez litzaioke itzulpenean kendu behar. Orduan horrela ibili nintzen, goizeko 4etan jaiki eta lanera joan aurretik itzultzen aritzen nintzen. Oso neketsua izan zen niretzat, baina entrenamendu ona ere bai, lege gogorren barrenean egin behar izan bainituen gauzak. Bestalde, ingelesez, poema arrunt eta narratibo bat besterik ez bada ere, hori euskarara bihurtzeak askoz pisu gehiago hartzen du nahitaez. Horretaz jabetzeko eskola paregabea izan zen.

Zailtasun formal horiek dituzten liburuak gustuko dituzu, beraz, itzulpen-erronka gisa? Izan ere, Debruaren hiztegia itzultzeko lana LUko lehiaketan esleitu zizuten…

Literatura Unibertsalean ere parte hartu nahi nuen. Asko etortzen ziren, Nathaniel Hawthornenak eta horrelakoak, nik ez nituenak egin nahi. Pentsatu nuen, ordea, beste hau ondo egokitzen zitzaidala, nire umorearekin, gauza guztiei buruzko ikuspegi ziniko horrekin… Azken batean, hau “zinikoaren hiztegia” baita, berez. Pentsatu nuen ondo moldatuko nintzela alde horretatik eta definizioetako batzuk ikaragarriak dira. Dibertsio modura hartu nuen, baina, gero, zailtasunen ondorioz, dibertsioa lan neketsu bilakatu zitzaidan, batez ere epeak zeudelako.

Zerrendak hor jarraitzen du? Nola aukeratzen duzue zer liburu argitaratu?

 Zerrendako gehientsuenak eginak ditugu dagoeneko, nobela beltzen zerrenda bat zen gainera. Gainontzekoak, besterik gabe, elkartu eta urte batetik bestera erabakitzen ditugu, nahiz eta buruan baditugun beste hainbat autore eta komentatu izan ditugun. Truman Capoteren Odol hotzean liburuari buruz Josebari esan nion: nik hau egin behar diat. Nola esango zidan berak ezetz? Akordio bat daukagu, zerbait egin behar dugunean adostuta ateratzea.

Eta ez guk bakarrik, adibidez, Pello Lizarralderekin ere biltzen gara tarteka, edo beste lagun batzuekin. Kanpotik ere iristen zaizkigu makina bat proposamen, baina horiek galbahetik pasa behar dira, adostu.

Igelatik kanpo itzuli dituzun liburuetara bueltatuta, arreta eman digu batek. Oliver Sacksen Antropologo bat Marten.  

Proposamen hori Unibertsitatetik etorri zitzaidan, Juan Garziak egin zidan, justu Deabruaren hiztegia egin eta berehala. Pixka bat ateratzen zen nire ohiko itzulgai literarioetatik, baina edukia oso interesgarria iruditu zitzaidan. Horregatik hartu nuen.

Lan pisua izan zen hori ere. Epeetan ez zen hain zorrotza, baina lanean ari nintzela egindako liburua da, eta lodia. Edukia oso interesgarria da: saiakera zientifikoa, baina aldi berean oso irakurgarria. Kasuak oso ondo aukeratuta daude eta ia narratiba bezala irakur daiteke. Zientzia arlokoa da, baina ia-ia literatura moduko narrazioan kontatua. Oso liburu gomendagarria da, baina, beharbada hor erdibidean geratzen da: zientzietakoek ez zuketen hartuko beren literatur sentsibilitatea ez delako hain garatua, eta literaturzaleek, ordea, ez zuketen hartuko pentsatuta teknikoa izango dela.

 Liburua itzultzeko orduan, medikuntza eta neurologiako kontuekin, laguntza handia eman zidan Fernando Reyk, medikua baita. Hark egin zuen lehen zuzenketa, eta Zio bildumako arduradunek jorratu zuten gero. Kontzeptu horiek ez badituzu ondo menderatzen, oso erraz egin dezakezu irrist, eta bentaja hori izan nuela-eta, beharbada, liburua ez zen bihurtu desastre erabateko bat. Nik oso gustura egin nuen, eta uste dut emaitza ere taju antzean atera zela, gaia kontuan izanda. Liburu entretenigarria da, eta, aldi beran, asko ikasten da.

Autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen.

Igelaren katalogoari erreparatuta Frantziako eta Italiako autore asko topa ditzakegu. Alemanak, esate baterako, ez dituzue hainbeste.

Bai, frantsesari dagokionez, bai Josebak eta bai nik hobeto ezagutzen dugun literatura bat da. Italierarena kasualitate bat izan da, Fernando Rey hor dugulako eta beti oso prest egon izan delako edozein proiektutan, eta horri etekina ateratzen jakin dugulako.

Alemanez Joseph Roth daukagu, horrenak bi baditugu; eta, orain Werther gaztearen arrangurak (Johann Wolfgang von Goethe/ Matias Múgica) egin dugu, baina ez dago Literatura Sailean, baizik eta Bidelagun Sailean. Nik banituen alemanetik ekartzeko liburu bat baino gehiago, baina gure planteamendua ez da sistematikoa: XX. mendeko obren lagin bat edo horrelako zerbait. Alemaneko itzultzaileak ere ez daude hainbeste. Gero, bestalde, Literatura Unibertsala bilduman, adibidez, badago Berlin Alexanderplatz (Alfred Döblin/Anton Garikano). Nik hori oso gustura irakurri nuen eta oso ondo dago dagoen tokian. Guk agian ekarriko genukeen, baina dagoeneko lan hori eginda badago, ba primeran.

Autore batzuk Igelari esker iritsi zaizkio euskarazko irakurleari: Annie Ernaux, Natalia Ginzburg, Amélie Nothomb, edo, berrikiago, Mohammed Xukri, Georges Perec eta Patrick Modiano. Horietako guztien kasuan, eta baita beste zenbaitenean ere, obra bat baino gehiago ekarri dituzue gurera. Autore batzuen lagin zabalagoa, autore-kopuru handiagoaren ordez. Zer dela-eta?

Dispertsio ikaragarrian ez erortzeko modu bat da. Autore horietako batzuk liburu asko dituzte, Modianorenak, adibidez, aterako genituzke dozena erdi, posible bagenu. Berdin Ernaux edo berdin Nothombekin, pentsa, Nothombek liburu bat argitaratzen du urtero, duela 20 urtetik. Batzuekin konplitu dugula iruditzen zaigu, baina beste batzuen kasuan pentsatzen dugu oraindik besteren bat ere ekarri beharko genukeela euskarara. Normalean, autore bat gustuko baduzu ez da liburu bakarrarekin agortzen. Berdin egin genuen, hasieratik, Capoterekin.

25 urte egin zenituzten iaz, Sail Beltzean 25. alea atera berri duzue. Agur baten hasiera? Aurrera segitzeko indarrez?

Aurten, behintzat, lau liburu ateratzeko asmo badaukagu: Ulysses, Annie Ernauxen beste bat, literatura galegoko lanik inportanteenetako bat, Eduardo Blanco Amor-en A Esmorga, eta Dora Bruder, Patrick Modianoren lan sonatuena. Erabat deshauziatuta ez gaude, beraz.

Elena Ferranteren Adiskide paregabea (Fernando Rey) nobela aurkeztuko duzue etzi. Kuriosoa da Ferranteren istorioa: idazle ezezaguna.

Elena Ferranterengana liburu honen bidez iritsi gara: Adiskide paregabea. Baditu lehendik egindako beste lan aipagarri batzuk. Benetan harrigarria da emakume (?) honena. Estatu Batuetan berak baino lehen Salinger batek edo Pynchon batek jo izan duten bidetik, obrari ematen dio garrantzia, eta bera bere obraren atzean ezkutatzen da. Etzi aurkeztuko dugun liburuaren hegalean honela dio: “Nire ustez, liburuek, behin idatziz gero, ez dute beren egileen inolako premiarik. Esatekorik badute, laster aurkituko dituzte irakurleak; bestela… ez”.

Dabilen Elea jaso zenuen 2013an.

Sektoreak ematen duen zerbait da, alde horretatik, errekonozimendu horrek mesede egiten du normalean, honezkero kalte ezin digu egin. 18 urterekin poesia-sari bat ematen badizute, merezimendu handirik gabe, agian ez dizute sekulako mesedea egiten baina 60 urte betetakoan ematen badizute Dabilen Elea, ongi etorria izan dadila. Bizitza ez dizute konponduko, hain zuzen, askok dioten bezala, sarritan sariak justu iristen dira behar ez direnean. Erabateko erretiroa hartzeko tronpeta-abisu izan bazen, oraindik ez da ailegatu.

Ez diogu elkarrizketari amaiera eman nahi azken bi urtetan buru-belarri euskaratzen ibili zaren Ulysses aipatu gabe.

Joyceren obra nagusiak euskaraz egon beharra zeukan, hori hitz egin genuen orain dela 10 edo 15 urte Arantzazuko mendi santuko taberna batean afalondoko tertulia batean han bildutako batzuk. Baina, hainbeste gauza hitz egiten diren bezala, ez badago zure momentuko kezken artean, behar dela esaten duzu baina gero ez da ezer gertatzen. Egon behar izateaz aparte, niri liburu honekin gertatu zitzaidana izan zen ez nuela lortu liburu hori osorik irakurtzea ingelesezko edizio ohardun bat eskuratu nuen arte. Nire inguruko %95ek esan didate Ulysses hartu eta bazter utzi dutela. Orduan, kontua da, nola lortu hori horrela ez izatea? Baten batek hartu behar du lan hori, eta nik pentsatu nuen egin behar nuela.

Irakurleek ez dute lortuko Ulisesekin ni adina dibertitzea, izan ere, irakurle soil zarenean, ezin diezu gauza askori erreparatu. Itzultzaileak, ordea, testu bati hainbeste buelta emanda, lehenbiziko irakurketan, eta bigarrenean, eta hirugarrenean harrapatzen ez diren makina bat gauza ikusten ditu. Badakit irakurlea ni adina dibertitzea ezinezkoa dela, irakurle batek ezin du, seguru asko, lana gustura egiten duen itzultzaile batek adina dibertitu, baina lortzen baldin badut nire dibertimenduaren laurdena bizi dezan, pozik geratuko naiz.

[youtube https://www.youtube.com/watch?v=HZ-BmUH7DJ4]

Ulyssesi heldu aurretik

Eleberri nahiko konplexu eta zaila izanda, sarritan gomendatzen dute Ulyssesi kosk egin aurretik beroketa pixka bat egitea, maratoi bat korri egin ez dezakezun moduan aurrez gorputza prestatu gabe. Noski, erreferentzia begien bistakoena izenburuak berak ematen digu: Homeroren Odisea. Olarraren esanetan, lagungarria izan daiteke Odisea irakurtzea zenbait kontutan paralelismoak nabarmenak direlako. Esate baterako, pertsonaien ugaritasuna bi-bietan da azpimarratzekoa. Ulyssesen 86 pertsonaia agertzen dira; noski, pertsonaia benetan inportanteak askoz gutxiago dira, hiru, egia esatera, eta bigarren mailako pertsonaia nagusi garrantzitsuak, ordea, dozena bat. Baso itxurako pertsonaia pilaketa hori Dublinen ezaugarritzat jo zitekeen heinean baliatu zuen Joycek, garai hartan, hiri hartan, gutxi-asko, denek ezagutzen baitzuten elkar.

Nobela honi buruzko ikerketa mordoa egin dituzte, mordoa terminoak lausoki adieraz dezakeena baino mila bider gehiago, egia esan, eta nahi duenak topa dezake zehatz-mehatz Ulysseseko pertsonaia bakoitza Odiseako zer pertsonaiari dagokion. Horrez gain, eleberriaren azken bertsioan kapituluek izenbururik ez duten arren, hasiera batean bai zeuzkaten, eta guzti-guztiak Odiseako pasarteekin bat datoz.

Bestalde, aurrez aipatu in medias res hasiera hori ere hala poema klasikoan nola eleberri modernistan aurki dezakegu, inongo kokapen edo testuingurutzerik gabe hasten dira-eta istorioak aurrera egiten, XIX. mendeko nobeletan ez bezala. Odisearen kasuan, Olarrak dio ahozko tradizioko kontaketa-moldeen eragina izan dezakeela. Ulyssesi gagozkiolarik, modernismoak XIX. mendeko moduekin hautsi nahi izan zuen, argiki.

Olarrak, azkenik, irakurgai errazxeago batzuk gomendatu zizkigun: batetik, Odisearen bertsio laburtua, eta, bestetik, Alfonso Zapico komikigilearen lan bat, Dublinés [Dublindarra] (Astiberri, 2011). Komiki horrek Espainiako Sari Nazionala jaso zuen 2012an, eta Joyceren bizitza du ardatz. Bertan azaldutakoei esker, irakurleari askoz errazagoa izango zaio eleberriko hainbat pasarte eta xehetasun identifikatzea eta ulertzea.

Sylvia Beach eta James Joyce Shakespeare&Co liburu-dendan

Harrera

Labur-labur esplikatu zigun Olarrak zer-nolako harrera izan zuen Ulysses eleberriak argitara eman zutenean, alegia, 1922an. Ezra Pound eta T.S. Eliot poetak Joyceren defendatzaile sutsuak izan ziren, nolabait esatearren, idazlearen literatur prestigioa sustatu zuten. Elioten beraren poesiak Joycek urratu antzeko bideak ibili zituen, antzinako ahotsen eta oihartzunen pilaketarekin.

Virginia Woolf eta Rebecca West idazleek (eta baimenduko didazue hemen parentesi txikia, bihar aurkeztuko baitute beste hiru lanekin batera Westen eleberri ezagunaren euskarazko itzulpena, Soldaduaren Itzulera, Maialen Berasategik euskaratua, Literatura Unibertsala bildumaren barruan) ez zuten hain begi onez ikusi. Woolfek Joyceri leporatu bide zion kontatzen zituen gauzen zakartasuna. Uste izatekoa da berritasun literarioak eta abarrak ondo irudituko zitzaizkiola, bera ere gisa horretako teknikak erabiltzen ari zenez bere idazketan. Westek, bestetik, Joyceren poesia zuen irakurria, eta txarra iruditzen omen zitzaion, sentimentalegia. Olarraren ustez, Ulyssesen dagoena ez da sentimentalismoa; berak, behintzat, ez du eleberria modu horretara ulertu.

Azkenik, Valery Larbaudek ere funtsezko egitekoa izan zuen Ulyssesen zabalkundean, batez ere frantsesezko bertsioari dagokionean. Larbaud, idazlea bera, izan baitzen Ulyssesen frantsesezko itzulpenaren gainbegiratzailea, eta, nolabait esateko, Frantzian Joyceren aldeko kanpaina egin zutenetakoa. Itzulpen horrek hainbat tirabira sortu zituen, baina hori geroxeago aipatuko dugu sakonago.

Kuriosoa da, halaber, Carl Jung psikoanalistak Joyceri bidalitako gutun batean dioena. Eskutitz horretan Jungek aitortzen dio irlandarrari ikaragarri kostatu zitzaiola liburua irakurtzea, eleberriak sekulako erronka psikologikoak pausatzen dizkiola irakurleari, Jungen jakin-mina hainbat urtez asetzeko beste, eta seko aspertu, hasperenka ibili eta azkenik miretsi ere gogoz miretsi duela lana.

Periferian goxoago hartu ei zutela

Ulyssesek Iberiar Penintsulan izandako eraginaren eta harreraren harira, Olarrak azaldu du Galizian eta Katalunian piztu zela lehen-lehenik obrarekiko interesa. Galizian, esate baterako, 1925ean dagoeneko hasiak ziren eleberriko pasarteak galegora ekartzen eta aldizkaritan argitaratzen. Otero Pedrayok itzuli zuen osorik estreina, eta zurrumurruak ibili izan dira ingelesetik ala frantsesetik egin ote zuen.

Bigarren itzulpena duela gutxi kaleratu du Galaxia argitaletxeak, eta Olarraren esanetan lan txukuna egin dute; hain justu ere, lan horrek Itzulpeneko Sari Nazionala jaso zuen iaz. Lau itzultzaile aritu dira horretan (María Alonso Seisdedos, Eva Almazán, Xavier Queipo eta Anton Vialle), hamar urtez, etenik gabe. Dirudienez, argitalpena atzeratu egin dute autorearen heriotzatik 70 urte pasa diren arte, egile-eskubideekin arazorik ez izateko, ohikoak baitira kasu honetan. Itzultzaileek irizpide traduktologiko eguneratuak baliatu dituzte, eta literatura kritikoa eta baliabideak ezagutzen zituzten. Hori agerikoa da, Olarraren esanetan, aise ikus daitekeelako Ulysses Annotated erreferentziazko obra erabili dutela, eta lan horixe delako Ulysses itzultzea asmo duen ororen katixima ezinbestekoa.

Katalunian ere, 1980ko hamarkadara arte itzuli ez arren, Joaquím Mallafré jardun zen horretan, aurretiaz zatika aldatu zituzten hainbat pasarte katalanera, eta hainbat idazle katalanek ere, tartean Josep Plak, Joyceren obraren aditzea zuten eta miresten zuten.

Osorik euskaratuta egon ez arren, euskal idazleengan ageriko eragina izan zuen dublindarraren lanak, adibidez, Ramon Saizarbitoriarengan, Koldo Izagirrerengan eta Patri Urkizurengan.

Joyce gurean

Eta gurean, Euskal Herrian? Pasadizoa ezaguna da, Gabriel Arestik euskaratu omen zuela nobela eta Guardia Zibilak kendu ziola errepideko erregistro batean… zer esango dizuet, ba. Euskarazko bertsio hori, noski, inoiz izan bazen, ez zen sekula atzera agertu. Bestalde, Oh Euzkadi aldizkarian lehen kapituluko pasarte bat itzuli zuten, gaelikoari buruzko solas bat biltzen duena.

Osorik euskaratuta egon ez arren, euskal idazleengan ageriko eragina izan zuen dublindarraren lanak. Hiru autore aipatu ditu Olarrak. Hasteko, Ramon Saizarbitoria. Egunero hasten delako liburuan, ulertezina litzateke bestela kafetegiko elkarrizketa, non Heidegger eta latinezko esapideak aipatzen diren. Izagirreren kasuan, Zergatik bai lanean, Molly Bloomen bakarrizketaren itzaletan etzan zaitezke, puntuazioa ezabatzera eta ahozkotasuna txertatzera jo zuen-eta Izagirrek. Azkenik, Patri Urkizuk are hautu muturrekoagoa egin zuen Sekulorun Sekulotan lanean, Olarraren ustez bere Molly Bloom propioa egin baitzuen, bata bestearen atzetik katigatuz garai hartan zituen kezka, hausnarketa eta pentsamenduak.

Ez dezagun ahaztu baditugula Joyceren bi eleberri euskaraz: Artistaren gaztetako portreta (Ibaizabal, 1992) eta Dublindarrak (Alberdania, 1999), Irene Aldasorok ekarriak bi-biak. Olarrak dioenez, horiek euskaraz edukitzea lagungarri gertatzen da Ulysses itzultzeko ere; izan ere, liburu horietako pertsonaia batzuk atzera azaltzen dira eleberrikotean.

Nik Ulysses idatzi nuen. Zuk zer egin duzu?

Beste Ulysses batzuk

Beste auzo hizkuntzetan ere gorabehera franko izan ditu Ulyssesen translazioak. Frantsesezkotik hasiko gara; izan ere, Joyceren obra honek lotura berezia du republique-arekin, ingelesdun lurraldeetan editorerik ezin topatu eta, azkenean, Parisko Shakespeare&Co liburu-dendako Sylvia Beach editorearen eskutik argitaratu baitzuen.

Frantsesezko itzulpena berrikustea beharrezkoa zen itzulpen orori gertatzen zaion legez zaharkitua zegoelako, garaiko hizkuntza eta gizarte egoerarekiko morrontzatik askatu behar zeelako, distantziak abantailak ematen dituelako, eta obraren desfrantsestea ere onuragarria izango zelako.

1929an, jatorrizkoa kaleratu eta zazpi urte beranduago iritsi zen frantsesezkoa. Auguste Morel izan zen horren egilea, baina itzultzailea ez zen bakar-bakarrik aritu bere zereginean, inondik inora. Dagoeneko aipatu dugun Valery Balaurd idazleak izan zuen zeresanik. Joycek berak bertatik bertara ezagutzen zuen Balaurd, eta, hasieran, hark itzul zezan nahi zuen. Edonola ere, Balaurd diruduna zen, bidaiari handia, eta ez zuen horrelako langintza batean sartzeko interesik, azkenean, itzulpenaren azken bertsioa gainbegiratzea onartu bazuen ere. Stuart Gilberten parte hartzea ere ezin ahaztu. Amateur, literatur zale eta idazlenahi horietako bat dugu Gilbert, Joycekin harremana zuena. Hain zuzen ere, Gilberti eta Linati izeneko italiar bati pasatu zizkien Joycek Ulyssesen egiturari buruzko eskema eta argibide batzuk, gaur egun ezagun-ezagunak direnak. Kontua da Gilbert Shakespeare&Co dendako inguruetatik pasatu ei zela, eta ikusi ei zituela Morel egiten ari ziren itzulpenaren pasarte batzuk, erakusleihoan zintzilik. Arretaz begiratu, eta eleberriaren zale sutsua zenez, segituan konturatu zen hainbat gauza ez zeudela ondo. Itzultzaile-kuadrilla, beraz, azkenean horrela geratu zen: Morel itzultzaile, Gilbert langintzan laguntzaile, Labaurd eta Joyce bera gainbegiratzaile.

Autorearen oniritzi horren ondorioz, luzez kanonikoa izan da Morelen itzulpena, hala ere, 2004an itzulpen berri bat eman zuten argitara, talde-lan eskergarekin egina. Jacques Aubert itzultzaile-taldearen buruak esan zuenez, itzulpena berrikustea beharrezkoa zen itzulpen orori gertatzen zaion legez zaharkitua zegoelako, garaiko hizkuntza eta gizarte egoerarekiko morrontzatik askatu behar zelako, distantziak abantailak ematen dituelako, eta obraren desfrantsestea ere onuragarria izango zelako. Hamar lagunek jardun zuten itzulpenean: hiru idazlek, itzultzaile batek, lau adituk eta Joyceri buruzko bi jakitunek (Jacques Aubert, Pascal Bataillard, Michel Cusin, Sylvie Doizelet, Patrick Drevet, Bernard Hoepffner, Tiphaine Samoyault eta Marie-Danièle Vors).

Gaztelaniaz, ostera, hiru bertsio daude. Estreinakoa Buenos Airesen argitaratu zen, José Salas Subiraten itzulpenean, 1945ean. Borgesek eta beste batzuk gogor kritikatu zuten itzulpen hori, txar-txarra omen zela-eta. Gainera, herra punturen bat ere izango zen, Borges eta bere zenbait lagunek bazeramatelako bolada bat astero biltzen obraren itzulpenaz hitz egiteko, hara non, beste amateur horren bertsioa azaldu zenean. Itzulpena, agian, akatsez betea egongo zen, baina idazle bikaina zen Salas Subirat, haren bertsioak elikatu baititu gaztelaniazko idazleen belaunaldi oparoak.

Ondoren, Espainian, bi itzulpen gehiago egin dira. Batetik, José María Valverdek, 1976an kaleratu zuen bere bertsioa, 1991n berrikusi eta hobetu zuena. Valverdek ez dio inori aitortzarik egiten, esan nahi baita bere aurretik egindako beste itzulpenei, gaztelaniazko zein beste hizkuntzetakoei. Lan honek arrakasta handia ekarri zion Valverderi: sari nazionala jaso zuen.

Valverderena hain bikaina izan arren, ia dena hobetu daiteke, eta Ulyssesen gaztelaniazko itzulpen berri bat egin zuten 1999an Francisco García Tortosa eta María Luisa Venegas Lagüénsek. Olarraren esanetan, itzulpen horixe da aurreko itzulpen-lan guztiaz eta bibliografia kritiko esanguratsuenaz baliatu dena, horretatik edan du eta emaitza osoago bat lortu.

Testuaren zailtasunez

Lehenago esan moduan, Ulysses eleberriak zailtasun ugari sortzen dizkio irakurleari, zer esanik ez itzultzaileari. Konplexutasuna Joycek berak bilatua izan zen, huraxe zen autore gisa hilezkortasuna bermatzeko bere modua: hainbeste asmakizun eta trikimailu ipini omen zituen barruan, ezen adituak mendetan aritu beharko ziren ikerketan, zer esan nahi ote zuen igartzeko.

Zailtasun nabarmenetako bat da Joycek eleberri honekin erakutsi nahi izan zuela edukia eta forma bereiziezinak direla, eta, hortaz, idazten duzun moduak ezinbestean baldintzatzen duela zertaz idazten duzun.

Trabak, ordea, ez datoz asmakizunetatik bakarrik. Olarrak esanda, barne-jarioaren teknikak eta testuingururik ezak izugarri zailtzen dute irakurketa eta itzulpena. Obraren %80a pertsonaien hausnarketez osatua da, ez gertaerez, eta Joycek pentsamendu horiek modu hiperrealistan islatu zituen, alegia, etenda, ez-logikoki, kaotikoki. Pentsamenduak bere lege propioak ditu-eta, zalantzak tartekatzen zaizkio, galderak, eta ez zaio, gero, orden zehatz eta karratu bati jarraitzen. Liburuan, hiru barne-jario dira nagusi, hiruak ere diferenteak euren artean. Ez baitituzte eite bereko gogoetak egiten Stephen Dedalus poeta gazteak, Leopold Bloom 40 urteko aitak edo Molly Bloomek, psikosi-gaitza duenak.

Beste zailtasun nabarmenetako bat da Joycek eleberri honekin erakutsi nahi izan zuela edukia eta forma bereizezinak direla, eta, hortaz, idazten duzun moduak ezinbestean baldintzatzen duela zertaz idazten duzun. Teknika literarioen sorta zabala baliatu zuen, bada, eta 100dik gora figura erretoriko (Don Giffordek Ulysses Annotated horretan zerrendatzen eta identifikatzen ditu denak). Kontatzeko teknika arantzatsuenetakoak dira parodiak eta pasticheak. Olarrak, adibidez, “Eguzkiaren Abelgorriak” kapitulua hartu du hizpide, hamalaugarrena. Bertan, Joycek, 20 estilo ezberdin darabilzki, X. mendetik hasita, ingelesezko prosaren laburpen bat eginez, prosaren garapena islatu nahian-edo. Beraz, hasieran, ia-ia latinez idazten ziren poemetako estiloa baliatzen du, XV. mendeko autoreen moldeekin jarraituz, eta XX. mendeko argot dublindarrera iritsi arte. Olarraren konponbidea izan da euskarazko tradiziora jotzea, eta astia izan balu oraindik atzerago joko zukeen arren, azkenean Leizarraga eta Etxepareren estilotik hasi da ibilbide hori dena gurean adierazteko. Estilorik garaikideenean, askatasunez jardun du, hango eta hemengo euskalkien moduak beldurrik gabe erabiliz.

Molly Bloomen bakarrizketaren zailtasunak franko aipatzen badira ere, Olarrak esan du puntuaziorik ezak dakarkiola batez ere ospe hori. Dirudienez, bakarrizketaren oinarrian gutun bat dago, Nora Barnacle Joyceren emazteak idazleari igorria, beraien harremanaren hasieran. Gutun horretan ez dago ez puntu ez komarik, baina, hala ere, aise ulertzen da (laburra da, hamar bat lerrokoa). Bakarrizketa ere berdin da ulergarria, luzeagoa izanagatik zailagoa gertatzen bada ere. Olarrak, itzultzeko orduan, puntuazioa ipini dio errazago jorratzeko, eta, puntuazioarekin irakurrita, pertsona baten barne-pentsamenduak baino ez dira, hau da, adibidez, egun batean esnatzen denetik senarra goizeko lauetan etxera mozkor iristen den arte berekiko pentsatzen dituenak, maitalearekin arratsalde atsegin bat pasata, erabat pozik geratu ez den arren. Irakurleari ez liokete eragozpen berezirik sortuko, puntuazioaren auziagatik ez balitz.

Eta, amaitzeko…

Ondo bidean, aurten argitaratuko dute Igela etxekoek Ulyssesen euskarazko itzulpena, ekainean edo abenduan. Iiieeeup!

Xabier Olarra, Bilboko Alondegian

EIZIEk antolaturiko ikastaroaren azken egunean beroa uxatzeko abaniko inprobisatuak izan ziren nagusi Miramarreko areto itzaltsuan, batez ere aurreko egunean konfiatuta praka motz eta tirantetan joan ginen guztiok hoztu, eta, beraz, hurrengo egunean arropa gehiegirekin azaldu ginelako. Xabier Olarra, Jon Alonso eta Harkaitz Cano izan ziren hizlariak asteazkenean, eta beren esperientziatik abiatutako saio praktikoak eskaini zizkiguten, zer pentsatuaz gainera, barretxoren bat egiteko aukera ere eman zigutenak. Kronika-sorta honetako azkena denez, Isabel Etxeberria zoriondu nahi dugu, antolatzaile lanetan prestu bezain adeitsu ibili zelako.

Bidegurutzetan galdu gabe

Itzultzaile modura izandako ibilbidea kontatzera bazetorren ere, hasiera-hasieratik jakinarazi zigun ezin izanen zuela itzultzaile ikuspegia editore ibilbidetik banandu. Hori esanda, “Itzulpena: hamaika bidegurutzeko gurutze-bidea” hitzaldiari ekin zion Xabier Olarrak, ikastaroko azken egunari hasiera emateko. Lankidetza bidezko itzulpena izan zuen hizpide, eta 1993ko Senezen argitaratutako mahai-inguru batean esandakoetara ere itzuli zen noiz edo noiz. Saioaren izenburua bera Senez 14 hartan kaleraturiko Maria Garikanoren idatzitik hartutako ideia da, eta Miguel Saenzen testutik ere hautatu zituen lerro batzuk, Thomas Bernharden ustea adierazteko: [todo libro traducido es] «como un cadáver destrozado por un coche hasta resultar irreconocible».

Itzultzailearen eta idazlearen arteko lankidetzari buruz adibide gutxi batzuk baino ez zituen eman; Philippe Claudel eta Alaa Al Aswanirekin, esaterako, harremana izan zuen argitaletxeak, baina promozioaren eta itzulpenaren berri emateko besterik ez. Bestetik, Gianni Celatiren trilogia bi itzultzaileri esker iritsi zaigu, Fernando Reyk euskaratu baitzituen lehenengo eta hirugarren liburukiak eta Pello Lizarraldek bigarrena. Guizzardiren abenturak itzultzeko, Fernando Rey autorearekin harremanetan jarri zen zuzenean zalantza batzuei buruz galdetzeko, testuan izandako zailtasun batzuk hizkuntzaz kanpo zeudelakoan. Eta hala zen, Celatik zoro baten diskurtsoa islatu nahi baitzuen. Autorea denboraldi bat pasatu zuen eroetxean gaixoen mintzoaz jabetzeko, eta hala egiteko aholkatu zion itzultzaileari; Reyk ez zuen halakorik egin, noski, baina testuaren korapilatsua ulertzen lagundu zion autorearekin izandako hartu-eman hark.

Annie Ernaux, Amélie Nothomb eta beste batzuekin ere kolaborazioa eskatu ahal izan zutela aipatu zuen Olarrak, baina ez zitzaiela beharrezkoa iruditu, testuek ez baitzuten halako konplexutasunik.

Itzultzaileen arteko lankidetzaz zenbait obra aipatu zituen Olarrak. Sergio Ibarrolak J.R.R. Tolkienen Hobbita lana euskaratu eta Igelara bidali zuen; bertsoak, ume-kantak eta igarkizunak agertzen dira liburuan, eta Ibarrolak horiek prosaz eman zituen. Ahal dela, hitz neurtuz emandakoa hala itzuli behar dela uste du Olarrak; hortik aurrera galtzen dena franko izanen bada ere, buruan zuen konposizio instrumentalak zirela goi-mailako poesia bainoago: saiatzea erabaki zuen, beraz. Edizio-lanaz gainera, moldaketa, egokitzapena eta txukuntzea ere eskatu zion Hobbitak. Horregatik, eta diru-laguntza batek ezarritako bestelako baldintzaren bat tarteko, Ibarrola eta Olarraren izenak agertzen dira kredituetan.

Arantzazu Royorekin aritu zen lankidetzan Jakobian eraikina euskaratzeko. Testu konplexua zenez, arabierazko maila aurreratuagoa zuen itzultzaile batengana jotzea erabaki zuen Olarrak, eta, horrela, Royok hartu zuen itzulpenaren ardurarik handiena. Testua arabiera batuan badago ere, Egiptoko dialektoa ere badarabil, eta hizkera marjinala nahiz Koraneko zatiak agertzen dira. Hortaz, beste hizkuntzatarako itzulpenak ere hartu zituzten kontsultarako. Olarrak esan zuenez, Royorekin egindakoa benetako lankidetza izan zen, aurretik egindakoetan ez bezala, bi itzultzaileek aldi berean parte hartu baitzuten itzulpen prozesuan. Esaterako, transliterazio arauak oraindik ez zituen Euskaltzaindiak emanak, eta bien artean adostu behar izan zituzten; oin-ohar piloa jarri beharrean, bukaeran glosario bat jartzeko hautua egin zuten; Koraneko zatiak eta musulmanen aitorpenak ere haiek itzuli zituzten, islamak esaten baitu horien itzulpenari ez zaiola beldurrik izan behar, eta, gainera, ez zekitelako ordurako bazegoela Korana euskarara ekarria (nahiz eta talde kristauek egina zen).

Lorenza Mazzettiren Zerua gainbehera dator ere bestelako lankidetza modu baten bidez itzuli zuen hizlariak Fernando Reyrekin. Lehenengo itzulpena Olarrak egin zuen, eta hori gainbegiratu eta azken bertsioa osatu zuen Reyk. Autoreak 30 urterekin-edo idatzi zuen obra, gaztetako trauma askatzeko psikiatra batek hala aholkatuta. Beraz, autobiografikoa zen lana, baina itzultzaileek ez zuten horren berri, gerora jakin zuten. Hala ere, Olarrak Reyri lehenengo bertsioa eman zioenean, idazkerarekin loturiko bizpahiru ohar egin zizkion: a) iraganetik presente historikorako jauziak zeuden, eta batzuk hala eman zituen, nahiz eta euskarak hainbesteko ohiturarik ez duen; b) puntuazioan propio egindako akatsak zeuden, Mazzettik ume-hizkera islatu nahi zuelako; eta c) arrazoi beragatik, hizkera traketsa erabiltzen zuen batzuetan. Beraz, hiru bidegurutze horietan zenbait erabaki hartu behar izan zituzten bien artean, zer bidetik jo.

Azkenik, J.K. Rowlingen Eserleku hutsaren itzulpen prozesuari buruz mintzatu zitzaigun Olarra, Estibaliz Lizasorekin pasa den urtean egindakoa. Argitalpena berezia izan zen, arrazoi komertzialek hala behartuta. Ekainaren 27an enkante bidez lortu behar zuen hizkuntza bakoitzak itzulpen eskubideak; euskaraz Alberdaniak eta Ereinek egin zuten eskaintza, Batera sailean kaleratzeko. Hala ere, irailaren 27ra arte ez zieten itzulgaia pasatu, egun horretan argitaratu baitzen ingelesezko edizioa (hala ere, frantsesezkoak lehenago lortu zuen itzulgaia). Bi hilabetetan itzuli beharreko lana zen, Durangoko azokan egon zedin; beste hizkuntzetan ere antzeko, Gabonetarako behar baitzuten, eta, beraz, ez da harritzekoa Estatuko beste hizkuntzetan ere bina itzultzaile aritu izana. Erabaki bat baino gehiago hartu behar izan zuten, eta azkar, gainera. Lehenengo erabakia lana nola banatu izan zen; erdi eta erdi egin beharrean, jauzia nabarmenegia izanen baitzen, txandaka banatu zituzten zatiak; biek irakurri zuten bestearena, eta oharrak edo gomendioak egin zizkieten elkarri. Beste erabakietako bat leku eta pertsona izenak, instituzio izenak, nerabeen hizkera zatarra, ahozko hizkera ez estandarra eta abarrak nola itzuli izan zen; horretarako, lehenengo kapitulua bidaltzearekin batera, editoreari galdetu zioten. Erantzuna, oro har, erraztera jotzekoa izan zen. Izan ere, «testua ez da goi-mailako deus, Al salir de clase moduko bat baizik, nerabeen arazoekin-eta, gaitzespenik gabe esanda».

Bukatzeko, Rowlingen lan marduleko pare bat itzulpen anekdota kontatu zizkigun Olarrak, eta orain itzultzen ari den Ulyssesen adibide batzuk ere ikusi genituen, sorkuntza eta itzulpena nahasten direnekoak.

 (Xabier Olarrak lankidetzan euskaratutako lau liburu)

«Así le gusta al autor»

Egilearen eta itzultzailearen arteko harreman jakin bati buruz mintzatu zitzaigun Jon Alonso “Gabe edo kin, ez da berdin” izeneko saioan. 1999an kaleratu zuen Ibaizabalek, Literatura Unibertsalaren bilduman, José Saramagoren Lisboako setioaren historia. Alonsok aukera izan zuen autoreari zenbait zalantza galdetzeko, Pilar del Rio itzultzaile eta Saramagoren emaztearen bitartez. Izan ere, garai hartan ez zeuden egungo baliabide teknologikoak, eta zenbait ulermen arazo eta kultur erreferentzia argitzeko baliatu zuen Alonsok aukera.

Pernandoren egia batekin hasi zuen itzultzaile-idazleak hitzaldia: autorearekin lankidetzan aritzea onuragarria da, nolabaiteko berme bat. Esther Benítezen idatzi bat aipatu zuen, non azaltzen baitu Italo Calvinorekin izandako gutun trukea. Bertan, Benítezek zioen editoreek mesfidantzaz hartzen zutela autorearekin komunikatzeko nahia, itzultzaile kaxkarra izanen balitz bezala. Aspaldiko testua da hori, eta gaur egun lankidetza hoberako dela onartzen da oro har. Alonsok Saramagorengana jo zuenean, pentsatu zuen pikutara bidaliko zuela, baina kontrakoa gertatu zen, interes eta profesionaltasun handiz hartu zuen. Hala izan ohi dela aipatu zuen, oro har idazleak eskertu egiten duela itzultzailea hurbiltzen zaionean.

Alonsok faxak bidaltzen zizkion Saramagoren idazkari lanak egiten zituen Pilar del Riori, portugaldarra Nobel saria jaso berritan zenez, hemendik hara baitzebilen hitzaldiak ematen. Del Riok labur eta zehatz erantzuten zien Alonsoren kezkei, eta maiz «así le gusta al autor» gisako komentarioak idazten zituen. Itzulpen prozesuan, beraz, Alonsok berme bat izan zuen, autorearen oniritzia. Jatorrizkoaz gain, gaztelaniazko bi bertsio erabili zituen Alonsok itzulpen prozesuan, kontsultarako, eta alderaketa horretan, akatsak aurkitu zizkien biei. Horrela, bada, liburua euskaratzeaz gainera, dokumentu bat osatu zuen gaztelaniazko liburuetako akatsekin, eta José Saramagori eta Pilar del Riori bidali zien; emakumeak berak berrikusi zuen gaztelaniazko bigarren edizioa, eta, beraz, esan daiteke adorea ere izan zuela Alonsok itzulpenen gabeziak bidaltzeko.

Zenbait zalantza eta komunikazio truke erakutsi zizkigun Alonsok apur bat kaotikoa izan zen saioan, aldi berean erakusten zigula portugesezkoa, gaztelaniazko biak, euskarazko ordaina eta faxetako galde-erantzunak. Interesgarria izan zen lehen eskutik entzun ahal izan genuelako haren esperientzia, nahiz eta segur aski gaur egungo testuingurura ezin ekartzen ahal dugun, Google bilaketa batek zenbait zalantza argitu izanen zizkiolako. Autoreak aunitz lagundu badezake ere, hutsune guztiak ez dituela estaltzen ere aipatu zuen Alonsok.

 (Jon Alonso eta Jose Saramago. Iturria: Argia)

Autoitzulpena: igel bat bizirik zabaltzea

Lehenengo oharra: «oso ariketa kontenporaneoa egingo dut gaurkoan, neure buruaz hitz egingo baitut». Horrela hasi zuen Harkaitz Canok eguneko eta ikastaroko azken saioa: “Autoitzulpengintza edo berridazteko tentazioa”. Autoitzulpena biologia eskola estatubatuarretako igela zabaltzeko ariketarekin parekatu zuen; gauza bizi baten gaineko kontrola izan eta erditik zabaltzea, tripak ikustea, barrua aztertzea. Canok bere liburuak itzultzeari halabeharrez ekin zion, dirurik ez baitzegoen itzultzaile bati ordaintzeko. Gainera, aipatu zuen espainiar estatuko editoreek nahiago izaten dutela autoreak berak itzultzea lana, edo, bestela, itzultzailea egilea ez denean, itzulpena bera ezkutatzen saiatzen direla. Zenbait aipu erabili zituen gaian murgiltzeko, hala nola:

Egoera diglosikoan dauden hizkuntzetan –eta, okerrago dena, hizkuntza horien idazleekin ere hala gertatzen da–, geroz eta desfase handiagoa dago esan nahi den horren eta benetan esaten denaren artean.

                                                                              Anjel Lertxundi

Ikusten dudanean ez didatela ongi lapurtu, ez dutela aurkitu gordean zegoena, desengainatuta sentitzen naiz. (…) Zeren baliteke sekreturik ez egotea aurkitu ez badute. Ongi dago sekretua ezkutuan egotea, gordean, baina ongi dago ere hori nolabait ikusi ahal izatea, lapurrak jakitea non bortxatu behar duen sarraila.

Italo Calvino

Itzulpena ni sortzailearen suizidioa da, beste ni sortzaile bat bizi dadin.

Jose Asunción Valenzuela

Aipu horien gainean gogoeta egin ondoren, saio praktikora pasatu ginen, Harkaitz Canok eginiko autoitzulpenen adibideak ikustera. Izenburuetatik hasi zen; Twist eta Pasaia blues liburuek arazo bat kendu zioten gainetik itzulpenean, izenburuak ez baitzituen itzuli behar izan, arazo komertzial bat gutxiago ere badena. Beluna jazz itzultzea erabaki zuen, ordea, “Beluna” Bartzelonako jazz club baten izena delako eta poesia-liburu baten itxura izan zezakeelako gaztelaniaz (ve-luna); beraz, Jazz y Alaska en la misma frase izan zen ordaina, eta itzultzea erabaki izana damutu egiten zaiola aitortu zigun. Batzuetan literalki ematearen estrategia baliatu du (Neguko zirkua > Circo de invierno; Belarraren ahoa > El filo de la hierba…), baina beste batzuetan, bide horrek funtzionatzen ez zuela iruditzen zitzaionean, liburuan agertzen diren bestelako erreferentziak bilatzera jo du (Piano gainean gosaltzen > El puente desafinado). Arrazoi fonetiko, estetiko, komertzial eta bestelakoak izan dira, beraz, izenburu nahiz atalen erabateko aldaketen arrazoi.

Autoitzulpenean berrikuspenerako arriskua badela aitortu zuen Canok, euskarazkoa prototipo bat bihur baitaiteke eta gaztelaniazko itzulpena «baliozkoa». Alta, batzuetan galdu egiten du gaztelaniazko bertsio horrek: Beluna jazzeko atal bat da Kristalaren lezioa; “lezioa” horrek Ruper Ordorikaren «agurraren lezioa» eta Bernardo Atxagaren «ostrukari buruzko lezioa» oihartzuna dakar, baina gaztelaniazko La lección del cristalek ez dakar halako deus. Konpentsazioa bilatu nahian, zerbait galdu eta beste hari bati tira egin behar zaio, eta zerikusirik izan ez arren, euskarazko atala gaztelaniaz Maneras de llorar por Salvador Allende bihurtu zen.

Testu zati esanguratsuekin jarraitu zuen Canok, poesia itzulpenari, erregistroen itzulpenari eta hitz jokoen itzulpenari buruzkoak, besteak beste. Autoitzultzaileak nekez uzten duela sortzaile sena erakutsi zigun, eta norbere testua bertsiotzean aldaketak askotarikoak izan daitezkeela: formalak (pertsonaien izenak, kasu), zatiak eranstea eta kentzea, erritmoa eta intentsitatea moldatzea… Unean-unean boladan dauden literatur joerek ere baldintzatzen dute testu itzulia; izan ere, Canoren ustez, itzultzaile batek bere garaiko itzultzaileek zer eta nola egiten duten jakin beharko luke. Adibidez, lasartearrak Javier Calvo aipatu zuen egun gaztelaniarako erreferentziazko itzultzailetzat.

Gogoetarako bi gai ere aipatu zituen bukaeran; batetik, itzultzaileak ardura izan beharko lukeela obra kolektibo bat sortzeko, horretan inplikatzeko, alegia (horren harira aipatu zuen Jon Alonsok gaztelaniazko itzulpenen akatsak zerrendatzea eta autoreari bidaltzea eredugarria izan zela). Eta, bestetik, hipotesi bat: itzulia izanen dela badakien autoreak –zer esanik ez autoitzulpena ziurtatua duela badakien autoreak– ez du berdin idatziko.

Galde-erantzunen tartean, Jon Alonsok aipatu zuen berak uko egiten diola autoitzulpenari, sorkuntzara joko zukeelako. Euskal literaturan hartu ez den bidea izan da itzultzaileari uztea bere interpretazioa egiten, dagoeneko hor, liburuan, badagoelako. Canok erantzun zion autoitzultzaile ona izateko aukera bakarra itzultzaile izatea dela, eta bera horrela jokatzen saiatu dela; «neure buruari esaten diot “hau egin duk, ba izorrai!”». Mariasun Landa izan zen azken saioan, eta hitza hartu zuen bukaeran, autoitzulpenaren aldarri egiteko; bere ustez, ahots propioa gordetzeko modua da, testuaren jabe izateko modu askotan bakarra. Canok ere izan zuen harentzat hitzik, eta aipatu zuen «estrañamendu» bat onartu behar dela beste batek eginiko itzulpenetan, hasieran txoke bat egon behar duela, irratia sintonizatzen denean bezala, baina une batetik aurrera gozatzea ere lortzen dela. Honela amaitu zuen, gainera: «Zerbaitek funtzionatzen ez badu gaztelaniaz, onartzen dut euskaraz egon daitekeela zerbait faltan-edo, idazlearen profesionaltasunaren barruan doa».

(ETren fotograma honekin ekin zion Harkaitz Canok hitzaldiari)

Eta horrela bukatu zen EIZIEk Isabel Etxeberriaren gidaritzapean EHUko ikastaroen barruan antolatutako eskola. Itzulpengintzaz aritzeko eta bertaratutako ikasle zein irakasleekin eztabaidatzeko aukera izateaz gainera, hiriaz eta giroaz gozatzeko plazera ere izan genuen, zeren, Jazzaldiaren harira Yavhé M. de la Calzadak Garako kronikan zioen bezala, «[la ciudad] da rabia de bonita que está».

Post hau izan da oporren aurretik jarriko dugun azkena, abuztuan erdi-jai hartuko baitugu (ez dugu deus berririk jarriko, baina ez gara erabat urrunduko). Irailean itzuliko gara, indarberrituta eta elearazteko gogoz. Bitartean, izan zoriontsu!

(Oharra: azkenaldian gure kronikek bere ohiko gatza eta piperra galdu dutela jakinarazi digutenez neurri drastikoak hartu behar izan ditugu oraingo honetan; izan ere, elearazitiko oporrak hartu aurretik idatziko dugun azkenetarikoa da eta ez genuke nahi gure fansak zapuzterik).

Eako Poesia eta Intsektuak herri-jaialdi literarioan ederto pasa ostean (conga-pogo modalitatearen estreinaldia galdu arren) udako (guretzat) azken ikastaro ofizialari ekiteko ordua iritsi zen aurreko astelehenean, hilak 22an. Isabel Etxeberria irakasle eta itzultzaileak zuzendu eta EIZIEk hauspotu du “Azkenaldian euskarara itzulitako literatura: bideak, joerak eta esperientziak” ikastaroa, UPV-EHUren udako eskaintzaren baitan. Miramar jauregi beti dotorean genuen hitzordua, Donostiako badiaren parean, dantzaldi ana-kareninar baterako hain aproposa zen gure aretoko gortina trinkoek hura ederresten utzi ez baziguten ere. Bestalde, aipagarria da jauregiko sarreran doan eskainitako egunkarien artean ez zegoela euskarazko bat bera ere, eta nahiko negatiboki azpimarragarria iritzi genion denok datu horri, UPV Euskal Herriko unibertsitatea delako (ala?).

 Zertzeladak alde batera utzita, Etxeberriak egitarau oparoa eta interesgarria osatu zuen hiru egunetarako. Lehenengo egunean hiru hitzaldi eta mahai-inguru bat izan genituen, Literatura Unibertsalaren (LU) bueltan, eta itzulpenak irakurtzeari buruz, hurrenez hurren. Segidan guztia xeheago, baina ez xeheegi, oraingoan bai ibiliko gara labur, kontuan hartu behar baita eguraldi ona ari duela eta udako irakurketan Pynchon eta gisakoekin dihardugula.

Ekarpenak

Bego Montoriok izan zuen goizeko lehenengo saioa abiatzeko ardura, eta LU bildumak ekarri dizkigun askotariko ekarpenez jardun zuen.  Bildumaren hiru aroak aipatu zituen, eta bildumaren sustapenean hasieratik egon diren hiru erakundeak ere hartu zituen hizpide: batetik, nola ez, EIZIE, bestetik Eusko Jaurlaritza (horrek finantzatzen ditu liburuak) eta azkenik Euskal Editoreen Elkartea (izan ere, EIZIEren asmoa ez da sekula izan bestelako argitaletxeekiko lehia desleiala egitea, eta, hala, editoreek parte hartzea garrantzizkoa izan da hasieratik). Halaber, bilduma hutsuneak betetzeko sortu zen, eta haren ezaugarri nagusi izan dira diru publikoz egindako sorta bat dela, irabazi asmorik gabeko erakunde batek kudeatzen duela, eta, oroz gain, itzulpenen kalitatea mimatzen duela (itzultzaileei baldintza duinak eta epe errealak eskainiz, zuzentzailearen figurari garrantzia emanez etab.).

 Gainera, Montoriok azpimarratu zuenez, itzulgaien esleipena lehiaketa bitartez egiten da, anonimoki aurkezten dira itzulitako laginak, eta horrek lehiaketaren gardentasuna eta parte-hartzaileen aukera berdintasuna bermatzen du. Horren ondorioz, LUk ateak zabaldu dizkie hainbat itzultzaile hasiberriri, literatur itzulpengintzaren mundu zertxobait zailean. Itzultzaileen generoaz ere esan zituen bi hitz: nabarmen altuagoa da gizonezko itzultzaileen kopurua (azken urteotan apaldu bada ere), eta aintzat hartzekoak lirateke hainbat faktore datu horien arrazoi posibleak argitzeko.

 LU bildumak hainbat ekarpen egin dizkigu, bai maila sozialean, bai itzulpenari bai euskarari berari ere. Aspektu soziologikoan, Montorioren esanetan, LUk eragina izan du baita LUko liburu bat sekula irakurriko ez dutenengan ere, erakusten baitu euskarak ere badituela ezinbesteko izenburu horiek bere apalategian (asko falta direla ados, baina duela 20 urte baino gutxiago direla ezin uka). Bildumako aleak bai irakurriko dituztenen artean, zer esanik ez, panorama zabaldu die, eta jada ez dute beti erdaretara jo behar izaten beren apeta literarioak asetzeko. Itzultzaileei dagokionez, jada aipatu ditugu zenbait onura: baldintza ekonomiko eta tenporal duinak, ikusgaitasuna, itzulgaien aniztasuna…

 Azkenik, LUk etorkizunera begira dituen erronken bueltan aritu ginen, eta, oraindik orain, erronka nagusia irakurleengana iristea da. Bildumak aurrerapauso asko eman baditu ere, irakurle-multzo oso minoritario batengana besterik ez da iristen, eta zabalkundean eta hedapenean lan egiteko gogotsu dago itzultzaileen elkartea. Esan gabe doa guk ere asmo horrekin bat egiten dugula eta ahal dugun neurrian saiatuko garela laguntzen.

Kanona

Manu Lopez Gaseni itzul- eta ikertzailea aspalditik dabil kanonaren eta itzulpenaren harreraren inguruko gaiekin kezkatuta. Haur eta Gazte Literaturari (HGL) buruzko saiakera aipagarriak idatzi ditu, besteak beste. Saioaren izenburuak berak adierazten duen moduan (“Euskaratutako literaturaren kanon baterako aldez aurreko arauak”) Gideon Toury itzulpen teorialariak deskribatutako aldez aurreko arauak (ingelesez preliminary norms izendatuak) baliatu zituen Lopez Gasenik LU sortzen ari den kanonaz mintzatzeko. Hasteko, aldez aurreko arauekikoak aletu zituen ikertzaile horiek LU bilduman izan duten eragina ere azalduz. Ondoren, LUk gaur egun arte osatu duen kanon ereduari erreparatu zion.

 Toury teorialari ezaguna da gurean, israeldarra, polisistemen teoriaren baitan kokatu ditu bere ikerketa-lerroak. Aldez aurreko arauei dagokionez, horiek definitzeko itzulpenari buruzko hainbat galderari erantzun behar zaio: nolako itzulgaiak aukeratu den (why, zergatik), ea jatorrizkotik itzuli den ala zubi-hizkuntzak erabili diren, ea itzultzailearen izena agertzen den eta non, zer datu agertzen diren kreditu-orrialdeetan eta ea norentzat itzultzen den. Galdera horien erantzunei erreparatuta ikus daiteke itzulpenak egokitasunerantz (sorburu hizkuntzari lotuagoa) ala onargarritasunerantz (xede hizkuntzari lotuago) lerratzen diren.

 Lopez Gasenik faktore horien azterketa xehea egin du LUko bildumak abiapuntutzat hartuz, eta hainbat ondorio interesgarri atera ditu. LUk osatu nahi duen kanona oro har Mendebaldekoa da. Lopez Gasenik aipatu duenez, hainbat kanon-mota daude: Mendebaldekoa (Harold Bloomek sustatutakoa), cultural studies-ek aldarrikatzen duen kanon aniztasuna, kanon filologikoa… LUren kanonean XIX. eta XX. mendeetako obrak dira nagusi (nabarmen), baina poesia gutxi dago, eta hizkuntzen arteko desoreka gertatzen da. Halaber, XX. mendeko 2. erdialdeko autore asko falta dira. Azkenik, sistema periferiko batzuetako obrak tartekatzen dira (katalana, galegoa… euskara bezalako hizkuntza gutxituetakoak, alegia), eta cultural studies-ek bultzatzen dituen irizpideak ere hartu dira kontuan (batez ere azken aroan): emakume autoreen obrak, autore afrikarren obrak… Lopez Gaseniren hitzetan, eta nahiko hitz polemikoak izan daitezke, aipatutako azken horien obrak begirunez itzultzen/baloratzen dira, alegia, talde horiek jasan duten zapalkuntzaren ordainetan, nolabait, eta ez obren berezko ezaugarri edo kalitateagatik.

 Azken batean, euskal sistemako eragileek (zerrenda-egileek, itzultzaileek, lehiaketarako batzordekideek…) baldintzatu egin, dute LU bilduma, eta, esan daiteke LUk ez duela kanon bakar batekiko koherentziarik gordetzen; aitzitik, Lopez Gaseniren ustez hainbat kanon-ereduren nahas-mahasa da.

Hitzaurreak

LU bildumako liburuei egiten zaizkien hitzaurreak izan zituen solaserako ardatz Miren Ibarluzea itzultzaile eta ikerlariak. Azkenaldian itzulpena inguratzen duten aspektuak izan ditu aztergai, besteak beste, LU bildumaren harrera jorratu du (iazko UEUko ikastaroan azaldu zizkigun hainbat kontu). LUko liburuek hitzaurrea izan ohi dute, eta paratestuen azterketa eginez gero nabarmentzeko ezaugarria da hori. Azpimarragarria da, halaber, hitzaurregilea eta itzultzailea pertsona bera izatea.

 31 eskutik blogean Angel Errok idatzitako artikulu bat baliatu zuen Ibarluzeak gaia berotzen hasteko. Honako hauek irakur daitezke Erroren postean:

Liburuaren itzultzaile soila izanik, jendaurrean egilearen tokia hartu eta ia haren izenean hitz egin dut, ez bainaiz mugatu itzulpenaren gorabeherak, aski interes gabeak, iruzkintzera.

Eta itzultzaileek ez dute zertan itzuli duten lanean adituak izan. Hori, itzulitakoa lan klasikoa denean, apalategirik harroena ere konkortzeko beste bibliografia eragin duena, nabarmenagoa izaten da. Urtetan galdetu diot neure buruari Literatura Unibertsala saileko liburuei zergatik ez dien obra bakoitzean aditu batek idazten.

Sail horren eredutzat nahiko nukeen Cátedra argitaletxeko Letras Universales sailean itzultzailea eta sarreragilea maiz bereizten dituzte.

Iruzkinetan, Iñigo Roquek adierazi zuen berak ere partekatzen duela hitzaurreen inguruko kezka hori, baina, uste duela zenbaitetan bertan esandakoak interesgarriak izan daitezkeela irakurlearentzat, Calderónen kasuan adibidez (izan ere, kasu hori kritikatzen du Errok bere artikuluan). Eztabaidak Twitterren jarraitu zuen, eta Beñat Sarasolak esan zuen LUren ahulguneetako bat direla, hain zuzen ere, hitzaurreak. Sarasolaren ustez arazoa ez da itzultzaileek idaztea hitzaurreak, ezpada irizpide-batasunik ez izatea.

Ibarluzeak 152 hitzaurreko corpusa aztertu du, eta ezaugarri hauei erreparatu die: forma, luzera, izenburua eta edukia (obra/egileari buruzkoak, esker ematea, antologien irizpideak, bibliografia, iturriak, itzulpenari buruzkoak etab.). Hitzaurre gehien-gehienen egileak liburuaren beraren egileak izan dira eta ez dute copyrightik, 5 kasutan izan ezik. Ikerlariak bi ondorio nagusi atera ditu: batetik, LU bildumako hitzaurreak askotarikoak dira, eta itzultzaileek irizpiderik gabe jokatzen dute. Bestetik, hitzaurre horiek, oro har, funtzio entziklopedikoa dute, eta itzulpenaz oso modu orokorrean dihardute.

Amaitzeko, eztabaidarako hainbat gai ekarri nahi izan zituen hizlariak: zer funtzio duen bildumak, hitzaurrea vs. hitzatzea, nork idatzi behar duen hitzaurrea, irizpideak… Hainbat entzulek beharrezkotzat jo zuten hitzaurrea, irakurleari gerturatzeko saio gisa. Gainera, eragin positiboa dute itzultzailearen ikusgaitasunean.

Euskaratutako literaturaren harreraz zenbait gogoeta

Arratsaldean Mikel Ayerbe, Xabier Olarra eta Iban Zaldua izan genituen mahaiaren bueltan, Isabel Etxeberriak berak gidatutako solasaldian. Literatura itzulia irakurleen ikuspuntutik lantzeko gonbita egin zien Isabelek, eta hiru ardatzetan banatu zuen gaia: zenbat itzultzen den, zer itzultzen den eta nola itzultzen den. Isabelek berak aipatu zuenez, gaur egun argitaratzen denaren %30 itzulpenari dagokio, kopuru aski handia inguruko erdarekin alderatzen badugu. AEBn, esaterako, %2,9 baizik ez da itzulpena, Espainian eta Italian %25 eta Frantzian %9,9. Hala ere, kopuru absolutuak balio du, eta gurean hori ez da oso handia, beraz, %30 hori neurrian ulertu behar da. Gainera, ehuneko horri oin-oharra jarri behar zaiola gogorarazi zigun Ayerbek, horren %70 haur eta gazte literaturari baitagokio. Bat etorri ziren genero eta autore batzuen absentzia dela hutsunerik handiena, kopurutik harago. Iban Zaldua Gasteizko irakurle klubeko gidari ikuspuntutik mintzatu zen, Xabier Olarra Igelako editore den aldetik eta Mikel Ayerbe kritikariaren jardunetik. Hirurak dira, baina, irakurle porrokatuak, eta ikuspuntu hori ere nahitaez egon zen presente.

Itzulpenen harrera, irakurleen premiak, itzulitako generoen desoreka, mid cult eta best seller literatura, euskarazko irakurketa sistematikoen ezintasuna, betiereko diglosia, helduaroan euskaraz irakurtzen jarraitzeko ezintasuna, kritikaren bilakaera… eta beste hamaika gai izan zituzten hizpide. Mahai-inguruan izan zen Gorka Bereziartua, eta bere blogean idatzi zuen saioaren laburpena; beraz, ez gara hemen hasiko hark ongi laburbildutakoak errepikatzen. Bihar gehiago!